चतुर्दशे वर्षे पूर्णे पञ्चम्यां तिथौ लक्ष्मणस्य अग्रजः रामः भरद्वाजस्य आश्रमं प्राप्य नियतः सन् मुनिं ववन्दे। सः तं तपोधनं भरद्वाजम् अभिवाद्य अपृच्छत् — ‘भगवन्, पुरे अयोध्यायां सुभिक्षम् अनामयं च कच्चित् शृणोषि? कच्चित् भरतः प्रजापालने युक्तः? कच्चित् मम मातरः जीवन्ति?’ द्वितीयः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। रामेण एवम् उक्तः महामुनिः भरद्वाजः स्मितपूर्वं प्रहृष्टवत् रघुश्रेष्ठं प्रत्युवाच — ‘भरतः तव आज्ञावशे वर्तमानः जटिलः त्वां प्रतीक्षते; तव पादुके पुरस्कृत्य सर्वं कार्यं करोति; गृहे च सर्वं कुशलम्।’ ‘पूर्णे चतुर्दशे वर्षे’ इति कालनिर्देशः महत्त्वपूर्णः — रामस्य प्रतिज्ञा अक्षरशः पालिता; वनवासस्य अवधिः सम्पूर्णः, न एकः अपि दिवसः न्यूनः। अतः रामः प्रतिज्ञायाः अवधेः समाप्तेः पूर्वम् अयोध्यां न प्रविशति, अपितु भरद्वाजाश्रमे विरमति। रामस्य प्रश्नानां क्रमः अपि ध्येयः — प्रथमं प्रजानां सुभिक्षम् आरोग्यं च, ततः भरतस्य राजधर्मः, अन्ते मातॄणां जीवनम्; राज्ञः चिन्ता प्रजाभ्यः आरभ्यते। भरद्वाजस्य स्मितं प्रहर्षः च सूचयतः यत् वार्ता शुभा। ‘आज्ञावशत्वे’ इति पदेन भरतस्य रामनिष्ठा — सः स्वयं राजा न, रामस्य प्रतिनिधिः एव। ‘पादुके ते पुरस्कृत्य’ इति अयोध्याकाण्डस्य पादुकाप्रसङ्गं स्मारयति। चतुर्थे श्लोके समीक्षिते ‘पङ्कदिग्धस्तु भरतः’ इति पाठः; मुद्रणे ‘आज्ञावशत्वे भरतः’।

‘पुरा चीरवसनं महावनं प्रविशन्तं, स्त्रीतृतीयं, राज्यात् च्युतं, केवलं धर्मकामं, पदातिं, त्यक्तसर्वस्वं, पितृनिर्देशकारिणं, सर्वभोगैः परित्यक्तं, स्वर्गात् च्युतम् अमरम् इव, कैकेयीवचने युक्तं, वन्यमूलफलाशिनं त्वां दृष्ट्वा, समितिंजय, मम करुणापूर्वकं मनः आसीत्। साम्प्रतं तु समृद्धार्थं, समित्रगणबान्धवं, विजितारिं त्वां समीक्ष्य मम उत्तमा प्रीतिः अभूत्। राघव, जनस्थाने निवसता त्वया यत् विपुलं सुखं दुःखं च प्राप्तं, तत् सर्वं मम विदितम्।’ भरद्वाजः द्वे चित्रे तुलयति — वनगमनकाले रामः निर्धनः, पदातिः, केवलं भ्रात्रा भार्यया च सहितः, स्वर्गात् च्युतः देवः इव; इदानीं सः विजयी, मित्रैः सेनया च परिवृतः, दिव्ये विमाने आसीनः। ‘स्त्रीतृतीयम्’ इति पदं रम्यम् — रामः लक्ष्मणः सीता च इति त्रयः एव तदा आसन्; इदानीं सहस्रशः सहायाः। ऋषेः करुणा प्रीतिः च उभे अपि निःस्वार्थे — सः रामस्य दुःखे दुःखितः, सुखे सुखितः। ‘स्वर्गच्युतमिवामरम्’ इति उपमया रामस्य दिव्यत्वं पुनः सूच्यते — सः पृथिव्यां देवः एव। नवमस्य उत्तरार्धे समीक्षिते ‘जनस्थानवधादिकम्’ इति, मुद्रणे ‘जनस्थाननिवासिना’। अयं विभागः अयोध्याकाण्डे भरद्वाजाश्रमे रामस्य प्रथमागमनं स्मारयति — तदा अपि भरद्वाजः तस्मै चित्रकूटस्य मार्गं निर्दिष्टवान्। एवं वनवासस्य आरम्भे अन्ते च एकः एव ऋषिः साक्षी भवति।

‘ब्राह्मणार्थे नियुक्तस्य सर्वतापसान् रक्षतः तव इयम् अनिन्दिता भार्या रावणेन हृता। मारीचदर्शनं, सीतोन्मथनं, कबन्धदर्शनं, पम्पाभिगमनं, सुग्रीवेण सख्यं यत्र त्वया वाली हतः, वैदेह्याः मार्गणं, वातात्मजस्य हनूमतः कर्म, वैदेह्यां विदितायां नलेन यथा सेतुः कृतः, प्रहृष्टैः हरियूथपैः यथा लङ्का आदीपिता, सपुत्रबान्धवामात्यः सबलः सवाहनः बलदर्पितः रावणः संख्ये यथा निहतः, देवकण्टके तस्मिन् रावणे निहते यथा त्रिदशैः सह समागमः, यथा ते देवैः वरः दत्तः — धर्मवत्सल, एतत् सर्वं मम तपसा विदितम्। मम शिष्याः अपि प्रवृत्त्याख्याः इतः पुरीं सम्पतन्ति।’ भरद्वाजः रामायणस्य सारं संक्षेपेण कथयति — अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डान्तं यावत्। एषा आवृत्तिः रामस्य विजयस्य सारसंग्रहः इव, तथा च ऋषेः दिव्यदृष्टेः प्रमाणम्। दशमस्य उत्तरार्धं, चतुर्दशस्य उत्तरार्धं, षोडशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘प्रवृत्त्याख्याः’ इति पदं द्विविधं व्याख्यायते — प्रवृत्तिं वृत्तान्तम् आख्यान्ति इति, प्रवृत्तिः नाम शिष्याः इति वा; हिन्दीभाष्यं ‘प्रवृत्तिनामकाः शिष्याः’ इति स्वीकरोति। एवं भरद्वाजस्य ज्ञानं द्विविधं — तपोबलेन अलौकिकं, शिष्यद्वारा लौकिकं च। ‘देवकण्टके’ इति विशेषणेन रावणः देवानां कण्टकः इति, तस्य वधः सर्वलोकहितः इति सूच्यते। पञ्चदशः श्लोकः ब्रह्मणः इन्द्रस्य च पूर्वसर्गयोः वर्णितं समागमं वरदानं च स्मारयति।

‘शस्त्रभृतां वर, अहम् अपि अत्र ते वरं ददामि; इदम् अर्घ्यं प्रतिगृहाण; श्वः अयोध्यां गमिष्यसि।’ तस्य तत् वाक्यं शिरसा प्रतिगृह्य नृपात्मजः श्रीमान् रामः संहृष्टः ‘बाढम्’ इति उक्त्वा वरम् अयाचत — ‘भगवन्, अयोध्यां प्रति गच्छतः मम मार्गे सर्वे वृक्षाः अकालफलिनः मधुस्रवाः च भवन्तु; अमृतगन्धीनि बहूनि विविधानि फलानि च भवन्तु।’ ‘तथा’ इति प्रतिज्ञाते, वचनात् समनन्तरं तत्र पादपाः स्वर्गपादपसंनिभाः अभवन्। निष्फलाः फलिनः, विपुष्पाः पुष्पशालिनः, शुष्काः समग्रपत्राः नगाः मधुस्रवाः च आसन् — गच्छतां सर्वतः तिस्रः योजनाः यावत्। ततः ते प्रहृष्टाः प्लवगर्षभाः सहस्रशः बहूनि दिव्यानि फलानि मुदान्विताः स्वर्गजितः इव कामात् उपाश्नन्। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। रामस्य वरः पुनः स्वार्थरहितः — सः वानराणां कृते फलानि याचते, यथा पूर्वम् इन्द्रात् अपि अयाचत। भरद्वाजः ‘श्वो गमिष्यसि’ इति वदन् रामं रात्रिम् आश्रमे वासयति — एतेन चतुर्दशवर्षाणाम् अवधिः सम्यक् पूर्यते। विंशः एकविंशः च श्लोकौ अर्धश्लोकविस्थापनेन मुद्रिताः — ‘भवन्तु मार्गे भगवन्’ इति याचनायाः उत्तरार्धं विंशस्य पूर्वार्धे स्थितम्। ‘स्वर्गपादपसंनिभाः’ इति उपमया वृक्षाः कल्पवृक्षसदृशाः इति सूच्यते। पूर्वं भरतस्य सेनायाः कृते अपि भरद्वाजः तपोबलेन दिव्यम् आतिथ्यम् अकरोत् — अयोध्याकाण्डे; इदानीं रामस्य सेनायाः कृते तादृशम् एव। वानराणां ‘स्वर्गजितो यथैव’ इति उपमा तेषां विजयस्य पुरस्कारं सूचयति — ते युद्धे विजित्य इदानीं स्वर्गसुखम् अनुभवन्ति।

పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తి కాగా పంచమి తిథి నాడు లక్ష్మణుని అన్న అయిన రాముడు భరద్వాజుని ఆశ్రమానికి చేరి, నియమంతో మునికి నమస్కరించాడు. తపోధనుడైన ఆ భరద్వాజునికి అభివాదం చేసి అతడు ఇలా అడిగాడు — ‘భగవాన్, అయోధ్యానగరంలో సుభిక్షమూ ఆరోగ్యమూ ఉన్నాయని వింటున్నారా? భరతుడు ప్రజాపాలనలో నిమగ్నుడై ఉన్నాడా? నా తల్లులు జీవించే ఉన్నారా?’ రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. రాముడు ఇలా అడగగా మహాముని భరద్వాజుడు చిరునవ్వుతో, ఆనందించినవానిలా రఘుశ్రేష్ఠునికి ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘భరతుడు నీ ఆజ్ఞకు లోబడి జటలు ధరించి నీ కోసం ఎదురుచూస్తున్నాడు; నీ పాదుకలను ముందుంచుకుని అన్ని పనులూ చేస్తున్నాడు; ఇంట్లో అంతా క్షేమంగా ఉంది.’ ‘పూర్ణే చతుర్దశే వర్షే’ (పద్నాలుగవ సంవత్సరం పూర్తి కాగా) అనే కాలనిర్దేశం ముఖ్యమైనది — రాముని ప్రతిజ్ఞ అక్షరశః పాలించబడింది; వనవాసపు గడువు సంపూర్ణమైంది, ఒక్క రోజు కూడా తక్కువ కాదు. అందువల్ల రాముడు ప్రతిజ్ఞా గడువు ముగియకముందు అయోధ్యలో ప్రవేశించడు, భరద్వాజాశ్రమంలో ఆగుతాడు. రాముని ప్రశ్నల క్రమం కూడా గమనించదగినది — మొదట ప్రజల సుభిక్షమూ ఆరోగ్యమూ, తరువాత భరతుని రాజధర్మం, చివరగా తల్లుల జీవనం; రాజు చింత ప్రజలతోనే మొదలవుతుంది. భరద్వాజుని చిరునవ్వూ ఆనందమూ వార్త శుభమైనదని సూచిస్తాయి. ‘ఆజ్ఞావశత్వే’ (ఆజ్ఞకు లోబడి) అనే పదంతో భరతుని రామనిష్ఠ వెల్లడవుతుంది — అతడు స్వయంగా రాజు కాదు, రాముని ప్రతినిధి మాత్రమే. ‘పాదుకే తే పురస్కృత్య’ (నీ పాదుకలను ముందుంచుకుని) అనే మాట అయోధ్యాకాండలోని పాదుకాప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. నాలుగవ శ్లోకంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘పంకదిగ్ధస్తు భరతః’ (బురద పూసుకున్న భరతుడు) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రణలో ‘ఆజ్ఞావశత్వే భరతః’ అని ఉంది.

‘మునుపు నారచీరలు ధరించి మహావనంలో ప్రవేశిస్తున్నవాడవూ, భార్యతో కలిసి ముగ్గురే ఉన్నవాడవూ, రాజ్యం నుండి భ్రష్టుడవూ, కేవలం ధర్మాన్నే కోరేవాడవూ, కాలినడకన వెళ్తున్నవాడవూ, సర్వస్వం విడిచినవాడవూ, తండ్రి ఆజ్ఞను పాలించేవాడవూ, అన్ని భోగాలనూ విడిచినవాడవూ, స్వర్గం నుండి జారిపడిన దేవునిలా ఉన్నవాడవూ, కైకేయి మాటకు కట్టుబడినవాడవూ, అడవి దుంపలూ పండ్లూ తినేవాడవూ అయిన నిన్ను చూసి, సమితింజయా (యుద్ధాలలో జయించేవాడా), నా మనస్సు కరుణతో నిండిపోయింది. ఇప్పుడైతే అర్థసిద్ధి పొందినవాడవూ, మిత్రగణంతోనూ బంధువులతోనూ కూడినవాడవూ, శత్రువులను జయించినవాడవూ అయిన నిన్ను చూసి నాకు ఉత్తమమైన ప్రీతి కలిగింది. రాఘవా, జనస్థానంలో నివసిస్తూ నీవు పొందిన విపులమైన సుఖదుఃఖాలన్నీ నాకు తెలుసు.’ భరద్వాజుడు రెండు చిత్రాలను పోలుస్తాడు — వనగమనకాలంలో రాముడు నిర్ధనుడు, కాలినడకన వెళ్ళేవాడు, కేవలం తమ్మునితోనూ భార్యతోనూ కూడినవాడు, స్వర్గం నుండి జారిన దేవునిలా ఉన్నాడు; ఇప్పుడు అతడు విజయుడు, మిత్రులతోనూ సైన్యంతోనూ చుట్టుముట్టబడి, దివ్యవిమానంలో కూర్చున్నాడు. ‘స్త్రీతృతీయం’ (స్త్రీ మూడవదిగా గలవాడు) అనే పదం రమ్యమైనది — అప్పుడు రాముడు, లక్ష్మణుడు, సీత అనే ముగ్గురే ఉన్నారు; ఇప్పుడు వేలాది సహాయకులు. ఋషి కరుణా ప్రీతీ రెండూ నిస్స్వార్థమైనవే — అతడు రాముని దుఃఖంలో దుఃఖిస్తాడు, సుఖంలో సుఖిస్తాడు. ‘స్వర్గచ్యుతమివామరం’ (స్వర్గం నుండి జారిన దేవునిలా) అనే ఉపమానంతో రాముని దివ్యత్వం మళ్ళీ సూచించబడుతుంది — అతడు భూమిపై దేవుడే. తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘జనస్థానవధాదికం’ (జనస్థానంలో జరిగిన వధ మొదలైనవి) అని ఉంది, ముద్రణలో ‘జనస్థాననివాసినా’ (జనస్థానంలో నివసిస్తూ) అని ఉంది. ఈ భాగం అయోధ్యాకాండలో రాముడు భరద్వాజాశ్రమానికి మొదటిసారి రావడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అప్పుడు కూడా భరద్వాజుడే అతనికి చిత్రకూటానికి దారి చూపించాడు. ఇలా వనవాసపు ఆరంభంలోనూ అంతంలోనూ ఒకే ఋషి సాక్షి అవుతాడు.

