निमित्तज्ञ
२३.१
शकुनशास्त्रवित्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘निमित्तज्ञो दृष्ट्वा’ — विसर्गस्य उकारः, गुणः
- समासः
- निमित्तानि जानाति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘निमित्तज्ञः’)
युद्धकाण्डम् — त्रयोविंशः सर्गः
उत्पातदर्शनं लङ्काभियानं च
रामेण लक्ष्मणाय उत्पातानां निवेदनम्, सेनाव्यूहस्य आदेशः, लङ्कां प्रति प्रस्थानम्
निमित्तज्ञः लक्ष्मणपूर्वजः रामः लक्ष्मणं परिष्वज्य अवदत् — ‘शीतोदकं फलवन्ति वनानि च आश्रित्य बलौघं विभज्य व्यूह्य तिष्ठेम। लोकक्षयकरं भयं पश्यामि — कलुषाः वाताः वान्ति, वसुंधरा कम्पते, मेघाः शोणितबिन्दुभिः मिश्रं वर्षन्ति, संध्या रक्तचन्दनसंकाशा, आदित्यात् अग्निमण्डलं पतति, मृगपक्षिणः दीनस्वराः, चन्द्रमाः संतापयति, सूर्ये नीलं लक्ष्म, नक्षत्राणि रजसा हतानि, काकाः श्येनाः गृध्राः परिपतन्ति, शिवाः अशुभान् नादान् नदन्ति। भूमिः मांसशोणितकर्दमा भविष्यति; अतः अद्य एव सर्वैः हरिभिः लङ्काम् अभियाम।’ इति उक्त्वा धन्वी रामः पुरतः प्रतस्थे; विभीषणसुग्रीवसहिताः वानरर्षभाः विनर्दन्तः अनुययुः, तेषां च कर्मचेष्टाभिः रघुनन्दनः तुतोष।
१रामेण उत्पातानां दर्शनं वर्णनं च
१निमित्तानि निमित्तज्ञो दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः।
सौमित्रिं सम्परिष्वज्य इदं वचनमब्रवीत्॥
२परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च।
बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण॥
३लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम्।
प्रबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम्॥
४वाताश्च कलुषा वान्ति कम्पते च वसुंधरा।
पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति च महीरुहाः॥
५मेघाः क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः।
क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः॥
६रक्तचन्दनसंकाशा संध्या परमदारुणा।
ज्वलतः प्रपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम्॥
७दीना दीनस्वराः क्रूराः सर्वतो मृगपक्षिणः।
प्रत्यादित्यं विनर्दन्ति जनयन्तो महद्भयम्॥
८रजन्यामप्रकाशस्तु संतापयति चन्द्रमाः।
कृष्णरक्तांशुपर्यन्तो लोकक्षय इवोदितः॥
९ह्रस्वो रूक्षोऽप्रशस्तश्च परिवेषस्तु लोहितः।
आदित्ये विमले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते॥
१०रजसा महता चापि नक्षत्राणि हतानि च।
युगान्तमिव लोकानां पश्य शंसन्ति लक्ष्मण॥
सेतुना समुद्रं तीर्त्वा परे तीरे निविष्टः निमित्तज्ञः लक्ष्मणपूर्वजः रामः शुभाशुभानि निमित्तानि दृष्ट्वा सौमित्रिं सम्परिष्वज्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, शीतलं उदकं फलवन्ति वनानि च परिगृह्य इमं बलौघं संविभज्य व्यूहं रचयित्वा तिष्ठेम। अहम् उपस्थितं लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्यामि, यत् ऋक्षवानररक्षसां प्रवीराणां प्रबर्हणं करिष्यति। कलुषाः वाताः वान्ति, वसुंधरा कम्पते, पर्वताग्राणि वेपन्ते, महीरुहाः पतन्ति। क्रव्यादसंकाशाः परुषाः परुषस्वनाः क्रूराः मेघाः शोणितबिन्दुभिः मिश्रं क्रूरं वर्षं वर्षन्ति। संध्या रक्तचन्दनसंकाशा परमदारुणा; आदित्यात् ज्वलत् एतत् अग्निमण्डलं प्रपतति। दीनाः दीनस्वराः क्रूराः मृगपक्षिणः सर्वतः आदित्याभिमुखं विनर्दन्ति, महत् भयं जनयन्तः। रात्रौ चन्द्रमाः अप्रकाशः सन् संतापयति, कृष्णरक्तांशुपर्यन्तः लोकक्षये इव उदितः। ह्रस्वः रूक्षः अप्रशस्तः लोहितः परिवेषः दृश्यते; विमले आदित्ये नीलं लक्ष्म दृश्यते। महता रजसा नक्षत्राणि हतानि इव; एतानि सर्वाणि लोकानां युगान्तम् इव शंसन्ति।’ अत्र रामः न केवलं योद्धा, अपितु निमित्तशास्त्रज्ञः अपि। उत्पाताः पञ्चसु क्षेत्रेषु दृश्यन्ते — वायौ, भूमौ, मेघेषु, ज्योतिषु, प्राणिषु च। ‘प्रत्यादित्यं विनर्दन्ति’ इति मृगपक्षिणां सूर्याभिमुखं रोदनं विशेषतः अशुभम्। चन्द्रः शीतलः सन् अपि संतापयति — प्रकृतेः विपर्ययः। एते सर्वे निमित्ताः महतः युद्धस्य, महाक्षयस्य च सूचकाः; किन्तु रामः भयात् न निवर्तते, अपितु सज्जतां करोति। लक्ष्मणस्य परिष्वङ्गः भ्रातृस्नेहस्य, आसन्ने सङ्कटे परस्पराश्वासनस्य च चिह्नम्। ‘लक्ष्मणपूर्वजः’ इति रामस्य नाम अपि लक्ष्मणेन सह तस्य सम्बन्धं दृढीकरोति। रामस्य प्रथमः आदेशः व्यावहारिकः — जलं फलानि च यत्र सुलभानि तत्र सेना निवसेत्, व्यूहः च रच्येत। उत्पाताः भविष्यस्य सूचकाः, परन्तु सेनायाः आवश्यकताः वर्तमानस्य; रामः उभयं युगपत् चिन्तयति। उत्पातानां वर्णनं क्रमेण भूमेः आकाशं प्रति गच्छति — प्रथमं वायुः भूकम्पः च, ततः मेघाः, ततः संध्या सूर्यः चन्द्रः, अन्ते नक्षत्राणि। एवं समग्रं विश्वं युद्धस्य आगमनं घोषयति इव। ‘ऋक्षवानररक्षसाम्’ इति त्रयाणां नाम — विनाशः उभयोः पक्षयोः भविष्यति, न केवलं शत्रूणाम्। रामः एतत् सत्यं लक्ष्मणात् न गोपयति।
Having crossed the sea by the bridge and encamped on the far shore, Rāma, Lakṣmaṇa's elder brother and a reader of omens, saw signs both good and bad. He embraced Saumitri and said: "Lakṣmaṇa, let us take our stand where there is cool water and woods full of fruit, divide this mass of troops, draw it up in battle order and hold our ground. I see a terrible danger at hand, one that will bring destruction on the world and slaughter to the foremost heroes of the bears, the monkeys and the rākṣasas. Foul winds are blowing, the earth trembles, the mountain peaks shake and trees fall. Clouds like flesh-eating beasts, harsh and harsh-voiced, pour down a cruel rain mixed with drops of blood. The twilight is dreadful, red as red sandal, and a blazing ball of fire falls from the sun. Everywhere wretched beasts and birds face the sun and cry out cruelly in wretched voices, stirring great fear. At night the moon gives no light but burns, the edges of its rays black and red, as though it had risen at the world's destruction. A small, harsh, ill-omened red halo appears, and in the clear sun a dark blotch is seen. The stars are dimmed by a great pall of dust. See, Lakṣmaṇa: all these seem to proclaim the end of an age for the worlds." Here Rāma is not only a warrior but a master of the lore of omens. The portents appear in five realms: in the wind, on the earth, in the clouds, among the heavenly lights and among living creatures. Beasts and birds crying out towards the sun is an especially evil sign, and a cool moon that burns is nature turned upside down. All these signs foretell a great war and great destruction, yet Rāma does not draw back in fear; he makes ready, and his embrace of Lakṣmaṇa is a brother's comfort as danger nears. His first order is practical: the army must camp where water and fruit are easy to get, and be drawn up in battle order. The omens speak of the future, but the army's needs are of the present, and Rāma thinks of both at once. The portents rise from earth to sky, first wind and earthquake, then clouds, then twilight, sun and moon, and last the stars, as if the whole universe were announcing the coming war. And by naming bears, monkeys and rākṣasas together he makes plain that the slaughter will fall on both sides, not on the enemy alone; Rāma does not hide this truth from Lakṣmaṇa.
