- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न क्लीबम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अक्लीबम्’)
युद्धकाण्डम् — षड्विंशः सर्गः
सारणेन वानरयूथपानां परिचयः
रावणस्य प्रत्याख्यानम्, प्रासादारोहणम्, सारणेन नीलाङ्गदनलश्वेतकुमुदरम्भशरभपनसविनतक्रोधनगवयानां वर्णनम्
सारणस्य सत्यम् अक्लीबं वचनं श्रुत्वा रावणः अवदत् — ‘देवगन्धर्वदानवाः अपि यदि माम् अभियुञ्जीरन्, सर्वलोकभयात् अपि सीतां न दद्याम्; त्वं हरिभिः पीडितः भीतः प्रतिप्रदानं साधु मन्यसे।’ इति उक्त्वा सः हिमपाण्डुरं बहुतालसमुत्सेधं प्रासादम् आरुह्य चराभ्यां सह समुद्रं पर्वतान् वनानि प्लवंगमैः सुसम्पूर्णं पृथिवीदेशं च ददर्श, सारणं च मुख्यान् वानरान् अपृच्छत्। सारणः एकैकं निर्दिशति — सुग्रीवस्य बलाग्रे स्थितः नीलः; युवराजः अङ्गदः, वालिनः सदृशः पुत्रः; सेतुहेतुः नलः चन्दनवासिभिः सह; रजतसंकाशः श्वेतः; गोमतीतीरे संरोचनगिरौ राज्यं कुर्वन् कुमुदः; विन्ध्यकृष्णगिरिसह्यसुदर्शनवासी रम्भः; साल्वेयपर्वतवासी शरभः; पारियात्रवासी पनसः; वेणानदीतीरचारी विनतः; क्रोधनः; गैरिकवर्णः गवयः च। सर्वे ते दुष्प्रसहाः, येषां संख्या न विद्यते।
१रावणस्य प्रत्याख्यानं प्रासादारोहणं च
१तद्वचः सत्यमक्लीबं सारणेनाभिभाषितम्।
निशम्य रावणो राजा प्रत्यभाषत सारणम्॥
२यदि मामभियुञ्जीरन्देवगन्धर्वदानवाः।
नैव सीतामहं दद्यां सर्वलोकभयादपि॥
३त्वं तु सौम्य परित्रस्तो हरिभिः पीडितो भृशम्।
प्रतिप्रदानमद्यैव सीतायाः साधु मन्यसे॥
४को हि नाम सपत्नो मां समरे जेतुमर्हति।
इत्युक्त्वा परुषं वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः॥
५आरुरोह ततः श्रीमान्प्रासादं हिमपाण्डुरम्।
बहुतालसमुत्सेधं रावणोऽथ दिदृक्षया॥
६ताभ्यां चराभ्यां सहितो रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
पश्यमानः समुद्रं तं पर्वतांश्च वनानि च॥
७ददर्श पृथिवीदेशं सुसम्पूर्णं प्लवंगमैः।
तदपारमसह्यं च वानराणां महाबलम्॥
सारणेन अभिभाषितं सत्यम् अक्लीबं तत् वचनं निशम्य राजा रावणः सारणं प्रत्यभाषत — ‘यदि देवगन्धर्वदानवाः माम् अभियुञ्जीरन्, सर्वलोकभयात् अपि अहं सीतां न एव दद्याम्। सौम्य, त्वं तु हरिभिः भृशं पीडितः परित्रस्तः अद्य एव सीतायाः प्रतिप्रदानं साधु मन्यसे। कः नाम सपत्नः मां समरे जेतुम् अर्हति?’ इति परुषं वाक्यम् उक्त्वा श्रीमान् राक्षसाधिपः रावणः दिदृक्षया हिमपाण्डुरं बहुतालसमुत्सेधं प्रासादम् आरुरोह। क्रोधमूर्च्छितः सः ताभ्यां चराभ्यां सहितः समुद्रं पर्वतान् वनानि च पश्यन् प्लवंगमैः सुसम्पूर्णं पृथिवीदेशं ददर्श — वानराणां तत् अपारम् असह्यं महाबलम्। रावणस्य प्रतिक्रिया पूर्ववत् — सत्यवादिनं दूतं भीरुं मत्वा तिरस्करोति। ‘त्वं पीडितः अतः भीतः’ इति तर्केण सः परामर्शस्य मूल्यं निराकरोति — एषः अहंकारिणः सामान्यः दोषः। तथापि सः स्वयं द्रष्टुम् इच्छति — अन्तःकरणे संशयः अस्ति एव। प्रासादस्य उच्चता — बहुतालसमुत्सेधः — ततः सर्वं दृश्यते; हिमपाण्डुरत्वं तस्य शोभां दर्शयति। ‘क्रोधमूर्च्छितः’ इति विशेषणेन तस्य मनसः अस्थैर्यं सूच्यते। सारणस्य वचनं ‘सत्यम् अक्लीबम्’ इति कविना एव प्रमाणितम् — अतः रावणस्य तिरस्कारः अन्याय्यः इति पाठकः जानाति। रावणः सारणं ‘सौम्य’ इति सम्बोधयति, तथापि तस्य भीरुत्वं निन्दति — एषः मिश्रः स्वरः राज्ञः क्रोधं संयमं च दर्शयति। ‘को हि नाम सपत्नो मां जेतुम् अर्हति’ इति प्रश्नः तस्य आत्मविश्वासस्य घोषणा; परन्तु प्रासादारोहणं तस्य अन्तःस्थं संशयं प्रकटयति। सः यत् वचसा निराकरोति, तत् एव नेत्राभ्यां परीक्षितुम् इच्छति। दर्शनं तस्य भयं वर्धयति — ‘अपारम् असह्यम्’ इति विशेषणे तस्य एव दृष्टिः। चराभ्यां सह आरोहणं — सः तौ एव प्रष्टुम् इच्छति, यतः तौ प्रत्यक्षदर्शिनौ।
