युद्धकाण्डम् — अष्टाविंशः सर्गः

शुकेन वानरयूथपानां परिचयः सेनासंख्या च

मैन्दद्विविदयोः हनूमतः च वर्णनम्, रामलक्ष्मणविभीषणसुग्रीवाणां परिचयः, कोटिशङ्कुवृन्दादीनां संख्यापरिभाषा, रावणाय सावधानतायाः उपदेशः

सारणस्य वचनानन्तरं शुकः रावणाय वानरसेनायाः अवशिष्टान् प्रधानान् दर्शयति। प्रथमं सुग्रीवसचिवाः देवगन्धर्वोत्पन्नाः कामरूपिणः, ततः अमृतप्राशिनौ मैन्दद्विविदौ, ततः हनूमान् — केसरिणः ज्येष्ठः पुत्रः, यः बाल्ये सूर्यं फलम् इति मत्वा त्रियोजनसहस्रम् उत्पपात, उदयगिरौ पतितः, हनुभङ्गेन च ‘हनूमान्’ इति नाम लेभे, येन च लङ्का दग्धा। ततः रामः — धर्मात् न चलति, ब्राह्मम् अस्त्रं वेदान् च वेत्ति, यस्य भार्या त्वया हृता। तस्य दक्षिणे लक्ष्मणः, वामे लङ्कायाम् अभिषिक्तः विभीषणः, मध्ये च काञ्चनमालाधरः सुग्रीवः। अन्ते शुकः शतसहस्रात् आरभ्य कोटिः, शङ्कुः, वृन्दम्, पद्मम्, खर्वम्, समुद्रः, ओघः, महौघः इति संख्यापरिभाषां कथयित्वा सुग्रीवसेनायाः अपारत्वं निवेदयति, विजयाय परमं प्रयत्नं विधातुं च रावणं प्रेरयति।

१सुग्रीवसचिवाः, मैन्दद्विविदौ च

१सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणं राक्षसाधिपम्।
बलमादिश्य तत्सर्वं शुको वाक्यमथाब्रवीत्॥

२स्थितान्पश्यसि यानेतान्मत्तानिव महाद्विपान्।
न्यग्रोधानिव गाङ्गेयान्सालान्हैमवतानिव॥

३एते दुष्प्रसहा राजन्बलिनः कामरूपिणः।
दैत्यदानवसंकाशा युद्धे देवपराक्रमाः॥

४एषां कोटिसहस्राणि नव पञ्च च सप्त च।
तथा शङ्कुसहस्राणि तथा वृन्दशतानि च॥

५एते सुग्रीवसचिवाः किष्किन्धानिलयाः सदा।
हरयो देवगन्धर्वैरुत्पन्नाः कामरूपिणः॥

६यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देवरूपिणौ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव ताभ्यां नास्ति समो युधि॥

७ब्रह्मणा समनुज्ञातावमृतप्राशिनावुभौ।
आशंसेते यथा लङ्कामेतौ मर्दितुमोजसा॥

सारणः यदा वानरसेनायाः प्रधानान् दर्शयित्वा तूष्णीम् अभवत्, तदा तस्य वचनं श्रुत्वा शुकः तत् सर्वं बलम् अङ्गुल्या निर्दिश्य राक्षसाधिपं रावणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत्। पूर्वसर्गे सारणेन यत् आरब्धं, तत् एव शुकः अस्मिन् सर्गे पूरयति; उभौ अपि रावणस्य चारौ, रामेण कृपया मुक्तौ च। ‘राजन्, यान् एतान् स्थितान् पश्यसि — मत्तान् महाद्विपान् इव, गङ्गातीरे जातान् महान्यग्रोधान् इव, हिमालये उद्भूतान् सालवृक्षान् इव — ते दुष्प्रसहाः, बलिनः, कामरूपिणः च। ते दैत्यदानवसदृशाः, युद्धे च देवानां इव पराक्रमं दर्शयन्ति। एषां संख्या नव पञ्च सप्त च कोटिसहस्राणि, तथा शङ्कुसहस्राणि, वृन्दशतानि च। एते सुग्रीवस्य सचिवाः, ये सदा किष्किन्धायां निवसन्ति; ते देवैः गन्धर्वैः च उत्पन्नाः, इच्छया यत् किमपि रूपं धारयितुं समर्थाः।’ ततः सः द्वौ विशिष्टौ कुमारौ दर्शयति — ‘यौ देवरूपिणौ तिष्ठन्तौ पश्यसि, तौ मैन्दः द्विविदः च। युद्धे ताभ्यां समः कोऽपि नास्ति। ब्रह्मणः अनुज्ञया तौ अमृतं पीतवन्तौ, अतः अमरौ इव; तौ स्वेन ओजसा लङ्कां मर्दितुम् आशंसेते।’ मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां सूच्यते यत् एतासां कोटिशङ्कुवृन्दादीनां संख्यानां स्पष्टीकरणं सर्गान्ते दत्तायाः परिभाषायाः अनुसारेण द्रष्टव्यम्। शुकस्य वचनेषु भयं स्पष्टं दृश्यते — सः प्रत्येकं वीरं रावणस्य दृष्ट्या महत्तरं करोति, येन राजा सावधानः भवेत्। उपमात्रयं — गजाः, न्यग्रोधाः, सालाः — वानराणां गुरुत्वं, विस्तारं, स्थैर्यं च एकत्र दर्शयति। समीक्षितसंस्करणे सुमुखविमुखौ अपि अत्र वर्णितौ, मुद्रणे तु तत् अर्धद्वयं नास्ति। सुग्रीवस्य सचिवानां देवगन्धर्वेभ्यः उत्पत्तिः बालकाण्डस्य कथां स्मारयति, यत्र देवाः रामस्य साहाय्याय वानररूपेण पुत्रान् असृजन्।

