वीरसमिती
२४.१
वीरसमूहः, सेना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- वीराणां समितिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘वीरसमिती’ इति मुद्रणे दीर्घान्तम्)
युद्धकाण्डम् — चतुर्विंशः सर्गः
लङ्कादर्शनं शुकनिवेदनं रावणविकत्थनं च
वानरसेनायाः शोभा, रामेण लङ्कायाः वर्णनम्, व्यूहरचना, शुकस्य मोचनम्, शुकेन रावणाय रामबलनिवेदनम्, रावणस्य आत्मश्लाघा
सुग्रीवेण व्यवस्थिता वानरसेना शारदी पौर्णमासी इव विरराज, तस्याः भारेण वसुंधरा प्रचचाल। लङ्कायां भेरीमृदङ्गघोषं श्रुत्वा वानराः अपि घोषवत्तरं विनेदुः। चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा रामः सीतां स्मृत्वा दूयमानः लक्ष्मणाय तस्याः शोभाम् अवर्णयत्, ततः शास्त्रदृष्टेन विधिना व्यूहं रचयामास — उरसि अङ्गदनीलौ, दक्षिणपार्श्वे ऋषभः, सव्ये गन्धमादनः, मूर्ध्नि रामलक्ष्मणौ, कुक्षौ जाम्बवत्सुषेणवेगदर्शिनः, जघने सुग्रीवः। रामस्य आज्ञया शुकः मुक्तः रावणम् उपागम्य ‘वानराः न संभाष्याः; सेतुं बद्ध्वा रामः परतीरे तिष्ठति; सीतां देहि युद्धं वा’ इति निवेदयत्। रावणः क्रुद्धः ‘सर्वलोकभयात् अपि सीतां न दास्यामि; मम शराः रामं भ्रमराः पुष्पितं पादपम् इव अभिधाविष्यन्ति; मम चापमयीं वीणां रणे वादयिष्यामि; इन्द्रवरुणयमकुबेराः अपि मां न धर्षयितुं शक्ताः’ इति आत्मानं श्लाघते।
१वानरसेनायाः शोभा उभयपक्षघोषश्च
१सा वीरसमिती राज्ञा विरराज व्यवस्थिता।
शशिना शुभनक्षत्रा पौर्णमासीव शारदी॥
२प्रचचाल च वेगेन त्रस्ता चैव वसुंधरा।
पीड्यमाना बलौघेन तेन सागरवर्चसा॥
३ततः शुश्रुवुराकुष्टं लङ्कायां काननौकसः।
भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम्॥
४बभूवुस्तेन घोषेण संहृष्टा हरियूथपाः।
अमृष्यमाणास्तद्घोषं विनेदुर्घोषवत्तरम्॥
५राक्षसास्तत्प्लवंगानां शुश्रुवुस्तेऽपि गर्जितम्।
नर्दतामिव दृप्तानां मेघानामम्बरे स्वनम्॥
सुग्रीवेण यथाविधि व्यवस्थिता सा वीरसमितिः शुभनक्षत्रैः शशिना च युक्ता शारदी पौर्णमासी इव विरराज। सागरसदृशेन तेन बलौघेन पीड्यमाना वसुंधरा त्रस्ता इव वेगेन प्रचचाल। ततः काननौकसः लङ्कायां भेरीमृदङ्गसंघुष्टं तुमुलं लोमहर्षणम् आक्रुष्टं शुश्रुवुः। तेन घोषेण हरियूथपाः संहृष्टाः बभूवुः; तं घोषम् अमृष्यमाणाः ते घोषवत्तरं विनेदुः। राक्षसाः अपि प्लवंगानां तत् गर्जितं शुश्रुवुः, अम्बरे दृप्तानां नर्दतां मेघानां स्वनम् इव। अत्र उभयोः सेनयोः प्रथमः सम्पर्कः शब्देन एव — दृष्टिः अद्यापि न, किन्तु घोषः परस्परं प्राप्नोति। लङ्कायाः भेरीघोषः युद्धसज्जतायाः सूचकः; वानराणां प्रतिघोषः तस्य प्रत्युत्तरम्। ‘अमृष्यमाणाः’ इति पदेन वानराणां स्पर्धा सूच्यते — ते शत्रोः घोषं सोढुं न शक्नुवन्ति, अतः अधिकं गर्जन्ति। शारद्याः पौर्णमास्याः उपमा सेनायाः शान्तां सुव्यवस्थितां शोभां, सागरस्य उपमा तस्याः विस्तारं वेगं च दर्शयति — एकस्मिन् एव प्रसङ्गे सौम्यं भीषणं च रूपम्। भूमेः कम्पनं सेनायाः भारस्य अतिशयोक्तिः, या पुराणकाव्येषु प्रसिद्धा। अस्मिन् सर्गे सेना प्रथमवारं लङ्कायाः समीपे स्थिता; अतः कविः तस्याः शोभां भयानकत्वं च युगपत् दर्शयति। वानराः शत्रोः घोषं श्रुत्वा न भीताः, अपितु हृष्टाः — युद्धस्य उत्साहः तेषु पूर्णः। मेघगर्जनस्य उपमया वानराणां नादः आकाशव्यापी इति सूच्यते।
