- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + वच्’ लृट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लृट्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्
युद्धकाण्डम् — सप्तविंशः सर्गः
सारणेन पुनर्वानरयूथपवर्णनम्
हरः, धूम्रः, जाम्बवान्, दम्भः, संनादनः, क्रथनः, प्रमाथी, गवाक्षः, केसरी, शतबलिः, अन्ये च यूथपाः
सारणः रावणाय पुनः वानरयूथपान् वर्णयति, ये राघवार्थे जीवितं न रक्षन्ति — स्निग्धदीर्घलाङ्गूलः हरः; नीलमेघसदृशानाम् ऋक्षाणां अधिपतिः ऋक्षवत्पर्वतवासी नर्मदाजलपायी धूम्रः; तस्य यवीयान् भ्राता देवासुरयुद्धे शक्रस्य सहायः लब्धवरः जाम्बवान्; सहस्राक्षम् उपासमानः दम्भः; वानराणां पितामहः शक्रेण अपराजितः संनादनः; गन्धर्वकन्यायाम् अग्नेः पुत्रः कैलासे कुबेरस्य विहारस्थाने रममाणः क्रथनः; गङ्गातीरे गजयूथान् त्रासयन् उशीरबीजे मन्दरे वसन् प्रमाथी; असितमुखानां गोलाङ्गूलानां नायकः गवाक्षः; सूर्येण परिक्रान्ते काञ्चनपर्वते रममाणः केसरी; सूर्योपासकः शतबलिः; गजगवाक्षगवयनलनीलाः च, प्रत्येकः दशकोटिभिः वृतः। सर्वे ते महाप्रभावाः महाशैलनिकाशकायाः क्षणेन पृथिवीं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलां कर्तुं समर्थाः।
१सारणस्य प्रतिज्ञा, हरः यूथपः
१तांस्तु ते सम्प्रवक्ष्यामि प्रेक्षमाणस्य यूथपान्।
राघवार्थे पराक्रान्ता ये न रक्षन्ति जीवितम्॥
२स्निग्धा यस्य बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः।
ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरकर्मणः॥
३प्रगृहीताः प्रकाशन्ते सूर्यस्येव मरीचयः।
पृथिव्यां चानुकृष्यन्ते हरो नामैष वानरः॥
४यं पृष्ठतोऽनुगच्छन्ति शतशोऽथ सहस्रशः।
वृक्षानुद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः॥
सारणः अवदत् — ‘राजन्, प्रेक्षमाणस्य ते तान् यूथपान् सम्प्रवक्ष्यामि, ये राघवार्थे पराक्रान्ताः जीवितं न रक्षन्ति। यस्य दीर्घलाङ्गूलम् आश्रिताः स्निग्धाः बहुव्यामाः ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णाः घोरकर्मणः वालाः प्रगृहीताः सूर्यस्य मरीचयः इव प्रकाशन्ते, पृथिव्यां च अनुकृष्यन्ते — एषः हरः नाम वानरः। यं पृष्ठतः शतशः सहस्रशः वानराः वृक्षान् उद्यम्य सहसा लङ्कारोहणतत्पराः अनुगच्छन्ति।’ ‘ये न रक्षन्ति जीवितम्’ इति आरम्भवाक्यं सर्वस्य सर्गस्य भावं निर्दिशति — एते यूथपाः आत्मबलिदानाय सिद्धाः। हरस्य लाङ्गूलस्य वालाः उद्धृताः सूर्यरश्मयः इव प्रकाशन्ते, भूमौ च विसर्पन्ति — एषः चित्रात्मकः वर्णनप्रकारः सारणस्य प्रत्यक्षदर्शनं प्रमाणयति। अनुचराणां ‘लङ्कारोहणतत्पराः’ इति विशेषणं तेषां लक्ष्यं स्पष्टं करोति — प्राकारम् आरुह्य नगरं प्रवेष्टुम्। अयं सर्गः पूर्वसर्गस्य अनुवृत्तिः — सारणः अद्यापि प्रासादे रावणस्य पार्श्वे स्थित्वा वानरान् निर्दिशति। पूर्वसर्गे वानराणां सेनापतयः, अस्मिन् सर्गे ऋक्षाः दिव्यजन्मानः च वानराः विशेषतः वर्णिताः। ‘प्रेक्षमाणस्य ते’ इति वचनेन सारणः रावणं प्रत्यक्षदर्शने नियोजयति — सः स्वयं पश्यतु, केवलं न शृणोतु। हरस्य अनुचराः वृक्षहस्ताः — वानराणां शस्त्राणि वृक्षाः शिलाः च, न लोहायुधानि।
Sāraṇa went on: "O king, as you look on, I will tell you of the troop-leaders who exert themselves for Rāghava and do not care for their lives. He whose long tail is covered with glossy hairs many fathoms long, red, yellow, pale and white, bristling and terrible, which shine when raised like the rays of the sun and drag along the ground behind him, is the monkey named Hara. Behind him come hundreds and thousands of monkeys, holding up trees, eager to storm Laṅkā at once." The opening words, "they do not care for their lives", set the tone of the whole sarga: these troop-leaders are ready to give themselves up. The hairs of Hara's tail, shining like sunbeams when raised and trailing on the ground, are a vivid picture that proves Sāraṇa sees what he describes. His followers are "eager to storm Laṅkā", their aim plain: to scale the rampart and enter the city. This sarga continues the last; Sāraṇa still stands beside Rāvaṇa on the palace pointing out the monkeys. In the previous sarga the monkey commanders were described; in this one the bears and the monkeys of divine birth are given special place. "As you look on" makes Rāvaṇa see for himself and not merely listen. Hara's followers carry trees, for the monkeys' weapons are trees and rocks, not iron.