When he heard the true and fearless words Sāraṇa had spoken, King Rāvaṇa answered him: "Even if gods, gandharvas and dānavas were to attack me, I would not give up Sītā, not for fear of all the worlds. But you, gentle one, badly frightened and roughly handled by the monkeys, think it good to hand Sītā back this very day. What enemy is there who could conquer me in battle?" Having spoken these harsh words, the glorious lord of the rākṣasas climbed a palace white as snow and as tall as many palm trees, wanting to see for himself. Beside himself with anger, and with the two spies at his side, he looked out over the sea, the mountains and the forests and saw the land completely filled with monkeys, a boundless, overwhelming and mighty army. Rāvaṇa reacts as before: he takes a truthful envoy for a coward and scorns him. By arguing "you were beaten, so you are afraid" he dismisses the value of the advice, the usual fault of the proud. Yet he wants to see for himself, for doubt lies within him after all. From the palace, as tall as many palm trees, everything can be seen, and its snowy whiteness shows its splendour. "Beside himself with anger" shows how unsteady his mind is. The poet himself vouches that Sāraṇa's words were "true and fearless", so the reader knows Rāvaṇa's scorn is unjust. He calls Sāraṇa "gentle one" and yet reproaches him for cowardice, a mixed tone that shows both the king's anger and his restraint. "What enemy could conquer me?" proclaims his confidence, but climbing the palace betrays his inner doubt: what he dismisses in words he wants to test with his own eyes. The sight only increases his fear, for "boundless, overwhelming" is how the army looks to him. He takes the two spies with him because they have seen it with their own eyes and he means to question them.
२रावणस्य प्रश्नः सारणस्य उत्तरारम्भश्च
८आलोक्य रावणो राजा परिपप्रच्छ सारणम्।
एषां के वानरा मुख्याः के शूराः के महाबलाः॥
९के पूर्वमभिवर्तन्ते महोत्साहाः समन्ततः।
केषां शृणोति सुग्रीवः के वा यूथपयूथपाः॥
१०सारणाचक्ष्व मे सर्वं किंप्रभावाः प्लवंगमाः।
सारणो राक्षसेन्द्रस्य वचनं परिपृच्छतः॥
तत् आलोक्य राजा रावणः सारणं परिपप्रच्छ — ‘एषां वानराणां के मुख्याः, के शूराः, के महाबलाः? के महोत्साहाः समन्ततः पूर्वम् अभिवर्तन्ते? सुग्रीवः केषां वचनं शृणोति? के वा यूथपयूथपाः? सारण, ते प्लवंगमाः किंप्रभावाः इति सर्वं मे आचक्ष्व।’ परिपृच्छतः राक्षसेन्द्रस्य वचनं श्रुत्वा मुख्यज्ञः सारणः तत्र मुख्यान् वनौकसः आबभाषे। रावणस्य प्रश्नाः शार्दूलशुकयोः पूर्वप्रश्नान् अनुवदन्ति, किन्तु अधुना सः स्वयं पश्यन् पृच्छति। ‘केषां शृणोति सुग्रीवः’ इति प्रश्नः सूक्ष्मः — राज्ञः परामर्शदातारः के इति ज्ञानं शत्रोः दुर्बलताम् अन्वेष्टुम् उपयोगि। सारणः ‘मुख्यज्ञः’ — सः अल्पकाले एव सर्वान् नायकान् अभिज्ञातवान्, यत् तस्य चारकौशलं दर्शयति। सारणः अधुना रावणस्य समीपे स्थित्वा दूरस्थान् वानरान् अङ्गुल्या निर्दिशति इव वर्णयति — ‘एषः’, ‘यः’ इति सर्वनाम्नां प्रयोगः प्रत्यक्षदर्शनं सूचयति। रावणस्य प्रश्नेषु ‘के’ इति सर्वनाम्नः षड्वारम् आवृत्तिः तस्य उत्कण्ठां त्वरां च दर्शयति; सः एकैकं नायकं ज्ञातुम् इच्छति, येन प्रतियोद्धारः निर्धारयितुं शक्येरन्।
Looking at it, King Rāvaṇa questioned Sāraṇa: "Which of these monkeys are the chiefs, which are the heroes, which the mightiest? Which of them, full of great energy, lead the advance on every side? To whom does Sugrīva listen? Who are the commanders of commanders? Tell me everything, Sāraṇa: what powers do these monkeys have?" At the questioning of the lord of the rākṣasas, Sāraṇa, who knew the leaders, began to describe the chief forest-dwellers there. Rāvaṇa's questions echo those he put to Śārdūla and Śuka, but now he asks while looking with his own eyes. "To whom does Sugrīva listen?" is a shrewd question: knowing who advises a king helps in finding the enemy's weak points. Sāraṇa "knew the leaders": in a short time he had recognised them all, which shows his skill as a spy. Standing now beside Rāvaṇa, he describes the distant monkeys as if pointing them out with his finger, "this one", "he who", showing that he sees them before him. Rāvaṇa's repeated "which?" shows his eagerness and haste; he wants to know each leader one by one, so that opponents can be chosen to face them.