Arrayed in due order by King Sugrīva, that gathering of heroes shone like an autumn night of full moon with its moon and auspicious stars. Pressed down by that mass of troops, vast as the ocean, the frightened earth shook violently. Then the forest-dwellers heard from Laṅkā a tumultuous, hair-raising din of kettledrums and tabors. At that sound the monkey chiefs were thrilled, and, unable to bear it, they roared back louder still, and the rākṣasas in turn heard the monkeys' roaring like the thunder of proud clouds rumbling in the sky. The two armies first meet through sound: they cannot yet see each other, but each hears the other. The drums of Laṅkā signal that it is ready for war, and the monkeys' roar is the reply; "unable to bear it" shows their rivalry, for they cannot endure the enemy's din and so roar louder. The full moon of autumn conveys the army's calm, orderly beauty, and the ocean its size and force, so that in one scene the army is both gentle and terrible. The earth shaking under its weight is a well-known exaggeration of the old poems. Now that the army stands near Laṅkā for the first time, the poet shows its splendour and its menace together. The monkeys are not frightened by the enemy's drums but delighted, full of eagerness for battle, and the thunder of clouds makes their roar fill the sky.
२रामस्य सीतास्मरणं लङ्कावर्णनं च
६दृष्ट्वा दाशरथिर्लङ्कां चित्रध्वजपताकिनीम्।
जगाम मनसा सीतां दूयमानेन चेतसा॥
७अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेनोपरुध्यते।
अभिभूता ग्रहेणेव लोहिताङ्गेन रोहिणी॥
८दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य समुद्वीक्ष्य च लक्ष्मणम्।
उवाच वचनं वीरस्तत्कालहितमात्मनः॥
९आलिखन्तीमिवाकाशमुत्थितां पश्य लक्ष्मण।
मनसेव कृतां लङ्कां नगाग्रे विश्वकर्मणा॥
१०विमानैर्बहुभिर्लङ्का संकीर्णा रचिता पुरा।
विष्णोः पदमिवाकाशं छादितं पाण्डुभिर्घनैः॥
११पुष्पितैः शोभिता लङ्का वनैश्चित्ररथोपमैः।
नानापतगसंघुष्टफलपुष्पोपगैः शुभैः॥
१२पश्य मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि च।
कोकिलाकुलखण्डानि दोधवीति शिवोऽनिलः॥
चित्रध्वजपताकिनीं लङ्कां दृष्ट्वा दाशरथिः दूयमानेन चेतसा मनसा सीतां जगाम — ‘अत्र सा मृगशावाक्षी रावणेन उपरुध्यते, लोहिताङ्गेन ग्रहेण अभिभूता रोहिणी इव।’ दीर्घम् उष्णं च निःश्वस्य लक्ष्मणं समुद्वीक्ष्य वीरः तत्कालहितम् आत्मनः वचनम् उवाच — ‘लक्ष्मण, नगाग्रे विश्वकर्मणा मनसा इव कृतां, आकाशम् आलिखन्तीम् इव उत्थितां लङ्कां पश्य। पुरा बहुभिः विमानैः संकीर्णा रचिता एषा लङ्का पाण्डुभिः घनैः छादितं विष्णोः पदम् आकाशम् इव शोभते। चित्ररथोपमैः नानापतगसंघुष्टैः फलपुष्पोपगैः शुभैः पुष्पितैः वनैः शोभिता। मत्तविहंगानि प्रलीनभ्रमराणि कोकिलाकुलखण्डानि उपवनानि पश्य, यानि शिवः अनिलः दोधवीति।’ रामस्य मनसि द्वौ भावौ युगपत् — सीतायाः वियोगदुःखं, लङ्कायाः सौन्दर्ये विस्मयः च। रोहिण्याः उपमा विशेषतः सार्था — रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, लोहिताङ्गः मङ्गलग्रहः क्रूरः; तथा सीता रामस्य प्रिया क्रूरेण रावणेन पीडिता। लङ्का ‘मनसा इव कृता’ — तस्याः शिल्पं मानुषकौशलात् परम्, विश्वकर्मणः सङ्कल्पमात्रेण जाता इव। तस्याः उद्यानानि कुबेरस्य चैत्ररथवनेन तुल्यानि। अनिलः पुष्पाणि कम्पयति, भ्रमराः पुष्पेषु लीनाः, कोकिलाः कूजन्ति — युद्धस्य पूर्वक्षणे वसन्तस्य इव शान्तं चित्रम्। एषः विरोधः करुणं भावं जनयति — एतादृशी सुन्दरी नगरी अचिरेण युद्धभूमिः भविष्यति। रामस्य दीर्घः उष्णः निःश्वासः तस्य अन्तःस्थं दुःखं प्रकटयति, यत् सः सेनायाः पुरतः न दर्शयति। लक्ष्मणः एव तस्य अन्तरङ्गः, अतः तम् एव उद्दिश्य सः वदति। लङ्कायाः वर्णनेन रामः शत्रोः ऐश्वर्यं स्वीकरोति — सः शत्रुं न्यूनं न मन्यते। ‘विष्णोः पदम्’ इति आकाशस्य नाम, वामनावतारे विष्णोः पादविक्षेपं स्मारयति। नगरस्य उच्चता, विमानानां बाहुल्यं, उद्यानानां रम्यता — एते सर्वे रावणस्य समृद्धेः प्रमाणानि। किन्तु तस्मिन् एव नगरे सीता बद्धा — सौन्दर्यस्य मध्ये दुःखम्। कोकिलानां भ्रमराणां च उल्लेखः वसन्तर्तुं सूचयति, यः वियोगिनां दुःखं वर्धयति इति काव्यसमयः।
Seeing Laṅkā with its bright banners and flags, Daśaratha's son thought of Sītā with a sorrowing heart: "Here that fawn-eyed one is held captive by Rāvaṇa, like Rohiṇī overpowered by the red planet." Sighing long and hot, the hero looked at Lakṣmaṇa and spoke what was in his mind at that moment: "See, Lakṣmaṇa, how Laṅkā rises on the mountain top as if to scratch the sky, as though Viśvakarman had built it by thought alone. Built long ago and crowded with many mansions, it looks like the sky, Viṣṇu's footstep, covered with white clouds. It is adorned with flowering groves like Kubera's Caitraratha, loud with birds of every kind, lovely and full of fruit and flowers. See the groves with their maddened birds, the bees clinging to the blossoms, the thickets full of cuckoos, all stirred by the gentle breeze." Two feelings fill Rāma's mind at once: the pain of separation from Sītā and wonder at Laṅkā's beauty. The comparison with Rohiṇī is especially apt: Rohiṇī is the moon's beloved and the red planet Mars is cruel, as Sītā, Rāma's beloved, is tormented by cruel Rāvaṇa. Laṅkā seems "built by thought alone", its craftsmanship beyond human skill, as if it had come into being by Viśvakarman's will, and its groves are like Kubera's Caitraratha. The breeze stirring the flowers, the bees hidden in blossoms, the cuckoos calling make a peaceful, spring-like picture on the eve of war, and the contrast is moving: so beautiful a city will soon become a battlefield. Rāma's long, hot sigh reveals the grief he does not show before the army; Lakṣmaṇa alone is his confidant, and so he speaks to him. In describing Laṅkā, Rāma acknowledges the enemy's wealth, never underrating his foe. "Viṣṇu's footstep" is a name for the sky, recalling Viṣṇu's great stride as the dwarf. The city's height, its many mansions and its lovely groves all prove Rāvaṇa's prosperity, yet in that very city Sītā is a captive, grief in the midst of beauty. The cuckoos and bees point to spring, the season that, as poets hold, deepens the pain of lovers apart.