२ऋक्षयूथाः धूम्रः च
५यूथपा हरिराजस्य किंकराः समुपस्थिताः।
नीलानिव महामेघांस्तिष्ठतो यांस्तु पश्यसि॥
६असिताञ्जनसंकाशान्युद्धे सत्यपराक्रमान्।
असंख्येयाननिर्देशान्परं पारमिवोदधेः॥
७पर्वतेषु च ये केचिद्विषयेषु नदीषु च।
एते त्वामभिवर्तन्ते राजन्नृक्षाः सुदारुणाः॥
८एषां मध्ये स्थितो राजन्भीमाक्षो भीमदर्शनः।
पर्जन्य इव जीमूतैः समन्तात्परिवारितः॥
९ऋक्षवन्तं गिरिश्रेष्ठमध्यास्ते नर्मदां पिबन्।
सर्वर्क्षाणामधिपतिर्धूम्रो नामैष यूथपः॥
१०यवीयानस्य तु भ्राता पश्यैनं पर्वतोपमम्।
भ्रात्रा समानो रूपेण विशिष्टस्तु पराक्रमे॥
‘हरिराजस्य किंकराः यूथपाः समुपस्थिताः। यान् नीलान् महामेघान् इव तिष्ठतः पश्यसि — असिताञ्जनसंकाशान् युद्धे सत्यपराक्रमान्, असंख्येयान् अनिर्देशान्, उदधेः परं पारम् इव — ये पर्वतेषु विषयेषु नदीषु च वसन्ति, राजन्, एते सुदारुणाः ऋक्षाः त्वाम् अभिवर्तन्ते। एषां मध्ये स्थितः भीमाक्षः भीमदर्शनः, जीमूतैः समन्तात् परिवारितः पर्जन्यः इव, गिरिश्रेष्ठम् ऋक्षवन्तम् अध्यास्ते, नर्मदां पिबति — एषः सर्वर्क्षाणाम् अधिपतिः धूम्रः नाम यूथपः। अस्य यवीयान् भ्राता पर्वतोपमः एनं पश्य — रूपेण भ्रात्रा समानः, पराक्रमे तु विशिष्टः।’ ऋक्षाः वानरेभ्यः पृथक् वर्णिताः — तेषां कृष्णवर्णः, मेघसदृशाः आकृतयः। ‘असंख्येयान्’ ‘परं पारम् इव उदधेः’ इति उपमाभ्यां तेषां संख्या अगणनीया इति सूच्यते। धूम्रः ऋक्षवत्पर्वते नर्मदातीरे वसति — मध्यभारतस्य स्थानम्। तस्य भ्राता अग्रिमे श्लोके नाम्ना निर्दिश्यते — जाम्बवान्। ‘पर्जन्यः इव जीमूतैः’ इति उपमा धूम्रस्य नायकत्वं सूचयति — मेघाः वर्षकर्तुः परितः यथा, तथा ऋक्षाः तस्य परितः। ‘भीमाक्षः भीमदर्शनः’ इति विशेषणद्वयं तस्य भीषणं रूपं दृढीकरोति। भ्रातृद्वयस्य तुलना — रूपे समौ, पराक्रमे कनिष्ठः विशिष्टः — जाम्बवतः महत्त्वम् अग्रे सूचयति। नर्मदायाः जलपानम् इति वचनं तस्य निवासस्य स्पष्टं चिह्नम्; ऋक्षवान् पर्वतः नर्मदायाः उद्गमस्य समीपे।
"These troop-leaders stand ready as servants of the monkey king. Those you see standing like great dark clouds, black as collyrium, true in valour in battle, countless and beyond description, like the far shore of the ocean, who live in the mountains, the countryside and by the rivers, are fearsome bears, O king, and they are advancing on you. In their midst stands one fierce-eyed and terrible to see, surrounded on every side like Parjanya by the rain-clouds, who lives on Ṛkṣavān, best of mountains, and drinks from the Narmadā: he is the lord of all the bears, the troop-leader named Dhūmra. See his younger brother, huge as a mountain, like his brother in looks but greater in valour." The bears are described apart from the monkeys: black in colour and shaped like clouds. "Countless" and "like the far shore of the ocean" mean they are beyond counting. Dhūmra lives on Mount Ṛkṣavān by the Narmadā in central India, near the river's source, and drinking the Narmadā marks his home. Surrounded by bears as the rain-god is by clouds, he is plainly their leader, and "fierce-eyed and terrible to see" stresses his fearsome form. The comparison of the brothers, alike in looks but the younger greater in valour, points ahead to Jāmbavān's importance; he is named in the next verse.
