रामेण अनुज्ञातं तत् अनुत्तमं हंसयुक्तं विमानं महता नादेन विहायसम् उत्पपात। ततः रघुनन्दनः सर्वतः चक्षुः पातयित्वा शशिनिभाननां मैथिलीं सीताम् अब्रवीत् — ‘वैदेहि, कैलासशिखराकारे त्रिकूटशिखरे स्थितां विश्वकर्मणा निर्मितां लङ्कां पश्य। सीते, मांसशोणितकर्दमम् एतत् आयोधनं पश्य — अत्र हरीणां राक्षसानां च महत् विशसनम् अभवत्। विशालाक्षि, एषः दत्तवरः प्रमाथी राक्षसेश्वरः रावणः तव हेतोः मया निहतः शेते।’ प्रथमस्य उत्तरार्धं ‘हंसयुक्तं महानादमुत्पपात विहायसम्’ इति वुल्गेटपाठः; समीक्षिते ‘उत्पपात महामेघः श्वसनेनोद्धतो यथा’ इति। पञ्चमस्य पूर्वार्धं ‘एष दत्तवरः शेते’ इति वुल्गेटमात्रम्। इदं सर्गम् आकाशात् कृतं यात्रावर्णनम् — रामः सीतायै सर्वं मार्गं विपरीतक्रमेण दर्शयति, लङ्कातः आरभ्य अयोध्यापर्यन्तम्। एतेन सम्पूर्णायाः कथायाः स्मरणं भवति — अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डपर्यन्तं यानि स्थानानि रामेण एकाकिना सीताविरहे दृष्टानि, तानि इदानीं सीतया सह पुनः दृश्यन्ते। प्रथमं रणभूमिः — सा मांसशोणितकर्दमा, भीषणा; किन्तु तत्र एव रावणः शेते, यः सीतायाः दुःखस्य कारणम् आसीत्। ‘तव हेतोः’ इति वचनं रामस्य सर्वस्य युद्धस्य प्रयोजनं स्पष्टयति। ‘दत्तवरः’ इति विशेषणेन ब्रह्मणः वरेण अवध्यः अपि सः मनुष्येण हतः इति सूच्यते — रावणः वरं याचमानः मनुष्यान् तुच्छान् मत्वा न गणितवान्। ‘शशिनिभाननाम्’ इति सीतायाः विशेषणं तस्याः प्रसन्नतां सूचयति — अग्निपरीक्षानन्तरं तस्याः मुखं चन्द्रवत् प्रकाशते। लङ्का कैलासशिखराकारे त्रिकूटे स्थिता — तस्याः सौन्दर्यम् अपि रामः निष्पक्षतया प्रशंसति। ‘हंसयुक्तम्’ इति विशेषणेन विमानस्य शोभा, ‘महानादम्’ इति पदेन तस्य वेगः सूच्यते। रामः सर्वतः चक्षुः पातयित्वा एव वक्तुम् आरभते — प्रथमं सः स्वयं दृश्यं पश्यति, ततः सीतायै दर्शयति, यथा कुशलः मार्गदर्शकः।

‘अत्र कुम्भकर्णः निहतः, निशाचरः प्रहस्तः च; अत्र हनूमता वानरेण धूम्राक्षः निहतः। अत्र महात्मना सुषेणेन विद्युन्माली हतः, लक्ष्मणेन च रावणिः इन्द्रजित् रणे निहतः। अत्र अङ्गदेन विकटः नाम राक्षसः निहतः; दुष्प्रेक्षः विरूपाक्षः, महापार्श्वमहोदरौ च अत्र हताः। अकम्पनः, अन्ये बलिनः राक्षसाः, त्रिशिराः, अतिकायः, देवान्तकनरान्तकौ च अत्र निहताः। युद्धोन्मत्तः मत्तः च राक्षसप्रवरौ, कुम्भकर्णस्य आत्मजौ बली निकुम्भः कुम्भः च अत्र हताः। वज्रदंष्ट्रः, दंष्ट्रः, बहवः राक्षसाः च हताः; दुर्धर्षः मकराक्षः मया युधि निपातितः। अकम्पनः, वीर्यवान् शोणिताक्षः, यूपाक्षः, प्रजङ्घः च महाहवे निहताः। अत्र भीमदर्शनः विद्युज्जिह्वः राक्षसः, यज्ञशत्रुः, महाबलः सुप्तघ्नः, सूर्यशत्रुः, अपरः ब्रह्मशत्रुः च निहताः। अत्र मन्दोदरी नाम रावणस्य भार्या साग्रेण सपत्नीसहस्रेण परिवारिता तं पर्यदेवयत्।’ षष्ठस्य उत्तरार्धम्, सप्तमस्य पूर्वार्धम्, अष्टमस्य पूर्वार्धं, दशमः आरभ्य चतुर्दशस्य पूर्वार्धपर्यन्तं च सर्वम् वुल्गेटमात्रम् — समीक्षिते केवलं कुम्भकर्ण-प्रहस्त-इन्द्रजित्-विरूपाक्ष-महापार्श्व-महोदर-अकम्पन-त्रिशिरस्-अतिकाय-देवान्तक-नरान्तकानाम् उल्लेखः। वुल्गेटे युद्धकाण्डस्य प्रायः सर्वेषां प्रमुखराक्षसानां नामानि संगृहीतानि, यथा अनुक्रमणी। अकम्पनस्य नाम द्विवारम् उक्तम् (९.१, १२.१) — वुल्गेटस्य एव पुनरुक्तिः। वानरवीराणाम् अपि स्मरणं कृतम् — हनूमान्, सुषेणः, अङ्गदः, लक्ष्मणः — येन विजयः सर्वेषां सहायानां संयुक्तः इति सूच्यते। मन्दोदर्याः विलापस्य स्मरणं करुणरसं योजयति — शत्रोः पत्न्याः अपि दुःखं रामः न विस्मरति। ‘साग्रेण’ इति पदं मुद्रणे स्पष्टम् (सहस्रात् अधिकेन), समीक्षिते ‘सास्रेण’ इति। एतेषु नामसु कतिपये — यथा यज्ञशत्रुः, ब्रह्मशत्रुः, सूर्यशत्रुः — रावणस्य सेनापतयः इति वुल्गेटस्य पूर्वसर्गेषु उक्ताः। नामावल्याः प्रयोजनं स्पष्टम् — सीता लङ्कायाम् अशोकवनिकायां निरुद्धा आसीत्, युद्धं न अपश्यत्; अतः रामः तस्यै युद्धस्य संक्षिप्तं वृत्तान्तं स्थानशः निवेदयति। एवं एषः अंशः युद्धकाण्डस्य सारसंग्रहः इव।

‘वरानने, एतत् समुद्रस्य तीर्थं दृश्यते, यत्र सागरम् उत्तीर्य वयं तां रात्रिम् उषिताः। विशालाक्षि, तव हेतोः लवणार्णवे सागरे मया बद्धः एषः सुदुष्करः नलसेतुः। वैदेहि, अक्षोभ्यं वरुणालयम् अपारम् इव गर्जन्तं शङ्खशुक्तिसमाकुलं सागरं पश्य। मैथिलि, हनुमतः विश्रामार्थं सागरं भित्त्वा उत्थितं काञ्चनं शैलेन्द्रं हिरण्यनाभं पश्य। समुद्रस्य कुक्षौ एतत् स्कन्धावारनिवेशनम्; अत्र पूर्वं विभुः महादेवः प्रसादम् अकरोत्। एतत् सागरस्य महात्मनः तीर्थं दृश्यते, सेतुबन्धः इति ख्यातं, त्रैलोक्येन पूजितम्; एतत् परमं पवित्रं महापातकनाशनम्। अत्र अयं राक्षसराजः विभीषणः आजगाम। सीते, एषा चित्रकानना किष्किन्धा दृश्यते, सुग्रीवस्य रम्या पुरी, यत्र मया वाली हतः।’ ततः वालिपालितां किष्किन्धां पुरीं दृष्ट्वा सीता प्रणयसाध्वसा रामं प्रश्रितं वाक्यम् अब्रवीत्। अस्मिन् अंशे वुल्गेटस्य विशिष्टः अंशः — एकोनविंशस्य उत्तरार्धात् एकविंशपर्यन्तं (स्कन्धावारः, महादेवस्य प्रसादः, सेतुबन्धतीर्थं, महापातकनाशनम्) — समीक्षिते नास्ति; एषः रामेश्वरतीर्थस्य माहात्म्यं सूचयति। हिन्दीभाष्यं ‘सेतुबन्धनात् पूर्वं मया स्थापिताः ते अत्र विराजमानाः अभवन्’ इति व्याख्याति। अस्मात् पञ्चदशात् श्लोकात् आरभ्य त्रयोविंशपर्यन्तं मुद्रणस्य अङ्काः अर्धश्लोकं प्रति विस्थापिताः — प्रत्येकः श्लोकः एकस्य वाक्यस्य उत्तरार्धेन अपरस्य पूर्वार्धेन च निर्मितः; एतत् समीक्षितविभागात् अर्धश्लोकेन विचलितम्, चतुर्विंशे च पुनः संगच्छते। हिरण्यनाभः सुन्दरकाण्डे मैनाकः इति प्रसिद्धः, यः हनूमतः विश्रामाय समुद्रात् उत्थितः। ‘लवणार्णवे’ इति मुद्रणस्य पाठः, समीक्षिते ‘सलिलार्णवे’। सेतोः दर्शनं रामस्य महत्तमं कर्म स्मारयति — यत् असाध्यम् इति सर्वे मन्यन्ते स्म, तत् नलस्य कौशलेन वानराणां श्रमेण च सिद्धम्। ‘तव हेतोः’ इति वचनं पुनः पुनः आवर्तते — रणभूमौ, सेतौ च — येन रामस्य सर्वः प्रयत्नः सीतार्थः इति दृढीकृतम्। सीतायाः प्रतिक्रिया अत्र न उक्ता, किन्तु किष्किन्धां दृष्ट्वा सा प्रथमं वदति — तस्याः हृदये वानराणाम् उपकारस्य स्मृतिः जागर्ति।

सीता अवदत् — ‘नृप, सुग्रीवस्य ताराप्रमुखाभिः प्रियभार्याभिः अन्येषां वानरेन्द्राणां स्त्रीभिः च परिवृता अहं त्वया सह राजधानीम् अयोध्यां गन्तुम् इच्छामि।’ वैदेह्या एवम् उक्तः राघवः ‘एवम् अस्तु’ इति ताम् उक्त्वा किष्किन्धां प्राप्य विमानं संस्थाप्य सुग्रीवं प्रेक्ष्य इदं वाक्यम् उवाच — ‘वानरशार्दूल, सर्वान् वानरपुङ्गवान् ब्रूहि — सर्वे स्त्रीभिः परिवृताः सीतया सह अयोध्यां यान्तु। महाबल, त्वम् अपि सर्वाभिः स्त्रीभिः सह; प्लवगाधिप, अभित्वरय, गच्छामः।’ अमिततेजसा रामेण एवम् उक्तः श्रीमान् वानराधिपतिः सुग्रीवः सर्वैः तैः समावृतः शीघ्रम् अन्तःपुरं प्रविश्य तारां उद्वीक्ष्य अब्रवीत् — ‘प्रिये, मैथिलीप्रियकाम्यया राघवेण अनुज्ञाता त्वं महात्मनां वानराणां नारीभिः सह त्वर; वानरयोषितः गृह्य वयं गच्छामः, दशरथस्य सर्वाः स्त्रियः अयोध्यां च दर्शयिष्यामः।’ सुग्रीवस्य वचः श्रुत्वा सर्वाङ्गशोभना तारा सर्वाः वानरयोषितः आहूय अब्रवीत् — ‘सुग्रीवेण अनुज्ञाताः यूयं सर्वैः वानरैः सह गन्तुम् अर्हथ; अयोध्यादर्शनेन मम अपि प्रियं कार्यं भविष्यति; रामस्य पौरजानपदैः सह प्रवेशं, दशरथस्य सर्वासां स्त्रीणां विभूतिं च द्रक्ष्यामः।’ तारया अनुज्ञाताः सर्वाः वानरयोषितः नेपथ्यविधिपूर्वं विमानं प्रदक्षिणीकृत्य सीतादर्शनकाङ्क्षया तत् विमानम् अध्यारोहन्। ताभिः सह शीघ्रम् उत्थितं विमानं प्रेक्ष्य राघवः ऋष्यमूकसमीपे वैदेहीं पुनः अब्रवीत्। अयं सम्पूर्णः प्रसङ्गः — चतुर्विंशात् सप्तत्रिंशस्य पूर्वार्धपर्यन्तं — वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते सर्वथा नास्ति। मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी अस्ति — तिलककारस्य मतेन अस्य कारणेन विमानम् एकं दिनं किष्किन्धायां स्थितम्, आश्विनशुक्लचतुर्थ्यां तत्र स्थित्वा पञ्चम्यां प्रस्थानं कृतम्, तस्मिन् एव दिने अङ्गदस्य युवराजाभिषेकः अपि कृतः इति महाभारतवनपर्वणः (२९१.५८–५९) आधारेण। सीतायाः इच्छा तस्याः स्नेहशीलतां दर्शयति — सा सहचारिणीभिः सह स्वगृहं गन्तुम् इच्छति। ‘प्रणयसाध्वसा’ इति पदं तस्याः संकोचं सूचयति। ताराचरित्रम् अपि मधुरम् — सा स्वयम् अपि अयोध्यां द्रष्टुम् उत्सुका। रामः सीतायाः इच्छां सद्यः स्वीकरोति — ‘एवमस्तु’ इति — अग्निपरीक्षानन्तरं सः तस्याः प्रत्येकम् इच्छां पूरयितुम् उत्सुकः। सुग्रीवः अपि रामस्य आज्ञां त्वरया पालयति; ‘अभित्वरय’ इति रामस्य वचनं तस्य अयोध्यागमनौत्सुक्यं दर्शयति। तारायाः वचने त्रीणि दर्शनीयानि — अयोध्या, रामस्य नगरप्रवेशः, दशरथपत्नीनां विभूतिः च — एतेन स्त्रीणां स्वाभाविकं कौतूहलं वर्ण्यते। वानरयोषितः ‘नेपथ्यविधिपूर्वम्’ अलंकृत्य विमानं प्रदक्षिणीकुर्वन्ति — मङ्गलाचारस्य पालनम्। एवं विमानं विशालः उत्सवसमूहः इव भवति।

‘सीते, सविद्युत् तोयदः इव महान् असौ काञ्चनैः धातुभिः वृतः गिरिवरः ऋष्यमूकः दृश्यते। अत्र अहं वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण समागतः, सीते, वालिनः वधार्थं मया समयः च कृतः। एषा सा चित्रकानना नलिनी पम्पा दृश्यते, यत्र त्वया विहीनः अहं सुदुःखितः विललाप। अस्याः तीरे मया धर्मचारिणी शबरी दृष्टा। अत्र योजनबाहुः कबन्धः मया निहतः। सीते, जनस्थाने असौ श्रीमान् वनस्पतिः दृश्यते, यत्र विलासिनि, तव हेतोः पक्षिणां प्रवरः बली महातेजाः जटायुः रावणेन हतः। अत्र खरः निहतः, दूषणः निपातितः, महावीर्यः त्रिशिराः च मया अजिह्मगैः बाणैः हतः।’ अष्टात्रिंशस्य पूर्वार्धं वुल्गेटमात्रम्। अत्र रामस्य स्मृतयः करुणाः — पम्पायाः तीरे तस्य विलापः, शबर्याः भक्तिः, कबन्धस्य उपदेशः, जटायोः बलिदानम्। ‘त्वया विहीनो यत्राहं विललाप सुदुःखितः’ इति स्वीकारः तस्य हृदयस्य कोमलतां प्रकटयति — सः वीरः सन् अपि प्रियावियोगे अश्रूणि अमुञ्चत्। जटायुः ‘पक्षिणां प्रवरो बली’ इति सम्मानितः — तस्य बलिदानं रामः सर्वदा स्मरति। समीक्षिते जटायोः उल्लेखः ‘यत्र युद्धं महद्वृत्तं तवहेतोर्विलासिनि। रावणस्य नृशंसस्य जटायोश्च महात्मनः’ इति षट्पाद्याम्; मुद्रणे तत्स्थाने ‘जटायुश्च महातेजास्तव हेतोर्विलासिनि। रावणेन हतो यत्र पक्षिणां प्रवरो बली’ इति भिन्नः पाठः, अतः ६.१११.०१९ इत्यस्य तृतीयार्धस्य प्रत्यक्षं प्रतिरूपं नास्ति। यात्रायाः क्रमः सम्यक् विपरीतः — किष्किन्धा, ऋष्यमूकः, पम्पा, जनस्थानम्, ततः दण्डकारण्यम्; यथा रामः आगतः, तथा एव विपरीतं प्रत्यागच्छति। ऋष्यमूके सुग्रीवेण सह सख्यम् — यत् अग्निसाक्षिकं कृतम् आसीत् — तत् एव सीतान्वेषणस्य मूलम् अभवत्। अतः रामः तस्य स्थानस्य स्मरणं विशेषेण करोति, विमाने च सुग्रीवः तस्य पार्श्वे एव उपविष्टः। ‘सविद्युदिव तोयदः’ इति उपमया ऋष्यमूकस्य काञ्चनधातवः विद्युत्सदृशाः इति सूच्यते। शबर्याः स्मरणं भक्त्याः महिमानं दर्शयति — सा रामस्य आगमनं प्रतीक्ष्य एव प्राणान् अधारयत्।

‘वरवर्णिनि, एतत् अस्माकं तत् आश्रमपदम्; शुभदर्शने, चित्रा पर्णशाला तथा दृश्यते, यत्र राक्षसेन्द्रेण रावणेन त्वं बलात् हृता। एषा रम्या प्रसन्नसलिला शुभा गोदावरी; कदलीवृतः अगस्त्यस्य आश्रमः अपि दृश्यते। एषः महात्मनः सुतीक्ष्णस्य दीप्तः आश्रमः, वैदेहि, महान् शरभङ्गाश्रमः च दृश्यते, यत्र सहस्राक्षः पुरंदरः शक्रः उपयातः। अस्मिन् देशे महाकायः विराधः मया निहतः। तनुमध्यमे, देवि, एते ते तापसाः दृश्यन्ते, यत्र सूर्यवैश्वानरोपमः कुलपतिः अत्रिः; सीते, अत्र त्वया धर्मचारिणी तापसी अनसूया दृष्टा। सुतनु, असौ शैलेन्द्रः चित्रकूटः प्रकाशते, यत्र कैकयीपुत्रः भरतः मां प्रसादयितुम् आगतः।’ पञ्चचत्वारिंशस्य पूर्वार्धं, सप्तचत्वारिंशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्रे। पर्णशालायाः दर्शनं सीतायाः हरणस्य स्मृतिं जागरयति — दुःखस्य आरम्भस्थानम्। रामः तत् अपि निर्भयः दर्शयति, यतः इदानीं तत् दुःखं समाप्तम्। मुद्रणे ऊनपञ्चाशे श्लोके विराधवधस्थानं (६.१११.०२५ इत्यस्य प्रथमार्धः) अत्र्याश्रमात् (०२४ इत्यस्य प्रथमार्धः) पूर्वम् उक्तम्; समीक्षिते क्रमः विपरीतः, अतः एतत् स्थानान्तरं, न लोपः। अनसूयायाः नाम मूले न, किन्तु ‘तापसी धर्मचारिणी’ इति पदेन सा सूच्यते, हिन्दीभाष्यं च ‘अनसूयादेवी’ इति स्पष्टयति। चित्रकूटस्य स्मरणं भरतस्य भक्तिं पुनः स्मारयति — यः चित्रकूटे रामं निवर्तयितुम् आगतः, सः अधुना नन्दिग्रामे प्रतीक्षते। दण्डकारण्यस्य आश्रमाणां क्रमः — अगस्त्यः, सुतीक्ष्णः, शरभङ्गः, अत्रिः — अरण्यकाण्डस्य विपरीतक्रमः; तत्र रामः चित्रकूटात् अत्रिं, ततः विराधं, शरभङ्गं, सुतीक्ष्णम्, अगस्त्यं च क्रमेण प्राप्तवान्। शरभङ्गाश्रमे इन्द्रस्य आगमनं अरण्यकाण्डे वर्णितम् — तत्र इन्द्रः रामं दूरात् दृष्ट्वा प्रतिनिवृत्तः।