३नीलः, अङ्गदः, नलः च
११आबभाषेऽथ मुख्यज्ञो मुख्यांस्तत्र वनौकसः।
एष योऽभिमुखो लङ्कां नर्दंस्तिष्ठति वानरः॥
१२यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः।
यस्य घोषेण महता सप्राकारा सतोरणा॥
१३लङ्का प्रतिहता सर्वा सशैलवनकानना।
सर्वशाखामृगेन्द्रस्य सुग्रीवस्य महात्मनः॥
१४बलाग्रे तिष्ठते वीरो नीलो नामैष यूथपः।
बाहू प्रगृह्य यः पद्भ्यां महीं गच्छति वीर्यवान्॥
१५लङ्कामभिमुखः कोपादभीक्ष्णं च विजृम्भते।
गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिंजल्कसंनिभः॥
१६स्फोटयत्यतिसंरब्धो लाङ्गूलं च पुनः पुनः।
यस्य लाङ्गूलशब्देन स्वनन्ति प्रदिशो दश॥
१७एष वानरराजेन सुग्रीवेणाभिषेचितः।
युवराजोऽङ्गदो नाम त्वामाह्वयति संयुगे॥
१८वालिनः सदृशः पुत्रः सुग्रीवस्य सदा प्रियः।
राघवार्थे पराक्रान्तः शक्रार्थे वरुणो यथा॥
१९एतस्य सा मतिः सर्वा यद्दृष्टा जनकात्मजा।
हनूमता वेगवता राघवस्य हितैषिणा॥
२०बहूनि वानरेन्द्राणामेष यूथानि वीर्यवान्।
परिगृह्याभियाति त्वां स्वेनानीकेन मर्दितुम्॥
२१अनुवालिसुतस्यापि बलेन महता वृतः।
वीरस्तिष्ठति संग्रामे सेतुहेतुरयं नलः॥
सारणः अवदत् — ‘यः एषः यूथपानां सहस्राणां शतेन परिवारितः लङ्काम् अभिमुखः नर्दन् तिष्ठति, यस्य महता घोषेण सप्राकारा सतोरणा सशैलवनकानना सर्वा लङ्का प्रतिहता — सः सर्वशाखामृगेन्द्रस्य महात्मनः सुग्रीवस्य बलाग्रे तिष्ठन् वीरः नीलः नाम यूथपः। यः वीर्यवान् बाहू प्रगृह्य पद्भ्यां महीं गच्छति, लङ्काम् अभिमुखः कोपात् अभीक्ष्णं विजृम्भते, गिरिशृङ्गप्रतीकाशः पद्मकिञ्जल्कसंनिभः अतिसंरब्धः पुनः पुनः लाङ्गूलं स्फोटयति, यस्य लाङ्गूलशब्देन दश दिशः स्वनन्ति — एषः वानरराजेन सुग्रीवेण अभिषेचितः युवराजः अङ्गदः नाम त्वां संयुगे आह्वयति। सः वालिनः सदृशः पुत्रः, सुग्रीवस्य सदा प्रियः, राघवार्थे पराक्रान्तः, शक्रार्थे वरुणः इव। वेगवता राघवस्य हितैषिणा हनूमता यत् जनकात्मजा दृष्टा, सा सर्वा अस्य एव मतिः। एषः वीर्यवान् वानरेन्द्राणां बहूनि यूथानि परिगृह्य स्वेन अनीकेन त्वां मर्दितुम् अभियाति। वालिसुतस्य अनु महता बलेन वृतः अयं सेतुहेतुः वीरः नलः संग्रामे तिष्ठति।’ सारणस्य वर्णने प्रत्येकस्य नायकस्य शरीरं, चेष्टा, बलं, पूर्वकर्म च उक्तानि। नीलः सेनापतिः अग्रे; तस्य घोषेण एव लङ्का कम्पते। अङ्गदस्य चित्रणं विस्तृतम् — तस्य चेष्टाः (विजृम्भणं, लाङ्गूलस्फोटनं) तस्य युद्धोत्साहं प्रकटयन्ति। ‘हनूमता सीता दृष्टा, सा अस्य मतिः’ इति वचनं सूचयति यत् अन्वेषणयात्रायाः नेता अङ्गदः एव आसीत्। नलः ‘सेतुहेतुः’ — तस्य कीर्तिः अधुना सर्वत्र प्रसिद्धा। वरुणस्य शक्रार्थे पराक्रमः इति उपमा — देवासुरयुद्धे वरुणः इन्द्रस्य सहायः आसीत्; तथा अङ्गदः रामस्य। एवं वानराः देवतुल्याः इति सूच्यते। नीलः अग्निपुत्रः इति पुराणप्रसिद्धिः; तस्य घोषेण लङ्कायाः प्रतिध्वनिः तस्य तेजस्वितां दर्शयति। अङ्गदस्य ‘बाहू प्रगृह्य पद्भ्यां महीं गच्छति’ इति चेष्टा युद्धाय सज्जतायाः लक्षणम्। सारणः नलस्य परिचयं संक्षिप्तम् एव करोति, यतः सेतुबन्धः एव तस्य परिचयः पर्याप्तः। ‘त्वाम् आह्वयति संयुगे’ इति वचनं सारणस्य मुखेन अङ्गदस्य आह्वानं रावणं प्रति प्रेषितम् — वानराः दूरात् अपि रावणं युद्धाय निमन्त्रयन्ति। अङ्गदः ‘सुग्रीवस्य सदा प्रियः’ — पितृव्येण सह तस्य पूर्ववैरं शान्तम् इति सूच्यते। हनूमतः सीतादर्शनम् अङ्गदस्य मतिः इति सारणस्य उक्तिः वानराणां सामूहिकं श्रेयः दर्शयति।
