युद्धकाण्डम् — एकोनत्रिंशः सर्गः

शुकसारणयोः निर्भर्त्सनं शार्दूलादिचाराणां प्रेषणं च

वानरवीरान् दृष्ट्वा रावणस्य क्रोधः, शुकसारणयोः तिरस्कारः निष्कासनं च, महोदरद्वारा नूतनचाराणाम् आह्वानम्, शार्दूलप्रमुखानां प्रेषणम्, विभीषणेन तेषां ग्रहणं रामेण मोचनं च

शुकेन निर्दिष्टान् हरियूथपान् — लक्ष्मणं, विभीषणं, सुग्रीवम्, अङ्गदं, हनूमन्तं, जाम्बवन्तं, सुषेणादीन् च — दृष्ट्वा रावणः किञ्चित् उद्विग्नहृदयः जातक्रोधः च अभवत्। सः शुकसारणौ भर्त्सयति — ‘प्रभोः निग्रहानुग्रहसमर्थस्य पुरतः शत्रूणां स्तुतिः अनुचिता; युवाभ्यां राजशास्त्रस्य सारः न गृहीतः; पूर्वोपकारान् स्मरन् एव युवां न हन्मि; इतः अपध्वंसत।’ तौ लज्जितौ जयशब्देन तं प्रतिनन्द्य निर्गतौ। ततः रावणः महोदरेण नूतनान् चारान् आह्वाययति, रामस्य व्यवसायं, मन्त्रिणः, शयनजागरणादिकं च ज्ञातुं तान् प्रेषयति — ‘चारेण विदितः शत्रुः स्वल्पेन यत्नेन निरस्यते।’ शार्दूलम् अग्रे कृत्वा ते सुवेलसमीपं गतवन्तः, किन्तु विभीषणेन दृष्टाः गृहीताः, वानरैः पीडिताः; रामस्य आनृशंस्येन मुक्ताः ते श्वसन्तः लङ्कां प्रत्यागत्य रामबलस्य सुवेले निवेशं रावणाय न्यवेदयन्।

१वानरवीरान् दृष्ट्वा रावणस्य क्रोधः

१शुकेन तु समादिष्टान्दृष्ट्वा स हरियूथपान्।
लक्ष्मणं च महावीर्यं भुजं रामस्य दक्षिणम्॥

२समीपस्थं च रामस्य भ्रातरं च विभीषणम्।
सर्ववानरराजं च सुग्रीवं भीमविक्रमम्॥

३अङ्गदं चापि बलिनं वज्रहस्तात्मजात्मजम्।
हनूमन्तं च विक्रान्तं जाम्बवन्तं च दुर्जयम्॥