When Sāraṇa had finished pointing out the leaders of the monkey army and fallen silent, Śuka took up where he had left off. He pointed with his finger at that whole host and spoke to Rāvaṇa, lord of the rākṣasas. The two of them were Rāvaṇa's spies, whom Rāma had mercifully set free, and what Sāraṇa had begun in the previous sarga Śuka now completed. "Those you see standing there, my king," he said, "like great elephants in rut, like the huge banyans that grow on the banks of the Gaṅgā, like the sal trees of the Himalaya — they are hard to withstand, mighty, and able to take any form they please. They are like Daityas and Dānavas, and in battle they show the valour of gods. Their number runs to nine thousand crores, and five and seven more, together with thousands of śaṅkus and hundreds of vṛndas. These are Sugrīva's counsellors, who always live in Kiṣkindhā; they were born of gods and gandharvas, and can take whatever form they wish." Then he singled out two youths. "The pair you see standing there, godlike in form, are Mainda and Dvivida. No one equals them in battle. With Brahmā's leave they drank the nectar of immortality, so they are as good as deathless, and they hope to crush Laṅkā by their own might." Fear is plain in Śuka's words: he makes every hero loom larger in Rāvaṇa's eyes, so that the king will take care. His three images — elephants, banyans, sal trees — convey at once the monkeys' weight, their breadth and their steadiness. And the birth of Sugrīva's counsellors from gods and gandharvas recalls the story of the Bāla Kāṇḍa, where the gods fathered sons in monkey form to help Rāma.

२हनूमतः परिचयः, तस्य बाल्यकथा

८यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं प्रभिन्नमिव कुञ्जरम्।
यो बलात्क्षोभयेत्क्रुद्धः समुद्रमपि वानरः॥

९एषोऽभिगन्ता लङ्कायां वैदेह्यास्तव च प्रभो।
एनं पश्य पुरा दृष्टं वानरं पुनरागतम्॥

१०ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वातात्मज इति श्रुतः।
हनूमानिति विख्यातो लङ्घितो येन सागरः॥

११कामरूपो हरिश्रेष्ठो बलरूपसमन्वितः।
अनिवार्यगतिश्चैव यथा सततगः प्रभुः॥

१२उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा बालः किल बुभुक्षितः।
त्रियोजनसहस्रं तु अध्वानमवतीर्य हि॥

१३आदित्यमाहरिष्यामि न मे क्षुत्प्रतियास्यति।
इति निश्चित्य मनसा पुप्लुवे बलदर्पितः॥

१४अनाधृष्यतमं देवमपि देवर्षिराक्षसैः।
अनासाद्यैव पतितो भास्करोदयने गिरौ॥

१५पतितस्य कपेरस्य हनुरेका शिलातले।
किंचिद्भिन्ना दृढहनुर्हनूमानेष तेन वै॥

१६सत्यमागमयोगेन ममैष विदितो हरिः।
नास्य शक्यं बलं रूपं प्रभावो वानुभाषितुम्॥

१७एष आशंसते लङ्कामेको मथितुमोजसा।
येन जाज्वल्यतेऽसौ वै धूमकेतुस्तवाद्य वै।
लङ्कायां निहितश्चापि कथं विस्मरसे कपिम्॥

