शुकसारणयोः चारकर्म

रावणेन शुकसारणयोः चारत्वेन प्रेषणम्, विभीषणेन तयोः ग्रहणम्, रामस्य अभयदानं संदेशश्च, तयोः रावणाय निवेदनम्

सबले रामे सागरं तीर्णे रावणः अमात्यौ शुकसारणौ अब्रवीत् — ‘अभूतपूर्वः सेतुबन्धः; वानरं बलं मया अवश्यं संख्येयम्। युवां वानररूपेण अनुपलक्षितौ प्रविश्य तस्य परिमाणं वीर्यं मुख्यान् मन्त्रिणः सेतुं निवेशं रामलक्ष्मणयोः व्यवसायं च ज्ञात्वा शीघ्रम् आगच्छतम्।’ हरिरूपधरौ तौ प्रविष्टौ, किन्तु अचिन्त्यं तत् बलं संख्यातुं न शेकतुः। विभीषणः प्रच्छन्नौ तौ दृष्ट्वा गृहीत्वा रामाय न्यवेदयत्। भीतौ तौ सत्यम् अवदताम्। रामः प्रहसन् ‘यदि दृष्टं तर्हि गच्छतम्; यदि किंचित् अदृष्टं विभीषणः दर्शयिष्यति; न्यस्तशस्त्रौ दूतौ न वध्यौ’ इति उक्त्वा रावणाय संदेशं ददौ — ‘यत् बलं समाश्रित्य सीतां हृतवान् असि तत् दर्शय; श्वः काल्ये लङ्कां तव बलं च मम शरैः विध्वस्तं पश्य।’ लङ्कां प्रत्यागत्य तौ रावणम् अब्रूताम् — ‘रामलक्ष्मणसुग्रीवविभीषणाः चत्वारः लोकपालसमाः; रामः एकः अपि लङ्कां वधिष्यति; अलं विरोधेन, मैथिली दाशरथये प्रदीयताम्।’

१रावणेन शुकसारणयोः चारकर्मणि नियोगः

१सबले सागरं तीर्णे रामे दशरथात्मजे।
अमात्यौ रावणः श्रीमानब्रवीच्छुकसारणौ॥

२समग्रं सागरं तीर्णं दुस्तरं वानरं बलम्।
अभूतपूर्वं रामेण सागरे सेतुबन्धनम्॥

३सागरे सेतुबन्धं तं न श्रद्दध्यां कथंचन।
अवश्यं चापि संख्येयं तन्मया वानरं बलम्॥

४भवन्तौ वानरं सैन्यं प्रविश्यानुपलक्षितौ।
परिमाणं च वीर्यं च ये च मुख्याः प्लवंगमाः॥

५मन्त्रिणो ये च रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः।
ये पूर्वमभिवर्तन्ते ये च शूराः प्लवंगमाः॥

६स च सेतुर्यथा बद्धः सागरे सलिलार्णवे।
निवेशं च यथा तेषां वानराणां महात्मनाम्॥

७रामस्य व्यवसायं च वीर्यं प्रहरणानि च।
लक्ष्मणस्य च वीरस्य तत्त्वतो ज्ञातुमर्हथः॥

८कश्च सेनापतिस्तेषां वानराणां महात्मनाम्।
तच्च ज्ञात्वा यथातत्त्वं शीघ्रमागन्तुमर्हथः॥