‘బ్రాహ్మణుల కోసం నియమించబడి తాపసులందరినీ రక్షిస్తున్న నీ నిందారహితమైన ఈ భార్యను రావణుడు అపహరించాడు. మారీచుని దర్శనం, సీతాపహరణం, కబంధుని దర్శనం, పంపకు వెళ్ళడం, సుగ్రీవునితో స్నేహం — అక్కడ నీవు వాలిని చంపావు — వైదేహి అన్వేషణ, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుని కార్యం, వైదేహి జాడ తెలిసిన తరువాత నలుడు సేతువును కట్టిన విధం, ఆనందించిన వానరయూథపతులు లంకను తగలబెట్టిన విధం, బలగర్వితుడైన రావణుడు కుమారులతోనూ బంధువులతోనూ మంత్రులతోనూ సైన్యంతోనూ వాహనాలతోనూ కలిసి యుద్ధంలో చంపబడిన విధం, దేవతలకు ముల్లు వంటి ఆ రావణుడు చంపబడగా దేవతలతో నీకు జరిగిన సమాగమం, దేవతలు నీకు వరం ఇచ్చిన విధం — ధర్మవత్సలా, ఇదంతా నా తపస్సుతో నాకు తెలిసింది. నా శిష్యులు కూడా వార్తలు చెప్పడానికి ఇక్కడి నుండి నగరానికి వెళ్తూ వస్తూ ఉంటారు.’ భరద్వాజుడు రామాయణసారాన్ని సంక్షేపంగా — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ చివరి వరకు — చెబుతాడు. ఈ పునరావృత్తి రాముని విజయానికి సారసంగ్రహం వంటిది, అంతేకాక ఋషి దివ్యదృష్టికి ప్రమాణం. పదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, పదహారవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘ప్రవృత్త్యాఖ్యాః’ అనే పదం రెండు విధాలుగా వివరించబడుతుంది — ‘ప్రవృత్తి’ని అంటే వృత్తాంతాన్ని చెప్పేవారు అని, లేదా ‘ప్రవృత్తి’ అనే పేరు గల శిష్యులు అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘ప్రవృత్తి అనే పేరు గల శిష్యులు’ అనే అర్థాన్ని స్వీకరిస్తుంది. ఇలా భరద్వాజుని జ్ఞానం రెండు విధాలు — తపోబలంతో అలౌకికమైనదీ, శిష్యుల ద్వారా లౌకికమైనదీ. ‘దేవకంటకే’ (దేవతలకు ముల్లు వంటి) అనే విశేషణంతో రావణుడు దేవతలకు ముల్లు అనీ, అతని వధ సర్వలోకహితమనీ సూచించబడుతుంది. పదిహేనవ శ్లోకం పూర్వసర్గలలో వర్ణించిన బ్రహ్మేంద్రులతో సమాగమాన్నీ వరదానాన్నీ గుర్తుచేస్తుంది.

‘శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడా, నేను కూడా ఇక్కడ నీకు వరం ఇస్తున్నాను; ఈ అర్ఘ్యాన్ని స్వీకరించు; రేపు అయోధ్యకు వెళ్దువుగాని.’ అతని ఆ మాటను శిరసావహించి, రాజకుమారుడైన శ్రీమంతుడు రాముడు ఆనందించి ‘అలాగే’ అని చెప్పి ఇలా వరం కోరాడు — ‘భగవాన్, అయోధ్యకు వెళ్తున్న నా దారిలో చెట్లన్నీ అకాలంలో ఫలించి తేనె స్రవించేవి అగుగాక; అమృతగంధం గల రకరకాల పండ్లు ఎన్నో కాయుగాక.’ ‘అలాగే’ అని ఆయన ప్రతిజ్ఞ చేయగానే, ఆ మాట అన్న వెంటనే అక్కడి చెట్లు స్వర్గవృక్షాల వలె అయ్యాయి. పండ్లు లేనివి ఫలించాయి, పూలు లేనివి పూలతో శోభించాయి, ఎండిన చెట్లు నిండుగా ఆకులతో నిండి తేనె స్రవించాయి — వెళ్తున్న దారిలో అన్నివైపులా మూడు యోజనాల వరకు. అప్పుడు ఆనందించిన ఆ వేలాది వానరశ్రేష్ఠులు ఎన్నో దివ్యఫలాలను స్వర్గాన్ని జయించినవారిలా ఆనందంగా ఇష్టం వచ్చినట్లు తిన్నారు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది. రాముని వరం మళ్ళీ స్వార్థరహితమైనదే — మునుపు ఇంద్రుని నుండి కోరినట్లే, ఇప్పుడు కూడా అతడు వానరుల కోసం పండ్లను కోరుతాడు. భరద్వాజుడు ‘శ్వో గమిష్యసి’ (రేపు వెళ్దువుగాని) అని చెప్పి రాముణ్ణి ఆ రాత్రి ఆశ్రమంలో ఉంచుతాడు — దీనివల్ల పద్నాలుగేళ్ళ గడువు సరిగ్గా పూర్తవుతుంది. ఇరవై, ఇరవై ఒకటవ శ్లోకాలు అర్ధశ్లోకం మేర జరిగి ముద్రించబడ్డాయి — ‘భవంతు మార్గే భగవన్’ అనే యాచన ఉత్తరార్ధం ఇరవయ్యవ శ్లోకపు పూర్వార్ధంలో ఉంది. ‘స్వర్గపాదపసంనిభాః’ (స్వర్గవృక్షాల వంటివి) అనే ఉపమానంతో చెట్లు కల్పవృక్షాల వంటివని సూచించబడుతుంది. మునుపు అయోధ్యాకాండలో భరతుని సైన్యానికి కూడా భరద్వాజుడు తపోబలంతో దివ్యమైన ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు; ఇప్పుడు రాముని సైన్యానికి కూడా అలాంటిదే. వానరుల గురించిన ‘స్వర్గజితో యథైవ’ (స్వర్గాన్ని జయించినవారిలా) అనే ఉపమానం వారి విజయానికి బహుమానాన్ని సూచిస్తుంది — యుద్ధంలో జయించి వారు ఇప్పుడు స్వర్గసుఖాన్ని అనుభవిస్తున్నారు.

பதினான்காம் ஆண்டு நிறைவுற்றபோது, பஞ்சமித் திதியன்று, லக்ஷ்மணனின் அண்ணனான ராமன் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தை அடைந்து, மன அடக்கத்தோடு முனிவரை வணங்கினான். தவச் செல்வரான அந்தப் பரத்வாஜரை வணங்கி அவன் கேட்டான்: ‘பகவானே, அயோத்தி நகரில் உணவுச் செழிப்பும் நோயின்மையும் உள்ளன என்று கேள்விப்படுகிறீர்களா? பரதன் குடிமக்களைக் காப்பதில் ஈடுபட்டிருக்கிறானா? என் தாய்மார்கள் உயிரோடிருக்கிறார்களா?’ இரண்டாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது. ராமன் இவ்வாறு கேட்டதும், பெருமுனிவரான பரத்வாஜர் புன்முறுவலோடு, மகிழ்ந்தவர் போல, ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனுக்கு மறுமொழி சொன்னார்: ‘பரதன் உன் ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டு, சடை தரித்து உனக்காகக் காத்திருக்கிறான்; உன் பாதுகைகளை முன்னிறுத்தி எல்லாக் காரியங்களையும் செய்கிறான்; வீட்டிலும் அனைத்தும் நலமே.’ ‘பதினான்காம் ஆண்டு நிறைவுற்றபோது’ என்ற காலக்குறிப்பு முக்கியமானது — ராமனின் உறுதிமொழி எழுத்துக்கு எழுத்து காக்கப்பட்டது; வனவாசத்தின் காலம் முழுமையடைந்தது, ஒரு நாளும் குறையவில்லை. ஆகவே உறுதிமொழியின் காலம் முடிவதற்கு முன் ராமன் அயோத்திக்குள் நுழையவில்லை; பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தில் தங்குகிறான். ராமனின் கேள்விகளின் வரிசையும் கவனிக்கத்தக்கது — முதலில் குடிமக்களின் உணவுச் செழிப்பும் நலமும், பிறகு பரதனின் அரசறம், இறுதியில் தாய்மார்களின் உயிர்; அரசனின் கவலை குடிமக்களிடமிருந்தே தொடங்குகிறது. பரத்வாஜரின் புன்முறுவலும் மகிழ்ச்சியும் செய்தி நல்லது என்பதைச் சுட்டுகின்றன. ‘ஆஜ்ஞாவஶத்வே’ — ‘ஆணைக்குக் கட்டுப்பட்டு’ — என்ற சொல்லால் பரதனின் ராமப் பற்று சுட்டப்படுகிறது — அவன் தானே அரசன் அல்ல, ராமனின் பிரதிநிதியே. ‘உன் பாதுகைகளை முன்னிறுத்தி’ என்பது அயோத்தியா காண்டத்தின் பாதுகை நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது. நான்காவது சுலோகத்தில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘பங்கதிக்தஸ்து பரத:’ (சேறு பூசிய பரதன்) என்பது பாடம்; அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஆஜ்ஞாவஶத்வே பரத:’ என்று உள்ளது.