ततः शुकः सर्वेषां परिचितं वानरं दर्शयति — ‘यं प्रभिन्नं मत्तं कुञ्जरम् इव तिष्ठन्तं पश्यसि, यः क्रुद्धः सन् स्वबलेन समुद्रम् अपि क्षोभयितुं समर्थः, सः एव वानरः पूर्वं लङ्काम् आगत्य वैदेहीं त्वां च अभिगतवान्। पुरा दृष्टम् एनं पुनः आगतं पश्य। सः केसरिणः ज्येष्ठः पुत्रः, वातात्मजः इति श्रुतः, हनूमान् इति नाम्ना विख्यातः, येन महासागरः लङ्घितः। सः कामरूपः, हरिश्रेष्ठः, बलेन रूपेण च समन्वितः; तस्य गतिः सततगस्य वायोः इव अनिवार्या, सर्वत्र अप्रतिहता प्रसरति।’ ततः शुकः तस्य अद्भुतां बाल्यकथां कथयति — ‘यदा एषः बालः आसीत्, तदा बुभुक्षितः सन् उद्यन्तं भास्करं दृष्ट्वा फलम् इति अमन्यत। ‘आदित्यम् आहरिष्यामि, अन्यथा मे क्षुत् न निवर्तिष्यते’ इति मनसा निश्चित्य बलदर्पितः सः त्रियोजनसहस्रं मार्गम् आकाशे उत्पपात। किन्तु देवैः ऋषिभिः राक्षसैः अपि अनाधृष्यं तं सूर्यदेवम् अप्राप्य एव सः उदयगिरौ पपात। शिलातले पतितस्य अस्य कपेः एका हनुः किञ्चित् भिन्ना, ततः दृढा च अभवत्; अतः सः हनूमान् इति नाम्ना ख्यातः। विश्वसनीयानां जनानां सम्पर्कात् मया एतत् सत्यं ज्ञातम्; अस्य बलं रूपं प्रभावः च वचनैः वक्तुं न शक्यते। एषः एकः एव स्वेन ओजसा लङ्कां मथितुम् इच्छति। येन पुच्छे निहितेन अग्निना तव लङ्का दग्धा, यस्य कारणात् अद्य अपि धूमकेतुः ज्वलति इव, यः च लङ्कायां बद्धः अपि मुक्तः, तं कपिं कथं विस्मरसि?’ सप्तदशः श्लोकः षट्पादः; तस्य अन्तिमौ अर्धौ समीक्षिते न स्तः। अत्र शुकः रावणस्य अपमानस्य स्मरणं कारयति — लङ्कादाहः तस्य हृदये अद्यापि व्रणवत् तिष्ठति। बाल्यकथा च दर्शयति यत् एषः जन्मना एव असाधारणः, यः सूर्यम् अपि ग्रसितुम् ऐच्छत्। हिन्दीभाष्यम् ‘आगम’ इति पदं विश्वसनीयव्यक्तयः इति व्याचष्टे। शुकः ‘पुरा दृष्टं पुनरागतम्’ इति वदन् रावणस्य स्मृतिं प्रति सावधानं करोति — एकः एव वानरः पूर्वं सर्वान् राक्षसान् अभ्यभवत्, इदानीं तु सः सहस्रशः वानरैः सह आगतः। हनुमतः वेगः वायोः इव इति उपमा तस्य पितुः सम्बन्धम् अपि सूचयति, यतः सः वायुपुत्रः। बाल्ये एव यः सूर्यं प्रति उत्पपात, तस्य समुद्रलङ्घनं न आश्चर्यम् इति शुकस्य तर्कः। सप्तदशे श्लोके धूमकेतोः उल्लेखः लङ्काया दाहस्य अवशिष्टं चिह्नं दर्शयति, येन रावणस्य अपमानः पुनः नूतनः भवति।

Then Śuka pointed out the monkey everyone in Laṅkā knew. "The one you see standing like an elephant in rut, who in his anger could churn up even the ocean by his strength — that is the monkey who came to Laṅkā before, to Vaidehī and to you. Look at him: the one you saw before has come again. He is the eldest son of Kesarin, known as the son of the Wind, famed by the name Hanūmān — the one who leapt across the ocean. He takes any form he wants, the best of monkeys, rich in strength and beauty, and nothing can check his course; like the ever-moving wind, he goes everywhere unhindered." And Śuka told the marvellous story of his childhood. "When he was a child he was hungry, and seeing the sun rising he took it for a fruit. 'I will bring down the sun,' he resolved, 'or my hunger will not go away,' and proud of his strength he leapt three thousand yojanas up into the sky. But he never reached that god, whom not even gods, seers or rākṣasas can assail, and he fell back onto the mountain of sunrise. As he struck the rock, one of his jaws was slightly broken, and it grew strong again; that is why he is called Hanūmān, the one with the jaw. I have this on the word of people I trust, and it is true. His strength, his form and his power are beyond words. This one monkey alone hopes to crush Laṅkā by his own might. How can you forget the monkey who set your Laṅkā on fire with the flame on his tail, a fire that still seems to blaze today — the one who was bound here in Laṅkā and got free?" Śuka was reminding Rāvaṇa of his humiliation: the burning of Laṅkā was still an open wound in his heart, and the mention of the lingering fire makes the insult fresh again. The childhood story shows that Hanūmān was extraordinary from birth, a creature who wanted to swallow even the sun; for one who flew at the sun as a child, Śuka argues, leaping the ocean is no wonder. By saying "the one you saw before has come again," he puts Rāvaṇa on guard: a single monkey once got the better of all the rākṣasas, and now he has come back with thousands more. The comparison of his speed with the wind also hints at his father, for he is the Wind's son.

३रामस्य लक्ष्मणस्य च वर्णनम्

१८यश्चैषोऽनन्तरः शूरः श्यामः पद्मनिभेक्षणः।
इक्ष्वाकूणामतिरथो लोके विश्रुतपौरुषः॥

१९यस्मिन्न चलते धर्मो यो धर्मं नातिवर्तते।
यो ब्राह्ममस्त्रं वेदांश्च वेद वेदविदां वरः॥

२०यो भिन्द्याद्गगनं बाणैर्मेदिनीं वापि दारयेत्।
यस्य मृत्योरिव क्रोधः शक्रस्येव पराक्रमः॥

२१यस्य भार्या जनस्थानात्सीता चापि हृता त्वया।
स एष रामस्त्वां राजन्योद्धुं समभिवर्तते॥

२२यस्यैष दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः।
विशालवक्षास्ताम्राक्षो नीलकुञ्चितमूर्धजः॥

२३एषो हि लक्ष्मणो नाम भ्रातुः प्रियहिते रतः।
नये युद्धे च कुशलः सर्वशस्त्रभृतां वरः॥

२४अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तश्च जयी बली।
रामस्य दक्षिणो बाहुर्नित्यं प्राणो बहिश्चरः॥

२५नह्येष राघवस्यार्थे जीवितं परिरक्षति।
एषैवाशंसते युद्धे निहन्तुं सर्वराक्षसान्॥