२युद्धस्य निश्चयः लङ्कां प्रति प्रस्थानं च
११काकाः श्येनास्तथा नीचा गृध्राः परिपतन्ति च।
शिवाश्चाप्यशुभान्नादान्नदन्ति सुमहाभयान्॥
१२शैलैः शूलैश्च खड्गैश्च विमुक्तैः कपिराक्षसैः।
भविष्यत्यावृता भूमिर्मांसशोणितकर्दमा॥
१३क्षिप्रमद्यैव दुर्धर्षां पुरीं रावणपालिताम्।
अभियाम जवेनैव सर्वैर्हरिभिरावृताः॥
१४इत्येवमुक्त्वा धन्वी स रामः संग्रामधर्षणः।
प्रतस्थे पुरतो रामो लङ्कामभिमुखो विभुः॥
१५सविभीषणसुग्रीवाः सर्वे ते वानरर्षभाः।
प्रतस्थिरे विनर्दन्तो धृतानां द्विषतां वधे॥
१६राघवस्य प्रियार्थं तु सुतरां वीर्यशालिनाम्।
हरीणां कर्मचेष्टाभिस्तुतोष रघुनन्दनः॥
‘काकाः श्येनाः नीचाः गृध्राः च परितः पतन्ति; शिवाः अपि सुमहाभयान् अशुभान् नादान् नदन्ति। कपिभिः राक्षसैः च विमुक्तैः शैलैः शूलैः खड्गैः च आवृता भूमिः मांसशोणितकर्दमा भविष्यति। अतः दुर्धर्षां रावणपालितां पुरीं वयं सर्वैः हरिभिः आवृताः अद्य एव क्षिप्रं जवेन अभियाम।’ इति उक्त्वा संग्रामधर्षणः धन्वी विभुः रामः लङ्काम् अभिमुखः पुरतः प्रतस्थे। विभीषणसुग्रीवसहिताः ते सर्वे वानरर्षभाः धृतानां द्विषतां वधे निश्चिताः विनर्दन्तः प्रतस्थिरे। राघवस्य प्रियं कर्तुम् इच्छतां वीर्यशालिनां हरीणां कर्मभिः चेष्टाभिः च रघुनन्दनः सुतरां तुतोष। रामस्य तर्कः विचारणीयः — अशुभनिमित्तानि दृष्ट्वा अपि सः विलम्बं न करोति, अपितु शीघ्रम् आक्रमणं निश्चिनोति। यतः भयं शत्रोः अपि समानम्; यः प्रथमं प्रहरति तस्य लाभः। मांसाशिनः पक्षिणः युद्धस्य आगामिनं संहारं पूर्वम् एव अनुभवन्ति इति लोकप्रत्ययः। भूमेः ‘मांसशोणितकर्दमा’ इति चित्रं युद्धस्य भीषणतां पूर्वम् एव दर्शयति। वानराणां विनर्दनं उत्साहस्य घोषः, न भयस्य। रामः पुरतः गच्छति — नेतुः आदर्शः। अन्तिमः श्लोकः सेनायाः रामे भक्तिं, रामस्य च तेषु प्रीतिं दर्शयति — स्वामिनः सेवकानां च परस्परसम्बन्धः एव विजयस्य मूलम्। ‘अद्यैव’ ‘क्षिप्रम्’ ‘जवेन’ इति त्रिभिः पदैः त्वरायाः आवश्यकता दृढीकृता। सेनायाः गर्जनं शत्रूणां मनसि भयं जनयितुम् अपि उपयुक्तम्। अयं सर्गः सेतुतरणस्य युद्धारम्भस्य च मध्ये सेतुः इव तिष्ठति। विभीषणः सुग्रीवः च रामस्य पार्श्वयोः — एकः राक्षसानां ज्ञाता, अपरः वानराणां राजा; उभयोः सहयोगः सेनायाः बलम्। रामस्य तोषः सेवकानां परिश्रमस्य फलम्; सः तेषां कर्म दृष्ट्वा प्रसीदति, न केवलं फलं दृष्ट्वा।