‘முன்பு மரவுரி உடுத்திப் பெருங்காட்டில் நுழைந்தவனாக, மனைவியோடு மூவரில் ஒருவனாக, அரசிலிருந்து நீங்கியவனாக, அறத்தை மட்டுமே விரும்பியவனாக, கால்நடையாகச் செல்பவனாக, எல்லாவற்றையும் துறந்தவனாக, தந்தையின் ஆணையை நிறைவேற்றுபவனாக, எல்லா இன்பங்களாலும் கைவிடப்பட்டவனாக, விண்ணுலகிலிருந்து வீழ்ந்த தேவனைப் போல, கைகேயியின் சொல்லுக்குக் கட்டுப்பட்டவனாக, காட்டுக் கிழங்குகளையும் கனிகளையும் உண்பவனாக உன்னைக் கண்டு, போரில் வெல்பவனே, என் மனம் இரக்கத்தால் நிறைந்திருந்தது. இப்போதோ செல்வம் நிறைந்தவனாக, நண்பர் குழுவோடும் உறவினரோடும் கூடியவனாக, பகைவரை வென்றவனாக உன்னைக் கண்டு எனக்கு மேலான மகிழ்ச்சி உண்டாயிற்று. ராகவா, ஜனஸ்தானத்தில் வசித்தபோது நீ அடைந்த பெரும் இன்பமும் துன்பமும் எல்லாம் எனக்குத் தெரியும்.’ பரத்வாஜர் இரண்டு சித்திரங்களை ஒப்பிடுகிறார் — வனம் சென்றபோது ராமன் செல்வமற்றவன், கால்நடையாகச் சென்றவன், தம்பியோடும் மனைவியோடும் மட்டுமே இருந்தவன், விண்ணுலகிலிருந்து வீழ்ந்த தேவனைப் போன்றவன்; இப்போது அவன் வெற்றி பெற்றவன், நண்பர்களாலும் படையாலும் சூழப்பட்டவன், தெய்விக விமானத்தில் அமர்ந்தவன். ‘ஸ்த்ரீத்ருதீயம்’ — ‘மனைவியை மூன்றாமவளாகக் கொண்டவன்’ — என்ற சொல் அழகானது — அப்போது ராமன், லக்ஷ்மணன், சீதை என்ற மூவர் மட்டுமே இருந்தார்கள்; இப்போது ஆயிரக்கணக்கான துணைவர்கள். முனிவரின் இரக்கமும் மகிழ்ச்சியும் இரண்டுமே தன்னலமற்றவை — ராமனின் துயரில் அவர் துயருற்றார், இன்பத்தில் இன்புற்றார். ‘ஸ்வர்கச்யுதமிவாமரம்’ — ‘விண்ணுலகிலிருந்து வீழ்ந்த தேவனைப் போல’ — என்ற உவமையால் ராமனின் தெய்விகத் தன்மை மீண்டும் சுட்டப்படுகிறது — அவன் பூமியில் தேவனே. ஒன்பதாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியில் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஜனஸ்தானவதாதிகம்’ (ஜனஸ்தானத்தில் நிகழ்ந்த வதம் முதலியவை) என்றும், அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஜனஸ்தானநிவாஸினா’ (ஜனஸ்தானத்தில் வசித்தவனால்) என்றும் உள்ளது. இந்தப் பகுதி அயோத்தியா காண்டத்தில் ராமன் முதன்முதலில் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்திற்கு வந்ததை நினைவூட்டுகிறது — அப்போதும் பரத்வாஜரே அவனுக்குச் சித்திரகூடத்திற்கு வழி காட்டினார். இவ்வாறு வனவாசத்தின் தொடக்கத்திலும் முடிவிலும் ஒரே முனிவர் சாட்சியாகிறார்.

‘அந்தணர்களுக்காகப் பணியில் ஈடுபட்டு, தவசிகள் அனைவரையும் காத்துக்கொண்டிருந்த உன்னுடைய குறையற்ற இந்த மனைவி ராவணனால் கவரப்பட்டாள். மாரீசனைக் கண்டது, சீதை கவரப்பட்டது, கபந்தனைக் கண்டது, பம்பைக்குச் சென்றது, நீ வாலியைக் கொன்ற சுக்ரீவனோடான நட்பு, வைதேகியைத் தேடியது, வாயுவின் மகனான அனுமனின் செயல், வைதேகி இருப்பிடம் அறியப்பட்டதும் நளன் சேதுவைக் கட்டியவிதம், மகிழ்ந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் இலங்கையைத் தீயிட்டவிதம், மகன்களோடும் உறவினரோடும் அமைச்சர்களோடும் படையோடும் வாகனங்களோடும் வலிமைச் செருக்குற்ற ராவணன் போரில் கொல்லப்பட்டவிதம், தேவர்களுக்கு முள்ளாக இருந்த அந்த ராவணன் கொல்லப்பட்டதும் தேவர்களோடு நீ சந்தித்தவிதம், தேவர்கள் உனக்கு வரம் அளித்தவிதம் — அறத்தை நேசிப்பவனே, இவை அனைத்தும் என் தவத்தால் எனக்குத் தெரியும். செய்திகளை அறிவிக்கும் என் சீடர்களும் இங்கிருந்து நகருக்குச் சென்று வருகிறார்கள்.’ பரத்வாஜர் ராமாயணத்தின் சாரத்தை — ஆரண்ய காண்டம் முதல் யுத்த காண்டத்தின் முடிவு வரை — சுருக்கமாகச் சொல்கிறார். இந்த மீள்கூற்று ராமனின் வெற்றியின் சாரத் தொகுப்பு போன்றது; முனிவரின் தெய்விகப் பார்வைக்குச் சான்றும் ஆகும். பத்தாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியும், பதினான்காவதின் பின்பாதியும், பதினாறாவதின் பின்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘ப்ரவ்ருத்த்யாக்யா:’ என்ற சொல் இருவகையாக விளக்கப்படுகிறது — செய்தியை அறிவிப்பவர்கள் என்றும், பிரவிருத்தி என்ற பெயருடைய சீடர்கள் என்றும்; இந்தி உரை ‘பிரவிருத்தி என்ற பெயருடைய சீடர்கள்’ என்ற பொருளை ஏற்கிறது. இவ்வாறு பரத்வாஜரின் அறிவு இருவகையானது — தவ வலிமையால் வரும் அமானுஷ்ய அறிவு, சீடர்கள் மூலம் வரும் உலகியல் அறிவு. ‘தேவகண்டகே’ — ‘தேவர்களுக்கு முள்ளாக இருந்தவன்’ — என்ற அடைமொழியால் ராவணன் தேவர்களுக்கு முள் என்றும், அவனுடைய வதம் எல்லா உலகிற்கும் நன்மை என்றும் சுட்டப்படுகிறது. பதினைந்தாவது சுலோகம் முந்தைய சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்பட்ட பிரம்மன், இந்திரன் ஆகியோரோடான சந்திப்பையும் வரமளிப்பையும் நினைவூட்டுகிறது.