३जाम्बवान् दम्भश्च
११स एष जाम्बवान्नाम महायूथपयूथपः।
प्रशान्तो गुरुवर्ती च सम्प्रहारेष्वमर्षणः॥
१२एतेन साह्यं तु महत्कृतं शक्रस्य धीमता।
दैवासुरे जाम्बवता लब्धाश्च बहवो वराः॥
१३आरुह्य पर्वताग्रेभ्यो महाभ्रविपुलाः शिलाः।
मुञ्चन्ति विपुलाकारा न मृत्योरुद्विजन्ति च॥
१४राक्षसानां च सदृशाः पिशाचानां च रोमशाः।
एतस्य सैन्या बहवो विचरन्त्यमितौजसः॥
१५य एनमभिसंरब्धं प्लवमानमवस्थितम्।
प्रेक्षन्ते वानराः सर्वे स्थिता यूथपयूथपम्॥
१६एष राजन्सहस्राक्षं पर्युपास्ते हरीश्वरः।
बलेन बलसंयुक्तो दम्भो नामैष यूथपः॥
‘सः एषः जाम्बवान् नाम महायूथपयूथपः — प्रशान्तः गुरुवर्ती सम्प्रहारेषु अमर्षणः। धीमता एतेन जाम्बवता दैवासुरे युद्धे शक्रस्य महत् साह्यं कृतं, बहवः वराः च लब्धाः। अस्य सैन्याः बहवः अमितौजसः — राक्षसानां सदृशाः, पिशाचानां सदृशाः रोमशाः — पर्वताग्रेभ्यः आरुह्य महाभ्रविपुलाः शिलाः मुञ्चन्ति, विपुलाकाराः ते मृत्योः न उद्विजन्ति, विचरन्ति च। यम् अभिसंरब्धं प्लवमानम् अवस्थितं यूथपयूथपं सर्वे वानराः स्थिताः प्रेक्षन्ते, राजन्, एषः हरीश्वरः सहस्राक्षं पर्युपास्ते — बलेन बलसंयुक्तः दम्भः नाम एषः यूथपः।’ जाम्बवतः चरितं विशेषतः गौरवयुक्तम् — सः वृद्धः, प्रशान्तः, गुरूणां अनुवर्ती, परन्तु युद्धे असहिष्णुः। देवासुरयुद्धे इन्द्रस्य साह्यं कृत्वा वरान् लब्धवान् — अतः सः देवैः अपि पूजितः। तस्य सैनिकाः रोमशाः भीषणाः राक्षसपिशाचसदृशाः — शत्रोः एव उपमया ते वर्णिताः, येन रावणः तेषां भयानकत्वं स्वजनेन तुलयितुं शक्नोति। दम्भः इन्द्रस्य उपासकः — ‘सहस्राक्षं पर्युपास्ते’ — अतः सः अपि देवपक्षीयः। ‘प्रशान्तः’ ‘सम्प्रहारेषु अमर्षणः’ इति विरोधः वीरस्य आदर्शं दर्शयति — शान्तिकाले विनीतः, युद्धकाले उग्रः। जाम्बवान् रामायणे सर्वत्र वृद्धः ज्ञानी परामर्शदाता च; किष्किन्धाकाण्डे सः हनूमन्तं समुद्रलङ्घनाय प्रेरितवान्। तस्य सैनिकाः शिलाः मुञ्चन्ति — ऋक्षाणां युद्धप्रकारः। ‘मृत्योः न उद्विजन्ति’ इति तेषां निर्भयता पुनः उक्ता। दम्भस्य वर्णनं संक्षिप्तम्, परन्तु ‘सर्वे वानराः प्रेक्षन्ते’ इति वचनेन तस्य प्रभावः सूच्यते — सः सर्वेषाम् आदर्शः। ‘राक्षसानां च सदृशाः’ इति उपमया सारणः ऋक्षाणां भीषणतां रावणस्य परिचितेन रूपेण बोधयति।
"He is Jāmbavān, chief over the great troop-leaders, calm, obedient to his elders and implacable in battle. In the war of the gods and asuras this wise Jāmbavān gave Śakra great help and won many boons. His many soldiers, of boundless might, climb to the mountain tops and hurl down rocks as big as great clouds; huge themselves, they do not flinch from death. Like rākṣasas, shaggy like piśācas, they roam about. He whom all the monkeys stand and watch, the commander of commanders, furious, leaping and then standing still, is a lord of monkeys who waits upon thousand-eyed Indra, O king; strong with his strength, he is the troop-leader named Dambha." Jāmbavān's character is especially honoured: old, calm and obedient to his elders, yet fierce in battle, the ideal of a hero, gentle in peace and terrible in war. He helped Indra in the war of the gods and asuras and won boons for it, so even the gods revere him. Throughout the Rāmāyaṇa he is the old, wise counsellor; in the Kiṣkindhā Kāṇḍa it was he who urged Hanumān to leap the sea. His soldiers fight by hurling rocks, the bears' way of war, and again their fearlessness is stressed. They are shaggy and terrible, like rākṣasas and piśācas; by comparing them with Rāvaṇa's own kind, Sāraṇa makes him grasp their dreadfulness in a form he knows. Dambha is a worshipper of Indra, so he too is on the side of the gods; his description is brief, but "all the monkeys watch him" shows his influence: he is everyone's example.