दशरथात्मजे रामे सबले सागरं तीर्णे श्रीमान् रावणः अमात्यौ शुकसारणौ अब्रवीत् — ‘समग्रं दुस्तरं सागरं वानरं बलं तीर्णम्; रामेण सागरे सेतुबन्धनम् अभूतपूर्वं कृतम्। सागरे सेतुबन्धं तं कथंचन न श्रद्दध्याम्; तथापि तत् वानरं बलं मया अवश्यं संख्येयम्। भवन्तौ अनुपलक्षितौ वानरं सैन्यं प्रविश्य तस्य परिमाणं वीर्यं च ज्ञातुम् अर्हथः — के मुख्याः प्लवंगमाः, के रामस्य सुग्रीवस्य च सम्मताः मन्त्रिणः, के पूर्वम् अभिवर्तन्ते, के शूराः; सलिलार्णवे सागरे सेतुः यथा बद्धः, महात्मनां वानराणां निवेशः यथा, रामस्य वीरस्य लक्ष्मणस्य च व्यवसायः वीर्यं प्रहरणानि च, तेषां महात्मनां वानराणां सेनापतिः कः — तत् सर्वं तत्त्वतः ज्ञात्वा शीघ्रम् आगन्तुम् अर्हथः।’ रावणस्य प्रश्नावली चारकर्मणः शास्त्रीयं रूपं दर्शयति — संख्या, बलं, नायकाः, मन्त्रिणः, सेनानिवेशः, शत्रुनायकस्य सङ्कल्पः शस्त्राणि च। ‘न श्रद्दध्याम्’ इति वचनं तस्य विस्मयं भयं च प्रकटयति — सः यत् असम्भवं मन्यते स्म तत् घटितम्। शार्दूलस्य शुकस्य च पूर्वनिवेदनानि सः पूर्णतया न विश्वसिति, अतः द्वौ नूतनौ चारौ प्रेषयति। अत्र शुकः पुनः नियुक्तः — पूर्वम् अपमानितः अपि सः राज्ञः विश्वासपात्रम्। सारणः अपि रावणस्य अमात्यः, अग्रिमसर्गयोः वानरमुख्यानां वर्णनकर्ता भविष्यति। रावणस्य अविश्वासः तस्य मानसिकदशां सूचयति — सः सत्यं श्रोतुं न इच्छति, तथापि तत् ज्ञातुम् अवश्यं कामयते। ‘अनुपलक्षितौ’ इति आदेशः पूर्वं शुकस्य प्रकटदौत्यात् भिन्नः — अधुना गूढचारः एव प्रयोज्यः, यतः प्रकटः दूतः निगृहीतः। प्रश्नानां क्रमः सेनायाः बाह्यरूपात् अन्तःस्थं प्रति गच्छति — प्रथमं संख्या, अन्ते नायकस्य मनः। ‘तत्त्वतः’ इति पदेन यथार्थज्ञानस्य आवश्यकता दृढीकृता।

When Rāma, son of Daśaratha, had crossed the ocean with his army, the glorious Rāvaṇa spoke to his ministers Śuka and Sāraṇa. "The whole monkey army has crossed the ocean that no one can cross, and Rāma has bridged the sea, a thing never done before. I could never believe that the ocean has been bridged; still, I must certainly take the measure of that monkey army. You two go into it unseen and find out how large and how strong it is; who the chief monkeys are; which of Rāma's and Sugrīva's ministers they esteem; who leads the advance and who are the heroes; how the bridge was built across the ocean's waters and how those great-souled monkeys are encamped; what Rāma and heroic Lakṣmaṇa intend, how strong they are and what weapons they bear; and who commands those great-souled monkeys. Find all this out exactly and come back quickly." Rāvaṇa's list of questions shows the proper form of spying: numbers, strength, leaders, ministers, the camp, and the enemy leader's intentions and weapons. His "I could never believe it" betrays both amazement and fear: what he thought impossible has happened. He does not fully trust the earlier reports of Śārdūla and Śuka, so he sends two new spies. Śuka is sent again, humiliated before but still trusted by the king; Sāraṇa, another minister, will describe the monkey leaders in the next two sargas. Rāvaṇa's distrust reveals his state of mind: he does not want to hear the truth, and yet he badly wants to know it. The order to go "unseen" differs from Śuka's earlier open mission; now it must be secret spying, since the open envoy was caught. The questions move from the army's outward form to its inner core, from its numbers to its leader's mind, and "exactly" stresses the need for true knowledge.

२चारयोः वानरसेनाप्रवेशः

९इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ।
हरिरूपधरौ वीरौ प्रविष्टौ वानरं बलम्॥

१०ततस्तद्वानरं सैन्यमचिन्त्यं लोमहर्षणम्।
संख्यातुं नाध्यगच्छेतां तदा तौ शुकसारणौ॥

११तत्स्थितं पर्वताग्रेषु निर्झरेषु गुहासु च।
समुद्रस्य च तीरेषु वनेषूपवनेषु च।
तरमाणं च तीर्णं च तर्तुकामं च सर्वशः॥