‘एषा सा रम्या चित्रकानना यमुना दृश्यते; मैथिलि, एषः श्रीमान् भरद्वाजाश्रमः च दृश्यते। इयं पुण्या त्रिपथगा गङ्गा नदी दृश्यते, नानाद्विजगणाकीर्णा सम्प्रपुष्पितकानना। एतत् शृङ्गवेरपुरं, यत्र मम सखा गुहः; सीते, एषा सा यूपमालिनी सरयूः दृश्यते। सीते, एषा सा मम पितुः राजधानी दृश्यते; वैदेहि, पुनरागता त्वम् अयोध्यां प्रणामं कुरु।’ ततः ते सर्वे वानराः सविभीषणाः राक्षसाः च संहृष्टाः उत्पत्य उत्पत्य तदा तां पुरीं ददृशुः। ततः पाण्डुरहर्म्यमालिनीं विशालकक्ष्यां गजवाजिभिः वृतां महेन्द्रस्य अमरावतीम् इव तां पुरीं सराक्षसाः प्लवगाः अपश्यन्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। त्रिपञ्चाशस्य उत्तरार्धं, चतुःपञ्चाशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्रे। ‘प्रणामं पुनरागता’ इति वचनं सर्गस्य भावशिखरम् — चतुर्दशवर्षाणाम् अनन्तरं मातृभूमेः दर्शने पत्नी प्रथमं तां प्रणमतु इति रामस्य इच्छा। सरयूः ‘यूपमालिनी’ इति वर्णिता — तस्याः तीरे इक्ष्वाकुराजानां यज्ञयूपाः स्थिताः, ये तस्य वंशस्य धर्मनिष्ठां सूचयन्ति। वानराणाम् ‘उत्पत्योत्पत्य’ इति द्विरुक्तिः तेषां बालसुलभम् औत्सुक्यं दर्शयति — ते विमाने उत्प्लुत्य पुरीं द्रष्टुं स्पर्धन्ते। अयोध्यायाः अमरावत्या सह उपमा तस्याः दिव्यत्वं सूचयति; रामः इन्द्रवत् तस्याः अधिपतिः भविष्यति। गुहस्य ‘सखा मम’ इति स्मरणं तस्य निषादराजस्य प्रति स्नेहं दर्शयति, यस्मै पञ्चविंशत्यधिकशततमे सर्गे हनूमान् सन्देशं नेष्यति। यमुना-गङ्गा-सरयूणां त्रयाणां नदीनां दर्शनं पवित्रतायाः अनुक्रमः इव — भरद्वाजस्य प्रयागे आश्रमः, गङ्गायाः तीरे गुहस्य राज्यं, सरयूतीरे पितुः पुरी। पञ्चपञ्चाशे श्लोके ‘पुनरागता’ इति पदं सीतायाः प्रत्यागमनं विशेषेण निर्दिशति — या रावणेन हृता, सा इदानीं सम्मानेन स्वगृहं प्रत्यागता। रामः प्रथमं स्वयं न, अपितु सीतां प्रणन्तुं वदति — एतेन तस्याः गौरवं वर्ध्यते। अग्रिमे सर्गे रामः भरद्वाजाश्रमे अवतरिष्यति — अतः अयोध्यायाः दर्शनं दूरात् एव।

రాముని అనుమతితో హంసలు పూన్చిన ఆ సాటిలేని విమానం మహానాదంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది. తరువాత రఘునందనుడు అన్నివైపులా చూపు సారించి, చంద్రుని వంటి ముఖం గల మైథిలి సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, కైలాసశిఖరం వంటి ఆకారం గల త్రికూటశిఖరం మీద ఉన్న, విశ్వకర్మ నిర్మించిన లంకను చూడు. సీతా, మాంసంతోనూ రక్తంతోనూ బురదగా మారిన ఈ యుద్ధభూమిని చూడు — ఇక్కడ వానరులకూ రాక్షసులకూ మహాసంహారం జరిగింది. విశాలాక్షీ, వరాలు పొందినవాడూ అందరినీ మర్దించేవాడూ అయిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు నీ కోసం నాచేత చంపబడి ఇక్కడ పడి ఉన్నాడు.’ మొదటి శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘హంసయుక్తం మహానాదముత్పపాత విహాయసం’ (హంసలు పూన్చిన విమానం మహానాదంతో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది) అనేది వల్గేట్ పాఠం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘ఉత్పపాత మహామేఘః శ్వసనేనోద్ధతో యథా’ (గాలికి ఎగరగొట్టబడిన మహామేఘంలా ఎగిరింది) అని ఉంది. ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం ‘ఏష దత్తవరః శేతే’ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఈ సర్గ ఆకాశం నుండి చేసిన యాత్రావర్ణన — రాముడు సీతకు దారి మొత్తాన్నీ విపరీతక్రమంలో, లంక నుండి మొదలుపెట్టి అయోధ్య వరకు చూపిస్తాడు. దీనివల్ల కథ మొత్తం స్మరణకు వస్తుంది — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ వరకు సీతావిరహంలో రాముడు ఒంటరిగా చూసిన ప్రదేశాలు ఇప్పుడు సీతతో కలిసి మళ్ళీ కనిపిస్తాయి. మొదట రణభూమి — అది మాంసరక్తాల బురదతో భీకరంగా ఉంది; కానీ అక్కడే సీత దుఃఖానికి కారణమైన రావణుడు పడి ఉన్నాడు. ‘తవ హేతోః’ (నీ కోసం) అనే మాట రాముని యుద్ధమంతటి ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘దత్తవరః’ (వరాలు పొందినవాడు) అనే విశేషణంతో, బ్రహ్మ వరం వల్ల అవధ్యుడైనా అతడు మనిషి చేతిలో చనిపోయాడని సూచించబడుతుంది — వరం కోరేటప్పుడు రావణుడు మనుషులను తుచ్ఛులుగా భావించి లెక్కలోకి తీసుకోలేదు. ‘శశినిభాననాం’ (చంద్రుని వంటి ముఖం గల) అనే సీత విశేషణం ఆమె ప్రసన్నతను సూచిస్తుంది — అగ్నిపరీక్ష తరువాత ఆమె ముఖం చంద్రునిలా ప్రకాశిస్తోంది. లంక కైలాసశిఖరం వంటి త్రికూటం మీద ఉంది — రాముడు దాని సౌందర్యాన్ని కూడా నిష్పక్షపాతంగా ప్రశంసిస్తాడు. ‘హంసయుక్తం’ అనే విశేషణంతో విమానపు శోభా, ‘మహానాదం’ అనే పదంతో దాని వేగమూ సూచించబడతాయి. రాముడు అన్నివైపులా చూపు సారించిన తరువాతనే మాట్లాడడం మొదలుపెడతాడు — నేర్పరి అయిన మార్గదర్శకునిలా మొదట తాను దృశ్యాన్ని చూసి, తరువాత సీతకు చూపిస్తాడు.

‘ఇక్కడ కుంభకర్ణుడూ, నిశాచరుడైన ప్రహస్తుడూ చంపబడ్డారు; ఇక్కడ వానరుడైన హనుమంతుడు ధూమ్రాక్షుని చంపాడు. ఇక్కడ మహాత్ముడైన సుషేణుడు విద్యున్మాలిని చంపాడు, లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో రావణుని కుమారుడైన ఇంద్రజిత్తును చంపాడు. ఇక్కడ అంగదుడు వికటుడనే రాక్షసుని చంపాడు; చూడడానికే భయంకరుడైన విరూపాక్షుడూ, మహాపార్శ్వ మహోదరులూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. అకంపనుడూ, ఇతర బలవంతులైన రాక్షసులూ, త్రిశిరుడూ, అతికాయుడూ, దేవాంతక నరాంతకులూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. రాక్షసశ్రేష్ఠులైన యుద్ధోన్మత్తుడూ మత్తుడూ, కుంభకర్ణుని కుమారులైన బలవంతులు నికుంభుడూ కుంభుడూ ఇక్కడ చంపబడ్డారు. వజ్రదంష్ట్రుడూ, దంష్ట్రుడూ, అనేక రాక్షసులూ చంపబడ్డారు; ఎదిరించలేని మకరాక్షుణ్ణి నేను యుద్ధంలో కూల్చాను. అకంపనుడూ, వీర్యవంతుడైన శోణితాక్షుడూ, యూపాక్షుడూ, ప్రజంఘుడూ మహాయుద్ధంలో చంపబడ్డారు. ఇక్కడ భయంకరంగా కనిపించే విద్యుజ్జిహ్వుడనే రాక్షసుడూ, యజ్ఞశత్రువూ, మహాబలుడైన సుప్తఘ్నుడూ, సూర్యశత్రువూ, మరొకడు బ్రహ్మశత్రువూ చంపబడ్డారు. ఇక్కడ రావణుని భార్య మండోదరి వెయ్యికి మించిన సవతులతో చుట్టుముట్టబడి అతని కోసం విలపించింది.’ ఆరవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం, ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం, పదవ శ్లోకం నుండి పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వరకు అంతా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో కేవలం కుంభకర్ణుడు, ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, విరూపాక్షుడు, మహాపార్శ్వుడు, మహోదరుడు, అకంపనుడు, త్రిశిరుడు, అతికాయుడు, దేవాంతకుడు, నరాంతకుడు — వీరి ప్రస్తావన మాత్రమే ఉంది. వల్గేట్ పాఠంలో యుద్ధకాండలోని దాదాపు ప్రముఖ రాక్షసులందరి పేర్లూ ఒక అనుక్రమణికలా సంగ్రహించబడ్డాయి. అకంపనుని పేరు రెండుసార్లు చెప్పబడింది (9.1, 12.1) — ఇది వల్గేట్ పాఠపు పునరుక్తే. వానరవీరుల స్మరణ కూడా చేయబడింది — హనుమంతుడు, సుషేణుడు, అంగదుడు, లక్ష్మణుడు — దీనివల్ల విజయం సహాయకులందరి సమిష్టి కృషి అని సూచించబడుతుంది. మండోదరి విలాపాన్ని గుర్తుచేయడం కరుణరసాన్ని జోడిస్తుంది — శత్రువు భార్య దుఃఖాన్ని కూడా రాముడు మరచిపోడు. ‘సాగ్రేణ’ అనే పదం ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది (వెయ్యికి మించిన), సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సాస్రేణ’ (కన్నీళ్ళతో కూడిన) అని ఉంది. ఈ పేర్లలో కొన్ని — యజ్ఞశత్రువు, బ్రహ్మశత్రువు, సూర్యశత్రువు వంటివి — రావణుని సేనాపతులని వల్గేట్ పాఠపు పూర్వసర్గలలో చెప్పబడింది. నామావళి ప్రయోజనం స్పష్టం — సీత లంకలో అశోకవనంలో బంధించబడి ఉంది, యుద్ధాన్ని చూడలేదు; అందువల్ల రాముడు ఆమెకు యుద్ధపు సంక్షిప్త వృత్తాంతాన్ని ప్రదేశాల వారీగా నివేదిస్తాడు. ఇలా ఈ భాగం యుద్ధకాండకు సారసంగ్రహం వంటిది.

‘వరాననా, ఇది సముద్రపు రేవు కనిపిస్తోంది; ఇక్కడే సాగరాన్ని దాటి మనం ఆ రాత్రి గడిపాము. విశాలాక్షీ, నీ కోసం ఉప్పుసముద్రమైన సాగరంపై నేను కట్టించిన అతిదుష్కరమైన నలసేతువు ఇదే. వైదేహీ, కలచలేని, వరుణుని నివాసమైన, అంతులేనిదానిలా గర్జిస్తున్న, శంఖాలతోనూ ముత్యపుచిప్పలతోనూ నిండిన సాగరాన్ని చూడు. మైథిలీ, హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సాగరాన్ని చీల్చుకుని పైకి లేచిన బంగారు పర్వతరాజు హిరణ్యనాభుని చూడు. సముద్రపు కుక్షిలో ఉన్న ఇది మన సైన్యపు విడిది; ఇక్కడ పూర్వం విభుడైన మహాదేవుడు అనుగ్రహించాడు. మహాత్ముడైన సాగరపు తీర్థం ఇదిగో కనిపిస్తోంది, ‘సేతుబంధం’ అని ప్రసిద్ధమైనది, ముల్లోకాలచేత పూజించబడేది; ఇది పరమపవిత్రమైనది, మహాపాతకాలను నశింపజేసేది. ఇక్కడికే ఈ రాక్షసరాజు విభీషణుడు వచ్చాడు. సీతా, ఇదిగో రంగురంగుల వనాలు గల కిష్కింధ కనిపిస్తోంది — సుగ్రీవుని రమ్యమైన నగరం, ఇక్కడే నేను వాలిని చంపాను.’ అప్పుడు వాలి పాలించిన కిష్కింధానగరాన్ని చూసి, ప్రణయంతో కూడిన సంకోచంతో సీత రామునితో వినయంగా ఇలా అన్నది. ఈ భాగంలో వల్గేట్ పాఠపు విశిష్టమైన అంశం — పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం నుండి ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం వరకు (సైన్యపు విడిది, మహాదేవుని అనుగ్రహం, సేతుబంధతీర్థం, మహాపాతకనాశనం) — సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; ఇది రామేశ్వరతీర్థపు మాహాత్మ్యాన్ని సూచిస్తుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘సేతువు కట్టడానికి ముందు నాచేత ప్రతిష్ఠించబడి ఆయన ఇక్కడ వెలిశాడు’ అని వివరిస్తుంది. ఈ పదిహేనవ శ్లోకం నుండి ఇరవై మూడవ శ్లోకం వరకు ముద్రణలోని సంఖ్యలు అర్ధశ్లోకం మేర జరిగిపోయాయి — ప్రతి శ్లోకమూ ఒక వాక్యపు ఉత్తరార్ధంతోనూ మరొక వాక్యపు పూర్వార్ధంతోనూ ఏర్పడింది; ఇది సమీక్షిత విభజన నుండి అర్ధశ్లోకం మేర తప్పుకుంది, ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం దగ్గర మళ్ళీ కలుస్తుంది. హిరణ్యనాభుడు సుందరకాండలో మైనాకుడుగా ప్రసిద్ధుడు; అతడు హనుమంతుని విశ్రాంతి కోసం సముద్రం నుండి పైకి లేచాడు. ‘లవణార్ణవే’ (ఉప్పుసముద్రంలో) అనేది ముద్రిత పాఠం, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సలిలార్ణవే’ (జలసముద్రంలో). సేతువు దర్శనం రాముని మహత్తమ కార్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అందరూ అసాధ్యమని భావించినది నలుని నైపుణ్యంతోనూ వానరుల శ్రమతోనూ సిద్ధించింది. ‘తవ హేతోః’ (నీ కోసం) అనే మాట మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — రణభూమిలోనూ సేతువు దగ్గరా — దీనివల్ల రాముని ప్రయత్నమంతా సీత కోసమేనని దృఢమవుతుంది. ఇక్కడ సీత ప్రతిస్పందన చెప్పబడలేదు, కానీ కిష్కింధను చూసి ఆమె మొదట మాట్లాడుతుంది — ఆమె హృదయంలో వానరుల ఉపకారపు స్మృతి మేల్కొంటుంది.

సీత ఇలా అన్నది — ‘రాజా, తార మొదలైన సుగ్రీవుని ప్రియభార్యలతోనూ ఇతర వానరేంద్రుల స్త్రీలతోనూ కలిసి నీతో పాటు రాజధాని అయిన అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాను.’ వైదేహి ఇలా అనగా రాఘవుడు ఆమెతో ‘అలాగే కానీ’ అని చెప్పి, కిష్కింధను చేరి, విమానాన్ని నిలిపి, సుగ్రీవుని చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలా, వానరశ్రేష్ఠులందరికీ చెప్పు — అందరూ తమ స్త్రీలతో కలిసి సీతతో పాటు అయోధ్యకు రావాలని. మహాబలా, నీవు కూడా నీ స్త్రీలందరితో కలిసి రా; వానరాధిపా, త్వరపెట్టు, మనం వెళ్దాం.’ అమితతేజస్వి అయిన రాముడు ఇలా చెప్పగా శ్రీమంతుడైన వానరాధిపతి సుగ్రీవుడు వారందరితో కలిసి త్వరగా అంతఃపురంలో ప్రవేశించి, తారను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రియా, మైథిలికి ప్రియం చేయాలనే కోరికతో రాఘవుడు అనుమతించాడు; మహాత్ములైన వానరుల స్త్రీలతో కలిసి నీవు త్వరపడు; వానరస్త్రీలను తీసుకుని మనం వెళ్దాం, దశరథుని భార్యలందరినీ, అయోధ్యనూ వారికి చూపిస్తాం.’ సుగ్రీవుని మాట విని సర్వాంగసుందరి అయిన తార వానరస్త్రీలందరినీ పిలిచి ఇలా అన్నది — ‘సుగ్రీవుని అనుమతితో మీరు వానరులందరితో కలిసి వెళ్ళవచ్చు; అయోధ్యను చూడడం వల్ల నాకు కూడా ప్రియమైన పని జరుగుతుంది; పౌరజానపదులతో కలిసి రాముడు నగరంలో ప్రవేశించడాన్నీ, దశరథుని భార్యలందరి వైభవాన్నీ చూస్తాం.’ తార అనుమతించగా వానరస్త్రీలందరూ విధిపూర్వకంగా అలంకరించుకుని, విమానానికి ప్రదక్షిణం చేసి, సీతను చూడాలనే కోరికతో ఆ విమానం ఎక్కారు. వారితో కలిసి త్వరగా పైకి లేచిన విమానాన్ని చూసి రాఘవుడు ఋష్యమూకం సమీపంలో వైదేహితో మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు. ఈ ప్రసంగమంతా — ఇరవై నాలుగవ శ్లోకం నుండి ముప్పై ఏడవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వరకు — వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో అసలు లేదు. ముద్రణలో ఇక్కడ ఒక పాదటిప్పణి ఉంది — తిలకవ్యాఖ్యాత అభిప్రాయం ప్రకారం దీని కారణంగా విమానం ఒక రోజు కిష్కింధలో ఆగింది, ఆశ్వయుజ శుక్ల చతుర్థి నాడు అక్కడ ఉండి పంచమి నాడు బయలుదేరింది, అదే రోజున అంగదుని యువరాజాభిషేకం కూడా జరిగింది — మహాభారతం వనపర్వం (291.58–59) ఆధారంగా. సీత కోరిక ఆమె స్నేహశీలాన్ని చూపిస్తుంది — తన సహచరిణులతో కలిసి ఇంటికి వెళ్ళాలని ఆమె కోరుకుంటుంది. ‘ప్రణయసాధ్వసా’ (ప్రణయంతో కూడిన సంకోచం గల) అనే పదం ఆమె సంకోచాన్ని సూచిస్తుంది. తార పాత్ర కూడా మధురమైనది — ఆమె కూడా అయోధ్యను చూడాలని ఉత్సుకురాలై ఉంది. రాముడు సీత కోరికను వెంటనే స్వీకరిస్తాడు — ‘ఏవమస్తు’ (అలాగే కానీ) అని — అగ్నిపరీక్ష తరువాత అతడు ఆమె ప్రతి కోరికనూ తీర్చడానికి ఉత్సుకుడై ఉన్నాడు. సుగ్రీవుడు కూడా రాముని ఆజ్ఞను త్వరగా పాలిస్తాడు; ‘అభిత్వరయ’ (త్వరపెట్టు) అనే రాముని మాట అతని అయోధ్యాగమనపు ఉత్సుకతను చూపిస్తుంది. తార మాటలో మూడు చూడదగినవి ఉన్నాయి — అయోధ్య, రాముని నగరప్రవేశం, దశరథుని భార్యల వైభవం — దీనితో స్త్రీల సహజమైన కుతూహలం వర్ణించబడుతుంది. వానరస్త్రీలు ‘నేపథ్యవిధిపూర్వం’ (విధిపూర్వకంగా వేషాలంకారాలు చేసుకుని) అలంకరించుకుని విమానానికి ప్రదక్షిణం చేస్తారు — మంగళాచారాన్ని పాటిస్తారు. ఇలా విమానం ఒక విశాలమైన ఉత్సవసమూహంలా అవుతుంది.