ततः शुकः सेनायाः नायकं दर्शयति — ‘हनूमतः अनन्तरं यः शूरः श्यामवर्णः पद्मनिभेक्षणः तिष्ठति, सः इक्ष्वाकूणाम् अतिरथः, लोके विश्रुतपौरुषः। यस्मिन् धर्मः कदापि न चलति, यः च धर्मं न अतिक्रामति, यः ब्राह्मम् अस्त्रं वेदान् च सम्यक् वेत्ति, सः वेदविदां श्रेष्ठः। यः बाणैः गगनम् अपि भिन्द्यात्, मेदिनीम् अपि विदारयेत्; यस्य क्रोधः मृत्योः इव भयङ्करः, पराक्रमः शक्रस्य इव अप्रतिमः। यस्य भार्या सीता त्वया जनस्थानात् हृता, सः एषः रामः, राजन्, त्वया सह योद्धुं समभिवर्तते।’ ततः लक्ष्मणस्य वर्णनम् — ‘यः अस्य दक्षिणे पार्श्वे शुद्धजाम्बूनदप्रभः, विशालवक्षाः, ताम्राक्षः, नीलकुञ्चितमूर्धजः तिष्ठति, सः लक्ष्मणः नाम, भ्रातुः प्रिये हिते च सदा रतः, नये युद्धे च कुशलः, सर्वशस्त्रभृतां वरः। अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, जयी, बली च सः रामस्य दक्षिणः बाहुः, शरीरात् बहिश्चरः प्राणः इव। सः राघवस्य कृते स्वजीवितं न रक्षति; युद्धे सर्वान् राक्षसान् हन्तुम् इच्छति।’ शुकः शत्रून् अपि तेषां गुणैः एव वर्णयति — अतः तस्य वचनं केवलं स्तुतिः न, अपितु रावणाय सत्यस्य दर्पणम्। ‘बहिश्चरः प्राणः’ इति उपमा भ्रात्रोः ऐक्यं मार्मिकतया दर्शयति — लक्ष्मणः रामात् भिन्नः अपि तस्य जीवनम् एव। रामस्य वर्णने ‘यस्य भार्या त्वया हृता’ इति वाक्यं युद्धस्य मूलकारणं रावणस्य एव अपराधम् इति स्मारयति। रामस्य धर्मनिष्ठा, वेदज्ञता, अस्त्रबलं च इति त्रयम् एकत्र उक्तम्, येन सः केवलं वीरः न, अपि तु धर्मात्मा राजा इति ज्ञायते। लक्ष्मणस्य वर्णने षड्विशेषणानि — अमर्षी, दुर्जयः, जेता, विक्रान्तः, जयी, बली — एकस्मिन् एव पादे सङ्गृहीतानि, येन तस्य वीरता पुञ्जीभूता इव दृश्यते। ‘नये युद्धे च कुशलः’ इति पदेन सः केवलं योद्धा न, नीतिज्ञः अपि इति सूच्यते। शुकः रामलक्ष्मणौ एकत्र वर्णयन् तयोः अविभाज्यतां दर्शयति।

Next Śuka showed the leader of the whole army. "The hero standing next to Hanūmān, dark and lotus-eyed, is the great chariot-warrior of the Ikṣvākus, whose valour is famous throughout the world. Dharma never wavers in him and he never oversteps dharma. He knows the Brahmā weapon and the Vedas, the best of all who know the Vedas. With his arrows he could split the sky and tear open the earth; his anger is terrible as death's and his valour unmatched, like Śakra's. He whose wife Sītā you carried off from Janasthāna — that is Rāma, my king, and he has come to fight you." Then he described Lakṣmaṇa. "The one at his right side, bright as pure gold, broad-chested, with copper-red eyes and dark curling hair, is named Lakṣmaṇa. He is always intent on his brother's welfare and pleasure, skilled both in policy and in war, the best of all who bear arms. Unforgiving, invincible, conquering, valiant, victorious and strong, he is Rāma's right arm, his very life-breath walking about outside his body. Where Rāghava's cause is at stake he does not guard his own life, and he means to kill every rākṣasa in battle." Śuka describes even his enemies by their true virtues, so his words are not mere praise but a mirror of the truth held up to Rāvaṇa. In describing Rāma, the phrase "whose wife you carried off" reminds the king that the root cause of this war is his own crime; and Rāma's steadfastness in dharma, his knowledge of the Vedas and his mastery of weapons are named together, so that he appears not merely a warrior but a righteous king. The image of Lakṣmaṇa as Rāma's life-breath outside his body tenderly captures the unity of the brothers: separate as he is, Lakṣmaṇa is Rāma's very life. Six epithets for him are packed into a single line, so that his heroism seems heaped up in one place, and "skilled in policy and in war" shows him to be a statesman as well as a fighter. By describing Rāma and Lakṣmaṇa together, Śuka shows how inseparable they are.