१२निविष्टं निविशच्चैव भीमनादं महाबलम्।
तद्बलार्णवमक्षोभ्यं ददृशाते निशाचरौ॥

इति प्रतिसमादिष्टौ वीरौ राक्षसौ शुकसारणौ हरिरूपधरौ वानरं बलं प्रविष्टौ। ततः अचिन्त्यं लोमहर्षणं तत् वानरं सैन्यं तौ शुकसारणौ तदा संख्यातुं न अध्यगच्छेताम्। तत् बलं पर्वताग्रेषु निर्झरेषु गुहासु, समुद्रस्य तीरेषु, वनेषु उपवनेषु च स्थितम्; केचन तरमाणाः, केचन तीर्णाः, केचन तर्तुकामाः सर्वशः। निविष्टं निविशत् च भीमनादं महाबलं तत् अक्षोभ्यं बलार्णवं तौ निशाचरौ ददृशाते। वानरसेनायाः विस्तारः चाराणां गणनाशक्तिम् अतिक्रामति — एतत् एव सर्वतः महत् निवेदनम्। सेनायाः चलनशीलता — तरमाणाः तीर्णाः तर्तुकामाः निविष्टाः निविशन्तः — एकस्मिन् एव क्षणे सर्वाः अवस्थाः दृश्यन्ते। ‘बलार्णवः’ इति रूपकं पूर्वोक्तं सागरोपमानं पुनः स्मारयति। चारौ वानररूपं धृत्वा अपि गणनायां विफलौ — तेषां माया न सफला। ‘लोमहर्षणम्’ इति विशेषणेन चारयोः मनसि जातं भयं सूच्यते — गणनायाः असामर्थ्यं विस्मयः च तेषां निवेदनस्य आधारः भविष्यति। सेनायाः एकदेशः अपि विशालः; ततः समग्रस्य अनुमानं दुष्करम्। चारयोः माया रावणस्य आदेशस्य पालनम्, न तयोः स्वेच्छा।

So instructed, the two heroic rākṣasas Śuka and Sāraṇa took the form of monkeys and entered the monkey army. But they could not count that army, inconceivable and hair-raising as it was. It was stationed on mountain tops, by waterfalls and in caves, on the shores of the ocean, in woods and groves; some were crossing, some had crossed and some were eager to cross, everywhere; some had encamped and some were still settling, roaring terribly, of great might. The two night-rovers gazed at that unshakeable ocean of an army. That the army was too vast for the spies to count is the greatest report of all. The army is on the move, crossing, crossed, about to cross, encamped, settling in, every stage visible at once. The "ocean of an army" recalls the earlier comparisons with the sea. Though they have taken the form of monkeys, the spies fail to count them; their magic is of no use. "Hair-raising" hints at the fear born in their minds, and their helplessness and amazement will be the basis of their report. Even a part of the army is vast, so judging the whole is hard. And their disguise is in obedience to Rāvaṇa's order, not their own choice.

३विभीषणेन चारयोः ग्रहणं तयोः स्वीकारश्च

१३तौ ददर्श महातेजाः प्रतिच्छन्नौ विभीषणः।
आचचक्षे स रामाय गृहीत्वा शुकसारणौ॥

१४तस्यैतौ राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ शुकसारणौ।
लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ परपुरंजय॥