‘సీతా, మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా బంగారు ధాతువులతో నిండిన ఆ మహాపర్వతం ఋష్యమూకం కనిపిస్తోంది. ఇక్కడే నేను వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునితో కలుసుకున్నాను, సీతా, వాలిని వధించడానికి ఒప్పందం చేసుకున్నాను. రంగురంగుల వనాలు గల, తామరలతో నిండిన ఆ పంప ఇదిగో కనిపిస్తోంది; ఇక్కడే నీవు లేక నేను మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించాను. దీని తీరంలోనే నేను ధర్మచారిణి అయిన శబరిని చూశాను. ఇక్కడే యోజనం పొడవు చేతులు గల కబంధుణ్ణి నేను చంపాను. సీతా, జనస్థానంలో ఆ శోభాయమానమైన మహావృక్షం కనిపిస్తోంది; విలాసినీ, అక్కడే నీ కోసం పక్షులలో శ్రేష్ఠుడూ బలవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన జటాయువు రావణునిచేత చంపబడ్డాడు. ఇక్కడ ఖరుడు చంపబడ్డాడు, దూషణుడు కూల్చబడ్డాడు, మహావీర్యుడైన త్రిశిరుడు కూడా సూటిగా వెళ్ళే నా బాణాలతో చంపబడ్డాడు.’ ముప్పై ఎనిమిదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇక్కడ రాముని స్మృతులు కరుణాజనకమైనవి — పంపాతీరంలో అతని విలాపం, శబరి భక్తి, కబంధుని ఉపదేశం, జటాయువు బలిదానం. ‘త్వయా విహీనో యత్రాహం విలలాప సుదుఃఖితః’ (నీవు లేక నేను ఇక్కడ మిక్కిలి దుఃఖంతో విలపించాను) అనే అంగీకారం అతని హృదయపు కోమలత్వాన్ని వెల్లడిస్తుంది — వీరుడైనా ప్రియావియోగంలో అతడు కన్నీళ్ళు కార్చాడు. జటాయువు ‘పక్షిణాం ప్రవరో బలీ’ (పక్షులలో శ్రేష్ఠుడు, బలవంతుడు) అని సమ్మానించబడ్డాడు — అతని బలిదానాన్ని రాముడు ఎల్లప్పుడూ గుర్తుంచుకుంటాడు. సమీక్షిత సంస్కరణలో జటాయువు ప్రస్తావన ‘యత్ర యుద్ధం మహద్వృత్తం తవహేతోర్విలాసిని. రావణస్య నృశంసస్య జటాయోశ్చ మహాత్మనః’ (విలాసినీ, నీ కోసం క్రూరుడైన రావణునికీ మహాత్ముడైన జటాయువుకూ ఇక్కడ మహాయుద్ధం జరిగింది) అనే ఆరు పాదాల శ్లోకంలో ఉంది; ముద్రణలో దాని స్థానంలో ‘జటాయుశ్చ మహాతేజాస్తవ హేతోర్విలాసిని. రావణేన హతో యత్ర పక్షిణాం ప్రవరో బలీ’ అనే వేరే పాఠం ఉంది, అందువల్ల 6.111.019 లోని ఐదవ పాదానికి ప్రత్యక్ష ప్రతిరూపం లేదు. యాత్రాక్రమం సరిగ్గా విపరీతంగా ఉంది — కిష్కింధ, ఋష్యమూకం, పంప, జనస్థానం, తరువాత దండకారణ్యం; రాముడు ఎలా వచ్చాడో సరిగ్గా దానికి విపరీతంగా తిరిగి వెళ్తున్నాడు. ఋష్యమూకంలో అగ్నిసాక్షిగా సుగ్రీవునితో చేసుకున్న స్నేహమే సీతాన్వేషణకు మూలమైంది. అందువల్ల రాముడు ఆ ప్రదేశాన్ని ప్రత్యేకంగా గుర్తుచేసుకుంటాడు, విమానంలో సుగ్రీవుడు అతని పక్కనే కూర్చుని ఉన్నాడు. ‘సవిద్యుదివ తోయదః’ (మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా) అనే ఉపమానంతో ఋష్యమూకంలోని బంగారు ధాతువులు మెరుపుల వంటివని సూచించబడుతుంది. శబరిని గుర్తుచేసుకోవడం భక్తి మహిమను చూపిస్తుంది — రాముని రాక కోసం ఎదురుచూస్తూనే ఆమె ప్రాణాలు నిలుపుకుంది.

‘వరవర్ణినీ, ఇదే మన ఆ ఆశ్రమప్రదేశం; శుభదర్శనా, రంగురంగుల ఆ పర్ణశాల కూడా అలాగే కనిపిస్తోంది — ఇక్కడే రాక్షసేంద్రుడైన రావణుడు నిన్ను బలవంతంగా అపహరించాడు. ఇదిగో రమ్యమైన, నిర్మలమైన నీరు గల శుభప్రదమైన గోదావరి; అరటిచెట్లతో చుట్టబడిన అగస్త్యుని ఆశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. ఇది మహాత్ముడైన సుతీక్ష్ణుని ప్రకాశించే ఆశ్రమం; వైదేహీ, సహస్రాక్షుడూ పురందరుడూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) వచ్చిన విశాలమైన శరభంగాశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. ఈ ప్రదేశంలోనే మహాకాయుడైన విరాధుణ్ణి నేను చంపాను. సన్నని నడుము గలదానా, దేవీ, ఆ తాపసులు ఇదిగో కనిపిస్తున్నారు — ఇక్కడే సూర్యాగ్నుల వంటి కులపతి అత్రి ఉన్నాడు; సీతా, ఇక్కడే నీవు ధర్మచారిణి అయిన తాపసి అనసూయను చూశావు. సుందరీ, పర్వతరాజైన ఆ చిత్రకూటం ప్రకాశిస్తోంది; ఇక్కడికే కైకేయి కుమారుడైన భరతుడు నన్ను ప్రసన్నుణ్ణి చేసుకోవడానికి వచ్చాడు.’ నలభై ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, నలభై ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. పర్ణశాల దర్శనం సీతాపహరణపు స్మృతిని మేల్కొలుపుతుంది — దుఃఖం మొదలైన చోటు. రాముడు దానిని కూడా నిర్భయంగా చూపిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు ఆ దుఃఖం ముగిసింది. ముద్రణలో నలభై తొమ్మిదవ శ్లోకంలో విరాధవధస్థానం (6.111.025 మొదటి పాదం) అత్రి ఆశ్రమానికి (6.111.024 మొదటి పాదం) ముందు చెప్పబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం విపరీతం, అందువల్ల ఇది స్థానమార్పిడి, లోపం కాదు. అనసూయ పేరు మూలంలో లేదు, కానీ ‘తాపసీ ధర్మచారిణీ’ (ధర్మచారిణి అయిన తాపసి) అనే పదంతో ఆమె సూచించబడుతుంది, హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘అనసూయాదేవి’ అని స్పష్టం చేస్తుంది. చిత్రకూటపు స్మరణ భరతుని భక్తిని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తుంది — చిత్రకూటంలో రాముణ్ణి వెనక్కి తీసుకువెళ్ళడానికి వచ్చినవాడు ఇప్పుడు నందిగ్రామంలో ఎదురుచూస్తున్నాడు. దండకారణ్యంలోని ఆశ్రమాల క్రమం — అగస్త్యుడు, సుతీక్ష్ణుడు, శరభంగుడు, అత్రి — అరణ్యకాండకు విపరీతక్రమం; అక్కడ రాముడు చిత్రకూటం నుండి అత్రిని, తరువాత విరాధుణ్ణి, శరభంగుణ్ణి, సుతీక్ష్ణుణ్ణి, అగస్త్యుణ్ణి క్రమంగా చేరాడు. శరభంగాశ్రమానికి ఇంద్రుడు రావడం అరణ్యకాండలో వర్ణించబడింది — అక్కడ ఇంద్రుడు రాముణ్ణి దూరం నుండి చూసి వెనుదిరిగాడు.

‘రంగురంగుల వనాలు గల రమ్యమైన ఆ యమున ఇదిగో కనిపిస్తోంది; మైథిలీ, శోభాయమానమైన భరద్వాజాశ్రమం కూడా కనిపిస్తోంది. రకరకాల పక్షిగణాలతో నిండిన, బాగా పూచిన వనాలు గల, మూడు మార్గాలలో ప్రవహించే పుణ్యనది గంగ ఇదిగో కనిపిస్తోంది. ఇది శృంగిబేరపురం, ఇక్కడే నా మిత్రుడు గుహుడు ఉన్నాడు; సీతా, యజ్ఞస్తంభాల వరుసలతో కూడిన ఆ సరయువు ఇదిగో కనిపిస్తోంది. సీతా, నా తండ్రి రాజధాని ఇదిగో కనిపిస్తోంది; వైదేహీ, తిరిగి వచ్చిన నీవు అయోధ్యకు ప్రణామం చెయ్యి.’ అప్పుడు విభీషణునితో కూడిన వానరులూ రాక్షసులూ అందరూ ఆనందంతో మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరెగిరి ఆ నగరాన్ని చూశారు. తరువాత తెల్లని మేడల వరుసలు గల, విశాలమైన ప్రాంగణాలు గల, ఏనుగులతోనూ గుర్రాలతోనూ నిండిన, మహేంద్రుని అమరావతి వంటి ఆ నగరాన్ని రాక్షసులతో కూడిన వానరులు చూశారు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. యాభై మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ, యాభై నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘ప్రణామం పునరాగతా’ (తిరిగి వచ్చిన నీవు ప్రణామం చెయ్యి) అనే మాట ఈ సర్గకు భావశిఖరం — పద్నాలుగేళ్ళ తరువాత మాతృభూమిని చూసినప్పుడు భార్య మొదట దానికి ప్రణమించాలని రాముని కోరిక. సరయువు ‘యూపమాలినీ’ (యజ్ఞస్తంభాల వరుసలతో కూడినది) అని వర్ణించబడింది — దాని తీరంలో ఇక్ష్వాకురాజుల యజ్ఞస్తంభాలు ఉన్నాయి, అవి ఆ వంశపు ధర్మనిష్ఠను సూచిస్తాయి. వానరుల ‘ఉత్పత్యోత్పత్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరెగిరి) అనే ద్విరుక్తి వారి పసితనపు ఉత్సుకతను చూపిస్తుంది — వారు విమానంలో ఎగిరెగిరి నగరాన్ని చూడడానికి పోటీపడుతున్నారు. అయోధ్యను అమరావతితో పోల్చడం దాని దివ్యత్వాన్ని సూచిస్తుంది; ఇంద్రునిలా రాముడు దానికి అధిపతి కాబోతున్నాడు. ‘సఖా మమ’ (నా మిత్రుడు) అని గుహుని గుర్తుచేసుకోవడం ఆ నిషాదరాజుపై అతని స్నేహాన్ని చూపిస్తుంది; నూట ఇరవై ఐదవ సర్గలో హనుమంతుడు అతనికి సందేశం తీసుకువెళ్తాడు. యమున, గంగ, సరయువు అనే మూడు నదుల దర్శనం పవిత్రతకు ఒక అనుక్రమం వంటిది — ప్రయాగలో భరద్వాజుని ఆశ్రమం, గంగాతీరంలో గుహుని రాజ్యం, సరయూతీరంలో తండ్రి నగరం. యాభై ఐదవ శ్లోకంలో ‘పునరాగతా’ (తిరిగి వచ్చినది) అనే పదం సీత తిరిగి రావడాన్ని ప్రత్యేకంగా నిర్దేశిస్తుంది — రావణుడు అపహరించినామె ఇప్పుడు సమ్మానంతో తన ఇంటికి తిరిగి వచ్చింది. రాముడు మొదట తాను కాకుండా సీతను ప్రణమించమని చెబుతాడు — దీనివల్ల ఆమె గౌరవం పెరుగుతుంది. తరువాతి సర్గలో రాముడు భరద్వాజాశ్రమంలో దిగుతాడు — అందువల్ల అయోధ్య దర్శనం ఇప్పటికి దూరం నుండే.

ராமனின் இசைவு பெற்ற, அன்னங்கள் பூட்டப்பட்ட அந்த ஒப்பற்ற விமானம் பேரொலியோடு வானில் எழுந்தது. பிறகு ரகுநந்தனன் எல்லாப் புறமும் கண்களைச் செலுத்தி, நிலவு போன்ற முகமுடைய மைதிலியான சீதையிடம் சொன்னான்: ‘வைதேகி, கைலாச மலையின் சிகரம் போன்ற வடிவுடைய திரிகூட மலையின் உச்சியில் அமைந்த, விசுவகர்மாவால் படைக்கப்பட்ட இலங்கையைப் பார். சீதே, சதையும் குருதியும் சேறாகிக் கிடக்கும் இந்தப் போர்க்களத்தைப் பார் — இங்கே வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் பெரும் படுகொலை நிகழ்ந்தது. அகன்ற கண்களுடையவளே, வரம் பெற்றவனும் அனைவரையும் கலக்கியவனுமான இந்த ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் உன் பொருட்டு என்னால் கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கிறான்.’ முதல் சுலோகத்தின் பின்பாதி ‘ஹம்ஸயுக்தம் மஹாநாதமுத்பபாத விஹாயஸம்’ என்பது வல்கேட் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘உத்பபாத மஹாமேக: ஶ்வஸனேனோத்ததோ யதா’ (காற்றால் உந்தப்பட்ட பெருமேகம் போல எழுந்தது) என்று உள்ளது. ஐந்தாவது சுலோகத்தின் முன்பாதியான ‘ஏஷ தத்தவர: ஶேதே’ வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தச் சர்க்கம் வானிலிருந்து செய்யப்படும் பயண வருணனை — இலங்கையிலிருந்து தொடங்கி அயோத்தி வரை, ராமன் சீதைக்கு வழி முழுவதையும் தலைகீழ் வரிசையில் காட்டுகிறான். இதனால் கதை முழுவதும் நினைவுகூரப்படுகிறது — ஆரண்ய காண்டம் முதல் யுத்த காண்டம் வரை, சீதையைப் பிரிந்து ராமன் தனியனாகக் கண்ட இடங்கள் இப்போது சீதையோடு மீண்டும் காணப்படுகின்றன. முதலில் போர்க்களம் — சதையும் குருதியும் சேறான, அச்சமூட்டும் இடம்; ஆனால் அங்கேதான் சீதையின் துயருக்குக் காரணமான ராவணன் கிடக்கிறான். ‘தவ ஹேதோ:’ — ‘உன் பொருட்டு’ — என்ற சொல் ராமனின் போர் முழுவதன் நோக்கத்தையும் தெளிவாக்குகிறது. ‘தத்தவர:’ — ‘வரம் பெற்றவன்’ — என்ற அடைமொழியால், பிரம்மனின் வரத்தால் கொல்ல முடியாதவனாக இருந்தும் அவன் ஒரு மனிதனால் கொல்லப்பட்டான் என்பது சுட்டப்படுகிறது — வரம் கேட்டபோது ராவணன் மனிதர்களை அற்பமாகக் கருதி அவர்களைக் கணக்கில் கொள்ளவில்லை. ‘ஶஶிநிபானனாம்’ — ‘நிலவு போன்ற முகமுடையவள்’ — என்ற சீதையின் அடைமொழி அவளுடைய மனத்தெளிவைச் சுட்டுகிறது — அக்கினிப் பரீட்சைக்குப் பின் அவள் முகம் நிலவைப் போல ஒளிர்கிறது. இலங்கை கைலாச சிகரம் போன்ற திரிகூடத்தில் அமைந்துள்ளது — அதன் அழகையும் ராமன் நடுநிலையோடு போற்றுகிறான். ‘ஹம்ஸயுக்தம்’ என்ற அடைமொழியால் விமானத்தின் அழகும், ‘மஹாநாதம்’ என்ற சொல்லால் அதன் வேகமும் சுட்டப்படுகின்றன. ராமன் எல்லாப் புறமும் கண்களைச் செலுத்திய பின்னரே பேசத் தொடங்குகிறான் — திறமையான வழிகாட்டியைப் போல, முதலில் தானே காட்சியைப் பார்க்கிறான், பிறகு சீதைக்குக் காட்டுகிறான்.

