पुष्पभूषितं पुष्पकम् उपस्थितं कृत्वा अविदूरे स्थितः विभीषणः रामं वक्तुम् उद्यतः। सः बद्धाञ्जलिपुटः विनीतः राक्षसेश्वरः त्वरया युक्तः ‘किं करोमि’ इति राघवम् अपृच्छत्। तं महातेजाः राघवः लक्ष्मणस्य उपशृण्वतः विमृश्य स्नेहपुरस्कृतम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘विभीषण, एते सर्वे वनौकसः कृतप्रयत्नकर्माणः; रत्नैः अर्थैः विविधैः च एते सम्पूज्यन्ताम्। राक्षसेश्वर, एभिः सह त्वया लङ्का निर्जिता; एते हृष्टाः प्राणभयं त्यक्त्वा संग्रामेषु अनिवर्तिनः आसन्। कृतकर्माणः एते वनौकसः धनरत्नप्रदानैः सत्कार्याः; एषां कर्म सफलं कुरु। कृतज्ञेन त्वया एवं सम्मानिताः नन्द्यमानाः च ते हरियूथपाः निर्वृताः भविष्यन्ति। त्यागिनं संग्रहीतारं सानुक्रोशं जितेन्द्रियं राजानं सर्वे अभिगच्छन्ति; ततः अहं त्वां बोधयामि। नरेश्वर, यः नृपतिः रतिगुणैः दानमानादिभिः सर्वैः हीनः, केवलं युद्धे अभिहन्ता, तं संविग्ना सेना त्यजति।’ अत्र रामः विभीषणाय राजधर्मस्य मूलं शिक्षयति — सेवकानां सत्कारः, दानं, संग्रहः, दया, इन्द्रियनिग्रहः च। षष्ठः नवमः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘लक्ष्मणस्योपशृण्वतः’ इति पदेन लक्ष्मणः अपि साक्षी — अयं उपदेशः तस्य अपि कृते। रामः स्वयं न ददाति, अपितु लङ्कायाः राजानं विभीषणं दातारं करोति — येन नूतनस्य राज्ञः कीर्तिः वानरेषु स्थिरा भवति। हिन्दीभाष्यं ‘त्यागी संग्रही’ इति व्याख्याति — यः समये धनं त्यजति, समये संगृह्णाति च। नवमे श्लोके विपरीतं चित्रम् — यः राजा केवलं युद्धे जनान् प्रेरयति, न तु दानमानैः तान् प्रीणयति, तं सेना विपत्तिकाले त्यजति; तस्य सैनिकाः ‘वयं वृथा वध्यामहे’ इति मन्यन्ते। रावणस्य पतनस्य एकं कारणम् अपि एतत् एव इति ध्वन्यते — तस्य मन्त्रिणः अपि तं भयात् एव सेवन्ते स्म। रामस्य नीतिः कृतज्ञता, विभीषणस्य च सा प्रथमा राजशिक्षा। चतुर्थे पञ्चमे च श्लोके वानराणां शौर्यं स्मारितम् — तेषां प्राणत्यागस्य सिद्धता एव लङ्काविजयस्य मूलम्। एवं विजयस्य श्रेयः रामः स्वस्मै न, अपितु सैनिकेभ्यः ददाति।

रामेण एवम् उक्तः विभीषणः रत्नार्थसंविभागेन सर्वान् एव वानरान् अभ्यपूजयत्। ततः रत्नार्थैः पूजितान् हरियूथपान् दृष्ट्वा रामः लज्जमानां मनस्विनीं वैदेहीम् अङ्केन आदाय विक्रान्तेन धनुष्मता लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह तत् अनुत्तमं विमानम् आरुरोह। विमानस्थः काकुत्स्थः सर्ववानरान् पूजयन् सुग्रीवं महावीर्यं विभीषणं च अब्रवीत् — ‘वानरर्षभाः, भवद्भिः इदं मित्रकार्यं कृतम्; मया अनुज्ञाताः सर्वे यथेष्टं प्रतिगच्छत। सुग्रीव, स्निग्धेन हितेन वयस्येन यत् कार्यं कर्तव्यं, तत् सर्वं त्वया धर्मभीरुणा कृतम्। स्वसैन्येन अभिसंवृतः किष्किन्धां प्रति आशु याहि। विभीषण, मया दत्ते लङ्काराज्ये वस; सेन्द्राः दिवौकसः अपि त्वां धर्षयितुं न शक्ताः। अहं पितुः राजधानीम् अयोध्यां प्रति यास्यामि; सर्वान् वः आमन्त्रये, अभ्यनुज्ञातुम् इच्छामि।’ षोडशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘लज्जमानां’ इति विशेषणं सीतायाः सलज्जत्वं सूचयति — सर्वेषां पुरतः पत्युः अङ्के आरोहणे सा लज्जते। रामः प्रत्येकं मित्रं पृथक् सम्बोधयति — वानराणां सामूहिकं धन्यवादः, सुग्रीवस्य मित्रधर्मस्य प्रशंसा, विभीषणस्य राज्यस्य स्थैर्याशीः। ‘अनुज्ञाता मया’ इति वचनं राज्ञः अनुमतिम् इव भवति, ‘अभ्यनुज्ञातुमिच्छामि’ इति तु मित्राणाम् अनुमतिम् अपि याचते — एवं रामः अधिकारेण विनयेन च उभयथा वदति। सुग्रीवाय उक्तं ‘धर्मभीरुणा’ इति विशेषणं तस्य पूर्वकालीनं प्रमादं विस्मृत्य केवलं तस्य सख्यनिष्ठां स्मरति। विभीषणाय उक्तं ‘सेन्द्रा अपि दिवौकसः न त्वां धर्षयितुं शक्ताः’ इति आशीर्वादः तस्य राज्यस्य स्थैर्यं निश्चिनोति — रामेण दत्तं राज्यं केनापि न हर्तव्यम्। रामः स्वयं विमाने आरूढः सन् एव सर्वान् विसर्जयति, यतः तस्य मनः अयोध्यां प्रति त्वरते। द्वादशे श्लोके लक्ष्मणः ‘विक्रान्तेन धनुष्मता’ इति वर्ण्यते — युद्धे तस्य पराक्रमः अधुना अपि स्मर्यते, सः च धनुर्धरः सन् रक्षकरूपेण रामस्य पार्श्वे तिष्ठति।