१५तौ दृष्ट्वा व्यथितौ रामं निराशौ जीविते तथा।
कृताञ्जलिपुटौ भीतौ वचनं चेदमूचतुः॥

१६आवामिहागतौ सौम्य रावणप्रहितावुभौ।
परिज्ञातुं बलं सर्वं तदिदं रघुनन्दन॥

१७तयोस्तद्वचनं श्रुत्वा रामो दशरथात्मजः।
अब्रवीत्प्रहसन्वाक्यं सर्वभूतहिते रतः॥

प्रच्छन्नौ तौ महातेजाः विभीषणः ददर्श; शुकसारणौ गृहीत्वा सः रामाय आचचक्षे — ‘परपुरंजय, तस्य राक्षसेन्द्रस्य मन्त्रिणौ इमौ शुकसारणौ लङ्कायाः समनुप्राप्तौ चारौ।’ रामं दृष्ट्वा व्यथितौ जीविते निराशौ भीतौ तौ कृताञ्जलिपुटौ इदं वचनम् ऊचतुः — ‘सौम्य रघुनन्दन, रावणेन प्रहितौ आवाम् इह तव इदं सर्वं बलं परिज्ञातुम् आगतौ।’ तयोः तत् वचनं श्रुत्वा सर्वभूतहिते रतः दशरथात्मजः रामः प्रहसन् वाक्यम् अब्रवीत्। विभीषणः राक्षसत्वात् राक्षसानां मायां जानाति; अतः वानररूपधरौ अपि तौ सः अभिजानाति — तस्य उपयोगिता अत्र स्पष्टा। चारौ मिथ्या न वदतः — मृत्युभये अपि सत्यं स्वीकुर्वतः; एतत् तयोः गुणम् अपि दर्शयति। रामस्य हासः आत्मविश्वासस्य चिह्नम् — शत्रोः चाराः तस्य भयस्य कारणं न। ‘सर्वभूतहिते रतः’ इति विशेषणेन तस्य करुणा पूर्वम् एव सूच्यते, यत् अग्रिमे वचने प्रकटं भविष्यति। चारौ ‘निराशौ जीविते’ — तौ मृत्युं निश्चितं मन्येते, यतः युद्धकाले गृहीतः चारः प्रायः हन्यते। अत एव अग्रिमं रामस्य अभयदानं तयोः कृते अप्रत्याशितम्। विभीषणः गृहीतौ तौ स्वयं न दण्डयति, अपितु रामाय निवेदयति — न्यायस्य अधिकारः स्वामिनः एव इति तस्य विवेकः।

But the mighty Vibhīṣaṇa saw through their disguise. He seized Śuka and Sāraṇa and reported to Rāma: "Conqueror of enemy cities, these two, Śuka and Sāraṇa, ministers of that lord of the rākṣasas, have come from Laṅkā as spies." Seeing Rāma, the two were stricken and gave up hope of living; terrified, with joined palms, they said: "Gentle delight of the Raghus, we two were sent here by Rāvaṇa to learn all about this army of yours." Hearing their words, Rāma, son of Daśaratha, devoted to the good of all beings, laughed and spoke. Being a rākṣasa, Vibhīṣaṇa knows the rākṣasas' tricks and recognises them even in monkey form; his usefulness is plain here. The spies do not lie; even in fear of death they admit the truth, which says something good of them. Rāma's laughter is a sign of confidence: enemy spies give him no cause for fear. "Devoted to the good of all beings" hints in advance at the compassion that his next words reveal. The spies despair of their lives, for a spy caught in wartime is usually killed, so Rāma's grant of safety will come as a surprise to them. And Vibhīṣaṇa does not punish his captives himself but brings them to Rāma, knowing that the right to judge belongs to the master.

४रामस्य अभयदानं रावणाय संदेशश्च

१८यदि दृष्टं बलं सर्वं वयं वा सुसमाहिताः।
यथोक्तं वा कृतं कार्यं छन्दतः प्रतिगम्यताम्॥

१९अथ किंचिददृष्टं वा भूयस्तद्द्रष्टुमर्हथः।
विभीषणो वा कार्त्स्न्येन पुनः संदर्शयिष्यति॥

२०न चेदं ग्रहणं प्राप्य भेतव्यं जीवितं प्रति।
न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ च न दूतौ वधमर्हथः॥

२१प्रच्छन्नौ च विमुञ्चेमौ चारौ रात्रिंचरावुभौ।
शत्रुपक्षस्य सततं विभीषण विकर्षिणौ॥

२२प्रविश्य महतीं लङ्कां भवद्भ्यां धनदानुजः।
वक्तव्यो रक्षसां राजा यथोक्तं वचनं मम॥

२३यद्बलं त्वं समाश्रित्य सीतां मे हृतवानसि।
तद्दर्शय यथाकामं ससैन्यश्च सबान्धवः॥

२४श्वः काल्ये नगरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम्।
रक्षसां च बलं पश्य शरैर्विध्वंसितं मया॥

२५क्रोधं भीममहं मोक्ष्ये ससैन्ये त्वयि रावण।
श्वः काल्ये वज्रवान्वज्रं दानवेष्विव वासवः॥