४विभीषणस्य सुग्रीवस्य च परिचयः

२६यस्तु सव्यमसौ पक्षं रामस्याश्रित्य तिष्ठति।
रक्षोगणपरिक्षिप्तो राजा ह्येष विभीषणः॥

२७श्रीमता राजराजेन लङ्कायामभिषेचितः।
त्वामसौ प्रतिसंरब्धो युद्धायैषोऽभिवर्तते॥

२८यं तु पश्यसि तिष्ठन्तं मध्ये गिरिमिवाचलम्।
सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्तारममितौजसम्॥

२९तेजसा यशसा बुद्ध्या बलेनाभिजनेन च।
यः कपीनतिबभ्राज हिमवानिव पर्वतः॥

३०किष्किन्धां यः समध्यास्ते गुहां सगहनद्रुमाम्।
दुर्गां पर्वतदुर्गम्यां प्रधानैः सह यूथपैः॥

३१यस्यैषा काञ्चनी माला शोभते शतपुष्करा।
कान्ता देवमनुष्याणां यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता॥

३२एतां मालां च तारां च कपिराज्यं च शाश्वतम्।
सुग्रीवो वालिनं हत्वा रामेण प्रतिपादितः॥

ततः शुकः रामस्य वामपार्श्वं दर्शयति — ‘यः रामस्य सव्यं पक्षम् आश्रित्य राक्षसगणैः परिवृतः तिष्ठति, सः राजा विभीषणः, तव एव भ्राता। श्रीमता राजराजेन रामेण सः लङ्कायाः राज्ये अभिषिक्तः; त्वां प्रति संरब्धः सः युद्धाय अभिवर्तते।’ अत्र तीक्ष्णा विडम्बना दृश्यते — रावणः यस्मिन् सिंहासने इदानीम् आसीनः, तत्र एव रामेण विभीषणः पूर्वम् एव अभिषिक्तः। ततः सः सेनामध्यं दर्शयति — ‘यं तु मध्ये अचलं गिरिम् इव तिष्ठन्तं पश्यसि, सः सर्वशाखामृगेन्द्राणां भर्ता, अमितौजाः सुग्रीवः। तेजसा, यशसा, बुद्ध्या, बलेन, अभिजनेन च सः सर्वान् कपीन् अतिशेते, यथा हिमवान् सर्वान् पर्वतान्। सः गहनद्रुमां, दुर्गां, पर्वतैः दुर्गम्यां किष्किन्धां गुहां प्रधानैः यूथपैः सह अध्यास्ते। यस्य कण्ठे शतपुष्करा काञ्चनी माला शोभते, या देवानां मनुष्याणां च कान्ता, यस्यां लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता — ताम् एतां मालां, तारां, शाश्वतं कपिराज्यं च वालिनं हत्वा रामः सुग्रीवाय प्रत्यपादयत्।’ एवं शुकः सुग्रीवस्य वैभवं रामस्य उपकारेण सह सम्बद्धं दर्शयति — वानरराजः रामस्य कृते कृतज्ञतया प्राणान् अपि दास्यति इति तस्य आशयः। वालिवधस्य स्मरणम् अपि अर्थगर्भम् — येन रामेण महाबलः वाली हतः, सः रावणम् अपि हन्तुं शक्नोति इति सूच्यते। काञ्चनमाला राज्यलक्ष्म्याः चिह्नम्, या इदानीं सुग्रीवस्य कण्ठे शोभते। विभीषणस्य उल्लेखः रावणस्य कृते अतीव कटुः, यतः सः तस्य सहोदरः, यः तेन एव सभायाः निष्कासितः। सुग्रीवस्य हिमवता सह तुलना तस्य श्रेष्ठत्वं स्थैर्यं च दर्शयति। किष्किन्धायाः दुर्गमत्वं वर्णयन् शुकः वानराणां स्वदेशस्य बलम् अपि सूचयति।

Then Śuka turned to Rāma's left side. "The one standing on Rāma's left, surrounded by a band of rākṣasas, is King Vibhīṣaṇa, your own brother. The glorious Rāma, king of kings, has already consecrated him king of Laṅkā, and he comes forward, furious with you, to fight." The irony here is sharp: on the very throne where Rāvaṇa now sits, Rāma has already consecrated Vibhīṣaṇa. And the mention of Vibhīṣaṇa was bitter to Rāvaṇa, for this was his own brother, whom he himself had driven from his court. Next Śuka pointed to the middle of the army. "The one you see standing in the centre, immovable as a mountain, is the lord of all the monkey chiefs, Sugrīva of boundless energy. In splendour, fame, intelligence, strength and lineage he surpasses all the monkeys, as the Himalaya surpasses all mountains. He lives with his chief troop-leaders in Kiṣkindhā, a cave thick with trees, a fortress hard to reach among the mountains. Around his neck shines a golden garland of a hundred lotuses, dear to gods and men, in which Lakṣmī, the goddess of fortune, dwells. That garland, and Tārā, and the lasting kingship of the monkeys were all given to Sugrīva by Rāma after he killed Vālin." So Śuka links Sugrīva's glory with the service Rāma did him, implying that out of gratitude the monkey king will give even his life for Rāma. The reminder of Vālin's death carries a meaning of its own: the Rāma who killed the mighty Vālin can kill Rāvaṇa too. The golden garland is the emblem of royal fortune, and now it shines on Sugrīva's neck. The comparison with the Himalaya shows Sugrīva's pre-eminence and his steadiness, and by describing how hard Kiṣkindhā is to reach, Śuka also hints at the strength of the monkeys' homeland.