रामेण एवम् उक्ताः हरीन्द्राः हरयः च राक्षसः विभीषणः च सर्वे प्राञ्जलयः ऊचुः — ‘वयम् अपि अयोध्यां गन्तुम् इच्छामः; भवान् नः सर्वान् नयतु। मुदा युक्ताः वयं तत्र वनानि उपवनानि च विचरिष्यामः। नृपसत्तम, अभिषेकार्द्रं त्वां दृष्ट्वा कौसल्याम् अभिवाद्य च अचिरात् स्वगृहान् आगमिष्यामः।’ वानरैः सविभीषणैः एवम् उक्तः धर्मात्मा रामः ससुग्रीवविभीषणान् वानरान् अब्रवीत् — ‘यत् अहं ससुहृज्जनः भवद्भिः सर्वैः सहितः पुरीं गतः प्रीतिं लप्स्ये, तत् प्रियात् अपि प्रियतरं लब्धम्। सुग्रीव, वानरैः सह क्षिप्रं विमानम् आरोह; राक्षसेन्द्र विभीषण, त्वम् अपि सामात्यः आरोह।’ एकोनविंशस्य उत्तरार्धं ‘मुद्युक्ता विचरिष्यामो वनान्युपवनानि च’ इति वुल्गेटमात्रम्। वानराणां प्रार्थना सरला मधुरा च — ते रामस्य अभिषेकं द्रष्टुं, तस्य मातरं वन्दितुं च इच्छन्ति। ‘अभिषेकार्द्रम्’ इति पदं रम्यम् — अभिषेकजलेन आर्द्रं रामं द्रष्टुं ते उत्सुकाः। रामस्य उत्तरं तस्य हर्षं स्पष्टं करोति — सः स्वयम् अपि मित्रैः सह गन्तुम् इच्छति स्म, किन्तु तेषां गृहगमनेच्छां न रोद्धुं ‘प्रतिगच्छत’ इति अवदत्। इदानीं तेषां स्वेच्छया अनुगमनं ‘प्रियात्प्रियतरम्’ इति सः मन्यते। पूर्वं रामः एकाकी पित्रा निष्कासितः वनं गतः; इदानीं सहस्रैः सुहृद्भिः सह प्रत्यागच्छति। विभीषणः अपि लङ्काराज्यं क्षणं त्यक्त्वा रामेण सह गच्छति — तस्य सख्यं राज्यात् अपि गुरुतरम्।

ततः सुग्रीवः वानरैः सह तत् दिव्यं पुष्पकं मुदा युक्तः आरुरोह; सामात्यः विभीषणः अपि आरुरोह। तेषु सर्वेषु आरूढेषु कौबेरं तत् परमासनं विमानं राघवेण अभ्यनुज्ञातं विहायसम् उत्पपात। हंसयुक्तेन भास्वता खगतेन तेन विमानेन प्रहृष्टः प्रतीतः च रामः कुबेरः इव बभौ। ते सर्वे वानराः ऋक्षाः महाबलाः राक्षसाः च दिव्ये तस्मिन् विमाने यथासुखम् असम्बाधं उपाविशन्। सप्तविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘असम्बाधम्’ इति पदेन विमानस्य अद्भुतं विस्तारं सूच्यते — सहस्रशः वानराः राक्षसाः च तत्र परस्परं न संघट्टन्ते; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘कोऽपि केनापि न संघट्टते स्म’ इति वदति। ‘कुबेरवत्’ इति उपमा उचिता — पुष्पकं कुबेरस्य विमानम्, अधुना रामः तस्मिन् तस्य स्वामी इव शोभते। ‘हंसयुक्तेन’ इति विशेषणं विमानस्य हंसाकृतिं हंसवाहनत्वं वा सूचयति। रामस्य आज्ञया एव विमानम् उत्पतति — तस्य कामगत्वं रामस्य इच्छाम् अनुसरति। ‘प्रहृष्टः प्रतीतश्च’ इति पदद्वयं रामस्य मनसः शान्तिं सूचयति — युद्धं समाप्तं, सीता लब्धा, मित्राणि सन्तुष्टानि, इदानीं केवलं गृहगमनम् अवशिष्टम्। अग्रिमे सर्गे आकाशात् सीतायै मार्गस्य स्थानानि दर्शयिष्यति।

పూలతో అలంకరించిన పుష్పకాన్ని తెచ్చి నిలిపి, సమీపంలోనే నిలుచున్న విభీషణుడు రామునితో మాట్లాడడానికి సిద్ధమయ్యాడు. దోసిలి జోడించిన, వినయంగల ఆ రాక్షసేశ్వరుడు త్వరపడుతూ ‘ఏమి చేయమంటావు?’ అని రాఘవుని అడిగాడు. మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు లక్ష్మణుడు వింటుండగా ఆలోచించి, స్నేహం ఉట్టిపడే ఈ మాట అతనితో అన్నాడు — ‘విభీషణా, ఈ వనవాసులందరూ ఎంతో ప్రయత్నించి కార్యాలు సాధించారు; వీరిని రత్నాలతోనూ రకరకాల ధనాలతోనూ సత్కరించాలి. రాక్షసేశ్వరా, వీరితో కలిసి నీవు లంకను జయించావు; వీరు ఆనందంగా ప్రాణభయాన్ని విడిచి యుద్ధాలలో వెనుదిరగకుండా పోరాడారు. కార్యం నెరవేర్చిన ఈ వనవాసులను ధనరత్నాలు ఇచ్చి సత్కరించాలి; వీరి కర్మను సఫలం చెయ్యి. కృతజ్ఞుడవైన నీచేత ఇలా సమ్మానించబడి ఆనందపరచబడిన ఆ వానరయూథపతులు సంతృప్తి చెందుతారు. దానశీలుడూ, సంగ్రహించేవాడూ, దయగలవాడూ, జితేంద్రియుడూ అయిన రాజును అందరూ ఆశ్రయిస్తారు; అందుకే నేను నీకు ఇది బోధిస్తున్నాను. నరేశ్వరా, దానమానాలు మొదలైన ప్రీతిగుణాలు ఏవీ లేకుండా కేవలం యుద్ధంలో జనులను చావుకు నడిపించే రాజును సైన్యం కలవరపడి విడిచిపెడుతుంది.’ ఇక్కడ రాముడు విభీషణునికి రాజధర్మపు మూలాన్ని నేర్పుతాడు — సేవకుల సత్కారం, దానం, సంగ్రహం, దయ, ఇంద్రియనిగ్రహం. ఆరవ, తొమ్మిదవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘లక్ష్మణస్యోపశృణ్వతః’ (లక్ష్మణుడు వింటుండగా) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు కూడా సాక్షి — ఈ ఉపదేశం అతనికోసం కూడా. రాముడు తానే ఇవ్వడు, లంకకు రాజైన విభీషణుణ్ణే దాతగా చేస్తాడు — దీనివల్ల కొత్త రాజు కీర్తి వానరులలో స్థిరపడుతుంది. హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘త్యాగీ సంగ్రహీ’ అనే మాటను — సమయం వచ్చినప్పుడు ధనాన్ని విడిచేవాడూ, సమయం వచ్చినప్పుడు కూడబెట్టేవాడూ — అని వివరిస్తుంది. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో విపరీతచిత్రం ఉంది — కేవలం యుద్ధానికి జనులను పురికొల్పి, దానమానాలతో వారిని ప్రసన్నులను చేయని రాజును ఆపదకాలంలో సైన్యం విడిచిపెడుతుంది; అతని సైనికులు ‘మనం వృథాగా చంపబడుతున్నాం’ అని భావిస్తారు. రావణుని పతనానికి ఒక కారణం కూడా ఇదేనని ధ్వనిస్తుంది — అతని మంత్రులు కూడా భయంతోనే అతణ్ణి సేవించేవారు. రాముని నీతి కృతజ్ఞత; విభీషణునికి అది మొదటి రాజశిక్షణ. నాలుగు, ఐదు శ్లోకాలలో వానరుల శౌర్యం గుర్తుచేయబడింది — ప్రాణత్యాగానికి వారు సిద్ధంగా ఉండడమే లంకావిజయానికి మూలం. ఇలా రాముడు విజయపు శ్రేయస్సును తనకు కాకుండా సైనికులకు ఇస్తాడు.

రాముడు ఇలా చెప్పగా విభీషణుడు రత్నాలనూ ధనాన్నీ పంచి వానరులందరినీ సత్కరించాడు. తరువాత రత్నాలతోనూ ధనంతోనూ సత్కరించబడిన వానరయూథపతులను చూసి, రాముడు సిగ్గుపడుతున్న మనస్విని అయిన వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకుని, పరాక్రమవంతుడూ ధనుర్ధారీ అయిన తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆ సాటిలేని విమానాన్ని ఎక్కాడు. విమానంలో ఉన్న కాకుత్స్థుడు వానరులందరినీ గౌరవిస్తూ మహావీర్యుడైన సుగ్రీవునితోనూ విభీషణునితోనూ ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశ్రేష్ఠులారా, మీరు ఈ మిత్రకార్యాన్ని నెరవేర్చారు; నా అనుమతితో మీరందరూ మీ ఇష్టం వచ్చినట్లు తిరిగి వెళ్ళండి. సుగ్రీవా, స్నేహశీలుడూ హితుడూ అయిన మిత్రుడు చేయవలసినదంతా ధర్మభీరువైన నీవు చేశావు. నీ సైన్యంతో కూడి త్వరగా కిష్కింధకు వెళ్ళు. విభీషణా, నేను ఇచ్చిన లంకారాజ్యంలో నివసించు; ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిన్ను పరాభవించలేరు. నేను నా తండ్రి రాజధాని అయిన అయోధ్యకు వెళ్తాను; మీ అందరి వద్దా సెలవు తీసుకుంటున్నాను, మీ అనుమతి కోరుతున్నాను.’ పదహారవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘లజ్జమానాం’ (సిగ్గుపడుతున్న) అనే విశేషణం సీత సిగ్గును సూచిస్తుంది — అందరి ఎదుటా భర్త ఒడిలోకి ఎక్కడానికి ఆమె సిగ్గుపడుతుంది. రాముడు ప్రతి మిత్రుణ్ణీ విడివిడిగా సంబోధిస్తాడు — వానరులకు సామూహికంగా కృతజ్ఞతలు, సుగ్రీవుని మిత్రధర్మానికి ప్రశంస, విభీషణుని రాజ్యం స్థిరంగా ఉండాలని ఆశీస్సు. ‘అనుజ్ఞాతా మయా’ (నా అనుమతితో) అనే మాట రాజు ఇచ్చే అనుమతిలా ఉంటుంది, ‘అభ్యనుజ్ఞాతుమిచ్ఛామి’ (మీ అనుమతి కోరుతున్నాను) అనే మాటతో మాత్రం అతడు మిత్రుల అనుమతిని కూడా కోరుతాడు — ఇలా రాముడు అధికారంతోనూ వినయంతోనూ రెండు విధాలా మాట్లాడతాడు. సుగ్రీవునితో అన్న ‘ధర్మభీరుణా’ (ధర్మభీరువైన) అనే విశేషణం అతని పూర్వపు ప్రమాదాన్ని మరచి కేవలం అతని స్నేహనిష్ఠనే గుర్తుంచుకుంటుంది. విభీషణునితో అన్న ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలు కూడా నిన్ను పరాభవించలేరు’ అనే ఆశీర్వాదం అతని రాజ్యపు స్థైర్యాన్ని నిశ్చయిస్తుంది — రాముడు ఇచ్చిన రాజ్యాన్ని ఎవరూ హరించలేరు. రాముడు తాను విమానం ఎక్కిన తరువాతనే అందరినీ పంపివేస్తాడు, ఎందుకంటే అతని మనస్సు అయోధ్య వైపు త్వరపడుతోంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో లక్ష్మణుడు ‘విక్రాంతేన ధనుష్మతా’ (పరాక్రమవంతుడూ ధనుర్ధారీ) అని వర్ణించబడతాడు — యుద్ధంలో అతని పరాక్రమం ఇప్పుడు కూడా గుర్తుచేయబడుతుంది; అతడు విల్లు ధరించి రక్షకునిగా రాముని పక్కనే నిలుస్తాడు.