४सुषेणं कुमुदं नीलं नलं च प्लवगर्षभम्।
गजं गवाक्षं शरभं मैन्दं च द्विविदं तथा॥

५किंचिदाविग्नहृदयो जातक्रोधश्च रावणः।
भर्त्सयामास तौ वीरौ कथान्ते शुकसारणौ॥

शुकेन निर्दिष्टान् तान् हरियूथपान् रावणः स्वयं प्रासादात् अपश्यत्। रामस्य दक्षिणं भुजम् इव स्थितं महावीर्यं लक्ष्मणं, रामस्य समीपस्थं स्वभ्रातरं विभीषणं, सर्ववानरराजं भीमविक्रमं सुग्रीवं, वज्रहस्तस्य इन्द्रस्य पौत्रं बलिनम् अङ्गदं, विक्रान्तं हनूमन्तं, दुर्जयं जाम्बवन्तं च सः ददर्श। तथा सुषेणं, कुमुदं, नीलं, प्लवगर्षभं नलं, गजं, गवाक्षं, शरभं, मैन्दं, द्विविदं च सः अवलोकितवान्। एतान् सर्वान् एकत्र दृष्ट्वा रावणस्य हृदयं किञ्चित् आविग्नम् अभवत्, क्रोधः च उत्पन्नः। कथायाः अन्ते सः शुकसारणौ वीरौ तीक्ष्णैः वचनैः भर्त्सयामास। अत्र ‘किंचिदाविग्नहृदयः’ इति पदं सूक्ष्मम् — रावणः भयं स्वीकर्तुं न इच्छति, किन्तु तस्य मनः विचलितम् एव। भयस्य स्थाने क्रोधः प्रकटते — एषः दुर्बलस्य स्वभावः यः स्वदौर्बल्यं परस्मिन् आरोपयति। प्रथमयोः श्लोकयोः अर्धानां क्रमः समीक्षितात् भिन्नः — तत्र विभीषणस्य उल्लेखः प्रथमं, लक्ष्मणस्य अनन्तरम्; मुद्रणे तु लक्ष्मणः प्रथमम्। तृतीयचतुर्थौ श्लोकौ, येषु अङ्गदादयः गण्यन्ते, वुल्गेटमात्रौ। वीराणां नामावली पुनः एकवारं रावणस्य नेत्रयोः पुरतः सर्वां सेनां स्थापयति, येन तस्य क्रोधस्य कारणं स्पष्टं भवति। एषा नामावली सारणशुकयोः वर्णनस्य सारः इव। शुकस्य विस्तृतं वर्णनं श्रुत्वा एव रावणः प्रत्यक्षं तान् दृष्टवान्, अतः तस्य भयं द्विगुणम् अभवत्।

From his palace Rāvaṇa now looked for himself at the monkey troop-leaders Śuka had pointed out. He saw Lakṣmaṇa of great valour, standing like Rāma's right arm; his own brother Vibhīṣaṇa, close beside Rāma; Sugrīva of fearsome prowess, king of all the monkeys; mighty Aṅgada, grandson of Indra who wields the thunderbolt; valiant Hanūmān and invincible Jāmbavān. He saw Suṣeṇa, Kumuda, Nīla and Nala, bull among monkeys, and Gaja, Gavākṣa, Śarabha, Mainda and Dvivida as well. Seeing them all together, Rāvaṇa's heart was somewhat shaken and his anger was roused, and when the account was over he turned on the two heroes, Śuka and Sāraṇa, with cutting words. The phrase "his heart somewhat shaken" is subtle: Rāvaṇa will not admit fear, yet his mind is plainly unsettled, and in place of fear it is anger that shows — the way of a weak man who pins his own weakness on others. The roll of names sets the whole army before Rāvaṇa's eyes once more and is like a summary of the spies' account; he had heard Śuka's long description and now saw them with his own eyes, so his fear was doubled, and the cause of his fury becomes clear.

२शुकसारणयोः तिरस्कारः निष्कासनं च

६अधोमुखौ तौ प्रणतावब्रवीच्छुकसारणौ।
रोषगद्गदया वाचा संरब्धं परुषं तथा॥

७न तावत्सदृशं नाम सचिवैरुपजीविभिः।
विप्रियं नृपतेर्वक्तुं निग्रहे प्रग्रहे प्रभोः॥

८रिपूणां प्रतिकूलानां युद्धार्थमभिवर्तताम्।
उभाभ्यां सदृशं नाम वक्तुमप्रस्तवे स्तवम्॥

९आचार्या गुरवो वृद्धा वृथा वां पर्युपासिताः।
सारं यद्राजशास्त्राणामनुजीव्यं न गृह्यते॥

१०गृहीतो वा न विज्ञातो भारोऽज्ञानस्य वाह्यते।
ईदृशैः सचिवैर्युक्तो मूर्खैर्दिष्ट्या धराम्यहम्॥

११किं नु मृत्योर्भयं नास्ति मां वक्तुं परुषं वचः।
यस्य मे शासतो जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्॥

१२अप्येव दहनं स्पृष्ट्वा वने तिष्ठन्ति पादपाः।
राजदण्डपरामृष्टास्तिष्ठन्ते नापराधिनः॥

१३हन्यामहं त्विमौ पापौ शत्रुपक्षप्रशंसिनौ।
यदि पूर्वोपकारैर्मे क्रोधो न मृदुतां व्रजेत्॥