Sāraṇa said: "That monkey who stands roaring, facing Laṅkā, surrounded by a hundred thousand troop-leaders, whose great roar makes all Laṅkā resound, its ramparts and gateways, its hills, woods and groves, is the hero who stands at the head of the army of great-souled Sugrīva, lord of all the monkeys, the troop-leader named Nīla. The mighty one who stretches out his arms and paces the earth on his feet, who faces Laṅkā and yawns again and again in anger, who is like a mountain peak and the colour of lotus filaments, who lashes his tail again and again in great fury so that the ten quarters resound with the sound of it, he is the crown prince Aṅgada, consecrated by Sugrīva, king of the monkeys, and he challenges you to battle. He is a son like Vālin, always dear to Sugrīva, and he exerts himself for Rāghava as Varuṇa does for Śakra. It was entirely his plan by which swift Hanumān, who seeks Rāghava's good, found Janaka's daughter. This mighty one has taken many troops of monkey chiefs and advances with his own division to crush you. Behind Vālin's son, with a great army around him, stands the hero Nala, the maker of the bridge, ready for battle." In Sāraṇa's account each leader's body, bearing, strength and past deeds are told. Nīla the commander stands in front, and his roar alone makes Laṅkā tremble; tradition makes him the son of Agni, and the echo of Laṅkā at his roar shows his fiery energy. Aṅgada is drawn at length: his yawning and the lashing of his tail reveal his eagerness for battle, and stretching out his arms as he paces is the posture of one ready to fight. "It was his plan by which Hanumān found Sītā" shows that Aṅgada had led the search, and in crediting him Sāraṇa shows how the monkeys share their glory. As Varuṇa helped Indra in the war of the gods and asuras, so Aṅgada helps Rāma, suggesting that the monkeys are like gods. "Ever dear to Sugrīva" implies that the old enmity between Aṅgada and his uncle is at rest. "He challenges you to battle": through Sāraṇa's mouth Aṅgada's challenge reaches Rāvaṇa, the monkeys calling him to fight even from afar. Sāraṇa introduces Nala briefly, for "maker of the bridge" says all that is needed; his fame has already spread everywhere.
४चन्दनवासिनः, श्वेतः, कुमुदः च
२२ये तु विष्टभ्य गात्राणि क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च।
उत्थाय च विजृम्भन्ते क्रोधेन हरिपुङ्गवाः॥
२३एते दुष्प्रसहा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च।
य एनमनुगच्छन्ति वीराश्चन्दनवासिनः॥
२४एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्।
श्वेतो रजतसंकाशश्चपलो भीमविक्रमः॥
२५बुद्धिमान्वानरः शूरस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।
तूर्णं सुग्रीवमागम्य पुनर्गच्छति वानरः॥
२६विभजन्वानरीं सेनामनीकानि प्रहर्षयन्।
यः पुरा गोमतीतीरे रम्यं पर्येति पर्वतम्॥
२७नाम्ना संरोचनो नाम नानानगयुतो गिरिः।
तत्र राज्यं प्रशास्त्येष कुमुदो नाम यूथपः॥
२८योऽसौ शतसहस्राणि सहर्षं परिकर्षति।
यस्य वाला बहुव्यामा दीर्घलाङ्गूलमाश्रिताः॥
२९ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णा घोरदर्शनाः।
अदीनो वानरश्चण्डः संग्राममभिकाङ्क्षति।
एषोऽप्याशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्॥