४संनादनः क्रथनश्च
१७यः स्थितं योजने शैलं गच्छन्पार्श्वेन सेवते।
ऊर्ध्वं तथैव कायेन गतः प्राप्नोति योजनम्॥
१८यस्मात्तु परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते।
श्रुतः संनादनो नाम वानराणां पितामहः॥
१९येन युद्धं तदा दत्तं रणे शक्रस्य धीमता।
पराजयश्च न प्राप्तः सोऽयं यूथपयूथपः॥
२०यस्य विक्रममाणस्य शक्रस्येव पराक्रमः।
एष गन्धर्वकन्यायामुत्पन्नः कृष्णवर्त्मना॥
२१तदा देवासुरे युद्धे साह्यार्थं त्रिदिवौकसाम्।
यत्र वैश्रवणो राजा जम्बूमुपनिषेवते॥
२२यो राजा पर्वतेन्द्राणां बहुकिंनरसेविनाम्।
विहारसुखदो नित्यं भ्रातुस्ते राक्षसाधिप॥
२३तत्रैष रमते श्रीमान्बलवान्वानरोत्तमः।
युद्धेष्वकत्थनो नित्यं क्रथनो नाम यूथपः॥
२४वृतः कोटिसहस्रेण हरीणां समवस्थितः।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्॥
‘यः गच्छन् योजने स्थितं शैलं पार्श्वेन सेवते, ऊर्ध्वं च कायेन गतः योजनं प्राप्नोति; यस्मात् परमं रूपं चतुष्पात्सु न विद्यते — सः वानराणां पितामहः संनादनः नाम श्रुतः। येन धीमता तदा रणे शक्रस्य युद्धं दत्तं, पराजयः च न प्राप्तः, सः अयं यूथपयूथपः। यस्य विक्रममाणस्य पराक्रमः शक्रस्य इव — एषः देवासुरे युद्धे त्रिदिवौकसां साह्यार्थं कृष्णवर्त्मना (अग्निना) गन्धर्वकन्यायाम् उत्पन्नः। राक्षसाधिप, यत्र तव भ्राता राजा वैश्रवणः जम्बूम् उपनिषेवते, यः बहुकिंनरसेविनां पर्वतेन्द्राणां राजा, तव भ्रातुः नित्यं विहारसुखदः — तत्र एषः श्रीमान् बलवान् वानरोत्तमः रमते, युद्धेषु नित्यम् अकत्थनः क्रथनः नाम यूथपः। कोटिसहस्रेण हरीणां वृतः समवस्थितः एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते।’ संनादनस्य कायपरिमाणं अतिशयितम् — योजनं यावत् उन्नतः। सः इन्द्रेण सह युद्धं कृत्वा अपि अपराजितः — अतः ‘पितामहः’ इति गौरवनाम। क्रथनस्य जन्म दिव्यम् — अग्नेः गन्धर्वकन्यायां च। तस्य निवासः कैलासे, कुबेरस्य (रावणस्य भ्रातुः) राज्ये — सारणः रावणं स्मारयति यत् तस्य एव भ्रातुः प्रदेशे शत्रवः वसन्ति। ‘अकत्थनः’ इति विशेषणं विशेषतः सार्थकम् — सः आत्मश्लाघां न करोति, रावणस्य विपरीतः। संनादनस्य आकारः एव तस्य बलस्य प्रमाणम् — योजनदूरस्थं पर्वतं पार्श्वेन स्पृशति, ऊर्ध्वं योजनं प्राप्नोति। ‘वानराणां पितामहः’ इति तस्य वयः गौरवं च। इन्द्रेण सह युद्धे अपराजितः इति वचनं रावणं स्मारयति — यः इन्द्रम् अपि न पराजितः, सः रावणस्य विरुद्धं तिष्ठति। क्रथनस्य कथायां विडम्बना — रावणस्य भ्रातुः कुबेरस्य प्रदेशः, यत्र रावणः पूर्वं युद्धं कृतवान्, तत्र एव तस्य शत्रवः सुखेन वसन्ति। अग्निपुत्रत्वं क्रथनस्य तेजः सूचयति। क्रथनः ‘कोटिसहस्रेण’ वृतः — पूर्ववर्णितेभ्यः अपि अधिकः। ‘एषैवाशंसते’ इति पदावली पुनः आवृत्ता, पूर्वसर्गस्य शैलीम् अनुसरति।
"He who touches with his flank, as he walks, a mountain standing a yojana away, and who reaches a yojana high when he rises upright, than whom no four-footed creature has a finer form, is famed as Saṃnādana, grandfather of the monkeys. This wise one once fought Śakra in battle and was not defeated; he is this commander of commanders. He whose valour as he strides forward is like Śakra's was born to the Fire-god of a gandharva maiden in the war of the gods and asuras, to help the dwellers in heaven. Where King Vaiśravaṇa, your brother, lord of the rākṣasas, enjoys the jambū tree, on the king of lordly mountains that many kinnaras frequent and that always gives your brother delight, there this glorious, mighty, excellent monkey takes his pleasure; never boastful in battle, he is the troop-leader named Krathana. Surrounded by a thousand crores of monkeys he stands ready, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division." Saṃnādana's size is exaggerated, reaching a yojana high, and his body alone proves his strength. That he fought Indra and was not defeated earns him the honoured title of "grandfather", his age and dignity together, and it reminds Rāvaṇa that one whom even Indra could not defeat stands against him. Krathana's birth is divine, from the Fire-god and a gandharva maiden, which speaks of his fiery energy. He lives on Kailāsa in the realm of Kubera, Rāvaṇa's brother, and Sāraṇa reminds Rāvaṇa that his enemies live in his own brother's land. There is irony here: in the very region where Rāvaṇa once fought, his enemies now live at their ease. "Never boastful" is especially telling: Krathana does not praise himself, the opposite of Rāvaṇa. His thousand crores of followers outnumber those described before, and the refrain "he too hopes to crush Laṅkā" returns, in the manner of the previous sarga.