१४अपध्वंसत नश्यध्वं संनिकर्षादितो मम।
नहि वां हन्तुमिच्छामि स्मराम्युपकृतानि वाम्।
हतावेव कृतघ्नौ द्वौ मयि स्नेहपराङ्मुखौ॥

१५एवमुक्तौ तु सव्रीडौ तौ दृष्ट्वा शुकसारणौ।
रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ॥

शुकसारणौ विनीतौ अधोमुखौ प्रणतौ च तिष्ठतः स्म। तदा रावणः रोषगद्गदया वाचा संरब्धः परुषं वचनम् अब्रवीत् — ‘सचिवैः उपजीविभिः राज्ञः पुरतः अप्रियं वक्तुं न युक्तम्, यतः राजा एव निग्रहे अनुग्रहे च प्रभुः। प्रतिकूलानां युद्धार्थम् आगतानां रिपूणाम् अप्रस्तावे स्तुतिः युवयोः सदृशी न। युवाभ्यां आचार्याः गुरवः वृद्धाः च वृथा उपासिताः, यतः राजशास्त्राणां यः सारः अनुजीव्यः, सः युवाभ्यां न गृहीतः। यदि गृहीतः, तर्हि विस्मृतः; युवाभ्याम् अज्ञानस्य भारः एव वाह्यते। एतादृशैः मूर्खैः सचिवैः युक्तः अहं दिष्ट्या एव राज्यं धारयामि। यस्य शासतः मम जिह्वा शुभम् अशुभं च प्रयच्छति, तस्य मम पुरतः परुषं वक्तुं किं युवयोः मृत्युभयं नास्ति? दावाग्निं स्पृष्ट्वा अपि वने वृक्षाः कदाचित् तिष्ठन्ति, किन्तु राजदण्डेन परामृष्टाः अपराधिनः न तिष्ठन्ति। शत्रुपक्षप्रशंसिनौ पापौ युवां हन्याम् एव, यदि पूर्वोपकारैः मम क्रोधः मृदुतां न व्रजेत्। इतः मम संनिकर्षात् अपध्वंसत, नश्यत; युवयोः उपकारान् स्मरन् अहं युवां न हन्मि। मयि स्नेहपराङ्मुखौ कृतघ्नौ युवां हतौ एव।’ एवम् उक्तौ सव्रीडौ शुकसारणौ रावणं जयशब्देन प्रतिनन्द्य निर्गतौ। चतुर्दशः श्लोकः षट्पादः। रावणस्य वचनेषु राजनीतेः शब्दाः सन्ति, किन्तु तस्य उपयोगः विपरीतः — सत्यवादिनः एव दण्ड्यन्ते। दावाग्नेः उपमा राजदण्डस्य अनिवार्यतां दर्शयति। रावणस्य आक्षेपः त्रिविधः — प्रथमं सः तौ अविनयिनौ इति वदति, यतः राज्ञः पुरतः अप्रियं उक्तम्; द्वितीयं तौ अज्ञौ इति, यतः गुरूणां सेवा निष्फला; तृतीयं तौ कृतघ्नौ इति, यतः तौ शत्रूणां स्तुतिं कुर्वन्तौ स्वामिनः स्नेहं त्यक्तवन्तौ। किन्तु वस्तुतः शुकसारणौ केवलं राज्ञा पृष्टं सत्यम् एव निवेदितवन्तौ; तयोः अपराधः अस्ति चेत् सः केवलं सत्यकथनम्। ‘दिष्ट्या धराम्यहम्’ इति वचनं रावणस्य अहङ्कारं दर्शयति — सः स्वस्य एव सामर्थ्येन राज्यं रक्षति इति मन्यते, मन्त्रिणां बुद्धिं न गणयति। ‘जिह्वा प्रयच्छति शुभाशुभम्’ इति पदेन राज्ञः वाक्यस्य एव दण्डरूपत्वम् उच्यते — तस्य एकं वचनम् एव जीवनं मरणं वा ददाति। पूर्वोपकाराणां स्मरणेन सः तौ न हन्ति, किन्तु राजसभायाः निष्कासनम् अपि सेवकस्य कृते मरणतुल्यम् एव, अतः ‘हतौ एव’ इति सः वदति। शुकसारणयोः मौनं जयशब्दः च तयोः सेवकधर्मं दर्शयति — अपमानिताः अपि तौ स्वामिनं प्रणम्य एव निर्गच्छतः।