‘ये तु गात्राणि विष्टभ्य क्ष्वेडयन्ति नदन्ति च, उत्थाय क्रोधेन विजृम्भन्ते, एते दुष्प्रसहाः घोराः चण्डाः चण्डपराक्रमाः हरिपुङ्गवाः — अष्टौ शतसहस्राणि दशकोटिशतानि च — चन्दनवासिनः वीराः ये एनम् अनुगच्छन्ति। एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते। रजतसंकाशः चपलः भीमविक्रमः बुद्धिमान् शूरः त्रिषु लोकेषु विश्रुतः श्वेतः वानरः तूर्णं सुग्रीवम् आगम्य वानरीं सेनां विभजन् अनीकानि प्रहर्षयन् पुनः गच्छति। यः पुरा गोमतीतीरे नानानगयुतं संरोचनं नाम रम्यं पर्वतं पर्येति, तत्र एषः कुमुदः नाम यूथपः राज्यं प्रशास्ति। योऽसौ सहर्षं शतसहस्राणि परिकर्षति, यस्य दीर्घलाङ्गूलम् आश्रिताः बहुव्यामाः ताम्राः पीताः सिताः श्वेताः प्रकीर्णाः घोरदर्शनाः वालाः, सः अदीनः चण्डः वानरः संग्रामम् अभिकाङ्क्षति; एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते।’ ‘एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्’ इति पदावली सर्गे पुनः पुनः आवर्तते — प्रत्येकः नायकः एकः एव लङ्कां जेतुं मन्यते; एषा आवृत्तिः रावणस्य मनसि भयं संचिनोति। श्वेतस्य कार्यं सेनायाः व्यवस्था — सः सुग्रीवस्य आज्ञां सर्वत्र वहति, अनीकानि उत्साहयति। कुमुदस्य लाङ्गूलस्य विविधवर्णाः वालाः तस्य भीषणं रूपं दर्शयन्ति। चन्दनवासिनः मलयपर्वतस्य वानराः — दक्षिणदेशीयाः। तेषां संख्या ‘दशकोटिशतानि’ इति अतिविशाला, यत् अतिशयोक्त्या रावणस्य मनसि त्रासं जनयति। श्वेतः दूतकर्मणि निपुणः — ‘बुद्धिमान्’ इति विशेषणं तस्य विवेकं दर्शयति; सः सेनायाः विभिन्नभागान् संयोजयति। कुमुदस्य पर्वतः गोमतीतीरे — उत्तरभारते — अतः वानरसेना दक्षिणात् उत्तरात् च सर्वतः समागता इति सूच्यते। ‘अदीनः’ इति विशेषणं वानराणां सामान्यं गुणम्। ‘गात्राणि विष्टभ्य क्ष्वेडयन्ति नदन्ति’ इति वानराणां युद्धपूर्वचेष्टाः सजीवं वर्णिताः — शरीरं दृढीकरणं, सिंहनादः, गर्जनं, जृम्भणं च। कुमुदस्य लाङ्गूलवर्णनं तस्य विचित्ररूपं दर्शयति, येन सः दूरात् अपि परिचीयते। श्वेतस्य रजतवर्णता तस्य नाम्ना सह अनुरूपा।
"Those bulls among monkeys who stiffen their limbs, snarl and roar, rise and stretch themselves in anger, terrible, fierce, of fierce valour and hard to withstand, eight hundred thousand and ten thousand crores of heroes who live in the sandal forests, they follow him, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division. Śveta, silver in colour, restless and terrible in valour, intelligent, heroic and famed in the three worlds, comes quickly to Sugrīva and goes back again, dividing the monkey army and putting heart into its divisions. He who used to roam the lovely mountain Saṃrocana on the bank of the Gomatī, covered with many trees, and ruled there, is the troop-leader named Kumuda. He who joyfully draws hundreds of thousands after him, whose tail is covered with very long hairs, red, yellow, pale and white, bristling and terrible to see, undaunted and fierce, is a monkey who longs for battle, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division." The phrase "he too hopes to crush Laṅkā with his own division" returns again and again through the sarga: every leader thinks he alone could take Laṅkā, and the repetition piles fear into Rāvaṇa's mind. The monkeys' movements before battle are vividly drawn: stiffening their bodies, snarling, roaring and stretching. The dwellers of the sandal forests are the monkeys of Mount Malaya in the south, and their number, ten thousand crores, is exaggerated to strike terror into Rāvaṇa. Śveta's task is to keep the army in order: intelligent and skilled as a messenger, he carries Sugrīva's orders everywhere, links the divisions and encourages them, and his silver colour matches his name, "white". Kumuda's mountain is on the Gomatī in the north, so the monkey army has gathered from south and north alike. The many-coloured hairs of his tail show his fearsome look and make him known even from afar, and "undaunted" is a quality shared by all the monkeys.