५प्रमाथी गवाक्षश्च
२५यो गङ्गामनुपर्येति त्रासयन्गजयूथपान्।
हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरमनुस्मरन्॥
२६एष यूथपतिर्नेता गर्जन्गिरिगुहाशयः।
गजान्रोधयते वन्यानारुजंश्च महीरुहान्॥
२७हरीणां वाहिनीमुख्यो नदीं हैमवतीमनु।
उशीरबीजमाश्रित्य मन्दरं पर्वतोत्तमम्॥
२८रमते वानरश्रेष्ठो दिवि शक्र इव स्वयम्।
एनं शतसहस्राणां सहस्रमभिवर्तते॥
२९वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनाम्।
स एष नेता चैतेषां वानराणां महात्मनाम्॥
३०स एष दुर्धरो राजन्प्रमाथी नाम यूथपः।
वातेनेवोद्धतं मेघं यमेनमनुपश्यसि॥
३१अनीकमपि संरब्धं वानराणां तरस्विनाम्।
उद्धूतमरुणाभासं पवनेन समन्ततः॥
३२विवर्तमानं बहुशो यत्रैतद्बहुलं रजः।
एतेऽसितमुखा घोरा गोलाङ्गूला महाबलाः॥
३३शतं शतसहस्राणि दृष्ट्वा वै सेतुबन्धनम्।
गोलाङ्गूलं महाराज गवाक्षं नाम यूथपम्॥
३४परिवार्याभिनर्दन्ते लङ्कां मर्दितुमोजसा।
भ्रमराचरिता यत्र सर्वकालफलद्रुमाः॥
‘यः हस्तिनां वानराणां च पूर्ववैरम् अनुस्मरन् गजयूथपान् त्रासयन् गङ्गाम् अनु पर्येति, एषः गिरिगुहाशयः गर्जन् यूथपतिः नेता वन्यान् गजान् रोधयते, महीरुहान् च आरुजति। हरीणां वाहिनीमुख्यः एषः हैमवतीं नदीम् अनु उशीरबीजम् आश्रित्य पर्वतोत्तमं मन्दरं, दिवि शक्रः इव स्वयं रमते। एनं शतसहस्राणां सहस्रम् अभिवर्तते। सः एषः वीर्यविक्रमदृप्तानां नर्दतां बाहुशालिनां महात्मनाम् एतेषां वानराणां नेता; राजन्, एषः दुर्धरः प्रमाथी नाम यूथपः। वातेन उद्धूतं मेघम् इव यम् एनं पश्यसि, तरस्विनां वानराणां संरब्धम् अनीकम् अपि, यत्र एतत् अरुणाभासं बहुलं रजः पवनेन समन्ततः उद्धूतं बहुशः विवर्तमानम् — एते असितमुखाः घोराः महाबलाः गोलाङ्गूलाः, शतं शतसहस्राणि, सेतुबन्धनं दृष्ट्वा, महाराज, गवाक्षं नाम गोलाङ्गूलं यूथपं परिवार्य ओजसा लङ्कां मर्दितुम् अभिनर्दन्ते।’ प्रमाथिनः गजैः सह वैरं प्राचीनम् — वानराणां हस्तिनां च पूर्ववैरस्य लोककथा अत्र सूच्यते। तस्य सेना वातोद्धूतः मेघः इव, रजसा अरुणीकृतम् आकाशं च — दृश्यस्य गतिशीलता वर्णिता। गोलाङ्गूलाः कृष्णमुखाः वानरविशेषाः; तेषां नायकः गवाक्षः। ‘सेतुबन्धनं दृष्ट्वा’ इति वचनं सूचयति यत् सेतोः दर्शनेन एव तेषाम् उत्साहः द्विगुणितः। प्रमाथिनः निवासः हिमालयस्य समीपे — गङ्गातीरे मन्दरे उशीरबीजे च। एवं वानरसेना हिमालयात् दक्षिणसमुद्रपर्यन्तं सर्वदेशेभ्यः समागता। ‘दिवि शक्रः इव’ इति उपमा तस्य आधिपत्यं दर्शयति। गोलाङ्गूलानां सेनायाः वर्णने रजः प्रधानम् — ते धावन्तः आकाशं रजसा आच्छादयन्ति; एतत् तेषां संख्यायाः वेगस्य च प्रमाणम्। ‘शतं शतसहस्राणि’ इति पुनः अतिविपुला संख्या। हस्तिवानरयोः ‘पूर्ववैरम्’ इति प्राचीना लोककथा — वनेषु गजाः वानराणां वृक्षान् भञ्जन्ति, अतः परस्परं विरोधः। प्रमाथी तत् वैरं स्मरन् गजान् रोधयति, वृक्षान् अपि आरुजति — तस्य बलस्य उभयविधं प्रदर्शनम्। तस्य अनुचराः ‘वीर्यविक्रमदृप्ताः’ — बलगर्विताः, नर्दन्तः, बाहुशालिनः। ‘वातेन इव उद्धूतं मेघम्’ इति उपमया प्रमाथिनः वेगः अस्थैर्यं च सूच्यते।
"He who roams along the Gaṅgā terrifying the leaders of elephant herds, remembering the old enmity between elephants and monkeys, this troop-leader and commander who lives in mountain caves, roars, blocks the way of wild elephants and breaks down trees. Chief of the monkey army, he dwells by the Himālayan river, at Uśīrabīja and on Mandara, best of mountains, and takes his pleasure there like Śakra himself in heaven. A thousand hundred-thousands wait on him, proud of their strength and valour, roaring, strong of arm, and he is the leader of these great-souled monkeys: he is the irresistible troop-leader named Pramāthin, O king. The one you see like a cloud tossed up by the wind, and that furious division of swift monkeys where thick reddish dust is swept up on every side by the wind and whirls round and round, those are the black-faced Golāṅgūlas, terrible and mighty, a hundred hundred-thousands of them. They have seen the bridge built, great king, and now, gathered round the Golāṅgūla troop-leader named Gavākṣa, they roar, eager to crush Laṅkā by their might." Pramāthin's feud with the elephants is an old one: the folk tale tells of ancient enmity between monkeys and elephants, for in the forests elephants break the monkeys' trees. Remembering that feud, he blocks the elephants' way and also tears down trees, a double display of his strength. He lives near the Himālaya, by the Gaṅgā, at Uśīrabīja and on Mandara, so the monkey army has gathered from every land from the Himālaya to the southern sea; "like Śakra in heaven" shows his lordship. His followers are proud of their strength, roaring and strong-armed, and the image of a wind-tossed cloud suggests his speed and restlessness. The Golāṅgūlas are a kind of black-faced monkey, and Gavākṣa is their leader. Dust dominates the picture of their army: as they run, they cover the sky with red dust, proof of their numbers and speed. "Having seen the bridge built" suggests that the mere sight of the bridge has doubled their eagerness, and their hundred hundred-thousands is again a huge number.