३शास्त्रदृष्टेन विधिना व्यूहरचना
१३इति दाशरथी रामो लक्ष्मणं समभाषत।
बलं च तत्र विभजच्छास्त्रदृष्टेन कर्मणा॥
१४शशास कपिसेनां तां बलादादाय वीर्यवान्।
अङ्गदः सह नीलेन तिष्ठेदुरसि दुर्जयः॥
१५तिष्ठेद्वानरवाहिन्या वानरौघसमावृतः।
आश्रितो दक्षिणं पार्श्वमृषभो नाम वानरः॥
१६गन्धहस्तीव दुर्धर्षस्तरस्वी गन्धमादनः।
तिष्ठेद्वानरवाहिन्याः सव्यं पार्श्वमधिष्ठितः॥
१७मूर्ध्नि स्थास्याम्यहं यत्तो लक्ष्मणेन समन्वितः।
जाम्बवांश्च सुषेणश्च वेगदर्शी च वानरः॥
१८ऋक्षमुख्या महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु ते त्रयः।
जघनं कपिसेनायाः कपिराजोऽभिरक्षतु।
पश्चार्धमिव लोकस्य प्रचेतास्तेजसा वृतः॥
१९सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता।
अनीकिनी सा विबभौ यथा द्यौः साभ्रसम्प्लवा॥
२०प्रगृह्य गिरिशृङ्गाणि महतश्च महीरुहान्।
आसेदुर्वानरा लङ्कां मिमर्दयिषवो रणे॥
२१शिखरैर्विकिरामैनां लङ्कां मुष्टिभिरेव वा।
इति स्म दधिरे सर्वे मनांसि हरिपुङ्गवाः॥
इति लक्ष्मणं समभाष्य दाशरथिः रामः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा तत्र बलं विभजन् कपिसेनां शशास — ‘दुर्जयः अङ्गदः नीलेन सह उरसि तिष्ठेत्। वानरौघसमावृतः ऋषभः नाम वानरः वानरवाहिन्याः दक्षिणं पार्श्वम् आश्रितः तिष्ठेत्। गन्धहस्ती इव दुर्धर्षः तरस्वी गन्धमादनः सव्यं पार्श्वम् अधिष्ठितः तिष्ठेत्। अहं लक्ष्मणेन समन्वितः यत्तः मूर्ध्नि स्थास्यामि। जाम्बवान् सुषेणः वेगदर्शी च — ते त्रयः ऋक्षमुख्याः महात्मानः कुक्षिं रक्षन्तु। लोकस्य पश्चार्धं तेजसा वृतः प्रचेताः इव कपिराजः सुग्रीवः कपिसेनायाः जघनम् अभिरक्षतु।’ सुविभक्तमहाव्यूहा महावानररक्षिता सा अनीकिनी अभ्रसम्प्लवा द्यौः इव विबभौ। गिरिशृङ्गाणि महतः महीरुहान् च प्रगृह्य रणे लङ्कां मिमर्दयिषवः वानराः लङ्काम् आसेदुः। ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा एनां लङ्कां विकिरामः’ इति सर्वे हरिपुङ्गवाः मनांसि दधिरे। व्यूहः गरुडस्य इव शरीररूपेण कल्पितः — मूर्धा, उरः, पार्श्वे, कुक्षिः, जघनम्। रामः स्वयं मूर्ध्नि — अग्रभागे — तिष्ठति, यत्र संकटं महत्तमम्। सुग्रीवः पश्चाद्भागे, वरुणः पश्चिमदिशः पालकः इव। एवं सर्वे मुख्याः स्वस्वस्थाने नियुक्ताः, येन सेना सर्वतः रक्षिता। मेघाच्छन्नम् आकाशम् इव सेना — वानराणां नानावर्णाः शरीराणि मेघाः इव। वानराणां मनोरथः सरलः — मुष्टिभिः शिखरैः च लङ्कां चूर्णयितुम्। व्यूहरचना युद्धशास्त्रस्य मूलम्। अङ्गदः युवराजः, नीलः सेनापतिः — द्वौ अपि उरसि, यत्र प्रथमः संघर्षः भविष्यति। ऋषभगन्धमादनौ पार्श्वरक्षकौ, यतः शत्रवः पार्श्वतः आक्रमणं कुर्युः। ऋक्षाः कुक्षौ — सेनायाः मध्ये — यत्र भारवाहिनः अशक्ताः च रक्ष्यन्ते। जघने सुग्रीवः — राजा स्वयं पृष्ठभागं रक्षति, येन कोऽपि पलायनं न करोति, शत्रुः च पृष्ठतः न आगच्छति। एवं प्रत्येकस्य स्थानं तस्य गुणानुसारं निर्दिष्टम्। वानराणां संकल्पः — ‘शिखरैः मुष्टिभिः वा’ — तेषां शस्त्राणि प्रकृतिदत्तानि एव इति सूचयति; ते धनुर्बाणान् न धारयन्ति, अपितु पर्वतान् वृक्षान् च। प्रचेतसः उपमया सुग्रीवस्य स्थानं दिक्पालस्य स्थानम् इव महत्त्वपूर्णम् इति सूच्यते।
Having spoken so to Lakṣmaṇa, Rāma, son of Daśaratha, divided his forces there by the method laid down in the treatises and took command of the monkey army. "Let invincible Aṅgada stand with Nīla at the breast. Let the monkey Ṛṣabha, with a host of monkeys around him, hold the right flank of the monkey army, and let swift Gandhamādana, unassailable as a scent-elephant, hold the left. I will stand at the head, on my guard, with Lakṣmaṇa. Let Jāmbavān, Suṣeṇa and the monkey Vegadarśin, those three great-souled chiefs of the bears, guard