Śuka and Sāraṇa stood with bowed heads and downcast faces. Rāvaṇa, in a rage, spoke harshly to them, his voice choked with fury. "Ministers who live by their king have no business saying what displeases him, for it is the king who has the power to punish and to reward. Is it fitting for you two to praise, at such a time, enemies who are hostile to us and have come to make war? You served your teachers, your elders and the old in vain, for you never grasped the heart of the science of kingship, the thing a servant lives by. Or if you grasped it, you have forgotten it, and all you carry is a load of ignorance. It is sheer luck that I still hold my kingdom with fools like you for ministers. Have you no fear of death, speaking harshly to me, whose tongue, as I rule, deals out good and ill? Trees may still stand in a forest after a forest fire has touched them, but offenders touched by the king's rod do not survive. I would kill you both, you wretches who praise the enemy's side, if your past services did not soften my anger. Get out of my sight and be gone! Remembering what you once did for me, I will not kill you; but you are ungrateful, you have turned away from your loyalty to me, and you are as good as dead." Ashamed, Śuka and Sāraṇa hailed Rāvaṇa with cries of victory and went out. Rāvaṇa speaks the language of statecraft, but turns it upside down: it is the truthful who are punished. His charge is threefold. They are insolent, for they said unwelcome things before the king; they are ignorant, for their service to their teachers bore no fruit; and they are ungrateful, for in praising the enemy they abandoned their master's affection. In truth the two had only reported the facts the king himself had asked for, and if they were guilty of anything it was of telling the truth. "By good fortune I hold my kingdom" shows his pride — he believes he guards his realm by his own power alone and counts his ministers' judgment for nothing. The forest-fire image stresses that the king's punishment cannot be escaped, and "my tongue deals out good and ill" means that a single word from the king is itself the sentence, giving life or death. For their old services he does not kill them, but for a servant banishment from the royal court is as bad as death, and so he calls them "as good as dead." Their silence and their cries of victory show their loyalty: humiliated as they are, they bow to their master before they leave.

३महोदरद्वारा नूतनचाराणां प्रेषणम्

१६अब्रवीच्च दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम्।
उपस्थापय मे शीघ्रं चारानिति निशाचरः।
महोदरस्तथोक्तस्तु शीघ्रमाज्ञापयच्चरान्॥

१७ततश्चाराः संत्वरिताः प्राप्ताः पार्थिवशासनात्।
उपस्थिताः प्राञ्जलयो वर्धयित्वा जयाशिषः॥

१८तानब्रवीत्ततो वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
चारान्प्रत्यायिकाञ्छूरान्धीरान्विगतसाध्वसान्॥

१९इतो गच्छत रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम्।
मन्त्रेष्वभ्यन्तरा येऽस्य प्रीत्या तेन समागताः॥

२०कथं स्वपिति जागर्ति किमद्य च करिष्यति।
विज्ञाय निपुणं सर्वमागन्तव्यमशेषतः॥

२१चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैर्वसुधाधिपैः।
युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते॥

२२चारास्तु ते तथेत्युक्त्वा प्रहृष्टा राक्षसेश्वरम्।
शार्दूलमग्रतः कृत्वा ततश्चक्रुः प्रदक्षिणम्॥