"Crows, hawks and vile vultures swoop all around, and jackals howl their evil, terrifying cries. The earth will be strewn with the rocks, spears and swords hurled by monkeys and rākṣasas, and will become a mire of flesh and blood. So let us advance swiftly, this very day, with all the monkeys around us, on the unassailable city that Rāvaṇa guards." With these words Rāma, bow in hand, the mighty lord who overwhelms in battle, set out at the front towards Laṅkā. All the bulls among monkeys, with Vibhīṣaṇa and Sugrīva, set out behind him roaring, resolved to kill their enemies. Those monkeys of great valour wanted above all to please Rāghava, and the delight of the Raghus was well pleased with their deeds and their efforts. Rāma's reasoning deserves thought: even after seeing evil omens he does not delay but decides on a swift attack, for the danger is the same for the enemy, and the side that strikes first has the advantage. Flesh-eating birds, people believed, sense the coming slaughter of battle in advance, and the image of the earth as a mire of flesh and blood shows the horror of war before it begins. The monkeys' roar is a cry of eagerness, not of fear,. Rāma goes in front, as a leader should, and three words, "this very day", "swiftly", "with speed", stress the need for haste. Vibhīṣaṇa and Sugrīva are at Rāma's sides, the one knowing the rākṣasas, the other king of the monkeys, and their partnership is the army's strength. The last verse shows the army's devotion to Rāma and his love for them; this bond between master and servants is the root of victory, and Rāma is pleased by their labour itself, not only by what it achieves. This sarga stands like a bridge between the crossing of the sea and the beginning of the war.