५रम्भः शरभश्च
३०यस्त्वेष सिंहसंकाशः कपिलो दीर्घकेसरः।
निभृतः प्रेक्षते लङ्कां दिधक्षन्निव चक्षुषा॥
३१विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं पर्वतं च सुदर्शनम्।
राजन्सततमध्यास्ते स रम्भो नाम यूथपः।
शतं शतसहस्राणां त्रिंशच्च हरिपुङ्गवाः॥
३२यं यान्तं वानरा घोराश्चण्डाश्चण्डपराक्रमाः।
परिवार्यानुगच्छन्ति लङ्कां मर्दितुमोजसा॥
३३यस्तु कर्णौ विवृणुते जृम्भते च पुनः पुनः।
न तु संविजते मृत्योर्न च सेनां प्रधावति॥
३४प्रकम्पते च रोषेण तिर्यक्च पुनरीक्षते।
पश्य लाङ्गूलविक्षेपं क्ष्वेडत्येष महाबलः॥
३५महाजवो वीतभयो रम्यं साल्वेयपर्वतम्।
राजन्सततमध्यास्ते शरभो नाम यूथपः॥
३६एतस्य बलिनः सर्वे विहारा नाम यूथपाः।
राजञ्छतसहस्राणि चत्वारिंशत्तथैव च॥
‘यः तु एषः सिंहसंकाशः कपिलः दीर्घकेसरः निभृतः लङ्कां चक्षुषा दिधक्षन् इव प्रेक्षते, राजन्, सः विन्ध्यं कृष्णगिरिं सह्यं सुदर्शनं च पर्वतं सततम् अध्यास्ते — सः रम्भः नाम यूथपः। शतं शतसहस्राणां त्रिंशत् च हरिपुङ्गवाः यं यान्तं घोराः चण्डाः चण्डपराक्रमाः वानराः परिवार्य ओजसा लङ्कां मर्दितुम् अनुगच्छन्ति। यः तु कर्णौ विवृणुते, पुनः पुनः जृम्भते, मृत्योः न संविजते, सेनां न प्रधावति, रोषेण प्रकम्पते, पुनः तिर्यक् ईक्षते — लाङ्गूलविक्षेपं पश्य, एषः महाबलः क्ष्वेडति — सः महाजवः वीतभयः रम्यं साल्वेयपर्वतं सततम् अध्यास्ते, राजन्, शरभः नाम यूथपः। राजन्, अस्य बलिनः सर्वे विहाराः नाम यूथपाः चत्वारिंशत् शतसहस्राणि।’ रम्भस्य निश्चलता भीषणतरा — सः न गर्जति, अपितु निभृतः दृष्ट्या एव दहति इव। शरभस्य तु चञ्चलता — कर्णविवरणं, जृम्भणं, कम्पः, तिर्यग्दर्शनम्, लाङ्गूलविक्षेपः — सिंहस्य आक्रमणपूर्वचेष्टाः इव। द्वयोः विरोधः सारणस्य वर्णनकौशलं दर्शयति। ‘मृत्योः न संविजते’ इति शरभस्य निर्भयता विशेषतः उक्ता। रम्भस्य निवासाः चत्वारः पर्वताः — विन्ध्यः, कृष्णगिरिः, सह्यः, सुदर्शनः — मध्यदक्षिणभारतस्य पर्वतश्रेणयः। तस्य अनुचराः ‘शतं शतसहस्राणां त्रिंशत् च’ — अपरिमिताः। शरभस्य अनुचराः ‘विहाराः’ इति नाम्ना प्रसिद्धाः — एषः यूथस्य विशिष्टः गणः। सारणः ‘राजन्’ इति सम्बोधनं त्रिवारं करोति, यत् तस्य आदरं भयं च दर्शयति। शरभस्य वर्णनं सिंहस्य आक्रमणपूर्वचेष्टाः स्मारयति; तस्य नाम अपि (शरभः — सिंहात् अपि बलवान् पौराणिकः मृगः) अनुरूपम्। रम्भः ‘निभृतः’ सन् लङ्कां पश्यति, शरभः ‘तिर्यक्’ ईक्षते — द्वयोः दृष्टिः एव तयोः स्वभावं प्रकटयति। शरभस्य ‘न च सेनां प्रधावति’ इति वचनं तस्य स्वातन्त्र्यं सूचयति — सः सेनायाः आश्रयं न अपेक्षते। रम्भस्य कपिलवर्णः दीर्घकेसरः च सिंहसादृश्यं पूर्णं करोति।
"He who stands there like a lion, tawny, with a long mane, silent, gazing at Laṅkā as if to burn it with his eyes, who always dwells, O king, on the Vindhya, on Kṛṣṇagiri, on Sahya and on Mount Sudarśana, is the troop-leader named Rambha. A hundred hundred-thousands and thirty more bulls among monkeys, terrible, fierce and of fierce valour, surround him as he goes and follow him to crush Laṅkā with their might. He who pricks up his ears and yawns again and again, who does not shrink from death and does not run back to the army, who trembles with rage and keeps looking askance, see how he lashes his tail, this mighty one is snarling, very swift and fearless, O king, who always lives on the lovely Sālveya mountain, is the troop-leader named Śarabha. All the strong troop-leaders under him, called the Vihāras, number four million, O king." Rambha's stillness is the more frightening: he does not roar but silently seems to burn the city with his gaze. Śarabha, by contrast, is restless, pricking his ears, yawning, trembling, glancing sideways, lashing his tail, like a lion before it springs; and the contrast between the two shows Sāraṇa's skill as a describer. Even their gaze reveals their nature, Rambha's fixed and silent, Śarabha's darting sideways. Rambha's tawny colour and long mane complete his likeness to a lion, and his four mountains, the Vindhya, Kṛṣṇagiri, Sahya and Sudarśana, are ranges of central and southern India; his followers are past counting. Śarabha's fearlessness is stressed, "he does not shrink from death", and not running back to the army shows his independence: he needs no army's shelter. His name fits him, for the śarabha is a fabled beast stronger even than a lion, and his followers form a band of their own called the Vihāras. Sāraṇa's repeated "O king" shows both respect and fear.