‘ஆயுதம் தாங்குவோரில் சிறந்தவனே, நானும் இங்கே உனக்கு ஒரு வரம் தருகிறேன்; இந்த அர்க்கியத்தை ஏற்றுக்கொள்; நாளை அயோத்திக்குச் செல்வாய்.’ அவருடைய அந்தச் சொல்லைத் தலைமேல் ஏற்று, அரசகுமாரனும் சிறப்புமிக்கவனுமான ராமன் மிக மகிழ்ந்து, ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி வரம் வேண்டினான்: ‘பகவானே, அயோத்தி நோக்கிச் செல்லும் என் வழியில் உள்ள மரங்கள் அனைத்தும் பருவமல்லாக் காலத்திலும் கனி தருபவையாகவும், தேன் சொரிபவையாகவும் ஆகட்டும்; அமுதத்தின் மணமுடைய பலவகைக் கனிகள் மிகுதியாக இருக்கட்டும்.’ ‘அப்படியே’ என்று முனிவர் உறுதியளித்ததும், சொல் முடிந்த உடனேயே அங்கிருந்த மரங்கள் விண்ணுலக மரங்களைப் போல ஆயின. கனியற்றவை கனி தருபவையாயின; பூவற்றவை பூக்களால் பொலிந்தன; உலர்ந்த மரங்கள் முழு இலைகளோடு தேன் சொரிந்தன — செல்வோருக்கு எல்லாப் புறமும் மூன்று யோஜனை தொலைவு வரை. பிறகு மகிழ்ந்த வானரர்களில் சிறந்தோர் ஆயிரக்கணக்கில், விண்ணுலகை வென்றவர்களைப் போல, மகிழ்ச்சியோடு விருப்பம்போலப் பலவகைத் தெய்விகக் கனிகளை உண்டார்கள். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. ராமனின் வரம் மீண்டும் தன்னலமற்றது — முன்பு இந்திரனிடம் கேட்டது போலவே, வானரர்களுக்காகக் கனிகளைக் கேட்கிறான். ‘ஶ்வோ கமிஷ்யஸி’ — ‘நாளை செல்வாய்’ — என்று சொல்லி, பரத்வாஜர் ராமனை இரவு ஆசிரமத்தில் தங்க வைக்கிறார் — இதனால் பதினான்கு ஆண்டுக் காலம் சரியாக நிறைவுறுகிறது. இருபதாவது, இருபத்தொன்றாவது சுலோகங்கள் அரைச் சுலோக இடப்பெயர்ச்சியோடு அச்சிடப்பட்டுள்ளன — ‘பவந்து மார்கே பகவன்’ என்ற வேண்டுதலின் பின்பாதி இருபதாவதின் முன்பாதியில் அமைந்துள்ளது. ‘ஸ்வர்கபாதபஸந்நிபா:’ — ‘விண்ணுலக மரங்களைப் போல’ — என்ற உவமையால் மரங்கள் கற்பக மரங்களுக்கு நிகரானவை என்று சுட்டப்படுகிறது. முன்பு அயோத்தியா காண்டத்தில் பரதனின் படைக்கும் பரத்வாஜர் தவ வலிமையால் தெய்விக விருந்தோம்பல் செய்தார்; இப்போது ராமனின் படைக்கும் அதைப் போன்றதையே செய்கிறார். வானரர்களுக்கான ‘ஸ்வர்கஜிதோ யதைவ’ — ‘விண்ணுலகை வென்றவர்களைப் போல’ — என்ற உவமை அவர்களுடைய வெற்றிக்கான பரிசைச் சுட்டுகிறது — போரில் வென்ற அவர்கள் இப்போது விண்ணுலக இன்பத்தை அனுபவிக்கிறார்கள்.

ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ, ಪಂಚಮಿ ತಿಥಿಯಂದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನಾದ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಸಂಯಮದಿಂದ ಮುನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದನು. ತಪೋಧನರಾದ ಭರದ್ವಾಜರಿಗೆ ವಂದಿಸಿ ಅವನು ಕೇಳಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಅಯೋಧ್ಯಾನಗರದಲ್ಲಿ ಸುಭಿಕ್ಷವೂ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಇದೆಯೆಂದು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಿರಾ? ಭರತನು ಪ್ರಜಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆಯೇ? ನನ್ನ ತಾಯಂದಿರು ಬದುಕಿದ್ದಾರೆಯೇ?’ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ಮಹಾಮುನಿ ಭರದ್ವಾಜರು ಮುಗುಳ್ನಗುತ್ತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದರು — ‘ಭರತನು ನಿನ್ನ ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ, ಜಟಾಧಾರಿಯಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ; ಮನೆಯಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೇಮ.’ ‘ಪೂರ್ಣೇ ಚತುರ್ದಶೇ ವರ್ಷೇ’ (ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ವರ್ಷ ಪೂರ್ಣವಾದಾಗ) ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶ ಮಹತ್ವದ್ದು — ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅಕ್ಷರಶಃ ಪಾಲಿತವಾಯಿತು; ವನವಾಸದ ಅವಧಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ಒಂದು ದಿನವೂ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಅವಧಿ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲು ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸದೆ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ತಂಗುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳ ಕ್ರಮವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಪ್ರಜೆಗಳ ಸುಭಿಕ್ಷ ಮತ್ತು ಆರೋಗ್ಯ, ಅನಂತರ ಭರತನ ರಾಜಧರ್ಮ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ತಾಯಂದಿರ ಜೀವನ; ರಾಜನ ಚಿಂತೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಭರದ್ವಾಜರ ಮುಗುಳ್ನಗೆಯೂ ಸಂತೋಷವೂ ಸುದ್ದಿ ಶುಭವೆಂಬುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಆಜ್ಞಾವಶತ್ವೇ’ (ಆಜ್ಞೆಗೆ ಅಧೀನನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನ ರಾಮನಿಷ್ಠೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ತಾನೇ ರಾಜನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಪ್ರತಿನಿಧಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪಾದುಕೇ ತೇ ಪುರಸ್ಕೃತ್ಯ’ (ನಿನ್ನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬುದು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಪಾದುಕಾಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪಂಕದಿಗ್ಧಸ್ತು ಭರತಃ’ (ಕೆಸರು ಮೆತ್ತಿಕೊಂಡ ಭರತ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಆಜ್ಞಾವಶತ್ವೇ ಭರತಃ’ ಎಂದಿದೆ.

‘ಹಿಂದೆ ನಾರುಮಡಿಯನ್ನುಟ್ಟು ಮಹಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಮೂವರಾಗಿದ್ದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ, ಕೇವಲ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ತೊರೆದ, ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಎಲ್ಲ ಭೋಗಗಳಿಂದಲೂ ವಂಚಿತನಾದ, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವತೆಯಂತಿದ್ದ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ, ಕಾಡಿನ ಗೆಡ್ಡೆ-ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಯುದ್ಧಜಯಿಯೇ, ನನ್ನ ಮನಸ್ಸು ಕರುಣೆಯಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು. ಈಗಲಾದರೋ ಸಮೃದ್ಧಾರ್ಥನಾದ, ಮಿತ್ರರ ಗುಂಪು-ಬಂಧುಗಳೊಡನಿರುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಉತ್ತಮವಾದ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಘವನೇ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಪಡೆದ ವಿಪುಲ ಸುಖ-ದುಃಖಗಳೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿವೆ.’ ಭರದ್ವಾಜರು ಎರಡು ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ರಾಮನು ನಿರ್ಧನ, ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನು, ಕೇವಲ ತಮ್ಮ ಮತ್ತು ಪತ್ನಿಯೊಡನಿದ್ದವನು, ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವನಂತಿದ್ದವನು; ಈಗ ಅವನು ವಿಜಯಿ, ಮಿತ್ರರಿಂದಲೂ ಸೈನ್ಯದಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿದವನು, ದಿವ್ಯವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತವನು. ‘ಸ್ತ್ರೀತೃತೀಯಮ್’ (ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸೇರಿ ಮೂವರಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ರಮ್ಯ — ಆಗ ರಾಮ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸೀತೆ ಎಂಬ ಮೂವರೇ ಇದ್ದರು; ಈಗ ಸಾವಿರಾರು ಸಹಾಯಕರು. ಋಷಿಯ ಕರುಣೆಯೂ ಪ್ರೀತಿಯೂ ಎರಡೂ ನಿಃಸ್ವಾರ್ಥ — ಅವರು ರಾಮನ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ದುಃಖಿತರು, ಸುಖದಲ್ಲಿ ಸುಖಿತರು. ‘ಸ್ವರ್ಗಚ್ಯುತಮಿವಾಮರಮ್’ (ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ದೇವತೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವ ಮತ್ತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿರುವ ದೇವನೇ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಜನಸ್ಥಾನವಧಾದಿಕಮ್’ (ಜನಸ್ಥಾನದ ವಧೆ ಮೊದಲಾದವು) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಜನಸ್ಥಾನನಿವಾಸಿನಾ’ (ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಭಾಗ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಬಂದುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆಗಲೂ ಭರದ್ವಾಜರು ಅವನಿಗೆ ಚಿತ್ರಕೂಟದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ವನವಾಸದ ಆರಂಭಕ್ಕೂ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬರೇ ಋಷಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುತ್ತಾರೆ.

‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗಾಗಿ ನಿಯುಕ್ತನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ತಾಪಸರನ್ನೂ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನಿನ್ನ ಈ ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಪತ್ನಿ ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾದಳು. ಮಾರೀಚನ ದರ್ಶನ, ಸೀತೆಯ ಅಪಹರಣ, ಕಬಂಧನ ದರ್ಶನ, ಪಂಪೆಗೆ ಆಗಮನ, ವಾಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕೊಂದುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾದ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆಯ ಸಖ್ಯ, ವೈದೇಹಿಯ ಹುಡುಕಾಟ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯ, ವೈದೇಹಿ ಪತ್ತೆಯಾದ ಮೇಲೆ ನಳನು ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿದ ರೀತಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರಯೂಥಪರು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುಟ್ಟ ರೀತಿ, ಮಕ್ಕಳು-ಬಂಧುಗಳು-ಮಂತ್ರಿಗಳು-ಸೈನ್ಯ-ವಾಹನಗಳೊಡನೆ ಬಲಗರ್ವಿತನಾದ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ರೀತಿ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಸಮಾಗಮ, ದೇವತೆಗಳು ನಿನಗೆ ವರ ಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ — ಧರ್ಮವತ್ಸಲನೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ನನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಸುದ್ದಿ ತಿಳಿಸುವ ನನ್ನ ಶಿಷ್ಯರೂ ಇಲ್ಲಿಂದ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿಬರುತ್ತಿರುತ್ತಾರೆ.’ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಮಾಯಣದ ಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅಂತ್ಯದವರೆಗೆ. ಈ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ರಾಮನ ವಿಜಯದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಋಷಿಯ ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ, ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಮತ್ತು ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಪ್ರವೃತ್ತ್ಯಾಖ್ಯಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಾಗಿ ವಿವರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ — ಪ್ರವೃತ್ತಿಯನ್ನು, ಅಂದರೆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು, ತಿಳಿಸುವವರು ಎಂದು; ಅಥವಾ ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ’ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಿಷ್ಯರು ಎಂದು; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ಪ್ರವೃತ್ತಿ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನ ಶಿಷ್ಯರು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಭರದ್ವಾಜರ ಜ್ಞಾನ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ತಪೋಬಲದಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ, ಶಿಷ್ಯರ ಮೂಲಕ ಲೌಕಿಕ. ‘ದೇವಕಂಟಕೇ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ರಾವಣನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಾಗಿದ್ದನು, ಅವನ ವಧೆ ಸರ್ವಲೋಕಹಿತಕರ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮತ್ತು ಇಂದ್ರನ ಸಮಾಗಮವನ್ನೂ ವರದಾನವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಾನೂ ನಿನಗೆ ಇಲ್ಲಿ ವರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತೇನೆ; ಈ ಅರ್ಘ್ಯವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ನಾಳೆ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವೆಯಂತೆ.’ ಅವರ ಆ ಮಾತನ್ನು ತಲೆಬಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಿ, ರಾಜಕುಮಾರನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ರಾಮನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ವರವನ್ನು ಬೇಡಿದನು — ‘ಭಗವನ್, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನನ್ನ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಮರಗಳೂ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹಣ್ಣುಬಿಡಲಿ, ಮಧುವನ್ನು ಸುರಿಸಲಿ; ಅಮೃತದ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಬಗೆಬಗೆಯ ಅನೇಕ ಹಣ್ಣುಗಳು ಇರಲಿ.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಅವರು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದ ಕೂಡಲೇ, ಆ ಮಾತಿನ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಅಲ್ಲಿನ ಮರಗಳು ಸ್ವರ್ಗದ ಮರಗಳಂತಾದವು. ಹಣ್ಣಿಲ್ಲದವು ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದವು, ಹೂವಿಲ್ಲದವು ಹೂಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸಿದವು, ಒಣಗಿದ್ದ ಮರಗಳು ಪೂರ್ಣ ಎಲೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಮಧುವನ್ನು ಸುರಿಸಿದವು — ಹೋಗುವವರ ಸುತ್ತಲೂ ಮೂರು ಯೋಜನಗಳವರೆಗೆ. ಅನಂತರ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದಿವ್ಯ ಫಲಗಳನ್ನು, ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರಂತೆ, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ ಸವಿದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ವರ ಮತ್ತೆ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ — ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನಿಂದ ಬೇಡಿದಂತೆಯೇ ಇಲ್ಲೂ ವಾನರರಿಗಾಗಿ ಹಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶ್ವೋ ಗಮಿಷ್ಯಸಿ’ (ನಾಳೆ ಹೋಗುವೆ) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಭರದ್ವಾಜರು ರಾಮನನ್ನು ರಾತ್ರಿ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಅವಧಿ ಸರಿಯಾಗಿ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟದೊಂದಿಗೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಭವಂತು ಮಾರ್ಗೇ ಭಗವನ್’ ಎಂಬ ಯಾಚನೆಯ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗಪಾದಪಸಂನಿಭಾಃ’ (ಸ್ವರ್ಗದ ಮರಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮರಗಳು ಕಲ್ಪವೃಕ್ಷಗಳಂತಾದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹಿಂದೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಭರತನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಭರದ್ವಾಜರು ತಪೋಬಲದಿಂದ ದಿವ್ಯ ಆತಿಥ್ಯ ನೀಡಿದ್ದರು; ಈಗ ರಾಮನ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೂ ಅಂತಹದೇ. ವಾನರರ ‘ಸ್ವರ್ಗಜಿತೋ ಯಥೈವ’ (ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಗೆದ್ದವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವರ ವಿಜಯದ ಪುರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗೆದ್ದು ಈಗ ಅವರು ಸ್ವರ್ಗಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.

പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ, പഞ്ചമിതിഥിയിൽ, ലക്ഷ്മണന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ രാമൻ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമത്തിലെത്തി, നിയതനായി മുനിയെ വന്ദിച്ചു. തപോധനനായ ആ ഭരദ്വാജനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അദ്ദേഹം ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, അയോധ്യാനഗരത്തിൽ ഭക്ഷ്യസമൃദ്ധിയും ആരോഗ്യവും ഉണ്ടെന്നു കേൾക്കുന്നുണ്ടോ? ഭരതൻ പ്രജാപാലനത്തിൽ ശ്രദ്ധിക്കുന്നുണ്ടോ? എന്റെ അമ്മമാർ ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുണ്ടോ?’ രണ്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. രാമൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ മഹാമുനിയായ ഭരദ്വാജൻ പുഞ്ചിരിയോടെ, സന്തോഷത്തോടെ രഘുശ്രേഷ്ഠനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭരതൻ നിന്റെ ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായി, ജട ധരിച്ച് നിന്നെ കാത്തിരിക്കുന്നു; നിന്റെ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച് എല്ലാ കാര്യങ്ങളും ചെയ്യുന്നു; വീട്ടിലും എല്ലാം കുശലമാണ്.’ ‘പൂർണേ ചതുർദശേ വർഷേ’ (പതിനാലാം വർഷം പൂർത്തിയായപ്പോൾ) എന്ന കാലനിർദേശം പ്രധാനമാണ് — രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ അക്ഷരംപ്രതി പാലിക്കപ്പെട്ടു; വനവാസത്തിന്റെ അവധി പൂർണമായി, ഒരു ദിവസംപോലും കുറയാതെ. അതിനാൽ പ്രതിജ്ഞയുടെ അവധി തീരുന്നതിനുമുമ്പ് രാമൻ അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല; ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ തങ്ങുന്നു. രാമന്റെ ചോദ്യങ്ങളുടെ ക്രമവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ആദ്യം പ്രജകളുടെ ഭക്ഷ്യസമൃദ്ധിയും ആരോഗ്യവും, പിന്നെ ഭരതന്റെ രാജധർമം, ഒടുവിൽ അമ്മമാരുടെ ജീവൻ; രാജാവിന്റെ ചിന്ത പ്രജകളിൽനിന്നാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്. ഭരദ്വാജന്റെ പുഞ്ചിരിയും സന്തോഷവും വാർത്ത ശുഭമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ആജ്ഞാവശത്വേ’ (ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായി) എന്ന പദം ഭരതന്റെ രാമനിഷ്ഠ കാണിക്കുന്നു — അദ്ദേഹം സ്വയം രാജാവല്ല, രാമന്റെ പ്രതിനിധി മാത്രം. ‘പാദുകേ തേ പുരസ്കൃത്യ’ (നിന്റെ പാദുകകൾ മുന്നിൽവെച്ച്) എന്നത് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിലെ പാദുകാസന്ദർഭത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘പങ്കദിഗ്ധസ്തു ഭരതഃ’ (ചെളിപുരണ്ട ഭരതൻ) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ആജ്ഞാവശത്വേ ഭരതഃ’ (ആജ്ഞയ്ക്കു വിധേയനായ ഭരതൻ) എന്നുമാണ് പാഠം.