६केसरी शतबलिः च
३५यं सूर्यस्तुल्यवर्णाभमनुपर्येति पर्वतम्।
यस्य भासा सदा भान्ति तद्वर्णा मृगपक्षिणः॥
३६यस्य प्रस्थं महात्मानो न त्यजन्ति महर्षयः।
सर्वकामफला वृक्षाः सदा फलसमन्विताः॥
३७मधूनि च महार्हाणि यस्मिन्पर्वतसत्तमे।
तत्रैष रमते राजन्रम्ये काञ्चनपर्वते॥
३८मुख्यो वानरमुख्यानां केसरी नाम यूथपः।
षष्टिर्गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः॥
३९तेषां मध्ये गिरिवरस्त्वमिवानघ रक्षसाम्।
तत्रैके कपिलाः श्वेतास्ताम्रास्या मधुपिङ्गलाः॥
४०निवसन्त्यन्तिमगिरौ तीक्ष्णदंष्ट्रा नखायुधाः।
सिंहा इव चतुर्दंष्ट्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः॥
४१सर्वे वैश्वानरसमा ज्वलदाशीविषोपमाः।
सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूला मत्तमातङ्गसंनिभाः॥
४२महापर्वतसंकाशा महाजीमूतनिःस्वनाः।
वृत्तपिङ्गलनेत्रा हि महाभीमगतिस्वनाः॥
४३मर्दयन्तीव ते सर्वे तस्थुर्लङ्कां समीक्ष्य ते।
एष चैषामधिपतिर्मध्ये तिष्ठति वीर्यवान्॥
४४जयार्थी नित्यमादित्यमुपतिष्ठति वीर्यवान्।
नाम्ना पृथिव्यां विख्यातो राजञ्छतबलीति यः॥
४५एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्।
विक्रान्तो बलवाञ्छूरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः॥
‘यत्र भ्रमराचरिताः सर्वकालफलद्रुमाः, यं तुल्यवर्णाभं पर्वतं सूर्यः अनुपर्येति, यस्य भासा तद्वर्णाः मृगपक्षिणः सदा भान्ति, यस्य प्रस्थं महात्मानः महर्षयः न त्यजन्ति, यत्र सर्वकामफलाः वृक्षाः सदा फलसमन्विताः, यस्मिन् पर्वतसत्तमे महार्हाणि मधूनि च — राजन्, तस्मिन् रम्ये काञ्चनपर्वते एषः वानरमुख्यानां मुख्यः केसरी नाम यूथपः रमते। षष्टिः गिरिसहस्राणि रम्याः काञ्चनपर्वताः; तेषां मध्ये गिरिवरः, अनघ, रक्षसां मध्ये त्वम् इव। तत्र अन्तिमगिरौ एके कपिलाः श्वेताः ताम्रास्याः मधुपिङ्गलाः तीक्ष्णदंष्ट्राः नखायुधाः वानराः निवसन्ति — सिंहाः इव चतुर्दंष्ट्राः, व्याघ्राः इव दुरासदाः, सर्वे वैश्वानरसमाः, ज्वलदाशीविषोपमाः, सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलाः, मत्तमातङ्गसंनिभाः, महापर्वतसंकाशाः, महाजीमूतनिःस्वनाः, वृत्तपिङ्गलनेत्राः, महाभीमगतिस्वनाः। ते सर्वे लङ्कां समीक्ष्य मर्दयन्तः इव तस्थुः। एषः च एषाम् अधिपतिः मध्ये तिष्ठति वीर्यवान् — यः जयार्थी नित्यम् आदित्यम् उपतिष्ठति, राजन्, पृथिव्यां शतबलिः इति नाम्ना विख्यातः। एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते — विक्रान्तः बलवान् शूरः स्वे पौरुषे व्यवस्थितः।’ केसरी हनूमतः पिता इति पुराणप्रसिद्धिः; तस्य निवासः सुवर्णमयः मेरुसदृशः पर्वतः, यं सूर्यः परिक्रामति। ‘रक्षसां मध्ये त्वम् इव’ इति सारणस्य उपमा रावणं प्रीणयितुं चाटु इव, परन्तु तस्य अर्थः — केसरी वानराणां मध्ये रावणतुल्यः श्रेष्ठः। शतबलेः अनुचराणां विशेषणावली दीर्घा — दंष्ट्राः, नखाः, लाङ्गूलानि, नेत्राणि, स्वनाः — सर्वम् अङ्गं भीषणम्। सूर्योपासना शतबलेः विजयकामनां सूचयति। काञ्चनपर्वतस्य वर्णनं स्वर्गसदृशम् — सर्वकालफलाः वृक्षाः, भ्रमराः, मधूनि, महर्षयः, सूर्यप्रदक्षिणा। तस्य प्रकाशेन मृगपक्षिणः अपि स्वर्णवर्णाः — एषः मेरुपर्वतस्य लक्षणम्। एवं केसरिणः निवासः दिव्यः, अतः सः अपि दिव्यः। शतबलेः सैनिकानां वर्णने दश विशेषणानि — कविः भीषणताम् उत्कर्षयितुं विशेषणानां राशिं प्रयुङ्क्ते। ‘मर्दयन्ति इव’ इति क्रियाया उत्प्रेक्षा — ते अद्यापि स्थिताः, परन्तु तेषां दृष्टिः एव लङ्कां मर्दयति। सारणः रावणं ‘अनघ’ इति सम्बोधयति, ‘त्वम् इव रक्षसां मध्ये’ इति च — एतत् चाटुवचनं सूचयति यत् सः राज्ञः क्रोधात् भीतः, अतः सत्यम् अपि मधुरवचनेन आवृणोति। ‘षष्टिः गिरिसहस्राणि’ इति पर्वतानां संख्या अपि दिव्यलोकस्य वर्णनम्। शतबलिः ‘पौरुषे स्वे व्यवस्थितः’ — सः परस्य बलं न अपेक्षते, स्वबलम् एव आश्रयति। ‘जयार्थी नित्यम् आदित्यम् उपतिष्ठति’ — शतबलेः सूर्योपासना तस्य तेजसः मूलम्।