the belly. And let the king of the monkeys guard the rear of the army, as Pracetas, wrapped in splendour, guards the western half of the world." Well divided into a great array and guarded by great monkeys, the army shone like the sky with its masses of cloud. Seizing mountain peaks and great trees, the monkeys advanced on Laṅkā, eager to crush it in battle, and all the bulls among monkeys set their minds on it: "Let us scatter this Laṅkā with mountain tops, or with our fists alone." The array is laid out like a body, like Garuḍa's: head, breast, flanks, belly and rear. Rāma himself stands at the head, at the front, where the danger is greatest. Aṅgada, the crown prince, and Nīla, the commander, are at the breast, where the first clash will come; Ṛṣabha and Gandhamādana guard the flanks, since the enemy may attack from the sides; the bears are in the belly, the middle of the army, where the carriers and the weak are protected; and the king himself guards the rear, so that no one flees and no enemy comes from behind, just as Varuṇa, Pracetas, guards the west, a post as important as a guardian of the quarters. So each is placed according to his qualities, and the army is protected on every side. Array is the foundation of the science of war. The army looks like a cloudy sky, the monkeys' many-coloured bodies like clouds. Their aim is simple, to smash Laṅkā with fists and peaks, for their weapons are those nature gave them; they carry not bows and arrows but mountains and trees.
४शुकस्य मोचनं रावणसमीपगमनं च
२२ततो रामो महातेजाः सुग्रीवमिदमब्रवीत्।
सुविभक्तानि सैन्यानि शुक एष विमुच्यताम्॥
२३रामस्य तु वचः श्रुत्वा वानरेन्द्रो महाबलः।
मोचयामास तं दूतं शुकं रामस्य शासनात्॥
२४मोचितो रामवाक्येन वानरैश्च निपीडितः।
शुकः परमसंत्रस्तो रक्षोऽधिपमुपागमत्॥
ततः महातेजाः रामः सुग्रीवम् अब्रवीत् — ‘सैन्यानि सुविभक्तानि; एषः शुकः विमुच्यताम्।’ रामस्य वचः श्रुत्वा महाबलः वानरेन्द्रः रामस्य शासनात् तं दूतं शुकं मोचयामास। रामवाक्येन मोचितः वानरैः निपीडितः परमसंत्रस्तः शुकः रक्षोऽधिपम् उपागमत्। रामस्य नीतिः अत्र सूक्ष्मा — व्यूहः रचितः, अतः शत्रोः चारः यत् द्रक्ष्यति तत् भयजनकम् एव। शुकः अधुना रावणाय वानरबलस्य प्रत्यक्षं साक्ष्यं वहति। पूर्वं (विंशे सर्गे) रामः तं मारणात् रक्षितवान्; अधुना बन्धनात् मोचयति। दया नीतिः च उभे एकत्र। शुकस्य मोचनम् अपि युद्धनीतेः अङ्गम् — शत्रुः सत्यं ज्ञात्वा भीतः भवेत्। शुकः ‘परमसंत्रस्तः’ — तस्य भयं सः रावणस्य सभायाम् अपि वहति, यत् अग्रिमे संवादे दृश्यते।
Then mighty Rāma said to Sugrīva: "The forces are well arranged; let Śuka go." At Rāma's words the mighty lord of the monkeys released the envoy Śuka at his command, and Śuka, freed by Rāma's word after the monkeys had beaten him badly, went in great terror to the lord of the rākṣasas. Rāma's policy is subtle here: the army is now drawn up, so whatever the enemy's spy sees will only strike fear. Śuka now carries to Rāvaṇa an eyewitness account of the monkeys' strength. Earlier, in the twentieth sarga, Rāma saved him from death; now he frees him from bondage, mercy and policy together. Releasing Śuka is itself part of the strategy of war, so that the enemy may learn the truth and be afraid. And Śuka goes in great terror, a fear he carries into Rāvaṇa's court, as the conversation that follows shows.