रामः अवदत् — ‘यदि युवाभ्यां सर्वं बलं दृष्टं, वयं वा सुसमाहिताः दृष्टाः, यथोक्तं कार्यं कृतं च, तर्हि यथेच्छं प्रतिगम्यताम्। अथ किंचित् अदृष्टं स्यात्, तत् भूयः द्रष्टुम् अर्हथः; विभीषणः वा कार्त्स्न्येन पुनः संदर्शयिष्यति। इदं ग्रहणं प्राप्य जीवितं प्रति न भेतव्यम्; न्यस्तशस्त्रौ गृहीतौ दूतौ युवां वधं न अर्हथः। विभीषण, शत्रुपक्षस्य सततं विकर्षिणौ इमौ प्रच्छन्नौ रात्रिंचरौ चारौ विमुञ्च। युवाभ्यां महतीं लङ्कां प्रविश्य धनदानुजः रक्षसां राजा मम यथोक्तं वचनं वक्तव्यः — यत् बलं समाश्रित्य त्वं मम सीतां हृतवान् असि, तत् ससैन्यः सबान्धवः यथाकामं दर्शय। श्वः काल्ये सप्राकारां सतोरणां लङ्कां नगरीं रक्षसां बलं च मया शरैः विध्वंसितं पश्य। रावण, श्वः काल्ये ससैन्ये त्वयि अहं भीमं क्रोधं मोक्ष्ये, दानवेषु वज्रवान् वासवः वज्रम् इव।’ रामस्य वचनं अद्भुतम् — सः शत्रोः चारान् न केवलं मोचयति, अपितु तेभ्यः स्वसेनायाः अवशिष्टं भागम् अपि दर्शयितुम् उद्यतः। एतत् अतिशयं आत्मविश्वासम् एव सूचयति — ‘मम बलं ज्ञात्वा अपि शत्रुः किं करिष्यति?’ दूतधर्मस्य पालनं पुनः — न्यस्तशस्त्रः न हन्तव्यः। रावणाय संदेशः स्पष्टः निर्भयः च — कालः (‘श्वः काल्ये’), लक्ष्यं (लङ्का सप्राकारा सतोरणा), साधनं (शराः) च निर्दिष्टानि। इन्द्रस्य वज्रोपमया युद्धस्य दैवस्वरूपं पुनः स्मार्यते। ‘श्वः काल्ये’ इति पदद्वयं द्विवारम् उक्तम् — युद्धस्य कालः निश्चितः, न विलम्बः। ‘यत् बलं समाश्रित्य’ इति व्यङ्ग्यम् — रावणः बलगर्वेण एव सीताम् अहरत्; अधुना तत् बलं प्रदर्शयतु। एवं रामः रावणस्य गर्वम् एव तस्य परीक्षां करोति। विभीषणं प्रति ‘विमुञ्च’ इति आदेशः — गृहीतवान् विभीषणः एव मोचयतु, इति न्यायः। रामस्य वचने क्रोधः अपि मर्यादितः — सः चारौ न हन्ति, परन्तु रावणं स्पष्टं युद्धाय आह्वयति।

Rāma said: "If you have seen the whole army, and seen us well arrayed, and done what you were told, go back as you please. Or if there is anything you have not seen, you may look at it again, or Vibhīṣaṇa will show you everything once more. Now that you have been caught you need not fear for your lives; you were taken unarmed, as envoys, and you do not deserve death. Vibhīṣaṇa, release these two night-roving spies in disguise, who are always drawing information for the enemy. When you have entered the great city of Laṅkā, tell the king of the rākṣasas, Kubera's younger brother, exactly what I say: 'The strength you relied on when you carried off my Sītā, show it now as you please, with your army and your kin. Tomorrow at dawn you will see the city of Laṅkā, with its ramparts and gateways, and the rākṣasa army destroyed by my arrows. Tomorrow at dawn, Rāvaṇa, I shall let loose my terrible wrath on you and your army, as Vāsava, wielder of the thunderbolt, hurls his bolt upon the dānavas.'" Rāma's words are astonishing: he not only releases the enemy's spies but offers to show them whatever part of his army they have missed. This shows supreme confidence: even knowing my strength, what can the enemy do? The rule for envoys is kept again: one who has laid down his arms is not to be killed. The message to Rāvaṇa is plain and fearless, naming the time, tomorrow at dawn, the target, Laṅkā with its ramparts and gates, and the means, his arrows; "tomorrow at dawn" is said twice, fixing the hour of battle without delay. The comparison with Indra's thunderbolt recalls again the divine character of the war. "The strength you relied on" carries irony: Rāvaṇa carried off Sītā in the pride of his strength, so now let him show it, and Rāma makes Rāvaṇa's own pride his test. Vibhīṣaṇa, who caught them, is the one told to release them, as is fitting. Even Rāma's anger keeps its limits: he does not kill the spies, but he openly challenges Rāvaṇa to battle.