ततः दशग्रीवः समीपस्थं महोदरम् अब्रवीत् — ‘शीघ्रं मे चारान् उपस्थापय।’ एवम् उक्तः महोदरः शीघ्रं चरान् आज्ञापयत्। ततः पार्थिवस्य शासनात् त्वरिताः प्राप्ताः चाराः प्राञ्जलयः उपस्थिताः, जयाशिषः उक्त्वा राजानं वर्धयामासुः। तान् प्रत्यायिकान् विश्वसनीयान् शूरान् धीरान् विगतसाध्वसान् चारान् राक्षसाधिपः रावणः अब्रवीत् — ‘इतः गच्छत, रामस्य व्यवसायं परीक्षितुम्। ये तस्य अभ्यन्तराः मन्त्रेषु, ये च प्रीत्या तेन समागताः, तेषाम् अपि निश्चयं ज्ञातुं यतध्वम्। सः कथं स्वपिति, कथं जागर्ति, अद्य किं करिष्यति — एतत् सर्वं निपुणं विज्ञाय अशेषतः आगन्तव्यम्। चारेण विदितः शत्रुः पण्डितैः वसुधाधिपैः युद्धे स्वल्पेन यत्नेन समासाद्य निरस्यते।’ ते चाराः ‘तथा’ इति उक्त्वा प्रहृष्टाः शार्दूलम् अग्रे कृत्वा राक्षसेश्वरं प्रदक्षिणं चक्रुः। षोडशः श्लोकः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। रावणः पूर्वचाराणां सत्यं निवेदनं न सहते, किन्तु पुनः चारान् एव प्रेषयति — तस्य विरोधाभासः स्पष्टः। ‘चारेण विदितः शत्रुः’ इति नीतिवाक्यं सत्यम्, किन्तु रावणः तस्य फलं श्रोतुं न इच्छति। शयनं जागरणं च ज्ञातुं रावणस्य इच्छा सूचयति यत् सः छलेन सुप्तं शत्रुं हन्तुम् अपि विचारयति — अग्रिमे सर्गे मायया रामस्य सुप्तस्य वधस्य कल्पितकथा अस्य एव प्रतिध्वनिः। शार्दूलः अस्मिन् चारसमूहे प्रमुखः; पूर्वम् अपि सः वानरसेनां दृष्टवान् इति पूर्वसर्गेषु उक्तम्। प्रदक्षिणं राज्ञः प्रति सम्मानस्य शुभयात्रायाः च चिह्नम्।

Then ten-necked Rāvaṇa said to Mahodara, who stood near him, "Bring me spies at once." Mahodara quickly summoned them, and at the king's command the spies came in haste and stood before him with joined palms, wishing him victory. To those spies — trusted, brave, steady and fearless — Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, said: "Go from here and find out what Rāma intends, and try to learn the minds of those who are close to him in counsel and have joined him out of friendship. How he sleeps, how he keeps watch, what he means to do today — learn all of this thoroughly and come back with the whole of it. When an enemy's ways are known through spies, a wise king overcomes him in battle with little effort." The spies said, "So be it," and gladly, with Śārdūla at their head, they walked around the lord of the rākṣasas, keeping him on their right. The contradiction in Rāvaṇa is plain: he cannot bear the truthful report of his last spies, yet he sends out spies again. The maxim he quotes is sound, but he does not want to hear what spying yields. His wish to know how Rāma sleeps and keeps watch suggests he is even thinking of killing his enemy asleep, by some trick; the story in the next sarga of a conjured head of Rāma, supposedly slain in his sleep, is an echo of this. Śārdūla leads this band of spies; the earlier sargas told how he had already seen the monkey army before. Walking around the king on the right is a mark of respect and of a journey begun under good auspices.

४चाराणां ग्रहणं मोचनं निवेदनं च

२३ततस्तं तु महात्मानं चारा राक्षससत्तमम्।
कृत्वा प्रदक्षिणं जग्मुर्यत्र रामः सलक्ष्मणः॥

२४ते सुवेलस्य शैलस्य समीपे रामलक्ष्मणौ।
प्रच्छन्ना ददृशुर्गत्वा ससुग्रीवविभीषणौ॥

२५प्रेक्षमाणाश्चमूं तां च बभूवुर्भयविह्वलाः।
ते तु धर्मात्मना दृष्टा राक्षसेन्द्रेण राक्षसाः॥

२६विभीषणेन तत्रस्था निगृहीता यदृच्छया।
शार्दूलो ग्राहितस्त्वेकः पापोऽयमिति राक्षसः॥

२७मोचितः सोऽपि रामेण वध्यमानः प्लवंगमैः।
आनृशंस्येन रामेण मोचिता राक्षसाः परे॥

२८वानरैरर्दितास्ते तु विक्रान्तैर्लघुविक्रमैः।
पुनर्लङ्कामनुप्राप्ताः श्वसन्तो नष्टचेतसः॥