‘പണ്ട് മരവുരി ധരിച്ച് മഹാവനത്തിലേക്കു പ്രവേശിക്കുന്നവനും, ഭാര്യയെ മൂന്നാമത്തവളായി മാത്രം കൂട്ടിയവനും, രാജ്യത്തിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടനും, ധർമം മാത്രം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനും, കാൽനടയായി പോകുന്നവനും, സർവസ്വവും ഉപേക്ഷിച്ചവനും, അച്ഛന്റെ നിർദേശം നടപ്പാക്കുന്നവനും, എല്ലാ ഭോഗങ്ങളാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടവനും, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെയുള്ളവനും, കൈകേയിയുടെ വാക്കിനു വഴങ്ങിയവനും, കാട്ടുകിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും ഭക്ഷിക്കുന്നവനുമായ നിന്നെ കണ്ടപ്പോൾ, യുദ്ധവിജയീ, എന്റെ മനസ്സ് കരുണ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു. ഇപ്പോഴാകട്ടെ, ആഗ്രഹങ്ങൾ സമൃദ്ധമായി സാധിച്ചവനും, മിത്രഗണങ്ങളോടും ബന്ധുക്കളോടുമൊപ്പമുള്ളവനും, ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനുമായ നിന്നെ കണ്ട് എനിക്ക് ഉത്തമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. രാഘവാ, ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുമ്പോൾ നീ അനുഭവിച്ച വിപുലമായ സുഖവും ദുഃഖവും എല്ലാം എനിക്കറിയാം.’ ഭരദ്വാജൻ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾ താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ രാമൻ ധനമില്ലാത്തവൻ, കാൽനടക്കാരൻ, സഹോദരനോടും ഭാര്യയോടും മാത്രം കൂടിയവൻ, സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം വിജയി, മിത്രങ്ങളാലും സേനയാലും ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ, ദിവ്യവിമാനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നവൻ. ‘സ്ത്രീതൃതീയം’ (ഭാര്യയെ മൂന്നാമത്തവളായി കൂട്ടിയവൻ) എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — അന്ന് രാമനും ലക്ഷ്മണനും സീതയും എന്ന മൂന്നുപേർ മാത്രമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു സഹായികൾ. മുനിയുടെ കരുണയും പ്രീതിയും രണ്ടും നിഃസ്വാർഥമാണ് — രാമന്റെ ദുഃഖത്തിൽ അദ്ദേഹം ദുഃഖിതൻ, സുഖത്തിൽ സുഖിതൻ. ‘സ്വർഗച്യുതമിവാമരം’ (സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ രാമന്റെ ദിവ്യത്വം വീണ്ടും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഭൂമിയിലെ ദേവൻതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ജനസ്ഥാനവധാദികം’ (ജനസ്ഥാനത്തെ വധം മുതലായവ) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ജനസ്ഥാനനിവാസിനാ’ (ജനസ്ഥാനത്തു വസിക്കുന്ന) എന്നുമാണ്. ഈ ഭാഗം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിലേക്കുള്ള രാമന്റെ ആദ്യവരവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അന്നും ഭരദ്വാജനാണ് അദ്ദേഹത്തിനു ചിത്രകൂടത്തിലേക്കുള്ള വഴി പറഞ്ഞുകൊടുത്തത്. ഇങ്ങനെ വനവാസത്തിന്റെ ആരംഭത്തിലും അന്ത്യത്തിലും ഒരേ മുനിതന്നെ സാക്ഷിയാകുന്നു.

‘ബ്രാഹ്മണർക്കുവേണ്ടി നിയുക്തനായി എല്ലാ താപസരെയും രക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, നിന്റെ കുറ്റമറ്റ ഈ ഭാര്യയെ രാവണൻ അപഹരിച്ചു. മാരീചനെ കണ്ടത്, സീതയെ ബലമായി കൊണ്ടുപോയത്, കബന്ധനെ കണ്ടത്, പമ്പയിലേക്കു പോയത്, ബാലിയെ നീ കൊന്ന സുഗ്രീവസഖ്യം, വൈദേഹിയെ തിരഞ്ഞത്, വായുപുത്രനായ ഹനുമാന്റെ കർമം, വൈദേഹിയെ കണ്ടെത്തിയശേഷം നളൻ സേതു നിർമിച്ച വിധം, സന്തുഷ്ടരായ വാനരയൂഥപന്മാർ ലങ്കയ്ക്കു തീകൊളുത്തിയ വിധം, പുത്രന്മാരോടും ബന്ധുക്കളോടും മന്ത്രിമാരോടും സൈന്യത്തോടും വാഹനങ്ങളോടുമൊപ്പം ബലദർപ്പിതനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട വിധം, ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്ന ആ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടശേഷം ദേവന്മാരുമായുണ്ടായ സമാഗമം, ദേവന്മാർ നിനക്കു വരം നൽകിയ വിധം — ധർമവത്സലാ, ഇതെല്ലാം എന്റെ തപസ്സുകൊണ്ട് ഞാൻ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. വിവരങ്ങൾ അറിയിക്കുന്ന എന്റെ ശിഷ്യന്മാരും ഇവിടെനിന്ന് നഗരത്തിലേക്കു പോയിവരുന്നുണ്ട്.’ ഭരദ്വാജൻ രാമായണത്തിന്റെ സാരം ചുരുക്കിപ്പറയുന്നു — ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യം വരെ. ഈ ആവർത്തനം രാമന്റെ വിജയത്തിന്റെ ഒരു സാരസംഗ്രഹംപോലെയാണ്; മുനിയുടെ ദിവ്യദൃഷ്ടിയുടെ തെളിവും. പത്താം ശ്ലോകത്തിന്റെയും പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിന്റെയും ഉത്തരാർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പ്രവൃത്ത്യാഖ്യാഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു — ‘പ്രവൃത്തി’ അഥവാ വൃത്താന്തം അറിയിക്കുന്നവർ എന്നും, ‘പ്രവൃത്തി’ എന്നു പേരുള്ള ശിഷ്യന്മാർ എന്നും; ‘പ്രവൃത്തി എന്നു പേരുള്ള ശിഷ്യന്മാർ’ എന്ന അർഥമാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം സ്വീകരിക്കുന്നത്. ഇങ്ങനെ ഭരദ്വാജന്റെ അറിവ് രണ്ടുവിധമാണ് — തപോബലംകൊണ്ടുള്ള അലൗകികവും ശിഷ്യന്മാരിലൂടെയുള്ള ലൗകികവും. ‘ദേവകണ്ടകേ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണത്താൽ, രാവണൻ ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായിരുന്നുവെന്നും അവന്റെ വധം സർവലോകത്തിനും ഹിതമായിരുന്നുവെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം കഴിഞ്ഞ സർഗങ്ങളിൽ വർണിച്ച ബ്രഹ്മാവുമായും ഇന്ദ്രനുമായുമുള്ള സമാഗമത്തെയും വരദാനത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘ശസ്ത്രധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഞാനും ഇവിടെ നിനക്ക് ഒരു വരം നൽകുന്നു; ഈ അർഘ്യം സ്വീകരിക്കുക; നാളെ നീ അയോധ്യയിലേക്കു പോകും.’ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആ വാക്ക് ശിരസ്സാ സ്വീകരിച്ച്, രാജപുത്രനായ ശ്രീമാൻ രാമൻ സന്തോഷത്തോടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് വരം ചോദിച്ചു: ‘ഭഗവൻ, അയോധ്യയിലേക്കു പോകുന്ന എന്റെ വഴിയിലെ എല്ലാ വൃക്ഷങ്ങളും അകാലത്തിൽ ഫലം നൽകുന്നവയും തേൻ ചൊരിയുന്നവയും ആകട്ടെ; അമൃതഗന്ധമുള്ള പലതരം ധാരാളം ഫലങ്ങളും ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അദ്ദേഹം വാഗ്ദാനം ചെയ്ത ഉടനെ, ആ വാക്കിനു തൊട്ടുപിന്നാലെ, അവിടെയുള്ള വൃക്ഷങ്ങൾ സ്വർഗവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയായി. ഫലമില്ലാത്തവ ഫലമുള്ളവയും പൂവില്ലാത്തവ പൂക്കൾ നിറഞ്ഞവയും ഉണങ്ങിയവ നിറയെ ഇലകളുള്ളവയും ആയി; വൃക്ഷങ്ങൾ തേൻ ചൊരിഞ്ഞു — പോകുന്ന വഴിയിൽ എല്ലാ ഭാഗത്തും മൂന്നു യോജന ദൂരം വരെ. അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ സന്തോഷത്തോടെ, സ്വർഗം ജയിച്ചവരെപ്പോലെ, ധാരാളം ദിവ്യഫലങ്ങൾ ഇഷ്ടംപോലെ ഭക്ഷിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. രാമന്റെ വരം വീണ്ടും സ്വാർഥരഹിതമാണ് — മുമ്പ് ഇന്ദ്രനോടു ചോദിച്ചതുപോലെ, അദ്ദേഹം വാനരന്മാർക്കുവേണ്ടി ഫലങ്ങൾ ചോദിക്കുന്നു. ‘ശ്വോ ഗമിഷ്യസി’ (നാളെ നീ പോകും) എന്നു പറഞ്ഞ് ഭരദ്വാജൻ രാമനെ ആ രാത്രി ആശ്രമത്തിൽ താമസിപ്പിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ പതിനാലു വർഷത്തിന്റെ അവധി കൃത്യമായി പൂർത്തിയാകുന്നു. ഇരുപതും ഇരുപത്തിയൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ അരശ്ലോകം നീങ്ങിയാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത് — ‘ഭവന്തു മാർഗേ ഭഗവൻ’ (ഭഗവൻ, വഴിയിൽ ഉണ്ടാകട്ടെ) എന്ന യാചനയുടെ ഉത്തരാർധം ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധത്തിലാണ്. ‘സ്വർഗപാദപസന്നിഭാഃ’ (സ്വർഗവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെയുള്ളവ) എന്ന ഉപമ വൃക്ഷങ്ങൾ കല്പവൃക്ഷങ്ങൾക്കു തുല്യമായി എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ഭരതന്റെ സേനയ്ക്കും ഭരദ്വാജൻ തപോബലംകൊണ്ട് ദിവ്യമായ ആതിഥ്യം ഒരുക്കിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ രാമന്റെ സേനയ്ക്കും അതുപോലെതന്നെ. വാനരന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ‘സ്വർഗജിതോ യഥൈവ’ (സ്വർഗം ജയിച്ചവരെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അവരുടെ വിജയത്തിന്റെ പ്രതിഫലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിൽ ജയിച്ച അവർ ഇപ്പോൾ സ്വർഗസുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.