రాముడు ఇలా చెప్పగా వానరేంద్రులూ వానరులూ రాక్షసుడైన విభీషణుడూ అందరూ దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నారు — ‘మేము కూడా అయోధ్యకు వెళ్ళాలని కోరుకుంటున్నాము; నీవు మా అందరినీ తీసుకువెళ్ళు. అక్కడ ఆనందంగా వనాలలోనూ ఉపవనాలలోనూ విహరిస్తాము. నృపశ్రేష్ఠా, అభిషేకజలంతో తడిసిన నిన్ను చూసి, కౌసల్యకు అభివాదం చేసి, త్వరలోనే మా ఇళ్ళకు తిరిగి వస్తాము.’ విభీషణునితో కూడిన వానరులు ఇలా అనగా ధర్మాత్ముడైన రాముడు సుగ్రీవ విభీషణులతో కూడిన వానరులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మిత్రజనంతో కూడి, మీ అందరితో కలిసి నగరానికి వెళ్ళి నేను పొందబోయే ప్రీతి — అది ప్రియమైనదానికంటే ప్రియతరమైనది లభించినట్లే. సుగ్రీవా, వానరులతో కలిసి త్వరగా విమానం ఎక్కు; రాక్షసేంద్రా విభీషణా, నీవు కూడా మంత్రులతో కలిసి ఎక్కు.’ పందొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘ముద్యుక్తా విచరిష్యామో వనాన్యుపవనాని చ’ (ఆనందంగా వనాలలోనూ ఉపవనాలలోనూ విహరిస్తాము) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. వానరుల ప్రార్థన సరళమైనదీ మధురమైనదీ — వారు రాముని అభిషేకాన్ని చూడాలని, అతని తల్లికి నమస్కరించాలని కోరుకుంటారు. ‘అభిషేకార్ద్రం’ అనే పదం రమ్యమైనది — అభిషేకజలంతో తడిసిన రాముణ్ణి చూడాలని వారు ఉత్సుకులై ఉన్నారు. రాముని జవాబు అతని ఆనందాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది — అతడు కూడా మిత్రులతో కలిసి వెళ్ళాలనే కోరుకున్నాడు, కానీ ఇంటికి వెళ్ళాలనే వారి కోరికను అడ్డుకోకూడదని ‘తిరిగి వెళ్ళండి’ అన్నాడు. ఇప్పుడు వారు తమ ఇష్టంతో తనను అనుసరించడాన్ని అతడు ‘ప్రియాత్ప్రియతరం’ (ప్రియమైనదానికంటే ప్రియతరం) అని భావిస్తాడు. మునుపు రాముడు తండ్రిచేత పంపబడి ఒంటరిగా వనానికి వెళ్ళాడు; ఇప్పుడు వేలాది మిత్రులతో కలిసి తిరిగి వస్తున్నాడు. విభీషణుడు కూడా లంకారాజ్యాన్ని కొంతకాలం విడిచి రామునితో వెళ్తాడు — అతనికి స్నేహం రాజ్యం కంటే గొప్పది.

తరువాత సుగ్రీవుడు వానరులతో కలిసి ఆనందంగా ఆ దివ్యమైన పుష్పకాన్ని ఎక్కాడు; మంత్రులతో కలిసి విభీషణుడు కూడా ఎక్కాడు. వారందరూ ఎక్కిన తరువాత, శ్రేష్ఠమైన ఆసనాలు గల ఆ కుబేరుని విమానం రాఘవుని అనుమతితో ఆకాశంలోకి ఎగిరింది. హంసలు పూన్చిన, ప్రకాశించే, ఆకాశంలో సంచరించే ఆ విమానంలో మిక్కిలి ఆనందంతోనూ సంతృప్తితోనూ ఉన్న రాముడు కుబేరునిలా శోభించాడు. ఆ వానరులూ భల్లూకాలూ మహాబలులైన రాక్షసులూ అందరూ ఆ దివ్యవిమానంలో ఒకరికొకరు అడ్డు లేకుండా సుఖంగా కూర్చున్నారు. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘అసంబాధం’ (అడ్డు లేకుండా) అనే పదంతో విమానపు అద్భుతమైన విశాలత్వం సూచించబడుతుంది — వేలాది వానరులూ రాక్షసులూ అక్కడ ఒకరినొకరు ఒరుసుకోరు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘ఎవరూ ఎవరితోనూ తోపులాట పడవలసి రాలేదు’ అని చెబుతుంది. ‘కుబేరునిలా’ అనే ఉపమానం ఉచితమైనది — పుష్పకం కుబేరుని విమానం, ఇప్పుడు రాముడు అందులో దాని స్వామిలా శోభిస్తున్నాడు. ‘హంసయుక్తేన’ (హంసలు పూన్చిన) అనే విశేషణం విమానపు హంసాకారాన్ని గానీ హంసలు దానిని మోస్తున్నాయని గానీ సూచిస్తుంది. రాముని ఆజ్ఞతోనే విమానం పైకి లేస్తుంది — కోరిన చోటికి వెళ్ళే దాని స్వభావం రాముని ఇచ్ఛను అనుసరిస్తుంది. ‘ప్రహృష్టః ప్రతీతశ్చ’ (మిక్కిలి ఆనందించి, సంతృప్తుడై) అనే రెండు పదాలు రాముని మనశ్శాంతిని సూచిస్తాయి — యుద్ధం ముగిసింది, సీత లభించింది, మిత్రులు సంతుష్టులయ్యారు, ఇప్పుడు ఇంటికి వెళ్ళడం మాత్రమే మిగిలింది. తరువాతి సర్గలో ఆకాశం నుండి రాముడు సీతకు దారిలోని ప్రదేశాలను చూపిస్తాడు.