५शुकसारणयोः प्रत्यागमनं रावणाय निवेदनं च

२६इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ।
जयेति प्रतिनन्द्यैनं राघवं धर्मवत्सलम्॥

२७आगम्य नगरीं लङ्कामब्रूतां राक्षसाधिपम्।
विभीषणगृहीतौ तु वधार्थं राक्षसेश्वर॥

२८दृष्ट्वा धर्मात्मना मुक्तौ रामेणामिततेजसा।
एकस्थानगता यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः॥

२९लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्रा दृढविक्रमाः।
रामो दाशरथिः श्रीमाल्लँक्ष्मणश्च विभीषणः॥

३०सुग्रीवश्च महातेजा महेन्द्रसमविक्रमः।
एते शक्ताः पुरीं लङ्कां सप्राकारां सतोरणाम्॥

३१उत्पाट्य संक्रामयितुं सर्वे तिष्ठन्तु वानराः।
यादृशं तद्धि रामस्य रूपं प्रहरणानि च॥

३२वधिष्यति पुरीं लङ्कामेकस्तिष्ठन्तु ते त्रयः।
रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी।
बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः॥

३३प्रहृष्टयोधा ध्वजिनी महात्मनां वनौकसां सम्प्रति योद्धुमिच्छताम्।
अलं विरोधेन शमो विधीयतां प्रदीयतां दाशरथाय मैथिली॥

इति प्रतिसमादिष्टौ राक्षसौ शुकसारणौ धर्मवत्सलं राघवं ‘जय’ इति प्रतिनन्द्य लङ्कां नगरीम् आगम्य राक्षसाधिपम् अब्रूताम् — ‘राक्षसेश्वर, विभीषणेन गृहीतौ वधार्थम् अपि आवां अमिततेजसा धर्मात्मना रामेण दृष्ट्वा मुक्तौ। यत्र चत्वारः पुरुषर्षभाः एकस्थानगताः — लोकपालसमाः शूराः कृतास्त्राः दृढविक्रमाः — दाशरथिः श्रीमान् रामः, लक्ष्मणः, विभीषणः, महेन्द्रसमविक्रमः महातेजाः सुग्रीवः च — एते सप्राकारां सतोरणां लङ्कां पुरीम् उत्पाट्य संक्रामयितुं शक्ताः; सर्वे वानराः तिष्ठन्तु। रामस्य यादृशं रूपं प्रहरणानि च, सः एकः एव लङ्कां पुरीं वधिष्यति; ते त्रयः तिष्ठन्तु। रामलक्ष्मणगुप्ता सुग्रीवेण च पालिता सा वाहिनी सर्वैः सुरासुरैः अपि दुर्धर्षतरा बभूव। सम्प्रति योद्धुम् इच्छतां महात्मनां वनौकसां ध्वजिनी प्रहृष्टयोधा; अलं विरोधेन, शमः विधीयताम्, मैथिली दाशरथाय प्रदीयताम्।’ चारयोः निवेदनं शुकस्य पूर्ववचनात् अपि अधिकं स्पष्टम् — ते रामस्य दयया प्रभाविताः, अतः तस्य गुणान् अपि कथयन्ति। ‘चत्वारः पुरुषर्षभाः लोकपालसमाः’ इति उपमा रावणस्य पूर्ववचनस्य (लोकपालैः अपि अजेयः अहम्) प्रत्युत्तरम् इव — शत्रुपक्षे एव चत्वारः लोकपालाः। वानराणां तु आवश्यकता एव नास्ति — एषा अतिशयोक्तिः रामस्य बलस्य गौरवं वर्धयति। अन्तिमः वंशस्थः सरलं परामर्शं ददाति — ‘अलं विरोधेन’; किन्तु सः रावणस्य अहंकारं न स्पृशति, यत् अग्रिमसर्गे दृश्यते। शुकसारणयोः परिवर्तनं द्रष्टव्यम् — ये रावणस्य आज्ञया चारकर्म कर्तुं गताः, ते रामस्य गुणैः प्रभाविताः तस्य दूताः इव प्रत्यागताः। ‘धर्मवत्सलम्’ इति विशेषणं तयोः एव मुखेन रामस्य प्रशंसा। अस्य सर्गस्य केन्द्रं रामस्य दया — चाराः अपि तस्य प्रभावं स्वीकुर्वन्ति। किन्तु रावणः एतत् न स्वीकरोति; तस्य क्रोधः अग्रिमसर्गे प्रकटः। ‘अलं विरोधेन’ इति परामर्शः विभीषणस्य पूर्वपरामर्शम् अनुवदति, यस्य कारणात् सः निष्कासितः आसीत्।