२९ततो दशग्रीवमुपस्थितास्ते चारा बहिर्नित्यचरा निशाचराः।
गिरेः सुवेलस्य समीपवासिनं न्यवेदयन्रामबलं महाबलाः॥

ते चाराः राक्षससत्तमं महात्मानं रावणं प्रदक्षिणं कृत्वा यत्र रामः सलक्ष्मणः आसीत्, तत्र जग्मुः। सुवेलस्य शैलस्य समीपे ते प्रच्छन्नाः सन्तः ससुग्रीवविभीषणौ रामलक्ष्मणौ ददृशुः। तां महतीं चमूं प्रेक्षमाणाः ते भयविह्वलाः अभवन्। धर्मात्मना राक्षसेन्द्रेण विभीषणेन ते राक्षसाः तत्र स्थिताः दृष्टाः, यदृच्छया निगृहीताः च। ‘अयं पापः’ इति शार्दूलः एकः विशेषेण ग्राहितः। प्लवंगमैः वध्यमानः सः अपि रामेण मोचितः; अन्ये राक्षसाः अपि रामस्य आनृशंस्येन मुक्ताः। विक्रान्तैः लघुविक्रमैः वानरैः अर्दिताः ते श्वसन्तः नष्टचेतसः पुनः लङ्काम् अनुप्राप्ताः। ततः बहिर्नित्यचराः महाबलाः ते चाराः दशग्रीवम् उपस्थिताः सन्तः सुवेलगिरेः समीपे निविष्टं रामबलं न्यवेदयन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तः। द्वाविंशाद् आरभ्य सप्तविंशपर्यन्तं बहवः अर्धाः वुल्गेटमात्राः — शार्दूलस्य ग्रहणस्य कथा समीक्षिते संक्षिप्ता। रामस्य करुणा पुनः दृश्यते — शत्रोः चारान् अपि सः न हन्ति। विभीषणस्य जागरूकता अपि स्पष्टा — सः राक्षसानां रूपं जानाति, अतः तान् सुलभम् अभिजानाति। एवं रावणस्य द्वितीयः चारप्रयोगः अपि भयम् एव आनयति। शार्दूलस्य विशेषेण ग्रहणं ‘पापोऽयम्’ इति कारणेन — सः पूर्वम् अपि चारकर्म कृतवान्, अतः वानराः तं अभिजानन्ति स्म इति हिन्दीभाष्यम् अपि सूचयति। तं वानराः ताडयन्ति, किन्तु रामः ‘मा मा’ इति निवार्य तं मोचयति — दूताः चाराः च अवध्याः इति धर्मः तेन पालितः। ‘श्वसन्तः नष्टचेतसः’ इति पदाभ्यां तेषां भयस्य आधिक्यं दृश्यते। अन्ते ते केवलं सेनायाः स्थानं निवेदयन्ति, रामस्य व्यवसायं ज्ञातुं न शक्ताः — रावणस्य उद्देशः अपूर्णः एव। सुवेलः लङ्कायाः समीपस्थः पर्वतः, यत्र रामः सेनया सह निविष्टः।

Having circled the great chief of the rākṣasas, the spies went to where Rāma was with Lakṣmaṇa. Hiding near Mount Suvela, they saw Rāma and Lakṣmaṇa together with Sugrīva and Vibhīṣaṇa, and as they gazed at that vast army they were overcome with fear. The righteous Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, noticed them there, and they were caught as it happened; Śārdūla alone was singled out and seized as "this one is a villain." As the monkeys were beating him, Rāma set him free, and out of Rāma's compassion the other rākṣasas were let go too. Harried by the valiant, quick-striking monkeys, they made their way back to Laṅkā, panting and out of their wits. Then those mighty spies, night-rovers who were always abroad, came before ten-necked Rāvaṇa and reported that Rāma's army was encamped near Mount Suvela. Rāma's compassion shows once more: he will not kill even the enemy's spies. Vibhīṣaṇa's vigilance shows too — he knows the ways and forms of the rākṣasas and so easily recognises them. Śārdūla was singled out as a villain because he had done this spying before and the monkeys knew him; when they beat him, Rāma stopped them and set him free, keeping the rule of dharma that envoys and spies are not to be killed. "Panting and out of their wits" shows how great their fear was. In the end they can report only where the army is camped; Rāma's intentions they could not discover, and Rāvaṇa's purpose remained unfulfilled. So his second use of spies, like the first, brought back only fear. Suvela is the mountain near Laṅkā where Rāma had camped with his army.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनत्रिंशः सर्गः॥ २९॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