When the fourteenth year was complete, on the fifth day of the lunar fortnight, Lakṣmaṇa's elder brother reached Bharadvāja's hermitage and, with all restraint, saluted the sage. The timing matters: Rāma had kept his vow to the letter, and the term of his exile was fulfilled without a single day short. So he did not enter Ayodhyā before his vow was done, but stopped at Bharadvāja's hermitage. Bowing to that sage, rich in austerity, he asked him: “Lord, have you heard whether there is plenty and good health in the city? Is Bharata attentive to the care of the people? Are my mothers still living?” The order of his questions is worth noting: first the people's food and health, then Bharata's duty as ruler, and last his mothers' lives, for a king's concern begins with his subjects. The great sage Bharadvāja smiled and answered the best of the Raghus joyfully, and his smile and delight already told that the news was good: “Bharata lives under your command and waits for you with matted hair. He sets your sandals before him and does everything in their name. All is well in your home.” Bharata, in other words, was not king himself but only Rāma's deputy, and the sandals recall the scene in the Ayodhyā Kāṇḍa when Bharata took Rāma's sandals home to rule in their name.

“Long ago,” the sage went on, “I saw you entering the great forest dressed in bark, with only your wife and your brother for company, cast out of your kingdom, wanting nothing but dharma; on foot, having given up everything, obeying your father's command, stripped of every comfort like an immortal fallen from heaven, bound by Kaikeyī's words and living on wild roots and fruit. Then, conqueror in battle, my heart was full of pity for you. But now I see you with your purpose achieved, surrounded by friends and kinsmen, your enemies conquered, and my joy is great. All the joys and sorrows, great as they were, that came to you while you lived in Janasthāna are known to me, Rāghava.” Bharadvāja sets two pictures side by side: Rāma going into exile, penniless, on foot, with only his brother and his wife, like a god fallen from heaven; and Rāma now, victorious, surrounded by friends and an army, seated in a divine aerial car. Then there had been only three of them; now there were helpers by the thousand. The sage's pity and his joy are both unselfish: he grieved in Rāma's grief and rejoiced in his joy. And the image of the immortal fallen from heaven hints again at Rāma's divinity: he is a god on earth. This recalls Rāma's first visit to Bharadvāja's hermitage in the Ayodhyā Kāṇḍa, when the sage showed him the way to Citrakūṭa, so that the same sage witnesses both the beginning and the end of the exile.

“While you were serving the brāhmaṇas and protecting all the ascetics, this blameless wife of yours was carried off by Rāvaṇa. How you saw Mārīca and Sītā was taken; how you met Kabandha and came to Pampā; your friendship with Sugrīva, when you killed Vālin; the search for Vaidehī and the deed of the Wind-god's son; how, once Vaidehī was found, Nala built the causeway, and the rejoicing monkey chiefs set Laṅkā on fire; how Rāvaṇa, proud of his strength, was killed in battle with his sons, kinsmen and ministers, his army and his mounts; and how, when that thorn in the gods' side was dead, you met the gods and were granted a boon — all this I know through the power of my austerities, you who love dharma. And my disciples, called Pravṛtti, go to and fro between here and the city.” In brief, Bharadvāja tells the heart of the Rāmāyaṇa from the Araṇya Kāṇḍa to the end of the Yuddha Kāṇḍa, a summary of Rāma's victory and a proof of the sage's divine sight. The disciples' name can be read two ways: either they are messengers who bring the news, or Pravṛtti is simply what they are called; either way the sage's knowledge is twofold, beyond the natural by his austerities and ordinary through his disciples. Calling Rāvaṇa the thorn of the gods means his death was for the good of every world, and the boon recalls the meeting with Brahmā and Indra described in the sargas before.

“I too will grant you a boon here, finest of warriors. Accept this guest-offering; tomorrow you will go to Ayodhyā.” By saying “tomorrow,” Bharadvāja kept Rāma at the hermitage for the night, so that the fourteen years were exactly fulfilled. Accepting his words with bowed head, the glorious prince, delighted, said, “So be it,” and asked for his boon: “Lord, along the road as I go to Ayodhyā, let every tree bear fruit out of season and flow with honey, and let there be many kinds of fruit smelling of nectar.” Once again Rāma's boon was not for himself: he asked for fruit for the monkeys, just as he had asked Indra before. No sooner had the sage promised “So be it” than the trees there became like the trees of heaven, like wish-granting trees: those without fruit bore fruit, those without flowers were covered in blossom, and withered trees were clothed in leaves and dripped with honey, for three leagues on every side of the travellers. Long before, in the Ayodhyā Kāṇḍa, Bharadvāja had used the power of his austerities to entertain Bharata's army with heavenly hospitality; now he did the same for Rāma's army. And those bulls among monkeys, delighted, ate their fill of divine fruits by the thousand, as happy as those who have won heaven; having won their war, they now tasted the joys of heaven as their reward.