५संख्यापरिभाषा, सेनायाः अपारत्वम्, उपदेशः

३३शतं शतसहस्राणां कोटिमाहुर्मनीषिणः।
शतं कोटिसहस्राणां शङ्कुरित्यभिधीयते॥

३४शतं शङ्कुसहस्राणां महाशङ्कुरिति स्मृतः।
महाशङ्कुसहस्राणां शतं वृन्दमिहोच्यते॥

३५शतं वृन्दसहस्राणां महावृन्दमिति स्मृतम्।
महावृन्दसहस्राणां शतं पद्ममिहोच्यते॥

३६शतं पद्मसहस्राणां महापद्ममिति स्मृतम्।
महापद्मसहस्राणां शतं खर्वमिहोच्यते॥

३७शतं खर्वसहस्राणां महाखर्वमिति स्मृतम्।
महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते।
शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते॥

३८शतमोघसहस्राणां महौघा इति विश्रुतः।
एवं कोटिसहस्रेण शङ्कूनां च शतेन च।
महाशङ्कुसहस्रेण तथा वृन्दशतेन च॥

३९महावृन्दसहस्रेण तथा पद्मशतेन च।
महापद्मसहस्रेण तथा खर्वशतेन च॥

४०समुद्रेण च तेनैव महौघेन तथैव च।
एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च॥

४१विभीषणेन वीरेण सचिवैः परिवारितः।
सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वां युद्धार्थमनुवर्तते।
महाबलवृतो नित्यं महाबलपराक्रमः॥

४२इमां महाराज समीक्ष्य वाहिनीमुपस्थितां प्रज्वलितग्रहोपमाम्।
ततः प्रयत्नः परमो विधीयतां यथा जयः स्यान्न परैः पराभवः॥

ततः शुकः सुग्रीवसेनायाः परिमाणं स्पष्टं वक्तुं संख्यानां परिभाषां करोति, यतः सामान्याः संख्याः तस्याः वर्णनाय न पर्याप्ताः। ‘शतं शतसहस्राणि कोटिः इति मनीषिणः आहुः; शतं कोटिसहस्राणि शङ्कुः इति अभिधीयते। शतं शङ्कुसहस्राणि महाशङ्कुः इति स्मृतः; शतं महाशङ्कुसहस्राणि वृन्दम् इति उच्यते। शतं वृन्दसहस्राणि महावृन्दम्; शतं महावृन्दसहस्राणि पद्मम्। शतं पद्मसहस्राणि महापद्मम्; शतं महापद्मसहस्राणि खर्वम्। शतं खर्वसहस्राणि महाखर्वम्; महाखर्वसहस्राणि समुद्रः; शतं समुद्रसहस्राणि ओघः; शतम् ओघसहस्राणि महौघः इति विश्रुतः।’ प्रत्येकं पदं पूर्वस्मात् लक्षगुणम् इति हिन्दीभाष्यम् अपि विवृणोति। ‘एवं कोटिसहस्रेण, शङ्कूनां शतेन, महाशङ्कुसहस्रेण, वृन्दशतेन, महावृन्दसहस्रेण, पद्मशतेन, महापद्मसहस्रेण, खर्वशतेन, समुद्रेण, महौघेन, समुद्रसदृशेन कोटिमहौघेन च सैन्येन, वीरेण विभीषणेन सचिवैः च परिवृतः महाबलपराक्रमः वानरेन्द्रः सुग्रीवः युद्धार्थं त्वाम् अनुवर्तते।’ अन्ते शुकः वंशस्थवृत्तेन हितं उपदिशति — ‘महाराज, प्रज्वलितग्रहोपमाम् इमाम् उपस्थितां वाहिनीं समीक्ष्य परमः प्रयत्नः विधीयताम्, यथा तव जयः स्यात्, परैः पराभवः न स्यात्।’ त्रयस्त्रिंशात् एकचत्वारिंशपर्यन्तं संख्यापरिभाषायाः श्लोकाः प्रायः वुल्गेटमात्राः; समीक्षिते केवलं ‘एवं कोटिसहस्रेण’ इति अर्धं ‘सुग्रीवो वानरेन्द्रस्त्वाम्’ इति अर्धं च दृश्येते। एताः संख्याः अतिशयोक्त्या सेनायाः अनन्ततां दर्शयन्ति — गणयितुम् अशक्यं बलम् इति भावः। शुकः गणनया एव रावणस्य मनसि भयं जनयितुम् इच्छति, किन्तु अन्तिमे श्लोके सः सेवकस्य धर्मं न त्यजति — पराजयात् रक्षणाय प्रयत्नम् एव उपदिशति, न तु सन्धिम्। एवं सर्गः चारस्य निवेदनेन समाप्यते, निर्णयः तु रावणस्य हस्ते तिष्ठति। संख्यानां परिभाषा प्राचीनगणितस्य परम्परां दर्शयति — कोटेः उपरि शङ्कुः, वृन्दम्, पद्मम्, खर्वम्, समुद्रः, ओघः इति नामानि क्रमेण वर्धन्ते। एतादृशी परिभाषा काव्ये विरला, अत एव मुद्रणस्य सम्पादकः पादटिप्पण्या पाठकस्य ध्यानम् आकर्षति। चत्वारिंशे श्लोके ‘तेनैव’ इति पदं सूचयति यत् पूर्वोक्ताः एव समुद्रमहौघादयः संख्याः अत्र अभिप्रेताः। एकचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः — तत्र विभीषणः, सचिवाः, सुग्रीवः, तस्य महाबलं च इति चत्वारि अङ्गानि एकस्मिन् वाक्ये समाहृतानि। द्विचत्वारिंशे श्लोके ‘प्रज्वलितग्रहोपमाम्’ इति उपमा उत्पातस्य सूचिका — प्रज्वलितः ग्रहः लोके अमङ्गलस्य चिह्नं मन्यते। अतः शुकः परोक्षतया रावणस्य विनाशं सूचयति, यद्यपि स्पष्टं न वदति।