பூக்களால் அணிசெய்யப்பட்ட புஷ்பகத்தைக் கொண்டுவந்து நிறுத்திவிட்டு, அருகில் நின்ற விபீஷணன் ராமனிடம் பேச முனைந்தான். கைகூப்பிய, பணிவுடைய அந்த ராக்ஷசத் தலைவன் விரைவோடு ‘நான் என்ன செய்ய வேண்டும்?’ என்று ராகவனைக் கேட்டான். பேரொளியுடைய ராகவன், லக்ஷ்மணன் கேட்டுக்கொண்டிருக்க, சிந்தித்து, அன்போடு இந்தச் சொல்லை அவனிடம் சொன்னான்: ‘விபீஷணா, வனத்தில் வாழும் இவர்கள் அனைவரும் முயன்று செயலாற்றியவர்கள்; இவர்கள் மணிகளாலும் பலவகைச் செல்வங்களாலும் சிறப்பிக்கப்படட்டும். ராக்ஷசர்களின் தலைவனே, இவர்களோடு சேர்ந்தே நீ இலங்கையை வென்றாய்; இவர்கள் மகிழ்வோடு உயிரச்சத்தைக் கைவிட்டுப் போர்களில் பின்வாங்காதிருந்தார்கள். செயலை நிறைவேற்றிய இந்த வனவாசிகள் செல்வமும் மணிகளும் அளித்துச் சிறப்பிக்கப்பட வேண்டும்; இவர்களுடைய செயலுக்குப் பலன் உண்டாக்கு. நன்றியுடைய உன்னால் இவ்வாறு மதிக்கப்பட்டு மகிழ்விக்கப்பட்டால், இந்த வானரப் படைத்தலைவர்கள் மனநிறைவு பெறுவார்கள். கொடை வழங்குபவனும், பொருள் சேர்ப்பவனும், இரக்கமுடையவனும், புலன்களை வென்றவனுமான அரசனை அனைவரும் நாடி வருவார்கள்; ஆகவே உனக்கு இதை உணர்த்துகிறேன். மன்னனே, கொடை, மரியாதை முதலான அன்பைத் தூண்டும் பண்புகள் எல்லாம் இல்லாமல், போரில் கொல்லச் செய்வதை மட்டுமே அறிந்த அரசனை, கலக்கமுற்ற படை கைவிட்டுவிடும்.’ இங்கே ராமன் விபீஷணனுக்கு அரசறத்தின் அடிப்படையைக் கற்பிக்கிறான் — பணியாளர்களைச் சிறப்பித்தல், கொடை, பொருள் சேர்த்தல், இரக்கம், புலனடக்கம். ஆறாவது, ஒன்பதாவது சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘லக்ஷ்மணஸ்யோபஶ்ருண்வத:’ — ‘லக்ஷ்மணன் கேட்டுக்கொண்டிருக்க’ — என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனும் சாட்சியாகிறான் — இந்த அறிவுரை அவனுக்காகவும்தான். ராமன் தானே வழங்கவில்லை; இலங்கையின் அரசனான விபீஷணனையே வழங்குபவனாக்குகிறான் — இதனால் புதிய அரசனின் புகழ் வானரர்களிடையே நிலைபெறுகிறது. ‘த்யாகீ ஸங்க்ரஹீ’ என்பதை இந்தி உரை இவ்வாறு விளக்குகிறது — தக்க நேரத்தில் செல்வத்தை வழங்குபவன், தக்க நேரத்தில் சேர்ப்பவன். ஒன்பதாவது சுலோகத்தில் எதிர்மாறான சித்திரம் — போரில் மக்களைத் தூண்டுவது மட்டுமே செய்து, கொடையாலும் மரியாதையாலும் அவர்களை மகிழ்விக்காத அரசனை, ஆபத்துக் காலத்தில் படை கைவிடும்; அவனுடைய வீரர்கள் ‘நாம் வீணாகக் கொல்லப்படுகிறோம்’ என்று எண்ணுவார்கள். ராவணனின் வீழ்ச்சிக்கான காரணங்களில் இதுவும் ஒன்று என்பது குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகிறது — அவனுடைய அமைச்சர்களும் அச்சத்தாலேயே அவனுக்குப் பணிந்தார்கள். ராமனின் நெறி நன்றியுணர்வு; விபீஷணனுக்கு இதுவே முதல் அரசியல் பாடம். நான்காவது, ஐந்தாவது சுலோகங்களில் வானரர்களின் வீரம் நினைவூட்டப்படுகிறது — உயிரைத் துறக்க அவர்கள் ஆயத்தமாக இருந்ததே இலங்கை வெற்றிக்கு அடிப்படை. இவ்வாறு ராமன் வெற்றியின் பெருமையைத் தனக்கு அல்ல, வீரர்களுக்கே அளிக்கிறான்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், விபீஷணன் மணிகளையும் செல்வத்தையும் பகிர்ந்தளித்து வானரர்கள் அனைவரையும் சிறப்பித்தான். பிறகு மணிகளாலும் செல்வத்தாலும் சிறப்பிக்கப்பட்ட வானரப் படைத்தலைவர்களைக் கண்டு, ராமன் நாணமுற்ற, மனவுறுதியுடைய வைதேகியை மடியில் ஏந்திக்கொண்டு, வீரனும் வில்லேந்தியவனுமான தம்பி லக்ஷ்மணனோடு அந்த ஒப்பற்ற விமானத்தில் ஏறினான். விமானத்தில் இருந்த காகுத்ஸ்தன் வானரர்கள் அனைவரையும் சிறப்பித்தவனாக, பெரும் வீரமுடைய சுக்ரீவனிடமும் விபீஷணனிடமும் சொன்னான்: ‘வானரர்களில் காளைகளே, நண்பனுக்குச் செய்ய வேண்டிய இந்தக் காரியத்தை நீங்கள் செய்து முடித்தீர்கள்; என் விடைபெற்று நீங்கள் அனைவரும் விரும்பியபடி திரும்பிச் செல்லுங்கள். சுக்ரீவா, அன்பும் நலம் நாடும் உள்ளமும் உடைய தோழன் செய்ய வேண்டியது எல்லாவற்றையும், அறத்திற்கு அஞ்சும் நீ செய்து முடித்தாய். உன் படை சூழ, விரைவில் கிஷ்கிந்தைக்குச் செல். விபீஷணா, நான் அளித்த இலங்கை அரசில் வாழ்வாயாக; இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் உன்னை வெல்ல முடியாது. நான் தந்தையின் தலைநகரான அயோத்திக்குச் செல்கிறேன்; உங்கள் அனைவரிடமும் விடைபெறுகிறேன்; உங்கள் இசைவைப் பெற விரும்புகிறேன்.’ பதினாறாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது. ‘லஜ்ஜமானாம்’ — ‘நாணமுற்றவள்’ — என்ற அடைமொழி சீதையின் நாணத்தைச் சுட்டுகிறது — அனைவரின் முன்னிலையிலும் கணவனின் மடியில் ஏறுவதில் அவள் நாணுகிறாள். ராமன் ஒவ்வொரு நண்பனையும் தனித்தனியாக விளிக்கிறான் — வானரர்களுக்குப் பொதுவான நன்றி, சுக்ரீவனின் நட்பறத்திற்குப் புகழ்ச்சி, விபீஷணனின் அரசு நிலைக்க ஆசி. ‘அனுஜ்ஞாதா மயா’ — ‘என் விடைபெற்று’ — என்ற சொல் அரசனின் அனுமதி போன்றது; ‘அப்யனுஜ்ஞாதுமிச்சாமி’ — ‘உங்கள் இசைவைப் பெற விரும்புகிறேன்’ — என்பதோ நண்பர்களின் அனுமதியையும் வேண்டுவது; இவ்வாறு ராமன் அதிகாரத்தோடும் பணிவோடும் இருவகையிலும் பேசுகிறான். சுக்ரீவனுக்குச் சொன்ன ‘அறத்திற்கு அஞ்சுபவன்’ என்ற அடைமொழி, அவனுடைய முந்தைய கவனக்குறைவை மறந்து, அவனுடைய நட்புப் பற்றை மட்டுமே நினைவுகூர்கிறது. விபீஷணனுக்குச் சொன்ன ‘இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் உன்னை வெல்ல முடியாது’ என்ற ஆசி அவனுடைய அரசின் நிலைபேற்றை உறுதி செய்கிறது — ராமன் அளித்த அரசை எவராலும் பறிக்க முடியாது. ராமன் விமானத்தில் ஏறிய பின்னரே அனைவருக்கும் விடை கொடுக்கிறான்; ஏனெனில் அவன் மனம் அயோத்தியை நோக்கி விரைகிறது. பன்னிரண்டாவது சுலோகத்தில் லக்ஷ்மணன் ‘வீரன், வில்லேந்தியவன்’ என்று வருணிக்கப்படுகிறான் — போரில் அவன் காட்டிய வீரம் இப்போதும் நினைவுகூரப்படுகிறது; வில்லேந்தியவனாக அவன் காவலனாக ராமனின் அருகில் நிற்கிறான்.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், வானரத் தலைவர்களும் வானரர்களும் ராக்ஷசனான விபீஷணனும் அனைவரும் கைகூப்பிச் சொன்னார்கள்: ‘நாங்களும் அயோத்திக்கு வர விரும்புகிறோம்; தாங்கள் எங்கள் அனைவரையும் அழைத்துச் செல்லுங்கள். மகிழ்ச்சியோடு நாங்கள் அங்கே வனங்களிலும் பூங்காக்களிலும் உலவுவோம். மன்னர்களில் சிறந்தவனே, முடிசூட்டு நீரால் நனைந்த உன்னைக் கண்டு, கௌசல்யையை வணங்கிவிட்டு, விரைவில் எங்கள் வீடுகளுக்குத் திரும்புவோம்.’ விபீஷணனோடு வானரர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் சுக்ரீவனோடும் விபீஷணனோடும் இருந்த வானரர்களிடம் சொன்னான்: ‘நண்பர்களோடு, உங்கள் அனைவரோடும் சேர்ந்து நகருக்குச் சென்று நான் மகிழ்ச்சி பெறுவேன் என்றால், அது இனியதிலும் இனியதாகக் கிடைத்ததாகும். சுக்ரீவா, வானரர்களோடு விரைவில் விமானத்தில் ஏறு; ராக்ஷசத் தலைவனே விபீஷணா, நீயும் அமைச்சர்களோடு ஏறு.’ பத்தொன்பதாவது சுலோகத்தின் பின்பாதியான ‘முத்யுக்தா விசரிஷ்யாமோ வனான்யுபவனானி ச’ வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. வானரர்களின் வேண்டுதல் எளிமையானது, இனிமையானது — ராமனின் முடிசூட்டைக் காணவும், அவனுடைய தாயை வணங்கவும் அவர்கள் விரும்புகிறார்கள். ‘அபிஷேகார்த்ரம்’ — ‘முடிசூட்டு நீரால் நனைந்தவன்’ — என்ற சொல் அழகானது; முடிசூட்டு நீரால் நனைந்த ராமனைக் காண அவர்கள் ஆவலாக உள்ளனர். ராமனின் மறுமொழி அவனுடைய மகிழ்ச்சியைத் தெளிவாக்குகிறது — நண்பர்களோடு செல்ல அவனும் விரும்பினான்; ஆனால் அவர்கள் வீடு திரும்பும் விருப்பத்தைத் தடுக்கக்கூடாது என்பதற்காகவே ‘திரும்பிச் செல்லுங்கள்’ என்றான். இப்போது அவர்கள் தாமாகவே விரும்பிப் பின்தொடர்வதை அவன் ‘இனியதிலும் இனியது’ என்று கருதுகிறான். முன்பு ராமன் தந்தையால் வெளியேற்றப்பட்டுத் தனியனாக வனம் சென்றான்; இப்போது ஆயிரக்கணக்கான நண்பர்களோடு திரும்புகிறான். விபீஷணனும் இலங்கை அரசைச் சிறிது காலம் விட்டுவிட்டு ராமனோடு செல்கிறான் — அவனுடைய நட்பு அரசைவிட மேலானது.