So instructed, the two rākṣasas Śuka and Sāraṇa hailed Rāghava, devoted to dharma, with a cry of "Victory!" and went back to the city of Laṅkā, where they said to the lord of the rākṣasas: "Lord of the rākṣasas, we were seized by Vibhīṣaṇa to be killed, but as soon as the righteous Rāma of boundless energy saw us, he let us go. Where four bulls among men stand together, equal to the guardians of the world, heroic, skilled in weapons and firm in valour, glorious Rāma son of Daśaratha, Lakṣmaṇa, Vibhīṣaṇa and mighty Sugrīva, equal in valour to great Indra, those four could tear up the city of Laṅkā, ramparts, gates and all, and carry it off, even if all the monkeys stood aside. Indeed, such is Rāma's form and such are his weapons that he alone will destroy Laṅkā; let the other three stand aside too. Guarded by Rāma and Lakṣmaṇa and by Sugrīva, that army has become harder to overcome than all the gods and asuras together. The army of the great-souled forest-dwellers is eager now to fight, its warriors full of joy. Enough of hostility; make peace, and give Maithilī back to Daśaratha's son." The spies' report is plainer even than Śuka's earlier one: moved by Rāma's mercy, they speak of his virtues too. Their four bulls among men "equal to the guardians of the world" is like an answer to Rāvaṇa's boast that not even the world's guardians could defeat him: four such guardians stand on the enemy's side. That the monkeys are not even needed is an exaggeration that heightens the glory of Rāma's strength. Their last plea gives simple advice, "enough of hostility", but it does not touch Rāvaṇa's pride, as the next sarga shows. Note how Śuka and Sāraṇa have changed: they went out as Rāvaṇa's spies and have come back almost as Rāma's envoys, won over by his virtues, and "devoted to dharma" is their own praise of him. At the heart of this sarga is Rāma's compassion, whose power even the enemy's spies acknowledge. Yet Rāvaṇa will not accept it, and his anger breaks out in the next sarga. Their "enough of hostility" repeats the very advice of Vibhīṣaṇa for which he was driven out.

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे पञ्चविंशः सर्गः॥ २५॥

पदविवरणम्

कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।

२८ पदानि

सबल २५.१ सेनासहिते

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: बलेन सहितः — सहबहुव्रीहिः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘सबले’, सतिसप्तमी)

शुकसारण २५.९ रावणस्य मन्त्रिद्वयम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति (प्रथमश्लोके तु ‘अब्रवीच्छुकसारणौ’ — अब्रवीत् + शुक इति श्चुत्वं छत्वं च)
समासः: शुकः च सारणः च — इतरेतरद्वन्द्वः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘शुकसारणौ’)

अभूतपूर्व २५.२ यत् पूर्वं कदापि न अभवत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: पूर्वं न भूतम् — सुप्सुपा समासः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘अभूतपूर्वम्’)

श्रद्दध्याम् २५.३ विश्वसेयम्

सन्धिः: श्रत् + धा → श्रद्धा — जश्त्वम्
समासः: समासः नास्ति — ‘श्रत् + धा’ विधिलिङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — विधिलिङ्, उत्तमपुरुषः, एकवचनम्

अनुपलक्षित २५.४ अज्ञातौ सन्तौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘प्रविश्यानुपलक्षितौ’ — सवर्णदीर्घः
समासः: न उपलक्षितः — नञ्तत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘अनुपलक्षितौ’)

सलिलार्णव २५.६ जलराशौ

सन्धिः: सलिल + अर्णव → सलिलार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: सलिलानाम् अर्णवः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘सलिलार्णवे’)

व्यवसाय २५.७ निश्चयः, उद्योगः

सन्धिः: वि + अवसाय → व्यवसाय — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + अव + सो’ घञ्
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘व्यवसायम्’)

हरिरूपधर २५.९ वानरवेषधारिणौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: हरेः रूपं धरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘हरिरूपधरौ’)

अध्यगच्छेताम् २५.१० प्राप्नुताम्, शक्तौ अभवताम्

सन्धिः: अधि + अगच्छेताम् → अध्यगच्छेताम् — यण्सन्धिः
समासः: समासः नास्ति — ‘अधि + गम्’ लङ्
विभक्तिः: क्रियापदम् — लङ्, प्रथमपुरुषः, द्विवचनम् (आत्मनेपदवत्)