‘இங்கே கும்பகர்ணனும், இரவில் திரியும் பிரஹஸ்தனும் கொல்லப்பட்டார்கள்; இங்கே வானரனான அனுமனால் தூம்ராக்ஷன் கொல்லப்பட்டான். இங்கே பெருந்தன்மையுடைய சுஷேணனால் வித்யுன்மாலி கொல்லப்பட்டான்; ராவணனின் மகனான இந்திரஜித் லக்ஷ்மணனால் போரில் கொல்லப்பட்டான். இங்கே அங்கதனால் விகடன் என்ற ராக்ஷசன் கொல்லப்பட்டான்; பார்க்கவே அஞ்சத்தக்க விரூபாக்ஷனும், மகாபார்சுவனும் மகோதரனும் இங்கே கொல்லப்பட்டார்கள். அகம்பனனும், வலிமைமிக்க பிற ராக்ஷசர்களும், திரிசிரஸும், அதிகாயனும், தேவாந்தகனும் நராந்தகனும் இங்கே கொல்லப்பட்டார்கள். ராக்ஷசர்களில் சிறந்த யுத்தோன்மத்தனும் மத்தனும், கும்பகர்ணனின் மகன்களான வலிமைமிக்க நிகும்பனும் கும்பனும் இங்கே கொல்லப்பட்டார்கள். வஜ்ரதம்ஷ்டிரனும், தம்ஷ்டிரனும், பல ராக்ஷசர்களும் கொல்லப்பட்டார்கள்; வெல்ல அரிய மகராக்ஷன் என்னால் போரில் வீழ்த்தப்பட்டான். அகம்பனனும், வீரமுடைய சோணிதாக்ஷனும், யூபாக்ஷனும், பிரஜங்கனும் பெரும் போரில் கொல்லப்பட்டார்கள். இங்கே அச்சமூட்டும் தோற்றமுடைய வித்யுஜ்ஜிஹ்வன் என்ற ராக்ஷசனும், யஜ்ஞசத்ருவும், பெரும் வலிமையுடைய சுப்தக்னனும், சூரியசத்ருவும், மற்றொருவனான பிரம்மசத்ருவும் கொல்லப்பட்டார்கள். இங்கே ராவணனின் மனைவியான மண்டோதரி, ஆயிரத்திற்கும் மேற்பட்ட சக்களத்திகள் சூழ, அவனுக்காகப் புலம்பினாள்.’ ஆறாவது சுலோகத்தின் பின்பாதி, ஏழாவதின் முன்பாதி, எட்டாவதின் முன்பாதி, பத்தாவது முதல் பதினான்காவதின் முன்பாதி வரை உள்ள அனைத்தும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — திறனாய்வுப் பதிப்பில் கும்பகர்ணன், பிரஹஸ்தன், இந்திரஜித், விரூபாக்ஷன், மகாபார்சுவன், மகோதரன், அகம்பனன், திரிசிரஸ், அதிகாயன், தேவாந்தகன், நராந்தகன் ஆகியோர் மட்டுமே குறிப்பிடப்படுகிறார்கள். வல்கேட் பாடத்தில் யுத்த காண்டத்தின் ஏறக்குறைய எல்லா முக்கிய ராக்ஷசர்களின் பெயர்களும் ஒரு பொருளடக்கம் போலத் தொகுக்கப்பட்டுள்ளன. அகம்பனனின் பெயர் இருமுறை வருகிறது (9.1, 12.1) — இது வல்கேட் பாடத்தின் மீள்கூற்றே. வானர வீரர்களும் நினைவுகூரப்படுகிறார்கள் — அனுமன், சுஷேணன், அங்கதன், லக்ஷ்மணன் — இதனால் வெற்றி எல்லாத் துணைவர்களுக்கும் பொதுவானது என்பது சுட்டப்படுகிறது. மண்டோதரியின் புலம்பலை நினைவுகூர்வது கருணைச் சுவையைச் சேர்க்கிறது — பகைவனின் மனைவியின் துயரையும் ராமன் மறக்கவில்லை. ‘ஸாக்ரேண’ என்ற சொல் அச்சுப் பதிப்பில் தெளிவாக உள்ளது (ஆயிரத்திற்கும் மேற்பட்ட); திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸாஸ்ரேண’ (கண்ணீரோடு) என்று உள்ளது. இந்தப் பெயர்களில் சில — யஜ்ஞசத்ரு, பிரம்மசத்ரு, சூரியசத்ரு போன்றவை — ராவணனின் படைத்தலைவர்கள் என்று வல்கேட் பாடத்தின் முந்தைய சர்க்கங்களில் சொல்லப்பட்டுள்ளனர். பெயர்ப் பட்டியலின் நோக்கம் தெளிவானது — சீதை இலங்கையில் அசோக வனத்தில் அடைக்கப்பட்டிருந்தாள்; போரைக் காணவில்லை; ஆகவே ராமன் அவளுக்குப் போரின் சுருக்கமான வரலாற்றை இடம் இடமாக எடுத்துரைக்கிறான். இவ்வாறு இந்தப் பகுதி யுத்த காண்டத்தின் சாரத் தொகுப்பு போன்றது.

‘அழகிய முகமுடையவளே, கடலின் இந்தத் துறை தெரிகிறது; இங்கேதான் கடலைக் கடந்து நாம் அந்த இரவைக் கழித்தோம். அகன்ற கண்களுடையவளே, உன் பொருட்டு உப்புக் கடலில் என்னால் கட்டப்பட்ட, செய்வதற்கு மிக அரிய நள சேது இதுவே. வைதேகி, கலக்க முடியாததும், வருணனின் இருப்பிடமும், கரையற்றது போலக் கர்ஜிப்பதும், சங்குகளாலும் சிப்பிகளாலும் நிறைந்ததுமான கடலைப் பார். மைதிலி, அனுமன் ஓய்வெடுப்பதற்காகக் கடலைப் பிளந்து எழுந்த பொன் மலையரசனான ஹிரண்யநாபனைப் பார். கடலின் வயிற்றில் இருப்பது இந்தப் படை முகாம்; இங்கே முன்பு எங்கும் நிறைந்த மகாதேவன் அருள் புரிந்தான். பெருமைமிக்க கடலின் இந்தத் தீர்த்தம் தெரிகிறது; சேதுபந்தம் என்று புகழ்பெற்றது, மூவுலகங்களாலும் வணங்கப்படுவது; இது மிகப் புனிதமானது, பெரும் பாவங்களை அழிப்பது. இங்கேதான் இந்த ராக்ஷச அரசன் விபீஷணன் வந்தான். சீதே, பல வண்ணக் காடுகளுடைய இந்தக் கிஷ்கிந்தை தெரிகிறது; சுக்ரீவனின் அழகிய நகரம் இது; இங்கேதான் என்னால் வாலி கொல்லப்பட்டான்.’ பிறகு வாலியால் ஆளப்பட்டிருந்த கிஷ்கிந்தை நகரைக் கண்டு, அன்பும் தயக்கமும் கலந்தவளாகச் சீதை ராமனிடம் பணிவான சொல்லைச் சொன்னாள். இந்தப் பகுதியில் வல்கேட் பாடத்திற்கே உரிய ஒரு பகுதி — பத்தொன்பதாவதின் பின்பாதி முதல் இருபத்தொன்றாவது வரை (படை முகாம், மகாதேவனின் அருள், சேதுபந்தத் தீர்த்தம், பெரும் பாவங்களை அழிப்பது) — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இது ராமேசுவரத் தீர்த்தத்தின் பெருமையைச் சுட்டுகிறது. ‘சேது கட்டுவதற்கு முன் என்னால் பிரதிஷ்டை செய்யப்பட்டு அவர் இங்கே எழுந்தருளியிருந்தார்’ என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. இந்தப் பதினைந்தாவது சுலோகம் முதல் இருபத்து மூன்றாவது வரை அச்சுப் பதிப்பின் எண்கள் அரைச் சுலோகம் நகர்ந்துள்ளன — ஒவ்வொரு சுலோகமும் ஒரு வாக்கியத்தின் பின்பாதியாலும் அடுத்ததின் முன்பாதியாலும் ஆனது; இது திறனாய்வுப் பதிப்பின் பிரிவிலிருந்து அரைச் சுலோகம் விலகியுள்ளது; இருபத்து நான்காவதில் மீண்டும் ஒத்துப்போகிறது. ஹிரண்யநாபன் சுந்தர காண்டத்தில் மைநாகம் என்று புகழ்பெற்றது; அனுமன் ஓய்வெடுப்பதற்காகக் கடலிலிருந்து எழுந்தது அதுவே. ‘லவணார்ணவே’ (உப்புக் கடலில்) என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸலிலார்ணவே’ (நீர்க் கடலில்) என்று உள்ளது. சேதுவைக் காண்பது ராமனின் மிகப் பெரும் செயலை நினைவூட்டுகிறது — முடியாதது என்று அனைவரும் கருதியது, நளனின் திறமையாலும் வானரர்களின் உழைப்பாலும் நிறைவேறியது. ‘உன் பொருட்டு’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — போர்க்களத்திலும், சேதுவிலும் — இதனால் ராமனின் முயற்சி முழுவதும் சீதைக்காகவே என்பது உறுதிப்படுகிறது. சீதையின் எதிர்வினை இங்கே சொல்லப்படவில்லை; ஆனால் கிஷ்கிந்தையைக் கண்டதும் அவள் முதன்முதலில் பேசுகிறாள் — வானரர்கள் செய்த உதவியின் நினைவு அவள் இதயத்தில் விழித்தெழுகிறது.

சீதை சொன்னாள்: ‘அரசே, சுக்ரீவனின் அன்பு மனைவியரான தாரை முதலானோரும் பிற வானரத் தலைவர்களின் மனைவியரும் சூழ, உன்னோடு தலைநகரான அயோத்திக்குச் செல்ல விரும்புகிறேன்.’ வைதேகி இவ்வாறு சொன்னதும், ராகவன் அவளிடம் ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ என்று சொல்லி, கிஷ்கிந்தையை அடைந்து விமானத்தை நிறுத்தி, சுக்ரீவனைப் பார்த்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘வானரர்களில் புலியே, வானரர்களில் சிறந்தோர் அனைவரிடமும் சொல் — அனைவரும் தம் பெண்கள் சூழச் சீதையோடு அயோத்திக்கு வரட்டும். பெரும் வலிமையுடையவனே, நீயும் உன் பெண்கள் அனைவரோடும் வா; வானரத் தலைவனே, விரைவுபடுத்து; நாம் புறப்படுவோம்.’ அளவற்ற ஒளியுடைய ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், சிறப்புமிக்க வானரத் தலைவன் சுக்ரீவன் அவர்கள் அனைவரும் சூழ, விரைவில் அந்தப்புரம் புகுந்து தாரையைப் பார்த்துச் சொன்னான்: ‘அன்பே, மைதிலிக்கு இனியதைச் செய்ய விரும்பிய ராகவன் இசைவு தந்துள்ளான்; பெருந்தன்மையுடைய வானரர்களின் மனைவியரோடு நீ விரைந்து வா; வானரப் பெண்களை அழைத்துக்கொண்டு நாம் செல்வோம்; தசரதனின் மனைவியர் அனைவரையும் அயோத்தியையும் அவர்களுக்குக் காட்டுவோம்.’ சுக்ரீவனின் சொல்லைக் கேட்டு, எல்லா அங்கங்களிலும் அழகுடைய தாரை வானரப் பெண்கள் அனைவரையும் அழைத்துச் சொன்னாள்: ‘சுக்ரீவனின் இசைவு பெற்ற நீங்கள் வானரர்கள் அனைவரோடும் செல்லத் தகும்; அயோத்தியைக் காண்பது எனக்கும் இனிய செயலாகும்; நகர மக்களோடும் நாட்டு மக்களோடும் ராமன் நகருக்குள் நுழைவதையும், தசரதனின் மனைவியர் அனைவரின் செல்வச் சிறப்பையும் காண்போம்.’ தாரையின் இசைவு பெற்ற வானரப் பெண்கள் அனைவரும், அலங்கார முறைப்படி அணிசெய்துகொண்டு, விமானத்தை வலம் வந்து, சீதையைக் காணும் ஆவலோடு அந்த விமானத்தில் ஏறினார்கள். அவர்களோடு விரைவில் மேலெழுந்த விமானத்தைக் கண்டு, ரிஷ்யமூகத்தின் அருகே ராகவன் மீண்டும் வைதேகியிடம் சொன்னான். இந்த நிகழ்ச்சி முழுவதும் — இருபத்து நான்காவது முதல் முப்பத்தேழாவதின் முன்பாதி வரை — வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அறவே இல்லை. அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே ஓர் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — திலக உரையாசிரியரின் கருத்துப்படி, இதன் காரணமாக விமானம் ஒரு நாள் கிஷ்கிந்தையில் தங்கியது; ஆசுவின மாத வளர்பிறைச் சதுர்த்தியில் அங்கே தங்கி, பஞ்சமியில் புறப்பட்டது; அதே நாளில் அங்கதனுக்கு இளவரசுப் பட்டமும் சூட்டப்பட்டது — இது மகாபாரத வன பர்வத்தை (291.58–59) அடிப்படையாகக் கொண்டது. சீதையின் விருப்பம் அவளுடைய அன்புள்ளத்தைக் காட்டுகிறது — தோழியரோடு தன் வீட்டுக்குச் செல்ல அவள் விரும்புகிறாள். ‘ப்ரணயஸாத்வஸா’ — ‘அன்பும் தயக்கமும் கலந்தவள்’ — என்ற சொல் அவளுடைய கூச்சத்தைச் சுட்டுகிறது. தாரையின் இயல்பும் இனிமையானது — அவளும் அயோத்தியைக் காண ஆவலாக இருக்கிறாள். ராமன் சீதையின் விருப்பத்தை உடனே ஏற்கிறான் — ‘அப்படியே ஆகட்டும்’ — அக்கினிப் பரீட்சைக்குப் பின் அவளுடைய ஒவ்வொரு விருப்பத்தையும் நிறைவேற்ற அவன் ஆவலாக இருக்கிறான். சுக்ரீவனும் ராமனின் ஆணையை விரைந்து நிறைவேற்றுகிறான்; ‘அபித்வரய’ — ‘விரைவுபடுத்து’ — என்ற ராமனின் சொல் அயோத்தி செல்வதில் அவனுக்குள்ள ஆவலைக் காட்டுகிறது. தாரையின் சொல்லில் காண வேண்டியவை மூன்று — அயோத்தி, ராமன் நகருக்குள் நுழைதல், தசரதனின் மனைவியரின் செல்வச் சிறப்பு — இதனால் பெண்களின் இயல்பான ஆர்வம் வருணிக்கப்படுகிறது. வானரப் பெண்கள் ‘நேபத்யவிதிபூர்வம்’ — அலங்கார முறைப்படி — அணிசெய்துகொண்டு விமானத்தை வலம் வருகிறார்கள் — இது மங்கல வழக்கத்தைக் கடைப்பிடிப்பதாகும். இவ்வாறு விமானம் ஒரு பெரும் விழாக் கூட்டம் போல ஆகிறது.

‘சீதே, மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல, பொன் தாதுக்களால் சூழப்பட்ட அந்தப் பெரிய சிறந்த மலையான ரிஷ்யமூகம் தெரிகிறது. இங்கேதான் நான் வானரத் தலைவனான சுக்ரீவனைச் சந்தித்தேன்; சீதே, வாலியைக் கொல்வதற்காக நான் உடன்படிக்கையும் செய்தேன். பல வண்ணக் காடுகளுடைய, தாமரைகள் நிறைந்த அந்தப் பம்பை தெரிகிறது; உன்னைப் பிரிந்த நான் பெருந்துயரோடு இங்கேதான் புலம்பினேன். இதன் கரையில்தான் அறவழி நடந்த சபரியை நான் கண்டேன். இங்கேதான் ஒரு யோஜனை நீளக் கைகளுடைய கபந்தனை நான் கொன்றேன். சீதே, ஜனஸ்தானத்தில் அந்தச் சிறப்புமிக்க பெரிய மரம் தெரிகிறது; எழிலுடையவளே, அங்கேதான் உன் பொருட்டு, பறவைகளில் சிறந்தவனும் வலிமைமிக்கவனும் பேரொளியுடையவனுமான ஜடாயு ராவணனால் கொல்லப்பட்டான். இங்கே கரன் கொல்லப்பட்டான், தூஷணன் வீழ்த்தப்பட்டான், பெரும் வீரமுடைய திரிசிரஸும் நேராகச் செல்லும் என் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டான்.’ முப்பத்தெட்டாவது சுலோகத்தின் முன்பாதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இங்கே ராமனின் நினைவுகள் இரக்கமூட்டுபவை — பம்பைக் கரையில் அவனுடைய புலம்பல், சபரியின் பக்தி, கபந்தனின் அறிவுரை, ஜடாயுவின் உயிர்த் தியாகம். ‘உன்னைப் பிரிந்த நான் பெருந்துயரோடு இங்கேதான் புலம்பினேன்’ என்ற ஒப்புதல் அவனுடைய இதயத்தின் மென்மையை வெளிப்படுத்துகிறது — வீரனாக இருந்தும், அன்புக்குரியவளைப் பிரிந்தபோது அவன் கண்ணீர் சொரிந்தான். ஜடாயு ‘பறவைகளில் சிறந்தவன், வலிமைமிக்கவன்’ என்று மதிக்கப்படுகிறான் — அவனுடைய உயிர்த் தியாகத்தை ராமன் எப்போதும் நினைவுகூர்கிறான். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஜடாயுவின் குறிப்பு ‘யத்ர யுத்தம் மஹத்வ்ருத்தம் தவஹேதோர்விலாஸினி. ராவணஸ்ய ந்ருஶம்ஸஸ்ய ஜடாயோஶ்ச மஹாத்மன:’ (எழிலுடையவளே, உன் பொருட்டு, கொடியவனான ராவணனுக்கும் பெருந்தன்மையுடைய ஜடாயுவுக்கும் இடையே பெரும் போர் நிகழ்ந்த இடம்) என்ற ஆறு பாதச் சுலோகத்தில் உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் அதன் இடத்தில் ‘ஜடாயுஶ்ச மஹாதேஜாஸ்தவ ஹேதோர்விலாஸினி. ராவணேன ஹதோ யத்ர பக்ஷிணாம் ப்ரவரோ பலீ’ என்ற வேறு பாடம் உள்ளது; ஆகவே 6.111.019இன் மூன்றாம் பாதிக்கு நேரடியான ஒப்புப் பகுதி இல்லை. பயணத்தின் வரிசை சரியாகத் தலைகீழானது — கிஷ்கிந்தை, ரிஷ்யமூகம், பம்பை, ஜனஸ்தானம், பிறகு தண்டகாரண்யம்; ராமன் வந்த வழியிலேயே தலைகீழாகத் திரும்புகிறான். ரிஷ்யமூகத்தில் சுக்ரீவனோடு செய்த நட்பு — அக்கினி சாட்சியாகச் செய்யப்பட்டது — அதுவே சீதையைத் தேடுவதற்கு அடிப்படையாயிற்று. ஆகவே ராமன் அந்த இடத்தைச் சிறப்பாக நினைவுகூர்கிறான்; விமானத்தில் சுக்ரீவனும் அவன் அருகிலேயே அமர்ந்திருக்கிறான். ‘ஸவித்யுதிவ தோயத:’ — ‘மின்னலோடு கூடிய மேகம் போல’ — என்ற உவமையால் ரிஷ்யமூகத்தின் பொன் தாதுக்கள் மின்னலைப் போன்றவை என்று சுட்டப்படுகிறது. சபரியை நினைவுகூர்வது பக்தியின் பெருமையைக் காட்டுகிறது — ராமனின் வருகையை எதிர்பார்த்தே அவள் உயிரைத் தாங்கியிருந்தாள்.