To make the size of Sugrīva's army clear, Śuka then set out a scale of numbers, since ordinary figures were not enough to describe it. "The wise call a hundred hundred-thousands a koṭi; a hundred thousand koṭis are called a śaṅku. A hundred thousand śaṅkus make a great śaṅku, and a hundred thousand great śaṅkus a vṛnda. A hundred thousand vṛndas make a great vṛnda, and a hundred thousand great vṛndas a padma. A hundred thousand padmas make a great padma, and a hundred thousand great padmas a kharva. A hundred thousand kharvas make a great kharva; a thousand great kharvas make a samudra, an ocean; a hundred thousand samudras make an ogha, a flood; and a hundred thousand oghas are known as a mahaugha, a great flood." Each name, then, stands for a vastly greater number than the one before. "So, with an army of a thousand koṭis and a hundred śaṅkus, a thousand great śaṅkus and a hundred vṛndas, a thousand great vṛndas and a hundred padmas, a thousand great padmas and a hundred kharvas, with a samudra and a mahaugha, and with a koṭi of mahaughas, vast as the ocean itself — surrounded by the heroic Vibhīṣaṇa and by his own counsellors, Sugrīva, lord of the monkeys, a king of great strength and valour, is coming against you to fight." Finally Śuka offered his counsel. "Great king, look at this army drawn up before you like a blazing planet. Let the utmost effort be made now, so that the victory is yours and you are not defeated by the enemy." These figures use exaggeration to convey an army without end, a strength that cannot be counted. Śuka wants to frighten Rāvaṇa with the counting itself, yet in his last words he does not abandon a servant's duty: he urges effort to ward off defeat, not peace. So the sarga ends with the spy's report, and the decision is left in Rāvaṇa's hands. The scale of numbers reflects an ancient tradition of reckoning, with śaṅku, vṛnda, padma, kharva, samudra and ogha rising in turn above the koṭi, and such a list is rare in poetry. Śuka's final sentence gathers Vibhīṣaṇa, the counsellors, Sugrīva and his mighty host into one breath. And the image of a blazing planet is an omen, for a flaming planet in the sky was taken as a sign of calamity: without saying it outright, Śuka hints at Rāvaṇa's ruin.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डेऽष्टाविंशः सर्गः॥ २८॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

आदिश्य २८.१ निर्दिश्य, अङ्गुल्या दर्शयित्वा

सन्धिः: आङ् + दिश् + ल्यप् → आदिश्य — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘दिश्’ धातोः ल्यबन्तम्
विभक्तिः: अव्ययम् (ल्यबन्तम्)

गाङ्गेयान् २८.२ गङ्गातीरे जातान्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; ‘गङ्गा’ शब्दात् ढक्-प्रत्ययः (एय)
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, बहुवचनम् (‘न्यग्रोधान्’ इत्यस्य विशेषणम्)

दुष्प्रसहा २८.३ दुःसहाः, येषां वेगः सोढुं न शक्यः

सन्धिः: दुस् + प्रसह → दुष्प्रसह — विसर्गस्य षत्वम् (स् → ष् पकारे परे)
समासः: दुःखेन प्रसह्यन्ते इति — प्रादितत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘एते’ इत्यस्य विशेषणम्)

वृन्दशतानि २८.४ शतसंख्याकानि वृन्दानि (वृन्दम् — संख्याविशेषः, ३४ श्लोके परिभाषितः)

सन्धिः: वृन्द + शतानि — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: वृन्दानां शतानि — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

किष्किन्धानिलयाः २८.५ किष्किन्धायां निवसन्तः

सन्धिः: किष्किन्धा + निलयाः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: किष्किन्धा निलयः येषां ते — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम्

अमृतप्राशिनावुभौ २८.७ अमृतं पीतवन्तौ उभौ

सन्धिः: अमृतप्राशिनौ + उभौ → अमृतप्राशिनावुभौ — अयादिसन्धिः (औ + उ = आव् + उ)
समासः: अमृतं प्राश्नन्ति इति अमृतप्राशिनौ — उपपदतत्पुरुषः (णिनि)
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम्

प्रभिन्नम् २८.८ मदस्राविणम्, मत्तम् (गजविषये)

सन्धिः: प्र + भिन्नम् — उपसर्गयोगः, सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘भिद्’ धातोः क्तान्तम्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘कुञ्जरम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

एषोऽभिगन्ता २८.९ एषः आगतवान्, समीपं गतवान्

सन्धिः: एषः + अभिगन्ता → एषोऽभिगन्ता — विसर्गस्य उत्वम्, गुणः, पूर्वरूपम् (अवग्रहः)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘अभिगन्तृ’ तृन्नन्तम्)

वातात्मज २८.१० वायुपुत्रः, हनूमान्

सन्धिः: वात + आत्मज → वातात्मज — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + आ = आ)
समासः: वातस्य आत्मजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वातात्मजः’, इतिशब्दात् पूर्वं विसर्गलोपः)