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे त्रयोविंशः सर्गः॥ २३॥
पदविवरणम्
कठिनपदानां सन्धिः, समासः, विभक्तिः, अर्थश्च।
२० पदानि
लक्ष्मणपूर्वज
२३.१
लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- लक्ष्मणात् पूर्वं जातः — पञ्चमीतत्पुरुषः (उपपदगर्भः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
सम्परिष्वज्य
२३.१
आलिङ्ग्य
- सन्धिः
- सम् + परि + स्वञ्ज् + ल्यप् — षत्वम्
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
परिगृह्य
२३.२
आश्रित्य, स्वीकृत्य
- सन्धिः
- परि + ग्रह् + ल्यप् — सम्प्रसारणम्; पदे ‘परिगृह्योदकम्’ इति गुणसन्धिः (अ + उ = ओ)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
बलौघ
२३.२
सेनासमूहम्
- सन्धिः
- बल + ओघ → बलौघ — वृद्धिसन्धिः (अ + ओ = औ)
- समासः
- बलानाम् ओघः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘बलौघम्’)
व्यूह्य
२३.२
व्यूहं रचयित्वा
- सन्धिः
- वि + ऊह् + ल्यप् → व्यूह्य — यण्सन्धिः (इ + ऊ = य् + ऊ)
- समासः
- समासः नास्ति — ल्यबन्तम्
- विभक्तिः
- अव्ययम्
प्रबर्हण
२३.३
विनाशकरम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘प्र + बृह्’ ल्युट्
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘प्रबर्हणम्’; भयस्य विशेषणम्)
महीरुह
२३.४
वृक्षाः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मह्यां रोहति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘महीरुहाः’)
क्रव्यादसंकाश
२३.५
मांसभक्षकराक्षससदृशाः
- सन्धिः
- क्रव्य + अद → क्रव्याद — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- क्रव्यादैः संकाशाः — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘क्रव्यादसंकाशाः’)
शोणितबिन्दु
२३.५
रक्तकणैः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- शोणितस्य बिन्दवः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘शोणितबिन्दुभिः’)
रक्तचन्दनसंकाश
२३.६
रक्तचन्दनवर्णा
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- रक्तचन्दनेन संकाशा — तृतीयातत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘रक्तचन्दनसंकाशा’)
अग्निमण्डल
२३.६
अग्निगोलकम् (उल्का)
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति; पदे ‘आदित्यादग्निमण्डलम्’ — जश्त्वम्
- समासः
- अग्नेः मण्डलम् — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, नपुंसकलिङ्गम्
प्रत्यादित्यम्
२३.७
सूर्याभिमुखम्
- सन्धिः
- प्रति + आदित्यम् → प्रत्यादित्यम् — यण्सन्धिः
- समासः
- आदित्यम् अभिमुखम् — अव्ययीभावः
- विभक्तिः
- अव्ययम्
कृष्णरक्तांशुपर्यन्त
२३.८
यस्य किरणानां प्रान्ताः कृष्णाः रक्ताः च
- सन्धिः
- रक्त + अंशु → रक्तांशु — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- कृष्णरक्ताः अंशवः पर्यन्ते यस्य — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम्
परिवेष
२३.९
सूर्यचन्द्रयोः परितः मण्डलम्
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- समासः नास्ति — ‘परि + विष्’ घञ्
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम् (‘परिवेषः’)
युगान्त
२३.१०
प्रलयम्
- सन्धिः
- युग + अन्त → युगान्त — सवर्णदीर्घसन्धिः
- समासः
- युगस्य अन्तः — षष्ठीतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- द्वितीया, एकवचनम् (‘युगान्तम्’)
मांसशोणितकर्दम
२३.१२
मांसरक्तपङ्कयुक्ता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- मांसशोणितयोः कर्दमः यस्यां — बहुव्रीहिः (पूर्वपदं द्वन्द्वः)
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, स्त्रीलिङ्गम् (‘मांसशोणितकर्दमा’)
संग्रामधर्षण
२३.१४
युद्धे शत्रूणाम् अभिभविता
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- संग्रामे धर्षयति इति — उपपदतत्पुरुषः
- विभक्तिः
- प्रथमा, एकवचनम्, पुंलिङ्गम् (‘संग्रामधर्षणः’)
सविभीषणसुग्रीव
२३.१५
विभीषणसुग्रीवाभ्यां युक्ताः
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- विभीषणेन सुग्रीवेण च सहिताः — बहुव्रीहिः
- विभक्तिः
- प्रथमा, बहुवचनम् (‘सविभीषणसुग्रीवाः’)
कर्मचेष्टा
२३.१६
कार्यैः उद्योगैः च
- सन्धिः
- सन्धिकार्यं नास्ति
- समासः
- कर्माणि च चेष्टाः च — द्वन्द्वः
- विभक्तिः
- तृतीया, बहुवचनम् (‘कर्मचेष्टाभिः’)