‘சிறந்த நிறமுடையவளே, இதுவே நம்முடைய அந்த ஆசிரம இடம்; இனிய தோற்றமுடையவளே, அழகிய அந்தப் பர்ணசாலையும் அவ்வாறே தெரிகிறது; இங்கேதான் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணனால் நீ வலிந்து கவரப்பட்டாய். இதுவே அழகிய, தெளிந்த நீருடைய, மங்கலமான கோதாவரி; வாழைகள் சூழ்ந்த அகஸ்தியரின் ஆசிரமமும் தெரிகிறது. இதுவே பெருந்தன்மையுடைய சுதீக்ஷ்ணரின் ஒளிரும் ஆசிரமம்; வைதேகி, பெரிய சரபங்க ஆசிரமமும் தெரிகிறது; அங்கேதான் ஆயிரம் கண்களுடைய புரந்தரனான இந்திரன் வந்தான். இந்த இடத்தில்தான் பெரிய உடலுடைய விராதன் என்னால் கொல்லப்பட்டான். மெல்லிய இடையுடையவளே, தேவி, அந்தத் தவசிகள் இதோ தெரிகிறார்கள்; அங்கே சூரியனுக்கும் அக்கினிக்கும் நிகரான குலபதி அத்திரி இருக்கிறார்; சீதே, இங்கேதான் அறவழி நடந்த தவப்பெண்ணான அனசூயையை நீ கண்டாய். அழகிய உடலுடையவளே, அதோ மலையரசனான சித்திரகூடம் ஒளிர்கிறது; அங்கேதான் கைகேயியின் மகன் பரதன் என்னைச் சமாதானப்படுத்த வந்தான்.’ நாற்பத்தைந்தாவது சுலோகத்தின் முன்பாதியும், நாற்பத்தேழாவதின் பின்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. பர்ணசாலையைக் காண்பது சீதை கவரப்பட்டதன் நினைவை எழுப்புகிறது — துயரம் தொடங்கிய இடம். ராமன் அதையும் அச்சமின்றிக் காட்டுகிறான்; ஏனெனில் இப்போது அந்தத் துயரம் முடிந்துவிட்டது. அச்சுப் பதிப்பில் நாற்பத்தொன்பதாவது சுலோகத்தில் விராதன் கொல்லப்பட்ட இடம் (6.111.025இன் முதல் பாதி) அத்திரியின் ஆசிரமத்திற்கு (024இன் முதல் பாதி) முன் சொல்லப்படுகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் வரிசை தலைகீழானது; ஆகவே இது இடமாற்றமே, விடுபடல் அல்ல. அனசூயையின் பெயர் மூலத்தில் இல்லை; ஆனால் ‘தாபஸீ தர்மசாரிணீ’ — ‘அறவழி நடந்த தவப்பெண்’ — என்ற சொல்லால் அவள் சுட்டப்படுகிறாள்; இந்தி உரையும் ‘அனசூயா தேவி’ என்று தெளிவுபடுத்துகிறது. சித்திரகூடத்தின் நினைவு பரதனின் பக்தியை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — சித்திரகூடத்தில் ராமனைத் திருப்பி அழைக்க வந்தவன் இப்போது நந்திகிராமத்தில் காத்திருக்கிறான். தண்டகாரண்யத்தின் ஆசிரமங்களின் வரிசை — அகஸ்தியர், சுதீக்ஷ்ணர், சரபங்கர், அத்திரி — ஆரண்ய காண்டத்தின் வரிசைக்குத் தலைகீழானது; அங்கே ராமன் சித்திரகூடத்திலிருந்து அத்திரியையும், பிறகு விராதனையும், சரபங்கரையும், சுதீக்ஷ்ணரையும், அகஸ்தியரையும் வரிசையாக அடைந்தான். சரபங்கரின் ஆசிரமத்திற்கு இந்திரன் வந்தது ஆரண்ய காண்டத்தில் வருணிக்கப்பட்டுள்ளது — அங்கே இந்திரன் ராமனைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டு திரும்பிச் சென்றான்.

‘இதோ அழகிய, பல வண்ணக் காடுகளுடைய அந்த யமுனை தெரிகிறது; மைதிலி, இதோ சிறப்புமிக்க பரத்வாஜரின் ஆசிரமமும் தெரிகிறது. இதோ புனிதமான, மூன்று வழிகளில் செல்லும் கங்கை நதி தெரிகிறது — பலவகைப் பறவைக் கூட்டங்கள் நிறைந்தது, முழுதும் பூத்த காடுகளுடையது. இதுவே சிருங்கவேரபுரம்; இங்கே என் தோழன் குகன் இருக்கிறான்; சீதே, இதோ வேள்வித் தூண்களை மாலையாக அணிந்த அந்தச் சரயு தெரிகிறது. சீதே, இதோ என் தந்தையின் தலைநகர் தெரிகிறது; வைதேகி, மீண்டும் திரும்பி வந்த நீ அயோத்தியை வணங்கு.’ பிறகு அந்த வானரர்கள் அனைவரும், விபீஷணனோடு ராக்ஷசர்களும், மிக மகிழ்ந்து, துள்ளித் துள்ளி அப்போது அந்த நகரைப் பார்த்தார்கள். பிறகு வெண்ணிற மாளிகை வரிசைகளும், அகன்ற முற்றங்களும் உடைய, யானைகளாலும் குதிரைகளாலும் நிறைந்த, மகேந்திரனின் அமராவதியைப் போன்ற அந்த நகரை ராக்ஷசர்களோடு வானரர்கள் கண்டார்கள். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. ஐம்பத்து மூன்றாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியும், ஐம்பத்து நான்காவதின் பின்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘ப்ரணாமம் புனராகதா’ — ‘மீண்டும் வந்த நீ வணங்கு’ — என்ற சொல் சர்க்கத்தின் உணர்ச்சி உச்சம் — பதினான்கு ஆண்டுகளுக்குப் பின் தாய்மண்ணைக் காணும்போது, மனைவி முதலில் அதை வணங்கட்டும் என்பது ராமனின் விருப்பம். சரயு ‘யூபமாலினீ’ — ‘வேள்வித் தூண்களை மாலையாக அணிந்தவள்’ — என்று வருணிக்கப்படுகிறாள் — அதன் கரையில் இக்ஷ்வாகு அரசர்களின் வேள்வித் தூண்கள் நிற்கின்றன; அவை அந்த வம்சத்தின் அறப்பற்றைச் சுட்டுகின்றன. வானரர்களின் ‘உத்பத்யோத்பத்ய’ — ‘துள்ளித் துள்ளி’ — என்ற இரட்டிப்பு அவர்களுடைய குழந்தைத்தனமான ஆர்வத்தைக் காட்டுகிறது — விமானத்தில் துள்ளிக் குதித்து நகரைக் காண அவர்கள் போட்டியிடுகிறார்கள். அயோத்தியை அமராவதியோடு ஒப்பிடுவது அதன் தெய்விகத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது; ராமன் இந்திரனைப் போல அதன் தலைவனாவான். ‘ஸகா மம’ — ‘என் தோழன்’ — என்று குகனை நினைவுகூர்வது அந்த நிஷாத அரசனிடம் அவனுக்குள்ள அன்பைக் காட்டுகிறது; நூற்று இருபத்தைந்தாவது சர்க்கத்தில் அனுமன் அவனிடம் செய்தி கொண்டு செல்வான். யமுனை, கங்கை, சரயு என்ற மூன்று நதிகளைக் காண்பது புனிதத்தின் வரிசை போன்றது — பிரயாகையில் பரத்வாஜரின் ஆசிரமம், கங்கைக் கரையில் குகனின் அரசு, சரயுக் கரையில் தந்தையின் நகரம். ஐம்பத்தைந்தாவது சுலோகத்தில் ‘புனராகதா’ — ‘மீண்டும் வந்தவள்’ — என்ற சொல் சீதை திரும்பி வந்ததைச் சிறப்பாகக் குறிப்பிடுகிறது — ராவணனால் கவரப்பட்டவள் இப்போது மரியாதையோடு தன் வீட்டுக்குத் திரும்பியிருக்கிறாள். ராமன் முதலில் தானே வணங்காமல், சீதையையே வணங்கச் சொல்கிறான் — இதனால் அவளுடைய பெருமை உயர்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் பரத்வாஜரின் ஆசிரமத்தில் இறங்குவான் — ஆகவே அயோத்தியைக் காண்பது தொலைவிலிருந்தே.

ರಾಮನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ, ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನ ಮಹಾನಾದದೊಂದಿಗೆ ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು. ಅನಂತರ ರಘುನಂದನನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿ ಚಂದ್ರಮುಖಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಿರುವ ತ್ರಿಕೂಟಶಿಖರದ ಮೇಲೆ ನೆಲೆಸಿರುವ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಸೀತೆ, ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಾಗಿರುವ ಈ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ನೋಡು — ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಸಂಹಾರ ನಡೆಯಿತು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ವರ ಪಡೆದಿದ್ದ, ಲೋಕವನ್ನು ಕಾಡಿದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ನಿನಗಾಗಿ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ.’ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಹಂಸಯುಕ್ತಂ ಮಹಾನಾದಮುತ್ಪಪಾತ ವಿಹಾಯಸಮ್’ ಎಂಬುದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಉತ್ಪಪಾತ ಮಹಾಮೇಘಃ ಶ್ವಸನೇನೋದ್ಧತೋ ಯಥಾ’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಮೇಲೆತ್ತಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಮೇಘದಂತೆ ಹಾರಿತು) ಎಂದಿದೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ‘ಏಷ ದತ್ತವರಃ ಶೇತೇ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಯಾತ್ರಾವರ್ಣನೆ — ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಇಡೀ ದಾರಿಯನ್ನು ವಿಪರೀತಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಂಕೆಯಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಯವರೆಗೆ. ಇದರಿಂದ ಇಡೀ ಕಥೆಯ ಸ್ಮರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದವರೆಗೆ ಸೀತಾವಿರಹದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಕಂಡಿದ್ದ ಸ್ಥಳಗಳು ಈಗ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮೊದಲು ರಣಭೂಮಿ — ಅದು ಮಾಂಸ-ರಕ್ತಗಳ ಕೆಸರಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಭೀಕರ ಸ್ಥಳ; ಆದರೆ ಅಲ್ಲೇ ಸೀತೆಯ ದುಃಖಕ್ಕೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನು ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ತವ ಹೇತೋಃ’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ದತ್ತವರಃ’ (ವರ ಪಡೆದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ, ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ವರ ಬೇಡುವಾಗ ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತುಚ್ಛರೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಲೆಕ್ಕಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಶಶಿನಿಭಾನನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರಮುಖಿ) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ ಅವಳ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಅವಳ ಮುಖ ಚಂದ್ರನಂತೆ ಬೆಳಗುತ್ತದೆ. ಲಂಕೆ ಕೈಲಾಸಶಿಖರದಂತಹ ತ್ರಿಕೂಟದಲ್ಲಿದೆ — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷಪಾತವಾಗಿ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಂಸಯುಕ್ತಮ್’ (ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ವಿಮಾನದ ಶೋಭೆಯೂ, ‘ಮಹಾನಾದಮ್’ (ಮಹಾನಾದದೊಂದಿಗೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ವೇಗವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ರಾಮನು ಸುತ್ತಲೂ ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಮಾತನಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ — ಕುಶಲ ಮಾರ್ಗದರ್ಶಕನಂತೆ ಮೊದಲು ತಾನು ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೋಡಿ, ಅನಂತರ ಸೀತೆಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಲ್ಲಿ ಕುಂಭಕರ್ಣನೂ ನಿಶಾಚರನಾದ ಪ್ರಹಸ್ತನೂ ಹತರಾದರು; ಇಲ್ಲಿ ವಾನರನಾದ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷನು ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸುಷೇಣನಿಂದ ವಿದ್ಯುನ್ಮಾಲಿ ಹತನಾದನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂಗದನಿಂದ ವಿಕಟನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾದನು; ನೋಡಲೂ ಅಸಾಧ್ಯನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರು ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಅಕಂಪನ, ಇತರ ಬಲಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಯುದ್ಧೋನ್ಮತ್ತ ಮತ್ತು ಮತ್ತ, ಕುಂಭಕರ್ಣನ ಮಕ್ಕಳಾದ ಬಲಶಾಲಿ ನಿಕುಂಭ ಮತ್ತು ಕುಂಭ ಇಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ದಂಷ್ಟ್ರ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು; ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಮಕರಾಕ್ಷನು ನನ್ನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು. ಅಕಂಪನ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಶೋಣಿತಾಕ್ಷ, ಯೂಪಾಕ್ಷ, ಪ್ರಜಂಘ — ಇವರು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ಭಯಂಕರ ರೂಪದ ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸ, ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು ಹತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಸವತಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನಿಗಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದಳು.’ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, ಏಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಎಂಟನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯದರಿಂದ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗಿನ ಎಲ್ಲವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ಮಹೋದರ, ಅಕಂಪನ, ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು, ಅತಿಕಾಯ, ದೇವಾಂತಕ, ನರಾಂತಕ — ಇವರ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ. ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ರಾಕ್ಷಸರ ಹೆಸರುಗಳೂ ಅನುಕ್ರಮಣಿಕೆಯಂತೆ ಸಂಗ್ರಹಿತವಾಗಿವೆ. ಅಕಂಪನನ ಹೆಸರು ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (9.1, 12.1) — ಇದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ್ದೇ ಪುನರುಕ್ತಿ. ವಾನರವೀರರನ್ನೂ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತ, ಸುಷೇಣ, ಅಂಗದ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ — ಇದರಿಂದ ವಿಜಯ ಎಲ್ಲ ಸಹಾಯಕರ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಾಧನೆ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಕರುಣರಸವನ್ನು ಸೇರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸಾಗ್ರೇಣ’ (ಸಾವಿರಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚಿನ) ಎಂಬ ಪದ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಾಸ್ರೇಣ’ (ಕಣ್ಣೀರಿನೊಡನೆ) ಎಂದಿದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು — ಯಜ್ಞಶತ್ರು, ಬ್ರಹ್ಮಶತ್ರು, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು ಮೊದಲಾದವು — ರಾವಣನ ಸೇನಾಪತಿಗಳೆಂದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ನಾಮಾವಳಿಯ ಉದ್ದೇಶ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆ ಲಂಕೆಯ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿದ್ದಳು, ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿರಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವಳಿಗೆ ಯುದ್ಧದ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ಸ್ಥಳವಾರು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಸಾರಸಂಗ್ರಹದಂತಿದೆ.

‘ಸುಂದರಮುಖಿ, ಇದು ಸಮುದ್ರದ ತೀರ್ಥ (ದಡ); ಇಲ್ಲಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ನಾವು ಆ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ಕಳೆದೆವು. ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಟ್ಟಿಸಿದ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ನಳಸೇತು ಇದು. ವೈದೇಹಿ, ಕದಡಲಾಗದ, ವರುಣನ ನೆಲೆಯಾದ, ಅಪಾರವೆಂಬಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ, ಶಂಖ-ಚಿಪ್ಪುಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರವನ್ನು ನೋಡು. ಮೈಥಿಲಿ, ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ಸೀಳಿಕೊಂಡು ಮೇಲೆದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹಿರಣ್ಯನಾಭನನ್ನು ನೋಡು. ಸಮುದ್ರದ ಮಡಿಲಲ್ಲಿರುವ ಇದು ನಮ್ಮ ಸೈನ್ಯದ ಬಿಡಾರದ ಸ್ಥಳ; ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ವಿಭುವಾದ ಮಹಾದೇವನು ಅನುಗ್ರಹಿಸಿದನು. ಇದು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸಾಗರದ ತೀರ್ಥ, ಸೇತುಬಂಧವೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದದ್ದು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಂದಲೂ ಪೂಜಿತವಾದದ್ದು; ಇದು ಪರಮ ಪವಿತ್ರ, ಮಹಾಪಾತಕಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವಂಥದ್ದು. ಇಲ್ಲಿಗೆ ಈ ರಾಕ್ಷಸರಾಜ ವಿಭೀಷಣನು ಬಂದನು. ಸೀತೆ, ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇದು ಸುಗ್ರೀವನ ರಮ್ಯವಾದ ನಗರ, ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದೆನು.’ ಅನಂತರ ವಾಲಿ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾನಗರವನ್ನು ಕಂಡು, ಪ್ರೀತಿ-ಸಂಕೋಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸೀತೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿನಯದಿಂದ ಹೇಳಿದಳು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಅಂಶ — ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯದರವರೆಗೆ (ಬಿಡಾರ, ಮಹಾದೇವನ ಅನುಗ್ರಹ, ಸೇತುಬಂಧತೀರ್ಥ, ಮಹಾಪಾತಕನಾಶನ) — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಇದು ರಾಮೇಶ್ವರತೀರ್ಥದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ಇದನ್ನು, ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟುವ ಮೊದಲು ನನ್ನಿಂದ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾಪಿತರಾಗಿ ಅವರು (ಮಹಾದೇವರು) ಇಲ್ಲಿ ವಿರಾಜಮಾನರಾಗಿದ್ದರು ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರನೆಯದರವರೆಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದ ಸಂಖ್ಯೆಗಳು ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟಗೊಂಡಿವೆ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಶ್ಲೋಕವೂ ಒಂದು ವಾಕ್ಯದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು ಇನ್ನೊಂದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ವಿಭಾಗದಿಂದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಸರಿದಿದೆ, ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹಿರಣ್ಯನಾಭನು ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಮೈನಾಕನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ; ಅವನು ಹನುಮಂತನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದನು. ‘ಲವಣಾರ್ಣವೇ’ (ಉಪ್ಪುನೀರಿನ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಲಿಲಾರ್ಣವೇ’ ಎಂದಿದೆ. ಸೇತುವೆಯ ದರ್ಶನ ರಾಮನ ಮಹತ್ತಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಅಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದುದು ನಳನ ಕೌಶಲದಿಂದಲೂ ವಾನರರ ಶ್ರಮದಿಂದಲೂ ಸಿದ್ಧಿಸಿತು. ‘ತವ ಹೇತೋಃ’ (ನಿನಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲೂ ಸೇತುವೆಯಲ್ಲೂ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿ ಎಂಬುದು ದೃಢವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಅವಳು ಮೊದಲ ಬಾರಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಅವಳ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಉಪಕಾರದ ಸ್ಮರಣೆ ಜಾಗೃತವಾಗಿದೆ.

ಸೀತೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ರಾಜನೇ, ತಾರೆಯೇ ಮೊದಲಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಿಯಪತ್ನಿಯರಿಂದಲೂ ಇತರ ವಾನರೇಂದ್ರರ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದಲೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಿನ್ನೊಡನೆ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವೈದೇಹಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ರಾಘವನು ಅವಳಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ವಿಮಾನವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೂ ಹೇಳು — ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಸೀತೆಯ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಬರಲಿ. ಮಹಾಬಲನೇ, ನೀನೂ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ಬಾ; ವಾನರಾಧಿಪನೇ, ತ್ವರೆಮಾಡು, ಹೋಗೋಣ.’ ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವಾನರಾಧಿಪತಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವರೆಲ್ಲರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತಾರೆಯನ್ನು ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ಪ್ರಿಯೆ, ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಬಯಕೆಯಿಂದ ರಾಘವನು ಅನುಮತಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾತ್ಮರಾದ ವಾನರರ ಸ್ತ್ರೀಯರೊಡನೆ ನೀನು ತ್ವರೆಮಾಡು; ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ನಾವು ಹೋಗೋಣ, ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನೂ ಅವರಿಗೆ ತೋರಿಸೋಣ.’ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ ತಾರೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ಕರೆದು ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸುಗ್ರೀವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಹೊರಡಬೇಕು; ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡುವುದರಿಂದ ನನಗೂ ಪ್ರಿಯವಾದ ಕಾರ್ಯವಾಗುವುದು; ಪೌರ-ಜಾನಪದರೊಡನೆ ರಾಮನ ನಗರಪ್ರವೇಶವನ್ನೂ ದಶರಥನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರ ವೈಭವವನ್ನೂ ನೋಡೋಣ.’ ತಾರೆಯ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರೂ ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು, ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡುವ ಹಂಬಲದಿಂದ ಆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದರು. ಅವರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ಮೇಲೆದ್ದ ವಿಮಾನವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಸಂಗ — ಇಪ್ಪತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಿಂದ ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧದವರೆಗೆ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲವೇ ಇಲ್ಲ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಒಂದು ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಿದೆ — ತಿಲಕಟೀಕಾಕಾರನ ಮತದಂತೆ ಇದರಿಂದಾಗಿ ವಿಮಾನ ಒಂದು ದಿನ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿತು; ಆಶ್ವಯುಜ ಶುಕ್ಲ ಚತುರ್ಥಿಯಂದು ಅಲ್ಲಿ ತಂಗಿ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಹೊರಟಿತು; ಅದೇ ದಿನ ಅಂಗದನ ಯುವರಾಜಾಭಿಷೇಕವೂ ನಡೆಯಿತು — ಇದು ಮಹಾಭಾರತದ ವನಪರ್ವದ (291.58–59) ಆಧಾರದಿಂದ. ಸೀತೆಯ ಇಚ್ಛೆ ಅವಳ ಸ್ನೇಹಶೀಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಜೊತೆಗಾತಿಯರೊಡನೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಅವಳು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಪ್ರಣಯಸಾಧ್ವಸಾ’ (ಪ್ರೀತಿ-ಸಂಕೋಚಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ಪದ ಅವಳ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ಪಾತ್ರವೂ ಮಧುರ — ಅವಳೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಉತ್ಸುಕಳು. ರಾಮನು ಸೀತೆಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಕೂಡಲೇ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಏವಮಸ್ತು’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂದು — ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಂತರ ಅವಳ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಇಚ್ಛೆಯನ್ನೂ ಪೂರೈಸಲು ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನ ‘ಅಭಿತ್ವರಯ’ (ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಮಾತು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅವನ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ತಾರೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೋಡಬೇಕಾದ ಮೂರು ಸಂಗತಿಗಳಿವೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆ, ರಾಮನ ನಗರಪ್ರವೇಶ, ದಶರಥನ ಪತ್ನಿಯರ ವೈಭವ — ಇದರಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕುತೂಹಲ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರು ‘ನೇಪಥ್ಯವಿಧಿಪೂರ್ವಮ್’ (ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಅಲಂಕರಿಸಿಕೊಂಡು) ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಮಂಗಳಾಚಾರದ ಪಾಲನೆ. ಹೀಗೆ ವಿಮಾನ ಒಂದು ವಿಶಾಲವಾದ ಉತ್ಸವಸಮೂಹದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

‘ಸೀತೆ, ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತಿರುವ, ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆ ಮಹಾ ಗಿರಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಋಷ್ಯಮೂಕ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ನಾನು ವಾನರೇಂದ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಂಧಿಸಿದೆ; ಸೀತೆ, ವಾಲಿಯ ವಧೆಗಾಗಿ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಒಪ್ಪಂದವನ್ನೂ ಮಾಡಿಕೊಂಡೆ. ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಪಂಪೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದೆ. ಇದರ ದಡದಲ್ಲಿ ನಾನು ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ಶಬರಿಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಇಲ್ಲಿ ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ಕಬಂಧನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಸೀತೆ, ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಆ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಮಹಾವೃಕ್ಷ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ವಿಲಾಸಿನಿ, ಅಲ್ಲಿ ನಿನಗಾಗಿ ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಜಟಾಯು ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಇಲ್ಲಿ ಖರನು ಹತನಾದನು, ದೂಷಣನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸು ನನ್ನ ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾದನು.’ ಮೂವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಗಳು ಕರುಣಾಜನಕ — ಪಂಪೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಅವನ ವಿಲಾಪ, ಶಬರಿಯ ಭಕ್ತಿ, ಕಬಂಧನ ಉಪದೇಶ, ಜಟಾಯುವಿನ ಬಲಿದಾನ. ‘ತ್ವಯಾ ವಿಹೀನೋ ಯತ್ರಾಹಂ ವಿಲಲಾಪ ಸುದುಃಖಿತಃ’ (ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾಗಿ ವಿಲಪಿಸಿದೆ) ಎಂಬ ಒಪ್ಪಿಗೆ ಅವನ ಹೃದಯದ ಕೋಮಲತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ವೀರನಾಗಿದ್ದರೂ ಪ್ರಿಯಾವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದ್ದನು. ಜಟಾಯುವನ್ನು ‘ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ಬಲೀ’ (ಪಕ್ಷಿಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬಲಶಾಲಿ) ಎಂದು ಸನ್ಮಾನಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ಬಲಿದಾನವನ್ನು ರಾಮನು ಸದಾ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಉಲ್ಲೇಖ ‘ಯತ್ರ ಯುದ್ಧಂ ಮಹದ್ವೃತ್ತಂ ತವಹೇತೋರ್ವಿಲಾಸಿನಿ, ರಾವಣಸ್ಯ ನೃಶಂಸಸ್ಯ ಜಟಾಯೋಶ್ಚ ಮಹಾತ್ಮನಃ’ (ವಿಲಾಸಿನಿ, ನಿನಗಾಗಿ ಕ್ರೂರನಾದ ರಾವಣನಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಜಟಾಯುವಿಗೂ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆದ ಸ್ಥಳ) ಎಂಬ ಆರು ಪಾದಗಳ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಜಟಾಯುಶ್ಚ ಮಹಾತೇಜಾಸ್ತವ ಹೇತೋರ್ವಿಲಾಸಿನಿ, ರಾವಣೇನ ಹತೋ ಯತ್ರ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪ್ರವರೋ ಬಲೀ’ ಎಂಬ ಬೇರೆ ಪಾಠವಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ 6.111.019ರ ತೃತೀಯಾರ್ಧಕ್ಕೆ ನೇರವಾದ ಪ್ರತಿರೂಪವಿಲ್ಲ. ಯಾತ್ರೆಯ ಕ್ರಮ ಸರಿಯಾಗಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿದೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ, ಋಷ್ಯಮೂಕ, ಪಂಪೆ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಅನಂತರ ದಂಡಕಾರಣ್ಯ; ರಾಮನು ಹೇಗೆ ಬಂದನೋ ಅದೇ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಸಖ್ಯವೇ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆಯ ಮೂಲವಾಯಿತು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಆ ಸ್ಥಳವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ; ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೇ ಕುಳಿತಿದ್ದಾನೆ. ‘ಸವಿದ್ಯುದಿವ ತೋಯದಃ’ (ಮಿಂಚಿನಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಋಷ್ಯಮೂಕದ ಚಿನ್ನದ ಧಾತುಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತಿವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಶಬರಿಯ ಸ್ಮರಣೆ ಭಕ್ತಿಯ ಮಹಿಮೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಲೇ ಅವಳು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಹಿಡಿದಿಟ್ಟುಕೊಂಡಿದ್ದಳು.

‘ಸುಂದರವರ್ಣೆಯೇ, ಇದು ನಮ್ಮ ಆ ಆಶ್ರಮಸ್ಥಳ; ಶುಭದರ್ಶನೆಯೇ, ಆ ಸುಂದರವಾದ ಪರ್ಣಶಾಲೆ ಹಾಗೆಯೇ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ರಾವಣನು ನಿನ್ನನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಇದು ರಮ್ಯವಾದ, ತಿಳಿನೀರಿನ, ಶುಭಳಾದ ಗೋದಾವರಿ; ಬಾಳೆಮರಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಆಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರ ಕಾಂತಿಯುಕ್ತ ಆಶ್ರಮ; ವೈದೇಹಿ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಪುರಂದರ ಶಕ್ರನು ಬಂದಿದ್ದ ಮಹಾ ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಿರಾಧನು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದನು. ತೆಳುನಡುವಿನವಳೇ, ದೇವಿ, ಆ ತಾಪಸರು ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದಾರೆ; ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಾಗ್ನಿಸಮಾನರಾದ ಕುಲಪತಿ ಅತ್ರಿಗಳಿದ್ದಾರೆ; ಸೀತೆ, ಇಲ್ಲಿ ನೀನು ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ತಾಪಸಿ ಅನಸೂಯೆಯನ್ನು ಕಂಡೆ. ಸುಂದರಿ, ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠ ಚಿತ್ರಕೂಟ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಿದೆ; ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಗ ಭರತನು ನನ್ನನ್ನು ಒಲಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದನು.’ ನಲವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ ನಲವತ್ತೇಳನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಪರ್ಣಶಾಲೆಯ ದರ್ಶನ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಜಾಗೃತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ದುಃಖದ ಆರಂಭಸ್ಥಾನ. ರಾಮನು ಅದನ್ನೂ ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ಆ ದುಃಖ ಮುಗಿದಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ನಲವತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧವಧೆಯ ಸ್ಥಳವನ್ನು (6.111.025ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ) ಅತ್ರ್ಯಾಶ್ರಮಕ್ಕಿಂತ (024ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ) ಮೊದಲು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು; ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ಸ್ಥಾನಾಂತರ, ಲೋಪವಲ್ಲ. ಅನಸೂಯೆಯ ಹೆಸರು ಮೂಲದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ‘ತಾಪಸೀ ಧರ್ಮಚಾರಿಣೀ’ (ಧರ್ಮಾಚಾರಿಣಿಯಾದ ತಾಪಸಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳು ಸೂಚಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ‘ಅನಸೂಯಾದೇವಿ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಚಿತ್ರಕೂಟದ ಸ್ಮರಣೆ ಭರತನ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದವನು ಈಗ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ದಂಡಕಾರಣ್ಯದ ಆಶ್ರಮಗಳ ಕ್ರಮ — ಅಗಸ್ತ್ಯ, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣ, ಶರಭಂಗ, ಅತ್ರಿ — ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ವಿಪರೀತಕ್ರಮ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಚಿತ್ರಕೂಟದಿಂದ ಅತ್ರಿಯನ್ನು, ಅನಂತರ ವಿರಾಧನನ್ನು, ಶರಭಂಗರನ್ನು, ಸುತೀಕ್ಷ್ಣರನ್ನು, ಅಗಸ್ತ್ಯರನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತಲುಪಿದ್ದನು. ಶರಭಂಗಾಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಇಂದ್ರನ ಆಗಮನ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ರಾಮನನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಕಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದನು.

‘ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ ಆ ರಮ್ಯವಾದ ಯಮುನೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ಮೈಥಿಲಿ, ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮವೂ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಬಗೆಬಗೆಯ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಹೂತುಂಬಿದ ಕಾಡುಗಳುಳ್ಳ, ಮೂರು ಮಾರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಹರಿಯುವ ಪುಣ್ಯನದಿ ಗಂಗೆ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಇದು ಶೃಂಗವೇರಪುರ, ಇಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಸಖ ಗುಹನಿದ್ದಾನೆ; ಸೀತೆ, ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳ ಸಾಲುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ಸರಯೂ ಇದೋ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ. ಸೀತೆ, ಇದೇ ನನ್ನ ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ; ವೈದೇಹಿ, ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಅನಂತರ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ಜಿಗಿಜಿಗಿದು ಆ ನಗರವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಆಗ ಬಿಳಿಯ ಮಹಡಿಮನೆಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಶಾಲವಾದ ಅಂಗಳಗಳುಳ್ಳ, ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ಅಮರಾವತಿಯಂತಿದ್ದ ಆ ನಗರವನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ವಾನರರು ಕಂಡರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಐವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ಐವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಪ್ರಣಾಮಂ ಪುನರಾಗತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದಿರುವ ನೀನು ನಮಸ್ಕರಿಸು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸರ್ಗದ ಭಾವಶಿಖರ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರ ಮಾತೃಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಡಾಗ ಪತ್ನಿ ಮೊದಲು ಅದಕ್ಕೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ. ಸರಯೂವನ್ನು ‘ಯೂಪಮಾಲಿನೀ’ (ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳ ಸಾಲುಗಳುಳ್ಳವಳು) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವಳ ದಡದಲ್ಲಿ ಇಕ್ಷ್ವಾಕುರಾಜರ ಯಜ್ಞಸ್ತಂಭಗಳಿವೆ, ಅವು ಆ ವಂಶದ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ವಾನರರ ‘ಉತ್ಪತ್ಯೋತ್ಪತ್ಯ’ (ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಜಿಗಿದು) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ಅವರ ಮಕ್ಕಳಂತಹ ಉತ್ಸುಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ನಗರವನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಿಗಿಜಿಗಿದು ಪೈಪೋಟಿ ನಡೆಸುತ್ತಾರೆ. ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಅಮರಾವತಿಗೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅದರ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಅದರ ಅಧಿಪತಿಯಾಗುವನು. ‘ಸಖಾ ಮಮ’ (ನನ್ನ ಸಖ) ಎಂಬ ಗುಹನ ಸ್ಮರಣೆ ಆ ನಿಷಾದರಾಜನ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ನೂರ ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಒಯ್ಯುವನು. ಯಮುನೆ-ಗಂಗೆ-ಸರಯೂ ಈ ಮೂರು ನದಿಗಳ ದರ್ಶನ ಪಾವಿತ್ರ್ಯದ ಅನುಕ್ರಮದಂತಿದೆ — ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಭರದ್ವಾಜರ ಆಶ್ರಮ, ಗಂಗೆಯ ದಡದಲ್ಲಿ ಗುಹನ ರಾಜ್ಯ, ಸರಯೂ ದಡದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ನಗರ. ಐವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಪುನರಾಗತಾ’ (ಮತ್ತೆ ಮರಳಿ ಬಂದವಳು) ಎಂಬ ಪದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರತ್ಯಾಗಮನವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನಿಂದ ಅಪಹೃತಳಾಗಿದ್ದವಳು ಈಗ ಸನ್ಮಾನದೊಂದಿಗೆ ತನ್ನ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದ್ದಾಳೆ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ತಾನು ನಮಸ್ಕರಿಸದೆ ಸೀತೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವಳ ಗೌರವ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಭರದ್ವಾಜಾಶ್ರಮದಲ್ಲಿ ಇಳಿಯುವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದರ್ಶನ ದೂರದಿಂದಲೇ.

രാമൻ അനുവാദം നൽകിയ, ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ ആ അനുപമമായ വിമാനം വലിയ മുഴക്കത്തോടെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു. പിന്നെ രഘുനന്ദനൻ എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും കണ്ണോടിച്ച്, ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ള മൈഥിലിയായ സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ള ത്രികൂടശിഖരത്തിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, വിശ്വകർമാവ് നിർമിച്ച ലങ്കയെ നോക്കൂ. സീതേ, മാംസവും ചോരയും ചെളിയായിത്തീർന്ന ഈ യുദ്ധഭൂമി നോക്കൂ — ഇവിടെയാണ് വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും വലിയ സംഹാരം നടന്നത്. വിശാലാക്ഷീ, വരം ലഭിച്ചവനും ലോകത്തെ പീഡിപ്പിച്ചവനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ നിനക്കുവേണ്ടി ഞാൻ കൊന്നിട്ട് ഇതാ കിടക്കുന്നു.’ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഹംസയുക്തം മഹാനാദമുത്പപാത വിഹായസം’ (ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ വിമാനം വലിയ മുഴക്കത്തോടെ ആകാശത്തിലേക്കുയർന്നു) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ഉത്പപാത മഹാമേഘഃ ശ്വസനേനോദ്ധതോ യഥാ’ (കാറ്റിനാൽ ഉയർത്തപ്പെട്ട മഹാമേഘംപോലെ ഉയർന്നു) എന്നും. അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമായ ‘ഏഷ ദത്തവരഃ ശേതേ’ (വരം ലഭിച്ച ഇവൻ ഇതാ കിടക്കുന്നു) വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഈ സർഗം ആകാശത്തുനിന്നുള്ള യാത്രാവർണനയാണ് — രാമൻ സീതയ്ക്ക് മുഴുവൻ വഴിയും വിപരീതക്രമത്തിൽ, ലങ്കയിൽനിന്നു തുടങ്ങി അയോധ്യവരെ, കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ സമ്പൂർണകഥയുടെ സ്മരണ ഉണ്ടാകുന്നു — ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡം വരെ സീതാവിരഹത്തിൽ രാമൻ ഏകനായി കണ്ട സ്ഥലങ്ങൾ ഇപ്പോൾ സീതയോടൊപ്പം വീണ്ടും കാണുന്നു. ആദ്യം യുദ്ധഭൂമി — അതു മാംസവും ചോരയും ചെളിയായ ഭീഷണസ്ഥലം; എന്നാൽ സീതയുടെ ദുഃഖത്തിനു കാരണമായ രാവണൻ അവിടെയാണ് കിടക്കുന്നത്. ‘തവ ഹേതോഃ’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ദത്തവരഃ’ (വരം ലഭിച്ചവൻ) എന്ന വിശേഷണം, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്താൽ അവധ്യനായിരുന്നിട്ടും ഒരു മനുഷ്യനാൽ അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ മനുഷ്യരെ നിസ്സാരരായി കരുതി രാവണൻ അവരെ ഗണിച്ചില്ല. ‘ശശിനിഭാനനാം’ (ചന്ദ്രനെപ്പോലെയുള്ള മുഖമുള്ളവളെ) എന്ന സീതയുടെ വിശേഷണം അവളുടെ പ്രസന്നത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്കുശേഷം അവളുടെ മുഖം ചന്ദ്രനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ലങ്ക കൈലാസശിഖരംപോലെയുള്ള ത്രികൂടത്തിലാണ് — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും രാമൻ നിഷ്പക്ഷമായി പ്രശംസിക്കുന്നു. ‘ഹംസയുക്തം’ എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് വിമാനത്തിന്റെ ശോഭയും ‘മഹാനാദം’ എന്ന പദംകൊണ്ട് അതിന്റെ വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. എല്ലാ ദിക്കിലേക്കും കണ്ണോടിച്ചശേഷമാണ് രാമൻ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങുന്നത് — ഒരു സമർഥനായ വഴികാട്ടിയെപ്പോലെ, ആദ്യം അദ്ദേഹം സ്വയം ദൃശ്യം കാണുന്നു, പിന്നെ സീതയ്ക്കു കാണിച്ചുകൊടുക്കുന്നു.