अनिवार्यगतिः २८.११ यस्य गमनं निवारयितुं न शक्यते

सन्धिः: अनिवार्य + गतिः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘अनिवार्यगतिश्चैव’ इत्यत्र विसर्गस्य शत्वम्
समासः: अनिवार्या गतिः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बुभुक्षितः २८.१२ क्षुधितः, भोक्तुम् इच्छन्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘भुज्’ धातोः सन्नन्तात् क्तः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पुप्लुवे २८.१३ उत्पपात, उड्डीनः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘प्लु’ धातोः लिट्
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: क्रियापदम् — लिट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)

अनाधृष्यतमम् २८.१४ अत्यन्तम् अजेयम्, केनापि आक्रमितुम् अशक्यम्

सन्धिः: अन् + आधृष्य → अनाधृष्य; तमप्-प्रत्ययः
समासः: न आधृष्यः — नञ्तत्पुरुषः, ततः तमप्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘देवम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

दृढहनुः २८.१५ यस्य हनुः भङ्गानन्तरं दृढा जाता

सन्धिः: दृढ + हनुः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘दृढहनुर्हनूमान्’ इत्यत्र विसर्गस्य रुत्वम्
समासः: दृढा हनुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

आगमयोगेन २८.१६ विश्वस्तजनसम्पर्केण (हिन्दीभाष्यानुसारम्)

सन्धिः: आगम + योगेन — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: आगमानाम् (विश्वसनीयजनानां) योगः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

धूमकेतुः २८.१७ अग्निः (हनूमता लङ्कायां प्रज्वालितः)

सन्धिः: धूम + केतुः — सन्धिकार्यं नास्ति; ‘धूमकेतुस्तवाद्य’ इत्यत्र विसर्गस्य सत्वम्
समासः: धूमः केतुः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

पद्मनिभेक्षणः २८.१८ कमलसदृशनेत्रः, रामः

सन्धिः: पद्मनिभ + ईक्षण → पद्मनिभेक्षण — गुणसन्धिः (अ + ई = ए)
समासः: पद्मनिभे ईक्षणे यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

नातिवर्तते २८.१९ न अतिक्रामति, न उल्लङ्घयति

सन्धिः: न + अतिवर्तते → नातिवर्तते — सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति — ‘अति’ उपसर्गपूर्वकात् ‘वृत्’ धातोः लट्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्

भिन्द्याद्गगनम् २८.२० आकाशं विदारयेत्

सन्धिः: भिन्द्यात् + गगनम् → भिन्द्याद्गगनम् — जश्त्वसन्धिः (त् → द्)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘भिन्द्यात्’ — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; ‘गगनम्’ — द्वितीया, एकवचनम्

नीलकुञ्चितमूर्धजः २८.२२ कृष्णाः कुटिलाः च केशाः यस्य सः, लक्ष्मणः

सन्धिः: नीलकुञ्चित + मूर्धजः — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: नीलाः कुञ्चिताः मूर्धजाः यस्य सः — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

बहिश्चरः २८.२४ शरीरात् बहिः चरन् (प्राणः)

सन्धिः: बहिस् + चरः → बहिश्चरः — श्चुत्वसन्धिः (स् → श् चकारे परे)
समासः: बहिः चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘प्राणः’ इत्यस्य विशेषणम्)

रक्षोगणपरिक्षिप्तो २८.२६ राक्षससमूहैः परिवृतः

सन्धिः: रक्षस् + गण → रक्षोगण — विसर्गस्य उत्वं गुणः च; ‘परिक्षिप्तः + राजा’ इत्यत्र विसर्गस्य उत्वम्
समासः: रक्षसां गणैः परिक्षिप्तः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

प्रतिसंरब्धो २८.२७ प्रतिकूलं क्रुद्धः

सन्धिः: प्रति + सम् + रब्धः — अनुस्वारः (म् → ं); पदान्ते विसर्गस्य उत्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘रभ्’ धातोः क्तान्तम्, उपसर्गद्वयम्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

अभिजनेन २८.२९ कुलेन, वंशगौरवेण

सन्धिः: ‘बलेनाभिजनेन’ — बलेन + अभिजनेन → सवर्णदीर्घसन्धिः (अ + अ = आ)
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम्

सगहनद्रुमाम् २८.३० घनवृक्षयुक्ताम्

सन्धिः: स + गहनद्रुमाम् — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: गहनाः द्रुमाः — कर्मधारयः; तैः सह वर्तते — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘गुहाम्’ इत्यस्य विशेषणम्)

शतपुष्करा २८.३१ शतकमलयुक्ता (काञ्चनमाला)

सन्धिः: शत + पुष्करा — सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: शतं पुष्कराणि यस्यां सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘माला’ इत्यस्य विशेषणम्)

शङ्कुरित्यभिधीयते २८.३३ शङ्कुः इति नाम्ना उच्यते (संख्याविशेषः)

सन्धिः: शङ्कुः + इति → शङ्कुरिति — विसर्गस्य रुत्वम्; इति + अभिधीयते → इत्यभिधीयते — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति
विभक्तिः: ‘शङ्कुः’ — प्रथमा, एकवचनम्; ‘अभिधीयते’ — कर्मणि लट्

प्रज्वलितग्रहोपमाम् २८.४२ दीप्यमानग्रहसदृशीम् (भयङ्करीम्)

सन्धिः: प्रज्वलितग्रह + उपमाम् → प्रज्वलितग्रहोपमाम् — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
समासः: प्रज्वलितः ग्रहः — कर्मधारयः; सः उपमा यस्याः सा — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘वाहिनीम्’ इत्यस्य विशेषणम्)