समादिष्टान् २९.१ निर्दिष्टान्, दर्शितान्

सन्धिः: सम् + आ + दिष्टान् — उपसर्गयोगः; ‘समादिष्टान्दृष्ट्वा’ इत्यत्र पदान्तनकारः अविकृतः
समासः: समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘हरियूथपान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

वज्रहस्तात्मजात्मजम् २९.३ इन्द्रस्य पुत्रस्य (वालिनः) पुत्रम्, अङ्गदम्

सन्धिः: वज्रहस्त + आत्मज → वज्रहस्तात्मज; आत्मज + आत्मजम् — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ) द्विवारम्
समासः: वज्रं हस्ते यस्य सः वज्रहस्तः (बहुव्रीहिः); तस्य आत्मजः (षष्ठीतत्पुरुषः); तस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘अङ्गदम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

प्लवगर्षभम् २९.४ वानरश्रेष्ठम्

सन्धिः: प्लवग + ऋषभम् → प्लवगर्षभम् — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
समासः: प्लवगानाम् ऋषभः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

आविग्नहृदयो २९.५ उद्विग्नचित्तः

सन्धिः: आविग्न + हृदयः — सन्धिकार्यं नास्ति; पदान्ते विसर्गस्य उत्वं गुणः (जकारे परे)
समासः: आविग्नं हृदयं यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

भर्त्सयामास २९.५ निन्दितवान्, तर्जितवान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भर्त्स्’ धातोः आम्प्रत्ययान्तः लिट्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट् (आम्), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

रोषगद्गदया २९.६ क्रोधेन स्खलन्त्या

सन्धिः: रोष + गद्गदया — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: रोषेण गद्गदा — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘वाचा’ इत्यस्य विशेषणम्)

उपजीविभिः २९.७ राजानम् आश्रित्य जीविकां प्राप्तवद्भिः

सन्धिः: उप + जीविभिः — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘जीव्’ धातोः णिन्यन्तम्
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘सचिवैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

अप्रस्तवे २९.८ अनवसरे, प्रसङ्गं विना

सन्धिः: अ + प्रस्तवे — नञ्योगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न प्रस्तवः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम्

पर्युपासिताः २९.९ सेविताः

सन्धिः: परि + उपासिताः → पर्युपासिताः — यण्सन्धिः (इ + उ = य् + उ)
समासः: समासः नास्ति — ‘आस्’ धातोः क्तान्तम्, उपसर्गद्वयम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

भारोऽज्ञानस्य २९.१० अज्ञानस्य भारः

सन्धिः: भारः + अज्ञानस्य → भारोऽज्ञानस्य — विसर्गस्य उत्वं, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘भारः’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘अज्ञानस्य’ — षष्ठी, एकवचनम्

राजदण्डपरामृष्टाः २९.१२ राजदण्डेन स्पृष्टाः

सन्धिः: राजदण्ड + परामृष्टाः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘परामृष्टास्तिष्ठन्ते’ इत्यत्र विसर्गस्य सत्वम्
समासः: राज्ञः दण्डः (षष्ठीतत्पुरुषः); तेन परामृष्टाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

शत्रुपक्षप्रशंसिनौ २९.१३ शत्रुपक्षस्य स्तुतिं कुर्वन्तौ

सन्धिः: शत्रुपक्ष + प्रशंसिनौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शत्रूणां पक्षः (षष्ठीतत्पुरुषः); तं प्रशंसतः इति — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम्