‘ഇവിടെയാണ് കുംഭകർണനും നിശാചരനായ പ്രഹസ്തനും കൊല്ലപ്പെട്ടത്; ഇവിടെ വാനരനായ ഹനുമാൻ ധൂമ്രാക്ഷനെ കൊന്നു. ഇവിടെ മഹാത്മാവായ സുഷേണൻ വിദ്യുന്മാലിയെ കൊന്നു; ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. ഇവിടെ അംഗദൻ വികടൻ എന്ന രാക്ഷസനെ കൊന്നു; നോക്കാൻപോലും ഭയങ്കരനായ വിരൂപാക്ഷനും മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അകമ്പനനും മറ്റു ബലവാന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരും ത്രിശിരസ്സും അതികായനും ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരായ യുദ്ധോന്മത്തനും മത്തനും, കുംഭകർണന്റെ പുത്രന്മാരായ ബലവാന്മാർ നികുംഭനും കുംഭനും ഇവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ടു. വജ്രദംഷ്ട്രനും ദംഷ്ട്രനും അനേകം രാക്ഷസന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; ദുർധർഷനായ മകരാക്ഷനെ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തി. അകമ്പനനും വീര്യവാനായ ശോണിതാക്ഷനും യൂപാക്ഷനും പ്രജംഘനും മഹായുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ ഭയങ്കരരൂപിയായ വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ എന്ന രാക്ഷസനും യജ്ഞശത്രുവും മഹാബലനായ സുപ്തഘ്നനും സൂര്യശത്രുവും മറ്റൊരുവനായ ബ്രഹ്മശത്രുവും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണന്റെ ഭാര്യയായ മണ്ഡോദരി ആയിരത്തിലധികം സപത്നിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവനെച്ചൊല്ലി വിലപിച്ചു.’ ആറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും ഏഴാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും എട്ടാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധവും പത്താം ശ്ലോകം മുതൽ പതിനാലാമത്തേതിന്റെ പൂർവാർധം വരെയുള്ളതെല്ലാം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കുംഭകർണൻ, പ്രഹസ്തൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, വിരൂപാക്ഷൻ, മഹാപാർശ്വൻ, മഹോദരൻ, അകമ്പനൻ, ത്രിശിരസ്സ്, അതികായൻ, ദേവാന്തകൻ, നരാന്തകൻ എന്നിവരുടെ പരാമർശം മാത്രമേയുള്ളൂ. വൾഗേറ്റിൽ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഏതാണ്ട് എല്ലാ പ്രമുഖരാക്ഷസന്മാരുടെയും പേരുകൾ ഒരു സൂചികപോലെ ശേഖരിച്ചിരിക്കുന്നു. അകമ്പനന്റെ പേര് രണ്ടുതവണ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു (9.1, 12.1) — ഇതു വൾഗേറ്റിന്റെതന്നെ പുനരുക്തിയാണ്. വാനരവീരന്മാരെയും ഓർമിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ, സുഷേണൻ, അംഗദൻ, ലക്ഷ്മണൻ — വിജയം എല്ലാ സഹായികളുടേതുമാണെന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ വിലാപത്തിന്റെ സ്മരണ കരുണരസം ചേർക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെ ഭാര്യയുടെ ദുഃഖവും രാമൻ മറക്കുന്നില്ല. ‘സാഗ്രേണ’ (ആയിരത്തിലധികം) എന്ന പദം അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ വ്യക്തമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സാസ്രേണ’ (കണ്ണീരോടുകൂടിയ) എന്നാണ്. ഈ പേരുകളിൽ ചിലത് — യജ്ഞശത്രു, ബ്രഹ്മശത്രു, സൂര്യശത്രു തുടങ്ങിയവ — രാവണന്റെ സേനാപതികളാണെന്ന് വൾഗേറ്റിലെ മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. നാമാവലിയുടെ ഉദ്ദേശ്യം വ്യക്തമാണ് — സീത ലങ്കയിൽ അശോകവനികയിൽ തടവിലായിരുന്നു; യുദ്ധം കണ്ടിരുന്നില്ല; അതിനാൽ രാമൻ അവൾക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ചുരുക്കവിവരണം സ്ഥലംതോറും പറഞ്ഞുകൊടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ ഭാഗം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ ഒരു സാരസംഗ്രഹംപോലെയാണ്.

‘സുന്ദരമുഖീ, സമുദ്രത്തിന്റെ ഈ തീർഥം (കടവ്) കാണുന്നുവല്ലോ; ഇവിടെയാണ് സമുദ്രം കടന്ന് നമ്മൾ ആ രാത്രി താമസിച്ചത്. വിശാലാക്ഷീ, നിനക്കുവേണ്ടി ലവണസമുദ്രത്തിൽ ഞാൻ കെട്ടിയ അതിദുഷ്കരമായ നളസേതുവാണിത്. വൈദേഹീ, ഇളക്കാനാവാത്ത, വരുണാലയമായ, അതിരില്ലാത്തതുപോലെ ഗർജിക്കുന്ന, ശംഖുകളും ചിപ്പികളും നിറഞ്ഞ സമുദ്രം നോക്കൂ. മൈഥിലീ, ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രം പിളർന്ന് ഉയർന്നുവന്ന സ്വർണമയമായ പർവതരാജൻ ഹിരണ്യനാഭനെ നോക്കൂ. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉള്ളിലുള്ള ഈ ദ്വീപിലാണ് നമ്മുടെ സൈന്യം താവളമടിച്ചത്; ഇവിടെയാണ് പണ്ട് വിഭുവായ മഹാദേവൻ പ്രസാദിച്ചത്. മഹാത്മാവായ സമുദ്രത്തിന്റെ ഈ തീർഥം സേതുബന്ധം എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്; മൂന്നു ലോകങ്ങളും ഇതിനെ പൂജിക്കുന്നു; ഇതു പരമപവിത്രവും മഹാപാതകങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നതുമാണ്. ഇവിടെയാണ് ഈ രാക്ഷസരാജൻ വിഭീഷണൻ നമ്മുടെ അടുത്തു വന്നത്. സീതേ, ഇതാ വിചിത്രമായ വനങ്ങളുള്ള കിഷ്കിന്ധ, സുഗ്രീവന്റെ രമണീയമായ നഗരം; ഇവിടെയാണ് ഞാൻ ബാലിയെ കൊന്നത്.’ അപ്പോൾ ബാലി ഭരിച്ചിരുന്ന കിഷ്കിന്ധാനഗരം കണ്ട് സീത സ്നേഹവും സങ്കോചവും കലർന്ന് രാമനോടു വിനീതമായി ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് വൾഗേറ്റിന്റെ ഒരു വിശിഷ്ടാംശം — പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം മുതൽ ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വരെ (സൈന്യത്തിന്റെ താവളം, മഹാദേവന്റെ പ്രസാദം, സേതുബന്ധതീർഥം, മഹാപാതകനാശനം) — സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; ഇതു രാമേശ്വരതീർഥത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സേതു കെട്ടുന്നതിനുമുമ്പ് ഞാൻ പ്രതിഷ്ഠിച്ചതിനാൽ അദ്ദേഹം (മഹാദേവൻ) ഇവിടെ വിരാജിക്കുന്നു’ എന്നാണ് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ഇതു വിശദീകരിക്കുന്നത്. ഈ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം മുതൽ ഇരുപത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വരെ അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ ശ്ലോകസംഖ്യകൾ അരശ്ലോകം നീങ്ങിയിരിക്കുന്നു — ഓരോ ശ്ലോകവും ഒരു വാക്യത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അടുത്തതിന്റെ പൂർവാർധവും ചേർന്നതാണ്; ഇതു സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ വിഭജനത്തിൽനിന്ന് അരശ്ലോകം മാറിയിരിക്കുന്നു; ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ഒത്തുചേരുന്നു. ഹിരണ്യനാഭൻ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ മൈനാകൻ എന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; ഹനുമാനു വിശ്രമിക്കാനായി സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയർന്നുവന്ന പർവതം. ‘ലവണാർണവേ’ (ലവണസമുദ്രത്തിൽ) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സലിലാർണവേ’ (ജലസമുദ്രത്തിൽ) എന്നും. സേതുവിന്റെ ദർശനം രാമന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ കർമത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അസാധ്യമെന്ന് എല്ലാവരും കരുതിയിരുന്നത് നളന്റെ കൗശലംകൊണ്ടും വാനരന്മാരുടെ അധ്വാനംകൊണ്ടും സാധിച്ചു. ‘തവ ഹേതോഃ’ (നിനക്കുവേണ്ടി) എന്ന വാക്ക് വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു — യുദ്ധഭൂമിയിലും സേതുവിലും — രാമന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നവും സീതയ്ക്കുവേണ്ടിയായിരുന്നുവെന്ന് ഇതു ദൃഢമാക്കുന്നു. സീതയുടെ പ്രതികരണം ഇവിടെ പറയുന്നില്ല; എന്നാൽ കിഷ്കിന്ധ കണ്ടപ്പോഴാണ് അവൾ ആദ്യമായി സംസാരിക്കുന്നത് — അവളുടെ ഹൃദയത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ ഉപകാരത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണരുന്നു.

സീത പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, സുഗ്രീവന്റെ താര തുടങ്ങിയ പ്രിയഭാര്യമാരാലും മറ്റു വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ സ്ത്രീകളാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് അങ്ങയോടൊപ്പം രാജധാനിയായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന് അവളോടു പറഞ്ഞ്, കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി വിമാനം നിർത്തി, സുഗ്രീവനെ നോക്കി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശാർദൂലാ, എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടും പറയുക — എല്ലാവരും സ്ത്രീകളോടൊപ്പം സീതയോടൊപ്പം അയോധ്യയിലേക്കു വരട്ടെ. മഹാബലാ, നീയും നിന്റെ എല്ലാ സ്ത്രീകളോടുമൊപ്പം; വാനരാധിപാ, വേഗമാകട്ടെ, നമുക്കു പോകാം.’ അമിതതേജസ്വിയായ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ശ്രീമാനായ വാനരാധിപതി സുഗ്രീവൻ അവരെല്ലാവരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട് വേഗം അന്തഃപുരത്തിൽ കടന്ന് താരയെ നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘പ്രിയേ, മൈഥിലിയുടെ പ്രിയം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാഘവൻ അനുവാദം നൽകിയിരിക്കുന്നു; മഹാത്മാക്കളായ വാനരന്മാരുടെ സ്ത്രീകളോടൊപ്പം നീ വേഗം വരൂ; വാനരസ്ത്രീകളെ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് നമ്മൾ പോകുന്നു; ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും അയോധ്യയെയും ഞങ്ങൾ (നിങ്ങൾക്കു) കാണിച്ചുതരാം.’ സുഗ്രീവന്റെ വാക്കു കേട്ട് സർവാംഗസുന്ദരിയായ താര എല്ലാ വാനരസ്ത്രീകളെയും വിളിച്ചുവരുത്തി പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവന്റെ അനുവാദത്തോടെ നിങ്ങൾക്കെല്ലാം എല്ലാ വാനരന്മാരോടുമൊപ്പം പോകാം; അയോധ്യ കാണുന്നത് എനിക്കും പ്രിയമായ കാര്യമാകും; നഗരവാസികളോടും ജനപദവാസികളോടുമൊപ്പമുള്ള രാമന്റെ നഗരപ്രവേശവും ദശരഥന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരുടെയും പ്രൗഢിയും നമുക്കു കാണാം.’ താരയുടെ അനുവാദം ലഭിച്ച എല്ലാ വാനരസ്ത്രീകളും വസ്ത്രാലങ്കാരങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം അണിഞ്ഞ്, വിമാനത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, സീതയെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ ആ വിമാനത്തിൽ കയറി. അവരോടൊപ്പം വേഗം ഉയർന്ന വിമാനം കണ്ട് രാഘവൻ ഋശ്യമൂകത്തിനടുത്തുവെച്ച് വൈദേഹിയോടു വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഈ സന്ദർഭം മുഴുവൻ — ഇരുപത്തിനാലാം ശ്ലോകം മുതൽ മുപ്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വരെ — വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇതു തീരെയില്ല. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ഇവിടെ ഒരു പാദടിപ്പണിയുണ്ട് — തിലകവ്യാഖ്യാതാവിന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ ഇക്കാരണത്താൽ വിമാനം ഒരു ദിവസം കിഷ്കിന്ധയിൽ തങ്ങി; ആശ്വിനമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷചതുർഥിയിൽ അവിടെ തങ്ങി പഞ്ചമിയിൽ പുറപ്പെട്ടു; അതേ ദിവസംതന്നെ അംഗദന്റെ യുവരാജാഭിഷേകവും നടന്നു — മഹാഭാരതം വനപർവത്തെ (291.58–59) ആധാരമാക്കിയാണ് ഈ അഭിപ്രായം. സീതയുടെ ആഗ്രഹം അവളുടെ സ്നേഹശീലം കാണിക്കുന്നു — സഹചാരിണികളോടൊപ്പം സ്വന്തം വീട്ടിലേക്കു പോകാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘പ്രണയസാധ്വസാ’ (സ്നേഹവും സങ്കോചവും കലർന്നവൾ) എന്ന പദം അവളുടെ സങ്കോചം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. താരയുടെ ചിത്രവും മധുരമാണ് — അയോധ്യ കാണാൻ അവളും ഉത്സുകയാണ്. സീതയുടെ ആഗ്രഹം രാമൻ ഉടനെ സ്വീകരിക്കുന്നു — ‘ഏവമസ്തു’ (അങ്ങനെയാകട്ടെ) എന്ന് — അഗ്നിപരീക്ഷയ്ക്കുശേഷം അവളുടെ ഓരോ ആഗ്രഹവും നിറവേറ്റാൻ അദ്ദേഹം ഉത്സുകനാണ്. സുഗ്രീവനും രാമന്റെ ആജ്ഞ വേഗത്തിൽ പാലിക്കുന്നു; ‘അഭിത്വരയ’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന രാമന്റെ വാക്ക് അയോധ്യയിലേക്കു പോകാനുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഔത്സുക്യം കാണിക്കുന്നു. താരയുടെ വാക്കിൽ കാണേണ്ട മൂന്നു കാര്യങ്ങളുണ്ട് — അയോധ്യ, രാമന്റെ നഗരപ്രവേശം, ദശരഥപത്നിമാരുടെ പ്രൗഢി — ഇതിലൂടെ സ്ത്രീകളുടെ സ്വാഭാവികമായ കൗതുകം വർണിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരസ്ത്രീകൾ ‘നേപഥ്യവിധിപൂർവം’ (വസ്ത്രാലങ്കാരങ്ങൾ വിധിപ്രകാരം അണിഞ്ഞ്) അലങ്കരിച്ച് വിമാനം പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — മംഗളാചാരത്തിന്റെ പാലനം. ഇങ്ങനെ വിമാനം ഒരു വലിയ ഉത്സവസംഘംപോലെയാകുന്നു.

‘സീതേ, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ, സ്വർണധാതുക്കളാൽ ആവൃതമായ, മഹത്തായ ആ ശ്രേഷ്ഠപർവതം ഋശ്യമൂകം കാണുന്നുവല്ലോ. ഇവിടെയാണ് ഞാൻ വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനുമായി സമാഗമിച്ചത്; സീതേ, ബാലിയെ കൊല്ലാമെന്ന് ഞാൻ ഉടമ്പടി ചെയ്തതും ഇവിടെവെച്ചാണ്. ഇതാ വിചിത്രവനങ്ങളുള്ള താമരപ്പൊയ്കയായ പമ്പ; ഇവിടെയാണ് നീയില്ലാതെ അതിദുഃഖിതനായി ഞാൻ വിലപിച്ചത്. ഇതിന്റെ തീരത്തുവെച്ചാണ് ധർമചാരിണിയായ ശബരിയെ ഞാൻ കണ്ടത്. ഇവിടെ യോജനനീളമുള്ള കൈകളുള്ള കബന്ധനെ ഞാൻ കൊന്നു. സീതേ, ജനസ്ഥാനത്ത് ആ ശ്രീമത്തായ വൃക്ഷം കാണുന്നുവല്ലോ; വിലാസിനീ, അവിടെവെച്ചാണ് നിനക്കുവേണ്ടി പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ ജടായുവിനെ രാവണൻ കൊന്നത്. ഇവിടെ ഖരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ദൂഷണൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു; മഹാവീര്യനായ ത്രിശിരസ്സിനെയും നേരെ പായുന്ന ബാണങ്ങളാൽ ഞാൻ കൊന്നു.’ മുപ്പത്തിയെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ഇവിടെ രാമന്റെ സ്മരണകൾ കരുണമാണ് — പമ്പാതീരത്തെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിലാപം, ശബരിയുടെ ഭക്തി, കബന്ധന്റെ ഉപദേശം, ജടായുവിന്റെ ബലിദാനം. ‘ത്വയാ വിഹീനോ യത്രാഹം വിലലാപ സുദുഃഖിതഃ’ (നീയില്ലാതെ അതിദുഃഖിതനായി ഞാൻ വിലപിച്ചിടം) എന്ന സമ്മതം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ കോമളത വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — വീരനായിരുന്നിട്ടും പ്രിയാവിയോഗത്തിൽ അദ്ദേഹം കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. ജടായുവിനെ ‘പക്ഷിണാം പ്രവരോ ബലീ’ (പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനും) എന്ന് ആദരിക്കുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ബലിദാനം രാമൻ എന്നും ഓർക്കുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ജടായുവിന്റെ പരാമർശം ‘യത്ര യുദ്ധം മഹദ്വൃത്തം തവഹേതോർവിലാസിനി. രാവണസ്യ നൃശംസസ്യ ജടായോശ്ച മഹാത്മനഃ’ (വിലാസിനീ, നിനക്കുവേണ്ടി ക്രൂരനായ രാവണനും മഹാത്മാവായ ജടായുവും തമ്മിൽ മഹായുദ്ധം നടന്നിടം) എന്ന ആറു പാദങ്ങളുള്ള ശ്ലോകത്തിലാണ്; അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ അതിനു പകരം ‘ജടായുശ്ച മഹാതേജാസ്തവ ഹേതോർവിലാസിനി. രാവണേന ഹതോ യത്ര പക്ഷിണാം പ്രവരോ ബലീ’ (വിലാസിനീ, നിനക്കുവേണ്ടി മഹാതേജസ്വിയും പക്ഷിശ്രേഷ്ഠനും ബലവാനുമായ ജടായു രാവണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടിടം) എന്ന വ്യത്യസ്തപാഠമാണ്; അതിനാൽ 6.111.019-ന്റെ മൂന്നാം അർധത്തിന് നേരിട്ടുള്ള പ്രതിരൂപമില്ല. യാത്രയുടെ ക്രമം കൃത്യമായി വിപരീതമാണ് — കിഷ്കിന്ധ, ഋശ്യമൂകം, പമ്പ, ജനസ്ഥാനം, പിന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യം; രാമൻ വന്ന വഴിയേ വിപരീതമായി മടങ്ങിപ്പോകുന്നു. ഋശ്യമൂകത്തിൽവെച്ച് അഗ്നിസാക്ഷിയായി സുഗ്രീവനുമായി ചെയ്ത സഖ്യമാണ് സീതാന്വേഷണത്തിന്റെ മൂലമായത്. അതിനാൽ രാമൻ ആ സ്ഥലം വിശേഷിച്ച് ഓർക്കുന്നു; വിമാനത്തിൽ സുഗ്രീവൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അരികിൽത്തന്നെ ഇരിക്കുന്നുമുണ്ട്. ‘സവിദ്യുദിവ തോയദഃ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ ഋശ്യമൂകത്തിലെ സ്വർണധാതുക്കൾ മിന്നൽപോലെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശബരിയുടെ സ്മരണ ഭക്തിയുടെ മഹിമ കാണിക്കുന്നു — രാമന്റെ വരവു കാത്തുമാത്രമാണ് അവൾ പ്രാണൻ നിലനിർത്തിയത്.