"Where the bees swarm and the trees bear fruit in every season, there is a mountain of like colour and radiance round which the sun travels, by whose light the beasts and birds always shine with its own hue, whose slopes the great-souled sages never leave, where the trees grant every wish and are always laden with fruit, and where there are costly honeys. On that lovely golden mountain, O king, best of mountains, takes his pleasure the chief among chief monkeys, the troop-leader named Kesarin. There are sixty thousand lovely golden mountains, and in their midst is that best of mountains, as you, sinless one, are among the rākṣasas. On the farthest mountain live monkeys, some tawny, some white, red-faced and honey-yellow, with sharp teeth and claws for weapons, four-fanged like lions, unapproachable as tigers, all like fire and like blazing venomous serpents, with very long curling tails, like rutting elephants, like great mountains, roaring like great thunderclouds, with round yellow eyes, terrible in gait and in cry. They all stood gazing at Laṅkā as if they were about to crush it. And in their midst stands their mighty lord, who always worships the sun in his longing for victory; he is famed on earth, O king, by the name Śatabali. He too hopes to crush Laṅkā with his own division, bold, strong and heroic, firm in his own manhood." Kesarin is traditionally Hanumān's father, and his home is a golden mountain like Meru, round which the sun travels. That golden mountain is like heaven: trees fruiting in every season, bees, honeys, great sages, and the sun circling it; by its light even the beasts and birds turn golden, the mark of Meru. So Kesarin's home is divine, and he too is divine. The sixty thousand mountains also belong to the description of a heavenly realm. Sāraṇa's "as you are among the rākṣasas" sounds like flattery to please Rāvaṇa, but it means that Kesarin is as supreme among the monkeys as Rāvaṇa is among his kind; by calling Rāvaṇa "sinless" and likening him so, Sāraṇa shows his fear of the king's anger, sweetening the truth with pleasing words. The long string of epithets for Śatabali's troops, their fangs, claws, tails, eyes and cries, makes every part of them terrifying; the poet heaps up the words to heighten the horror. They are still standing, yet their very gaze seems to crush Laṅkā. Śatabali's worship of the sun for victory is the source of his radiance, and "firm in his own manhood" means he relies on his own strength, not on anyone else's.