५शुकेन रावणाय वानरबलनिवेदनम्
२५रावणः प्रहसन्नेव शुकं वाक्यमुवाच ह।
किमिमौ ते सितौ पक्षौ लूनपक्षश्च दृश्यसे॥
२६कच्चिन्नानेकचित्तानां तेषां त्वं वशमागतः।
ततः स भयसंविग्नस्तेन राज्ञाभिचोदितः।
वचनं प्रत्युवाचेदं राक्षसाधिपमुत्तमम्॥
२७सागरस्योत्तरे तीरेऽब्रुवं ते वचनं तथा।
यथा संदेशमक्लिष्टं सान्त्वयञ्श्लक्ष्णया गिरा॥
२८क्रुद्धैस्तैरहमुत्प्लुत्य दृष्टमात्रः प्लवंगमैः।
गृहीतोऽस्म्यपि चारब्धो हन्तुं लोप्तुं च मुष्टिभिः॥
२९न ते संभाषितुं शक्याः सम्प्रश्नोऽत्र न विद्यते।
प्रकृत्या कोपनास्तीक्ष्णा वानरा राक्षसाधिप॥
३०स च हन्ता विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च।
सुग्रीवसहितो रामः सीतायाः पदमागतः॥
३१स कृत्वा सागरे सेतुं तीर्त्वा च लवणोदधिम्।
एष रक्षांसि निर्धूय धन्वी तिष्ठति राघवः॥
३२ऋक्षवानरसङ्घानामनीकानि सहस्रशः।
गिरिमेघनिकाशानां छादयन्ति वसुंधराम्॥
३३राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च।
नैतयोर्विद्यते संधिर्देवदानवयोरिव॥
३४पुरा प्राकारमायान्ति क्षिप्रमेकतरं कुरु।
सीतां चास्मै प्रयच्छाशु युद्धं वापि प्रदीयताम्॥
रावणः प्रहसन् इव शुकम् उवाच — ‘किम् इमौ ते पक्षौ सितौ? लूनपक्षः इव दृश्यसे। कच्चित् त्वं तेषाम् अनेकचित्तानां वशं न आगतः?’ ततः राज्ञा अभिचोदितः भयसंविग्नः सः उत्तमं राक्षसाधिपम् इदं वचनं प्रत्युवाच — ‘सागरस्य उत्तरे तीरे अहं तव वचनं यथासंदेशम् अक्लिष्टं श्लक्ष्णया गिरा सान्त्वयन् अब्रुवम्। दृष्टमात्रः एव अहं क्रुद्धैः प्लवंगमैः उत्प्लुत्य गृहीतः, हन्तुं मुष्टिभिः लोप्तुं च आरब्धः। राक्षसाधिप, ते संभाषितुं न शक्याः, तत्र सम्प्रश्नः न विद्यते; वानराः प्रकृत्या कोपनाः तीक्ष्णाः। यः विराधस्य कबन्धस्य खरस्य च हन्ता, सः रामः सुग्रीवसहितः सीतायाः पदम् आगतः। सागरे सेतुं कृत्वा लवणोदधिं तीर्त्वा रक्षांसि निर्धूय एषः धन्वी राघवः तिष्ठति। गिरिमेघनिकाशानाम् ऋक्षवानरसंघानां सहस्रशः अनीकानि वसुंधरां छादयन्ति। राक्षसानां बलौघस्य वानरेन्द्रबलस्य च देवदानवयोः इव संधिः न विद्यते। ते पुरा प्राकारम् आयान्ति; क्षिप्रम् एकतरं कुरु — सीतां अस्मै शीघ्रं प्रयच्छ, युद्धं वा प्रदीयताम्।’ शुकस्य निवेदनं निर्भीकं सत्यं च — सः राज्ञः अप्रियम् अपि वदति। रावणस्य उपहासः (‘सितौ पक्षौ’) शुकस्य दुर्दशां लक्षयति; ‘कच्चित् वशम् आगतः’ इति संशयः राज्ञः अविश्वासं दर्शयति। शुकः रामस्य पूर्वकर्माणि — विराधकबन्धखरवधम् — स्मारयति, येन तस्य शक्तिः प्रमाणिता। ‘एकतरं कुरु’ इति वाक्ये द्वौ एव मार्गौ — सन्धिः युद्धं वा; मध्यमः मार्गः नास्ति। शुकस्य वचने चत्वारि तत्त्वानि — वानराणां स्वभावः (कोपनाः, असंभाष्याः), रामस्य पूर्वपराक्रमः, सेतुबन्धस्य अद्भुतं कर्म, सेनायाः अपारता। अन्ते सः निर्णयं राज्ञः उपरि स्थापयति, परन्तु ‘सीतां प्रयच्छ’ इति प्रथमं वदन् स्वमतं अपि गूढं प्रकटयति। ‘देवदानवयोः इव’ इति उपमा — शाश्वतं वैरम् — सन्धेः असम्भवं दर्शयति; रावणस्य कृते अपि एषः स्पष्टः सन्देशः। शुकः ‘अनेकचित्तानाम्’ इति रावणस्य उपहासं न प्रत्युत्तरयति, अपितु तथ्यम् एव कथयति — एषः सच्चरस्य धर्मः। शुकस्य भयं स्वाभाविकम् — सः एकवारं वानरैः पीडितः, अधुना राज्ञः क्रोधात् अपि भीतः।
Rāvaṇa, almost laughing, said to Śuka: "What has happened to your wings? They are so pale; you look as if they had been clipped. Have you fallen into the power of those fickle creatures?" Pressed by the king and shaking with fear, Śuka answered the great lord of the rākṣasas: "On the northern shore of the ocean I delivered your message exactly as you told me, clearly and in gentle words, trying to win them over. The moment they saw me, the angry monkeys sprang up and seized me, and began to beat me with their fists and pluck out my feathers. There is no talking with them, lord of the rākṣasas, no question and answer; monkeys are wrathful and fierce by nature. Rāma, who killed Virādha, Kabandha and Khara, has come on Sītā's trail with Sugrīva. He