६पनसः, विनतः, क्रोधनः, गवयः, उपसंहारश्च
३७यस्तु मेघ इवाकाशं महानावृत्य तिष्ठति।
मध्ये वानरवीराणां सुराणामिव वासवः॥
३८भेरीणामिव संनादो यस्यैष श्रूयते महान्।
घोषः शाखामृगेन्द्राणां संग्राममभिकाङ्क्षताम्॥
३९एष पर्वतमध्यास्ते पारियात्रमनुत्तमम्।
युद्धे दुष्प्रसहो नित्यं पनसो नाम यूथपः॥
४०एनं शतसहस्राणां शतार्धं पर्युपासते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठं येषां यूथानि भागशः॥
४१यस्तु भीमां प्रवल्गन्तीं चमूं तिष्ठति शोभयन्।
स्थितां तीरे समुद्रस्य द्वितीय इव सागरः॥
४२एष दर्दुरसंकाशो विनतो नाम यूथपः।
पिबंश्चरति यो वेणां नदीनामुत्तमां नदीम्॥
४३षष्टिः शतसहस्राणि बलमस्य प्लवंगमाः।
त्वामाह्वयति युद्धाय क्रोधनो नाम वानरः॥
४४विक्रान्ता बलवन्तश्च यथा यूथानि भागशः।
यस्तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति वानरः॥
४५अवमत्य सदा सर्वान्वानरान्बलदर्पितः।
गवयो नाम तेजस्वी त्वां क्रोधादभिवर्तते॥
४६एनं शतसहस्राणि सप्ततिः पर्युपासते।
एषैवाशंसते लङ्कां स्वेनानीकेन मर्दितुम्॥
४७एते दुष्प्रसहा वीरा येषां संख्या न विद्यते।
यूथपा यूथपश्रेष्ठास्तेषां यूथानि भागशः॥
‘यः तु महान् मेघः इव आकाशम् आवृत्य वानरवीराणां मध्ये सुराणां वासवः इव तिष्ठति, यस्य संग्रामम् अभिकाङ्क्षतां शाखामृगेन्द्राणां भेरीणां संनादः इव महान् घोषः श्रूयते, एषः अनुत्तमं पारियात्रं पर्वतम् अध्यास्ते — युद्धे नित्यं दुष्प्रसहः पनसः नाम यूथपः। एनं शतसहस्राणां शतार्धं यूथपाः यूथपश्रेष्ठं पर्युपासते, येषां यूथानि भागशः। यः तु भीमां प्रवल्गन्तीं समुद्रस्य तीरे स्थितां चमूं द्वितीयः सागरः इव शोभयन् तिष्ठति, एषः दर्दुरसंकाशः विनतः नाम यूथपः, यः नदीनाम् उत्तमां वेणां नदीं पिबन् चरति। अस्य बलं षष्टिः शतसहस्राणि प्लवंगमाः। क्रोधनः नाम वानरः त्वां युद्धाय आह्वयति; अस्य विक्रान्ताः बलवन्तः यूथाः भागशः। यः तु गैरिकवर्णाभं वपुः पुष्यति, बलदर्पितः सदा सर्वान् वानरान् अवमत्य तेजस्वी गवयः नाम त्वां क्रोधात् अभिवर्तते; एनं सप्ततिः शतसहस्राणि पर्युपासते; एषः अपि स्वेन अनीकेन लङ्कां मर्दितुम् आशंसते। एते दुष्प्रसहाः वीराः, येषां संख्या न विद्यते; ते यूथपाः यूथपश्रेष्ठाः, तेषां यूथानि भागशः।’ सारणस्य वर्णने प्रत्येकः नायकः तस्य निवासपर्वतेन नद्या वा परिचीयते — पारियात्रः, वेणा, संरोचनः, साल्वेयः, विन्ध्यः — एवं वानरसेना समग्रस्य भारतवर्षस्य प्रतिनिधिः इव। संख्याः अपि अतिशयिताः — लक्षाणि कोटयः च — यतः सारणस्य उद्देश्यः रावणं भीषयितुम्। उपसंहारे ‘येषां संख्या न विद्यते’ इति वचनेन सः स्वस्य गणनाया अपि असम्पूर्णतां स्वीकरोति। पनसस्य घोषः भेरीघोषेण उपमितः — पूर्वसर्गे लङ्कायाः भेरीघोषः वर्णितः; अधुना वानराणां घोषः तेन तुल्यः इति प्रतिस्पर्धा। विनतस्य सेना ‘द्वितीयः सागरः इव’ — शार्दूलस्य पूर्ववचनस्य प्रतिध्वनिः। गवयः ‘सर्वान् वानरान् अवमत्य’ इति गर्वितः — वानरसेनायाम् अपि स्वभावभेदाः सन्ति इति कविः दर्शयति; सर्वे समानाः न, प्रत्येकस्य स्वः व्यक्तित्वम्। सर्गस्य अन्ते सारणः न कस्यचित् एकस्य प्रशंसां करोति, अपितु सर्वेषां सामूहिकं बलम् — एषः रावणस्य कृते अन्तिमः सन्देशः। वेणानदीतीरवासी विनतः, पारियात्रवासी पनसः — एवं भूगोलस्य सूची वर्णनस्य प्रामाण्यं वर्धयति। सप्ततिः शतसहस्राणि गवयस्य अनुचराः — संख्याः सर्वत्र अतिविपुलाः। क्रोधनस्य नाम एव तस्य स्वभावं कथयति। सर्वेषां यूथपानां पृथक् पृथक् यूथानि — ‘भागशः’ इति पदस्य आवृत्त्या सेनायाः सुव्यवस्था सूच्यते।
"He who stands covering the sky like a great cloud, in the midst of the monkey heroes like Vāsava among the gods, whose great roar, the roar of monkey chiefs longing for battle, is heard like the din of kettledrums, who dwells on the peerless mountain Pāriyātra, is the troop-leader named Panasa, always unconquerable in battle. Fifty hundred-thousands of troop-leaders wait on him, the best of troop-leaders, each with his own troop. He who stands there like Mount Dardura, adorning that terrible, leaping army drawn up on the shore as if it were a second ocean, is the troop-leader named Vinata, who roams drinking the waters of the Veṇā, best of rivers; his army is six million monkeys. The monkey named Krodhana challenges you to battle; his troops are valiant and strong, each in its own division. The mighty one whose body is the colour of red ochre, who, proud of his strength, always looks down on all the other monkeys, is Gavaya, and he advances on you in anger. Seven million wait on him, and he too hopes to crush Laṅkā with his own division. These are heroes hard to withstand, and their number cannot be told; they are troop-leaders and the best of troop-leaders, each with his own troops." In Sāraṇa's account each leader is known by his mountain or his river, Pāriyātra, the Veṇā, Saṃrocana, Sālveya, the Vindhya, so that the monkey army seems to represent the whole land of India, and the list of places makes the account more convincing. The numbers are exaggerated, hundreds of thousands and crores, because Sāraṇa's aim is to frighten Rāvaṇa, and at the end, "their number cannot be told", he admits that even his own count is incomplete. Panasa's roar is likened to kettledrums: in the previous sarga the drums of Laṅkā were described, and now the monkeys' roar rivals them. Vinata's army "like a second ocean" echoes Śārdūla's earlier words. Gavaya is proud and scorns all the other monkeys, for the poet shows that the monkey army too has its differences of temper; they are not all alike, and each has his own character. Krodhana's very name, "the wrathful", tells his nature. The repeated "each with his own troops" shows how well ordered the army is. At the end Sāraṇa praises no single hero but their combined strength, and that is his last message for Rāvaṇa.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे षड्विंशः सर्गः॥ २६॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे हलन्तः संवृतः (‘…युञ्जीरन्देव…’)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + युज्’ विधिलिङ्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — विधिलिङ्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्रति + प्र + दा’ ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रतिप्रदानम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सपत्नः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- हिमवत् पाण्डुरः — उपमानकर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘हिमपाण्डुरम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहुतालप्रमाणः समुत्सेधः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘बहुतालसमुत्सेधम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- क्रोधेन मूर्च्छितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- यूथपानां यूथपाः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘यूथपयूथपाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कः प्रभावः येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘किंप्रभावाः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मुख्यान् जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘मुख्यज्ञः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शैलैः वनैः काननैः च सहिता — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘सशैलवनकानना’)
- सन्धिः
- बल + अग्र → बलाग्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- बलस्य अग्रम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- सप्तमी, एकवचनम् (‘बलाग्रे’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- पद्मकिंजल्केन संनिभः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — प्रादिसमासः (प्र + दिश्)
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘प्रदिशः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘सुग्रीवेणाभिषेचितः’ — सवर्णदीर्घः
- समासः
- समासः नास्ति — ‘अभि + सिच्’ णिजन्तात् क्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘अभिषेचितः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सेतोः हेतुः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सेतुहेतुः’)
- सन्धिः
- वि + स्तम्भ् + ल्यप् — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘क्ष्विड्’ धातोः णिच्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, बहुवचनम्
- सन्धिः
- पदे ‘वीराश्चन्दनवासिनः’ — विसर्गस्य शकारः (श्चुत्वम्)
- समासः
- चन्दने (मलयपर्वते) वसन्ति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘चन्दनवासिनः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रजतेन संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- नानानगैः युतः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘नानानगयुतः’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बहवः व्यामाः (दैर्घ्ये) येषां — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘बहुव्यामाः’)
- सन्धिः
- पदे ‘दिधक्षन्निव’ — ङमुडागमः (न् + इ → न्नि)
- समासः
- समासः नास्ति — ‘दह्’ सन्नन्तात् शतृ
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + विज्’ लट्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम् (आत्मनेपदम्)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- साल्वेयः नाम पर्वतः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘साल्वेयपर्वतम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — संज्ञा
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पारियात्रम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + वल्ग्’ शतृ, ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘प्रवल्गन्तीम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- दर्दुरेण संकाशः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्
- सन्धिः
- वर्ण + आभ → वर्णाभ — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- गैरिकवर्णस्य इव आभा यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘गैरिकवर्णाभम्’)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- बलेन दर्पितः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्