७अन्ये यूथपाः उपसंहारश्च
४६रामप्रियार्थं प्राणानां दयां न कुरुते हरिः।
गजो गवाक्षो गवयो नलो नीलश्च वानरः॥
४७एकैकमेव योधानां कोटिभिर्दशभिर्वृतः।
तथान्ये वानरश्रेष्ठा विन्ध्यपर्वतवासिनः।
न शक्यन्ते बहुत्वात्तु संख्यातुं लघुविक्रमाः॥
४८सर्वे महाराज महाप्रभावाः सर्वे महाशैलनिकाशकायाः।
सर्वे समर्थाः पृथिवीं क्षणेन कर्तुं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्॥
‘रामस्य प्रियार्थं हरिः प्राणानां दयां न कुरुते। गजः, गवाक्षः, गवयः, नलः, नीलः च वानरः — योधानाम् एकैकः दशभिः कोटिभिः वृतः। तथा अन्ये विन्ध्यपर्वतवासिनः लघुविक्रमाः वानरश्रेष्ठाः बहुत्वात् संख्यातुं न शक्यन्ते। महाराज, सर्वे महाप्रभावाः, सर्वे महाशैलनिकाशकायाः, सर्वे क्षणेन पृथिवीं प्रविध्वस्तविकीर्णशैलां कर्तुं समर्थाः।’ सारणस्य उपसंहारः संक्षिप्तः परन्तु प्रबलः — सर्वे रामार्थं प्राणान् त्यक्तुं सिद्धाः; एषा भक्तिः एव तेषां परमं बलम्। ‘सर्वे’ इति पदस्य त्रिवारम् आवृत्तिः उपजातिवृत्ते — सर्वे समानाः, सर्वे बलवन्तः, सर्वे समर्थाः। एवं सर्गद्वयेन सारणः समग्रां वानरसेनां रावणस्य पुरतः स्थापयति; रावणस्य प्रतिक्रिया अग्रिमे सर्गे। गजादयः पञ्च पूर्वम् अपि निर्दिष्टाः; अत्र ते पुनः संक्षेपेण उक्ताः, दशकोटिभिः वृताः इति विशेषेण। विन्ध्यवासिनः अनन्ताः — सारणः अन्ते स्वीकरोति यत् सः सर्वान् गणयितुं न शक्तः। एषः एव तस्य निवेदनस्य सारः।
"To please Rāma, a monkey does not spare his life. Gaja, Gavākṣa, Gavaya, Nala and the monkey Nīla, each of these warriors has ten crores around him. And there are other excellent monkeys from the Vindhya mountains, swift in valour, who cannot be counted, so many are they. All of them, great king, are of great power; all have bodies like great mountains; all are able in an instant to make the earth a waste of shattered and scattered mountains." Sāraṇa's conclusion is short but powerful: all are ready to give their lives for Rāma, and that devotion is their greatest strength. "All" is repeated three times: all alike, all mighty, all able. The five named, Gaja and the rest, were mentioned before and are here briefly recalled, each with ten crores around him. The Vindhya monkeys are beyond number, and in the end Sāraṇa admits that he cannot count them all; that is the essence of his whole report. So in two sargas Sāraṇa sets the whole monkey army before Rāvaṇa, and Rāvaṇa's response comes in the next.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे सप्तविंशः सर्गः॥ २७॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परा + क्रम्’ क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘पराक्रान्ताः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहवः व्यामाः (दैर्घ्ये) येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘बहुव्यामाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘चानुकृष्यन्ते’ — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अनु + कृष्’ कर्मणि लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (कर्मणि)
- सन्धिः
- लङ्का + आरोहण → लङ्कारोहण — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लङ्कायाः आरोहणे तत्पराः — सप्तमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘लङ्कारोहणतत्पराः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘किंकराः’)
- सन्धिः
- असित + अञ्जन → असिताञ्जन — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- असिताञ्जनेन संकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘असिताञ्जनसंकाशान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘असंख्येयाननिर्देशान्’
- समासः
- न निर्देष्टुं शक्याः — नञ्बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘अनिर्देशान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘पर्जन्यः’)
- सन्धिः
- सर्व + ऋक्ष → सर्वर्क्ष — गुणसन्धिः (अ + ऋ = अर्)
- समासः
- सर्वे च ते ऋक्षाः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘सर्वर्क्षाणाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘यवीयानस्य’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘युवन्’ शब्दात् ईयसुन्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘यवीयान्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गुरुषु वर्तते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गुरुवर्ती’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सम्प्रहारेष्वमर्षणः’ — यण्सन्धिः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्र + हृ’ घञ्
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘सम्प्रहारेषु’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘देवासुर’ शब्दात् अण् (वृद्धिः)
- समासः
- देवानाम् असुराणां च इदम् — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘दैवासुरे’)
- सन्धिः
- महत् + अभ्र → महाभ्र — आत्त्वं सवर्णदीर्घश्च
- समासः
- महाभ्राणि इव विपुलाः — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘महाभ्रविपुलाः’)
- सन्धिः
- अमित + ओजस् → अमितौजस् — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- अमितम् ओजः येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘अमितौजसः’)
- सन्धिः
- सहस्र + अक्ष → सहस्राक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सहस्रम् अक्षीणि यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘सहस्राक्षम्’)
- सन्धिः
- मुद्रणे ‘चतुष्पात्सु’ — दकारस्य तकारः (चर्त्वम्) सप्तमीबहुवचने
- समासः
- चत्वारः पादाः येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- सप्तमी, बहुवचनम् (‘चतुष्पात्सु’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘वर्त्मन्’ इति मूलरूपम्, न र्त्त-द्वित्वम्
- समासः
- कृष्णं वर्त्म यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘कृष्णवर्त्मना’)
- सन्धिः
- त्रिदिव + ओकस् → त्रिदिवौकस् — वृद्धिसन्धिः
- समासः
- त्रिदिवम् ओकः येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘त्रिदिवौकसाम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘युद्धेष्वकत्थनो’ — यण्सन्धिः
- समासः
- न कत्थनः — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अकत्थनः’)
- सन्धिः
- गुहा + आशय → गुहाशय — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गिरिगुहासु शेते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गिरिगुहाशयः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘हिमवत्’ शब्दात् अण् ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हैमवतीम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बाहुभ्यां शालते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘बाहुशालिनाम्’)
- सन्धिः
- अरुण + आभास → अरुणाभास — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अरुणः आभासः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अरुणाभासम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गोः इव लाङ्गूलं येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘गोलाङ्गूलाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मधु इव पिङ्गलाः — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मधुपिङ्गलाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वैश्वानरेण समाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘वैश्वानरसमाः’)
- सन्धिः
- सुदीर्घ + अञ्चित → सुदीर्घाञ्चित — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- सुदीर्घाणि अञ्चितानि लाङ्गूलानि येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘सुदीर्घाञ्चितलाङ्गूलाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- प्रविध्वस्ताः विकीर्णाः च शैलाः यस्यां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रविध्वस्तविकीर्णशैलाम्’)