has built a bridge across the sea and crossed the salt ocean, and there he stands, bow in hand, having shaken off the rākṣasas. Thousands of battalions of bears and monkeys, like mountains and clouds, cover the earth. Between the mass of the rākṣasa army and the army of the monkey king there can be no peace, any more than between gods and dānavas. Before they reach the rampart, choose quickly one of two courses: give Sītā back to him at once, or give battle." Śuka's report is fearless and true: he tells the king even what the king does not want to hear. Rāvaṇa's mockery of his pale wings points to Śuka's sorry state, and his question whether Śuka has fallen into their power shows the king's distrust. Śuka recalls Rāma's past feats, the killing of Virādha, Kabandha and Khara, which prove his might. "Choose one of two" leaves only two roads, peace or war, with no middle way. His report has four points: the monkeys' nature, wrathful and impossible to talk to; Rāma's past prowess; the marvel of the bridge; and the army's boundless size. At the end he leaves the choice to the king, yet by naming the return of Sītā first he quietly shows his own view. The comparison with the eternal enmity of gods and dānavas shows that peace between the armies is impossible, a clear message for Rāvaṇa too. Śuka does not answer Rāvaṇa's jibe about fickle creatures but simply states the facts, as a true spy should. His fear is natural: once tormented by the monkeys, he now fears the king's anger as well.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे चतुर्विंशः सर्गः॥ २४॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२८ पदानि
पौर्णमासी
२४.१
पूर्णिमा रात्रिः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘पूर्णमास’ शब्दात् अण् ङीप् च; पदे ‘पौर्णमासीव’ — सवर्णदीर्घः (ई + इ = ई)
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
सागरवर्चसा
२४.२
समुद्रसदृशतेजसा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सागरस्य इव वर्चः यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सागरवर्चसा’)
भेरीमृदङ्गसंघुष्ट
२४.३
भेरीमृदङ्गध्वनियुक्तम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भेरीभिः मृदङ्गैः च संघुष्टम् — तृतीयातत्पुरुषः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘भेरीमृदङ्गसंघुष्टम्’)
घोषवत्तर
२४.४
अधिकघोषेण
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘घोषवत्’ शब्दात् तरप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘घोषवत्तरम्’, क्रियाविशेषणम्)
चित्रध्वजपताकिनी
२४.६
विचित्रध्वजपताकायुक्ताम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- चित्राः ध्वजाः पताकाः च यस्यां सन्ति — मत्वर्थीयः इनिः (बहुव्रीहिसमः)
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘चित्रध्वजपताकिनीम्’)
मृगशावाक्षी
२४.७
हरिणशिशुनयना
- सन्धिः
- शाव + अक्षि → शावाक्ष — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- मृगशावस्य इव अक्षिणी यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
लोहिताङ्ग
२४.७
अङ्गारकः, मङ्गलग्रहः
- सन्धिः
- लोहित + अङ्ग → लोहिताङ्ग — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- लोहितम् अङ्गं यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘लोहिताङ्गेन’)
आलिखन्ती
२४.९
स्पृशन्तीम् इव, रेखां कुर्वतीम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘आलिखन्तीमिवाकाशम्’
- समासः
- समासः नास्ति — ‘आ + लिख्’ शतृ, ङीप्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आलिखन्तीम्’)
चित्ररथोपम
२४.११
कुबेरोद्यानसदृशैः
- सन्धिः
- चित्ररथ + उपम → चित्ररथोपम — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- चित्ररथेन (चैत्ररथवनेन) उपमानि — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘चित्ररथोपमैः’)