तर्तुकाम २५.११ तरितुम् इच्छत्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: तर्तुं कामः यस्य — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम् (‘तर्तुकामम्’)

बलार्णव २५.१२ सेनासागरम्

सन्धिः: बल + अर्णव → बलार्णव — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: बलम् एव अर्णवः — रूपककर्मधारयः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘तद्बलार्णवम्’ इति समस्तम्)

प्रतिच्छन्न २५.१३ गूढरूपौ

सन्धिः: प्रति + छन्न → प्रतिच्छन्न — तुगागमः (च्छ)
समासः: समासः नास्ति — ‘प्रति + छद्’ क्तः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘प्रतिच्छन्नौ’)

परपुरंजय २५.१४ हे शत्रुनगरजेतः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘परपुर + जि’ खच्, मुमागमः
समासः: परपुरं जयति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: सम्बोधनम्, एकवचनम्

कृताञ्जलिपुट २५.१५ बद्धाञ्जली

सन्धिः: कृत + अञ्जलि → कृताञ्जलि — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: कृतः अञ्जलिपुटः याभ्यां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘कृताञ्जलिपुटौ’)

रावणप्रहित २५.१६ रावणेन प्रेषितौ

सन्धिः: पदे ‘रावणप्रहितावुभौ’ — प्रहितौ + उभौ, अयादिसन्धिः (औ → आव्)
समासः: रावणेन प्रहितः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘रावणप्रहितौ’)

सर्वभूतहित २५.१७ सर्वप्राणिकल्याणे

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: सर्वभूतानां हितम् — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘सर्वभूतहिते’)

कार्त्स्न्य २५.१९ सम्पूर्णतया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति — ‘कृत्स्न’ शब्दात् ष्यञ्
समासः: समासः नास्ति — तद्धितान्तः
विभक्तिः: तृतीया, एकवचनम् (‘कार्त्स्न्येन’)

न्यस्तशस्त्र २५.२० त्यक्तायुधौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: न्यस्तानि शस्त्राणि याभ्यां — बहुव्रीहिः
विभक्तिः: प्रथमा, द्विवचनम् (‘न्यस्तशस्त्रौ’)

रात्रिंचर २५.२१ निशाचरौ

सन्धिः: रात्रि + चर — मुमागमः (रात्रिम्)
समासः: रात्रौ चरति इति — उपपदतत्पुरुषः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘रात्रिंचरौ’ इति समासे)

विकर्षिणौ २५.२१ आकर्षकौ, पक्षपातिनौ

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + कृष्’ णिनिः
विभक्तिः: द्वितीया, द्विवचनम् (‘विकर्षिणौ’)

धनदानुज २५.२२ कुबेरस्य कनिष्ठभ्राता, रावणः

सन्धिः: धनद + अनुज → धनदानुज — सवर्णदीर्घसन्धिः
समासः: धनदस्य अनुजः — षष्ठीतत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्

काल्य २५.२४ प्रातःकाले

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘काल’ शब्दात् यत्
विभक्तिः: सप्तमी, एकवचनम् (‘काल्ये’)

विध्वंसित २५.२४ विनाशितम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘वि + ध्वंस्’ णिजन्तात् क्तः
विभक्तिः: द्वितीया, एकवचनम् (‘विध्वंसितम्’)

वज्रवान् २५.२५ वज्रधारी इन्द्रः

सन्धिः: मुद्रणे ‘वज्रवान्वज्रं’ — हलन्तसंवरणम्
समासः: समासः नास्ति — मतुबन्तः
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम् (‘वज्रवान्’)

एकस्थानगत २५.२८ एकत्र स्थिताः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: एकं स्थानं गताः — द्वितीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘एकस्थानगताः’)

लोकपालसम २५.२९ दिक्पालतुल्याः

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: लोकपालैः समाः — तृतीयातत्पुरुषः
विभक्तिः: प्रथमा, बहुवचनम् (‘लोकपालसमाः’)

संक्रामयितुम् २५.३१ अन्यत्र नेतुम्

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘सम् + क्रम्’ णिजन्तात् तुमुन्
विभक्तिः: अव्ययम्

दुर्धर्षतर २५.३२ अधिकम् अजेया

सन्धिः: सन्धिकार्यं नास्ति
समासः: समासः नास्ति — ‘दुर्धर्ष’ शब्दात् तरप्
विभक्तिः: प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘दुर्धर्षतरा’)