‘സുന്ദരീ, ഇതാണ് നമ്മുടെ ആ ആശ്രമസ്ഥലം; ശുഭദർശനേ, ആ വിചിത്രമായ പർണശാലയും കാണുന്നുവല്ലോ; അവിടെനിന്നാണ് രാക്ഷസേന്ദ്രനായ രാവണൻ നിന്നെ ബലമായി അപഹരിച്ചത്. ഇതാ രമണീയവും തെളിഞ്ഞ ജലമുള്ളതും ശുഭവുമായ ഗോദാവരി; വാഴകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അഗസ്ത്യന്റെ ആശ്രമവും കാണുന്നു. ഇതാ മഹാത്മാവായ സുതീക്ഷ്ണന്റെ ദീപ്തമായ ആശ്രമം; വൈദേഹീ, ആയിരം കണ്ണുള്ള പുരന്ദരനായ ശക്രൻ വന്ന മഹത്തായ ശരഭംഗാശ്രമവും കാണുന്നു. ഈ പ്രദേശത്തുവെച്ചാണ് ഭീമാകാരനായ വിരാധനെ ഞാൻ കൊന്നത്. കൃശോദരീ, ദേവീ, സൂര്യനെയും അഗ്നിയെയും പോലെ ശോഭിക്കുന്ന കുലപതിയായ അത്രി വസിക്കുന്നിടത്തെ ആ താപസന്മാരെ കാണുന്നുവല്ലോ; സീതേ, ഇവിടെവെച്ചാണ് ധർമചാരിണിയായ താപസിയെ (അനസൂയയെ) നീ കണ്ടത്. സുന്ദരാംഗീ, അതാ പർവതരാജനായ ചിത്രകൂടം പ്രകാശിക്കുന്നു; അവിടെയാണ് കൈകേയിയുടെ പുത്രനായ ഭരതൻ എന്നെ പ്രസാദിപ്പിക്കാൻ വന്നത്.’ നാല്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും നാല്പത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. പർണശാലയുടെ ദർശനം സീതാപഹരണത്തിന്റെ സ്മരണ ഉണർത്തുന്നു — ദുഃഖം ആരംഭിച്ച സ്ഥലം. രാമൻ അതും നിർഭയനായി കാണിക്കുന്നു; കാരണം ഇപ്പോൾ ആ ദുഃഖം അവസാനിച്ചിരിക്കുന്നു. അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ നാല്പത്തിയൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വിരാധവധസ്ഥലം (6.111.025-ന്റെ പൂർവാർധം) അത്ര്യാശ്രമത്തിനു (024-ന്റെ പൂർവാർധം) മുമ്പാണു പറയുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ക്രമം മറിച്ചാണ്; അതിനാൽ ഇതു സ്ഥാനമാറ്റമാണ്, ലോപമല്ല. അനസൂയയുടെ പേര് മൂലത്തിലില്ല; എന്നാൽ ‘താപസീ ധർമചാരിണീ’ (ധർമചാരിണിയായ താപസി) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘അനസൂയാദേവി’ എന്നു വ്യക്തമാക്കുന്നു. ചിത്രകൂടത്തിന്റെ സ്മരണ ഭരതന്റെ ഭക്തിയെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ചിത്രകൂടത്തിൽ രാമനെ മടക്കിക്കൊണ്ടുപോകാൻ വന്നവൻ ഇപ്പോൾ നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ കാത്തിരിക്കുന്നു. ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലെ ആശ്രമങ്ങളുടെ ക്രമം — അഗസ്ത്യൻ, സുതീക്ഷ്ണൻ, ശരഭംഗൻ, അത്രി — ആരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ ക്രമത്തിന്റെ വിപരീതമാണ്; അവിടെ രാമൻ ചിത്രകൂടത്തിൽനിന്ന് അത്രിയെയും പിന്നെ വിരാധനെയും ശരഭംഗനെയും സുതീക്ഷ്ണനെയും അഗസ്ത്യനെയും ക്രമത്തിൽ പ്രാപിച്ചു. ശരഭംഗാശ്രമത്തിലെ ഇന്ദ്രന്റെ ആഗമനം ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വർണിച്ചിട്ടുണ്ട് — അവിടെ ഇന്ദ്രൻ രാമനെ ദൂരെനിന്നു കണ്ട് മടങ്ങിപ്പോയി.

‘ഇതാ വിചിത്രവനങ്ങളുള്ള രമണീയമായ ആ യമുന; മൈഥിലീ, ഇതാ ശ്രീമത്തായ ഭരദ്വാജാശ്രമവും. ഇതാ പുണ്യവും മൂന്നു വഴികളിലൊഴുകുന്നതുമായ ഗംഗാനദി, പലതരം പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും പൂത്തുലഞ്ഞ വനങ്ങളുള്ളതും. ഇതാ ശൃംഗിവേരപുരം, എന്റെ സഖാവായ ഗുഹൻ ഉള്ളിടം; സീതേ, യജ്ഞസ്തംഭങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞ ആ സരയു ഇതാ. സീതേ, ഇതാ എന്റെ അച്ഛന്റെ രാജധാനി; വൈദേഹീ, തിരിച്ചെത്തിയ നീ അയോധ്യയെ നമസ്കരിക്കുക.’ അപ്പോൾ ആ വാനരന്മാരും വിഭീഷണനോടുകൂടിയ രാക്ഷസന്മാരും എല്ലാം സന്തോഷത്തോടെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന് ആ നഗരം കണ്ടു. പിന്നെ വെളുത്ത മാളികകളുടെ നിരകളുള്ളതും വിശാലമായ മുറ്റങ്ങളുള്ളതും ആനകളും കുതിരകളും നിറഞ്ഞതും മഹേന്ദ്രന്റെ അമരാവതിപോലെയുള്ളതുമായ ആ നഗരം രാക്ഷസന്മാരോടൊപ്പം വാനരന്മാർ കണ്ടു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. അമ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അമ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പ്രണാമം പുനരാഗതാ’ (തിരിച്ചെത്തിയവൾ നമസ്കരിക്കുക) എന്ന വാക്കാണ് സർഗത്തിന്റെ ഭാവശിഖരം — പതിനാലു വർഷത്തിനുശേഷം മാതൃഭൂമി കാണുമ്പോൾ ഭാര്യ ആദ്യം അതിനെ നമസ്കരിക്കട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആഗ്രഹം. സരയുവിനെ ‘യൂപമാലിനീ’ (യജ്ഞസ്തംഭങ്ങളുടെ മാലയണിഞ്ഞവൾ) എന്നു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ തീരത്ത് ഇക്ഷ്വാകുരാജാക്കന്മാരുടെ യജ്ഞസ്തംഭങ്ങൾ നിൽക്കുന്നു; അവ ആ വംശത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ‘ഉത്പത്യോത്പത്യ’ (വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിയുയർന്ന്) എന്ന ഇരട്ടിപ്പ് അവരുടെ കുട്ടികളുടേതുപോലുള്ള ഔത്സുക്യം കാണിക്കുന്നു — വിമാനത്തിൽ ചാടിയുയർന്ന് നഗരം കാണാൻ അവർ മത്സരിക്കുന്നു. അയോധ്യയെ അമരാവതിയോട് ഉപമിക്കുന്നത് അതിന്റെ ദിവ്യത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ അതിന്റെ അധിപനാകും. ഗുഹനെ ‘സഖാ മമ’ (എന്റെ സഖാവ്) എന്ന് ഓർക്കുന്നത് ആ നിഷാദരാജനോടുള്ള സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു; നൂറ്റിയിരുപത്തിയഞ്ചാം സർഗത്തിൽ ഹനുമാൻ അദ്ദേഹത്തിനു സന്ദേശം കൊണ്ടുപോകും. യമുന, ഗംഗ, സരയു എന്നീ മൂന്നു നദികളുടെ ദർശനം പവിത്രതയുടെ ഒരു അനുക്രമംപോലെയാണ് — പ്രയാഗത്തിൽ ഭരദ്വാജന്റെ ആശ്രമം, ഗംഗാതീരത്ത് ഗുഹന്റെ രാജ്യം, സരയുതീരത്ത് അച്ഛന്റെ നഗരം. അമ്പത്തിയഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘പുനരാഗതാ’ (തിരിച്ചെത്തിയവൾ) എന്ന പദം സീതയുടെ മടക്കം വിശേഷിച്ചു നിർദേശിക്കുന്നു — രാവണൻ അപഹരിച്ചവൾ ഇപ്പോൾ ബഹുമാനത്തോടെ സ്വഗൃഹത്തിലേക്കു മടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. രാമൻ ആദ്യം സ്വയം നമസ്കരിക്കാനല്ല, സീതയോടു നമസ്കരിക്കാനാണു പറയുന്നത് — ഇതിലൂടെ അവളുടെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ ഭരദ്വാജാശ്രമത്തിൽ ഇറങ്ങും — അതിനാൽ അയോധ്യയുടെ ദർശനം ദൂരെനിന്നു മാത്രമാണ്.

With Rāma's leave that matchless car drawn by swans rose into the sky with a great roar. Then Rāma, delight of the Raghus, cast his eyes all around, and spoke to Sītā, Mithilā's daughter, whose face was like the moon; after her ordeal by fire her face shone with contentment. Like a good guide he first took in the view himself, and then showed it to her. “Look, Vaidehī,” he said, “there is Laṅkā, built by Viśvakarman on the summit of Trikūṭa, shaped like a peak of Kailāsa.” Even the beauty of the enemy's city he praises fairly. “Look at this battlefield, Sītā, a mire of flesh and blood, where there was such slaughter of monkeys and rākṣasas. Here lies Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, the destroyer, who had been granted a boon; for your sake, large-eyed one, I slew him.” This sarga is a journey described from the sky: Rāma shows Sītā the whole road in reverse, from Laṅkā back to Ayodhyā, and so the whole story is recalled. The places Rāma had seen alone, grieving for Sītā, from the Araṇya Kāṇḍa to the Yuddha Kāṇḍa, are seen once more with Sītā at his side. First comes the battlefield, dreadful and soaked in blood; but there lies Rāvaṇa, the cause of all Sītā's suffering. “For your sake” makes plain the purpose of the whole war. And the mention of his boon hints that although Brahmā's gift had made him proof against gods and demons, he was killed by a man, for in asking the boon Rāvaṇa had thought men too small to count.

“Here Kumbhakarṇa was killed, and the night-rover Prahasta; and here the monkey Hanumān killed Dhūmrākṣa. Here the great-souled Suṣeṇa killed Vidyunmālin, and here Lakṣmaṇa killed Rāvaṇa's son Indrajit in battle. Here Aṅgada killed the rākṣasa called Vikaṭa, and here fell Virūpākṣa, dreadful to look at, and Mahāpārśva and Mahodara. Akampana was killed here, and other mighty rākṣasas, Triśiras and Atikāya, Devāntaka and Narāntaka; Yuddhonmatta and Matta, two of the foremost rākṣasas, and Nikumbha and Kumbha, the mighty sons of Kumbhakarṇa. Vajradaṃṣṭra and Daṃṣṭra and many other rākṣasas were killed, and I struck down the invincible Makarākṣa in battle. Akampana was killed, and the valiant Śoṇitākṣa, and Yūpākṣa and Prajaṅgha too fell in the great battle. Here the rākṣasa Vidyujjihva, terrible to see, was killed; Yajñaśatru was killed, and mighty Suptaghna, Sūryaśatru, and Brahmaśatru besides. And here Rāvaṇa's wife Mandodarī, with more than a thousand co-wives around her, lamented over him.” The list gathers the names of nearly all the chief rākṣasas of the Yuddha Kāṇḍa, like an index, and some of them, such as Yajñaśatru, Brahmaśatru and Sūryaśatru, had been named as Rāvaṇa's generals earlier on; Akampana is even named twice. The monkey heroes are remembered as well — Hanumān, Suṣeṇa, Aṅgada, Lakṣmaṇa — to show that the victory belonged to all who helped. The purpose of the list is clear: Sītā had been shut up in the Aśoka grove and had not seen the war, so Rāma gives her a short account of it, place by place, and the passage becomes a kind of summary of the Yuddha Kāṇḍa. The memory of Mandodarī's lament adds a note of pity, for Rāma does not forget even the grief of his enemy's wife.

“Here, lovely-faced one, is the ford on the ocean shore where we crossed the sea and spent that night. Here is the causeway I built across the salt sea for your sake, large-eyed one, Nala's causeway, so hard to make. Look, Vaidehī, at the ocean, Varuṇa's unshakeable home, roaring as though it had no farther shore, crowded with conches and oyster shells. Look, Maithilī, at the golden king of mountains, Hiraṇyanābha, who split the ocean and rose up to give Hanumān a place to rest. Here, in the belly of the ocean, our army made its camp. Here long ago the lord Mahādeva showed me his grace. Here you see the holy ford of the great-souled ocean, which will be called Setubandha, the Binding of the Bridge, and honoured by the three worlds; it is supremely purifying and washes away great sins. Here Vibhīṣaṇa, king of the rākṣasas, came to us. And there, Sītā, is Kiṣkindhā with its bright woods, Sugrīva's lovely city, where I killed Vālin.” The mountain Hiraṇyanābha is the one known in the Sundara Kāṇḍa as Maināka, which rose out of the sea to let Hanumān rest. The grace of Mahādeva and the holy ford of Setubandha point to the sanctity of the shrine at that place, where Śiva had been set up before the bridge was built. The sight of the bridge recalls Rāma's greatest feat: what everyone had thought impossible was done through Nala's skill and the monkeys' toil. “For your sake” comes again and again, on the battlefield and at the bridge, driving home that all Rāma's effort was for Sītā. The poet does not tell us how Sītā felt at these sights; but when she saw the city of Kiṣkindhā, once ruled by Vālin, she was the first to speak, for the memory of the monkeys' kindness had woken in her heart.

Loving and a little shy, Sītā spoke gently to Rāma: “My king, I would like to go with you to your capital, Ayodhyā, with Sugrīva's dear wives, led by Tārā, and the wives of the other monkey chiefs around me.” Her wish shows her affectionate nature: she wanted to go home with women for companions. Rāghava answered at once, “So be it”; after her ordeal he was eager to grant every wish she had. Reaching Kiṣkindhā, he brought the car down, and looking at Sugrīva he said: “Tiger among monkeys, tell all the chief monkeys to come to Ayodhyā with Sītā, each with his wives around him, and you too, mighty one, with all your wives. Make haste, Sugrīva, lord of the monkeys; let us go.” His “make haste” shows how eager he was to reach Ayodhyā. At the bidding of Rāma of boundless splendour, the glorious lord of the monkeys, with all his followers around him, hurried into the inner apartments, and looking at Tārā he said: “My dear, Rāghava wants to please Maithilī and has given leave for you and the wives of the great-souled monkeys to come; make haste. We will take the monkey women and show them Ayodhyā and all Daśaratha's queens.” Hearing Sugrīva, Tārā, lovely in every limb, called all the monkeys' wives together and told them: “Sugrīva has given you leave to go with all the monkeys. It will please me too to see Ayodhyā, and Rāma's entry into the city with the people of town and country, and the splendour of all Daśaratha's queens.” Tārā too was eager to see Ayodhyā, and her words name three sights the women longed for: the city, Rāma's entry, and the grandeur of the queens. With Tārā's leave all the monkey women adorned themselves in the proper way, walked round the car in reverence, as auspicious custom requires, and boarded it, eager to see Sītā. One commentator reckons that on this account the car stayed a day at Kiṣkindhā. So the car became like a great festive company, and as it rose swiftly with them aboard, Rāghava, passing near Ṛṣyamūka, spoke again to Vaidehī.

“There, Sītā, you can see Ṛṣyamūka, best of mountains, vast as a cloud with lightning in it, streaked with golden ores. Here I met Sugrīva, lord of the monkeys, and here, Sītā, I made my pact to kill Vālin. There is the lotus lake Pampā with its bright woods, where I wept in deep sorrow when I had lost you. On its shore I met Śabarī, who lived by dharma. Here I killed Kabandha, whose arms were a league long. There in Janasthāna stands the great tree, Sītā, where for your sake, playful one, the mighty and splendid Jaṭāyu, best of birds, was killed by Rāvaṇa. Here Khara was killed and Dūṣaṇa struck down, and mighty Triśiras, by my straight-flying arrows.” Rāma's memories here are tender: his lament by the Pampā, Śabarī's devotion, Kabandha's counsel, Jaṭāyu's sacrifice. In admitting that he wept when he had lost her he lays bare the gentleness of his heart; hero though he was, he shed tears when parted from his beloved. Jaṭāyu is honoured as the best and mightiest of birds, for Rāma never forgets his sacrifice, and Śabarī is remembered to show the greatness of devotion, for she had kept herself alive only to wait for Rāma's coming. The friendship made with Sugrīva at Ṛṣyamūka, with fire as witness, had been the root of the search for Sītā, so Rāma recalls that place especially, with Sugrīva sitting beside him in the car. The golden ores that streak the mountain are like the lightning in a cloud. The order of the journey is exactly reversed — Kiṣkindhā, Ṛṣyamūka, Pampā, Janasthāna, then the Daṇḍaka forest — so that Rāma returns by the very road he came.

“This is our hermitage, fair one, and there you can see the pretty leaf hut from which Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, carried you off by force, lovely one. There is the lovely Godāvarī, clear and pure, and there, ringed with plantain trees, is Agastya's hermitage. Here is the shining hermitage of the great-souled Sutīkṣṇa, and there, Vaidehī, is the great hermitage of Śarabhaṅga, where the thousand-eyed Indra, destroyer of cities, came. In this region I killed the huge Virādha. There, slender-waisted lady, you can see the ascetics among whom Atri, head of his family, lives, bright as the sun or fire, and here, Sītā, you met the ascetic woman devoted to dharma. There, lovely one, shines Citrakūṭa, lord of mountains, where Kaikeyī's son came to win me over.” The sight of the leaf hut wakes the memory of her abduction, the place where her sorrow began; but Rāma can point to it without fear, for that sorrow is over. The ascetic woman is Anasūyā, Atri's wife, though she is not named here. The hermitages of the Daṇḍaka forest — Agastya, Sutīkṣṇa, Śarabhaṅga, Atri — come in the reverse of their order in the Araṇya Kāṇḍa, where Rāma had gone from Citrakūṭa to Atri, then Virādha, Śarabhaṅga, Sutīkṣṇa and Agastya; and it was at Śarabhaṅga's hermitage that Indra had come and, seeing Rāma from afar, turned back. The mention of Citrakūṭa recalls Bharata's devotion once more: he who came to Citrakūṭa to bring Rāma home is now waiting for him at Nandigrāma.

“There is the lovely Yamunā with its bright woods, and there, Maithilī, the glorious hermitage of Bharadvāja. And here is the holy Gaṅgā, the river of three paths, alive with birds of every kind, its woods in full flower. That is Śṛṅgaverapura, where my friend Guha lives. And there, Sītā, is the Sarayū, lined with sacrificial posts. There, Sītā, is my father's capital. Bow to Ayodhyā, Vaidehī, now that you have come home.” Those words are the emotional peak of the sarga: after fourteen years, at the first sight of their homeland, Rāma wishes his wife to bow to it before anything else. He does not bow first himself but asks Sītā to, and so adds to her honour; she who had been carried off by Rāvaṇa now returns home with honour. The posts along the Sarayū are the sacrificial posts of the Ikṣvāku kings, set up on its banks, and they speak of the righteousness of the line. The three rivers, Yamunā, Gaṅgā and Sarayū, come like a rising scale of holiness: Bharadvāja's hermitage at Prayāga, Guha's kingdom on the Gaṅgā, his father's city on the Sarayū. His calling Guha “my friend” shows his affection for the king of the Niṣādas, to whom Hanumān will carry a message two sargas later. Then all the monkeys and the rākṣasas with Vibhīṣaṇa, in their delight, leapt up again and again in the car, each trying to see the city first, as eager as children. And the monkeys and rākṣasas saw that city, lined with white mansions, with wide courtyards, full of elephants and horses, like Amarāvatī, the city of great Indra; the comparison speaks of Ayodhyā's glory, and Rāma will be its lord as Indra is of his. Yet they see Ayodhyā only from afar, for in the next sarga Rāma will come down at Bharadvāja's hermitage.