दोधवीति
२४.१२
पुनः पुनः कम्पयति
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘धू’ धातोः यङ्लुगन्तं रूपम्
- विभक्तिः
- क्रियापदम् — लट्, प्रथमपुरुषः, एकवचनम्
अनीकिनी
२४.१९
सेना
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति — ‘अनीक’ शब्दात् इनिः, ङीप्
- समासः
- समासः नास्ति — तद्धितान्तः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम्
गन्धहस्ती
२४.१६
मदगन्धयुक्तः श्रेष्ठगजः
- सन्धिः
- पदे ‘गन्धहस्तीव’ — हस्ती + इव, सवर्णदीर्घः
- समासः
- गन्धप्रधानः हस्ती — मध्यमपदलोपी कर्मधारयः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘गन्धहस्ती’)
पश्चार्ध
२४.१८
पश्चिमभागम्
- सन्धिः
- पश्च + अर्ध → पश्चार्ध — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- पश्चिमः अर्धः — कर्मधारयः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘पश्चार्धम्’)
साभ्रसम्प्लव
२४.१९
मेघसमूहव्याप्ता
- सन्धिः
- स + अभ्र → साभ्र — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- अभ्राणां सम्प्लवेन सहिता — सहबहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘साभ्रसम्प्लवा’)
मिमर्दयिषवः
२४.२०
मर्दयितुम् इच्छन्तः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘मृद्’ णिजन्तात् सन्नन्तात् उः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘मिमर्दयिषवः’)
लूनपक्ष
२४.२५
छिन्नपक्षः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लूनौ पक्षौ यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘लूनपक्षः’)
भयसंविग्न
२४.२६
भयेन उद्विग्नः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- भयेन संविग्नः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘भयसंविग्नः’)
अक्लिष्ट
२४.२७
अनायासेन, स्पष्टम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- न क्लिष्टम् — नञ्तत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘अक्लिष्टम्’, क्रियाविशेषणम्)
सम्प्रश्न
२४.२९
संवादः, प्रश्नोत्तरम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘सम् + प्रच्छ्’ नङ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘सम्प्रश्नः’)
लवणोदधि
२४.३१
क्षारसमुद्रम्
- सन्धिः
- लवण + उदधि → लवणोदधि — गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- लवणस्य उदधिः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘लवणोदधिम्’)
गिरिमेघनिकाश
२४.३२
पर्वतमेघसदृशानाम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- गिरिभिः मेघैः च निकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- षष्ठी, बहुवचनम् (‘गिरिमेघनिकाशानाम्’)
रोषसंरक्तनयन
२४.३५
क्रोधेन रक्तनेत्रः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रोषेण संरक्ते नयने यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
कार्मुकविच्युत
२४.३८
धनुषः मुक्तैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कार्मुकात् विच्युतः — पञ्चमीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘कार्मुकविच्युतैः’)
तूणीशय
२४.४१
तूणीरे स्थितान्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- तूण्यां शेते इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, बहुवचनम् (‘तूणीशयान्’)
शरकोण
२४.४२
बाणरूपैः वीणावादनदण्डैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शराः एव कोणाः — रूपककर्मधारयः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शरकोणैः’)
आर्तगीतमहास्वन
२४.४३
पीडितानाम् आक्रन्दरूपमहागीतयुक्ताम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- आर्तानां गीतम् एव महास्वनः यस्याः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘आर्तगीतमहास्वनाम्’)
सहस्रचक्षुषा
२४.४४
इन्द्रेण
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- सहस्रं चक्षूंषि यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- तृतीया, एकवचनम् (‘सहस्रचक्षुषा’)