अपध्वंसत २९.१४ दूरं गच्छत, निर्गच्छत

सन्धिः: अप + ध्वंसत — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, बहुवचनम्

स्नेहपराङ्मुखौ २९.१४ प्रेम्णः विमुखौ

सन्धिः: स्नेह + पराङ्मुखौ — सन्धिकार्यं नास्ति; पराक् + मुखौ → पराङ्मुखौ — अनुनासिकसन्धिः
समासः: स्नेहात् पराङ्मुखौ — पञ्चमीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

सव्रीडौ २९.१५ लज्जितौ

सन्धिः: स + व्रीडौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: व्रीडया सह वर्तमानौ — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

प्रतिनन्द्य २९.१५ अभिनन्द्य

सन्धिः: प्रति + नन्द्य — उपसर्गयोगः; ‘प्रतिनन्द्याभिनिःसृतौ’ इत्यत्र प्रतिनन्द्य + अभिनिःसृतौ → सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

उपस्थापय २९.१६ आनय, सम्मुखं स्थापय

सन्धिः: उप + स्थापय — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘स्था’ धातोः णिजन्तात् लोट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लोट्, मध्यमपुरुषः, एकवचनम्

संत्वरिताः २९.१७ अतित्वरया युक्ताः

सन्धिः: सम् + त्वरिताः → संत्वरिताः — अनुस्वारसन्धिः (म् → ं)
समासः: समासः नास्ति — क्तान्तम्
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

प्रत्यायिकान् २९.१८ विश्वसनीयान्

सन्धिः: प्रति + आयिकान् → प्रत्यायिकान् — यण्सन्धिः (इ + आ = या)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘चारान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

विगतसाध्वसान् २९.१८ निर्भयान्

सन्धिः: विगत + साध्वसान् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: विगतं साध्वसं येभ्यः ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम्

मन्त्रेष्वभ्यन्तरा २९.१९ गुप्तमन्त्रणासु अन्तरङ्गाः

सन्धिः: मन्त्रेषु + अभ्यन्तराः → मन्त्रेष्वभ्यन्तराः — यण्सन्धिः (उ + अ = व् + अ); अन्ते विसर्गलोपः (यकारे परे)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘मन्त्रेषु’ — सप्तमी, बहुवचनम्; ‘अभ्यन्तराः’ — प्रथमा, बहुवचनम्

समासाद्य २९.२१ प्राप्य, सम्मुखीकृत्य

सन्धिः: सम् + आ + साद्य — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — णिजन्तात् ल्यप्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

प्रदक्षिणम् २९.२२ परिक्रमणम्

सन्धिः: प्र + दक्षिणम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: प्रगतं दक्षिणम् — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्

ससुग्रीवविभीषणौ २९.२४ सुग्रीवविभीषणाभ्यां सहितौ

सन्धिः: स + सुग्रीवविभीषणौ — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सुग्रीवः विभीषणः च — द्वन्द्वः; ताभ्यां सह वर्तमानौ — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘रामलक्ष्मणौ’ इत्यस्य विशेषणम्)

भयविह्वलाः २९.२५ भयेन व्याकुलाः

सन्धिः: भय + विह्वलाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: भयेन विह्वलाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

आनृशंस्येन २९.२७ दयया, अक्रौर्येण

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अनृशंस’ शब्दात् ष्यञ्-प्रत्ययः (आदिवृद्धिः)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

लघुविक्रमैः २९.२८ शीघ्रपराक्रमैः

सन्धिः: लघु + विक्रमैः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लघुः (शीघ्रः) विक्रमः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: तृतीया, बहुवचनम् (‘वानरैः’ इत्यस्य विशेषणम्)

बहिर्नित्यचरा २९.२९ सदा बहिः सञ्चरन्तः

सन्धिः: बहिस् + नित्यचराः → बहिर्नित्यचराः — विसर्गस्य रुत्वम्; अन्ते विसर्गलोपः (नकारे परे)
समासः: नित्यं चरन्ति इति नित्यचराः (उपपदतत्पुरुषः); बहिः नित्यचराः — सुप्सुपासमासः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘चाराः’ इत्यस्य विशेषणम्)