பிறகு சுக்ரீவன் வானரர்களோடு மகிழ்ச்சியுடன் அந்தத் தெய்விகப் புஷ்பகத்தில் ஏறினான்; அமைச்சர்களோடு விபீஷணனும் ஏறினான். அவர்கள் அனைவரும் ஏறியதும், குபேரனுடையதும் சிறந்த இருக்கைகள் உடையதுமான அந்த விமானம், ராகவனின் இசைவு பெற்று வானில் எழுந்தது. அன்னங்கள் பூட்டப்பட்ட, ஒளிரும், வானில் செல்லும் அந்த விமானத்தில், மகிழ்ந்தவனாகவும் மனநிறைவுற்றவனாகவும் ராமன் குபேரனைப் போல விளங்கினான். அந்த வானரர்களும் கரடிகளும் பெரும் வலிமையுடைய ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் அந்தத் தெய்விக விமானத்தில் நெருக்கடியின்றி இன்பமாக அமர்ந்தார்கள். இருபத்தேழாவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘அஸம்பாதம்’ — ‘நெருக்கடியின்றி’ — என்ற சொல்லால் விமானத்தின் வியப்புக்குரிய விரிவு சுட்டப்படுகிறது — ஆயிரக்கணக்கான வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் அங்கே ஒருவரோடொருவர் இடித்துக்கொள்ளவில்லை; ‘யாருக்கும் யாரிடமும் இடிபட வேண்டியிருக்கவில்லை’ என்று இந்தி உரையும் சொல்கிறது. ‘குபேரனைப் போல’ என்ற உவமை பொருத்தமானது — புஷ்பகம் குபேரனின் விமானம்; இப்போது ராமன் அதில் அதன் உரிமையாளனைப் போலப் பொலிகிறான். ‘ஹம்ஸயுக்தேன’ — ‘அன்னங்கள் பூட்டப்பட்ட’ — என்ற அடைமொழி விமானம் அன்ன வடிவுடையது, அல்லது அன்னங்களை வாகனமாகக் கொண்டது என்பதைச் சுட்டுகிறது. ராமனின் ஆணைப்படியே விமானம் மேலெழுகிறது — விரும்பிய இடத்திற்குச் செல்லும் அதன் தன்மை ராமனின் விருப்பத்தைப் பின்பற்றுகிறது. ‘ப்ரஹ்ருஷ்ட: ப்ரதீதஶ்ச’ — ‘மகிழ்ந்தவன், மனநிறைவுற்றவன்’ — என்ற இரு சொற்களும் ராமனின் மன அமைதியைச் சுட்டுகின்றன — போர் முடிந்தது, சீதை கிடைத்தாள், நண்பர்கள் மனநிறைவுற்றார்கள்; இனி வீடு திரும்புவது மட்டுமே எஞ்சியுள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் வானிலிருந்து சீதைக்கு வழியிலுள்ள இடங்களை ராமன் காட்டுவான்.

ಹೂಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ನಿಂತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲು ಮುಂದಾದನು. ಕೈಮುಗಿದು ವಿನೀತನಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ‘ಏನು ಮಾಡಲಿ?’ ಎಂದು ರಾಘವನನ್ನು ಕೇಳಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಆಲೋಚಿಸಿ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಿಭೀಷಣನೇ, ಈ ವನವಾಸಿಗಳೆಲ್ಲರೂ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ್ದಾರೆ; ಇವರನ್ನು ರತ್ನಗಳಿಂದಲೂ ಬಗೆಬಗೆಯ ಧನಗಳಿಂದಲೂ ಸತ್ಕರಿಸು. ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ಇವರೊಡನೆ ಸೇರಿ ನೀನು ಲಂಕೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದೆ; ಇವರು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಪ್ರಾಣಭಯವನ್ನು ತೊರೆದು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯದವರಾಗಿದ್ದರು. ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಈ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ಧನ-ರತ್ನಗಳ ದಾನದಿಂದ ಸತ್ಕರಿಸಬೇಕು; ಇವರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಫಲಗೊಳಿಸು. ಕೃತಜ್ಞನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಹೀಗೆ ಸನ್ಮಾನಿತರಾಗಿ ಸಂತೋಷಪಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರು ತೃಪ್ತರಾಗುವರು. ದಾನಶೀಲನೂ, ಜನರನ್ನು ಒಗ್ಗೂಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ, ದಯಾಳುವೂ, ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೂ ಆದ ರಾಜನನ್ನು ಎಲ್ಲರೂ ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ನಾನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನರೇಶ್ವರನೇ, ದಾನ-ಮಾನಾದಿ ಪ್ರೀತಿಕಾರಕ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವೂ ಇಲ್ಲದೆ, ಕೇವಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜನರನ್ನು ಸಾವಿಗೆ ಒಡ್ಡುವ ರಾಜನನ್ನು ಉದ್ವಿಗ್ನಗೊಂಡ ಸೈನ್ಯ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮದ ಮೂಲವನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸೇವಕರ ಸತ್ಕಾರ, ದಾನ, ಸಂಗ್ರಹ, ದಯೆ, ಇಂದ್ರಿಯನಿಗ್ರಹ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಸ್ಯೋಪಶೃಣ್ವತಃ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಸಾಕ್ಷಿ — ಈ ಉಪದೇಶ ಅವನಿಗೂ ಆಗಿದೆ. ರಾಮನು ತಾನೇ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಲಂಕೆಯ ರಾಜನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೇ ದಾನಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಹೊಸ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ‘ತ್ಯಾಗೀ ಸಂಗ್ರಹೀ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಹೀಗೆ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಧನವನ್ನು ಕೊಡುವವನು, ಸಮಯ ಬಂದಾಗ ಕೂಡಿಡುವವನು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ದಾನ-ಮಾನಗಳಿಂದ ಜನರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸದೆ ಕೇವಲ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಟ್ಟುವ ರಾಜನನ್ನು ವಿಪತ್ತಿನ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯ ತ್ಯಜಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನ ಸೈನಿಕರು ‘ನಾವು ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಸಾಯುತ್ತಿದ್ದೇವೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಪತನಕ್ಕೂ ಇದೇ ಒಂದು ಕಾರಣ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ — ಅವನ ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ಭಯದಿಂದಲೇ ಅವನ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ರಾಮನ ನೀತಿ ಕೃತಜ್ಞತೆ; ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಅದು ಮೊದಲ ರಾಜಶಿಕ್ಷಣ. ನಾಲ್ಕು ಮತ್ತು ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ — ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗಕ್ಕೆ ಅವರ ಸಿದ್ಧತೆಯೇ ಲಂಕಾವಿಜಯದ ಮೂಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ವಿಜಯದ ಶ್ರೇಯಸ್ಸನ್ನು ತನಗೆ ಅಲ್ಲ, ಸೈನಿಕರಿಗೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಭೀಷಣನು ರತ್ನ-ಧನಗಳನ್ನು ಹಂಚಿ ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ರತ್ನ-ಧನಗಳಿಂದ ಸತ್ಕೃತರಾದ ವಾನರಯೂಥಪರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ ಮನಸ್ವಿನಿಯಾದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು, ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಧನುರ್ಧಾರಿಯೂ ಆದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆ ಅನುಪಮ ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದನು. ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುತ್ತ, ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು — ‘ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ನೀವು ಈ ಮಿತ್ರಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದಿರಿ; ನನ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿ. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ಸ್ನೇಹಿಯೂ ಹಿತೈಷಿಯೂ ಆದ ಗೆಳೆಯನು ಮಾಡಬೇಕಾದುದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ ನೀನು ಮಾಡಿದೆ. ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬೇಗನೆ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ತೆರಳು. ವಿಭೀಷಣನೇ, ನಾನು ಕೊಟ್ಟ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸು; ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು. ನಾನು ತಂದೆಯ ರಾಜಧಾನಿಯಾದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ; ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ, ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಲಜ್ಜಮಾನಾಂ’ (ನಾಚುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸೀತೆಯ ಸಂಕೋಚವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರ ಎದುರು ಪತಿಯ ತೊಡೆಯೇರಲು ಅವಳು ನಾಚುತ್ತಾಳೆ. ರಾಮನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಮಿತ್ರನನ್ನೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಸಾಮೂಹಿಕ ಕೃತಜ್ಞತೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಿತ್ರಧರ್ಮದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಗೆ ಆಶೀರ್ವಾದ. ‘ಅನುಜ್ಞಾತಾ ಮಯಾ’ (ನನ್ನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಜನ ಅನುಮತಿಯಂತಿದೆ, ‘ಅಭ್ಯನುಜ್ಞಾತುಮಿಚ್ಛಾಮಿ’ (ನಿಮ್ಮ ಅನುಮತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬುದು ಮಿತ್ರರ ಅನುಮತಿಯನ್ನೂ ಬೇಡುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಅಧಿಕಾರದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಎರಡೂ ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ‘ಧರ್ಮಭೀರುಣಾ’ (ಧರ್ಮಭೀರುವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಮಾದವನ್ನು ಮರೆತು ಕೇವಲ ಅವನ ಸಖ್ಯನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದ ‘ಸೇಂದ್ರಾ ಅಪಿ ದಿವೌಕಸಃ ನ ತ್ವಾಂ ಧರ್ಷಯಿತುಂ ಶಕ್ತಾಃ’ (ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನ್ನನ್ನು ಸೋಲಿಸಲಾರರು) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಾದ ಅವನ ರಾಜ್ಯದ ಸ್ಥಿರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಯಾರೂ ಕಸಿಯಲಾರರು. ರಾಮನು ತಾನು ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿದ ಮೇಲೆಯೇ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತವಕಿಸುತ್ತಿದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ವಿಕ್ರಾಂತೇನ ಧನುಷ್ಮತಾ’ (ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಧನುರ್ಧಾರಿ) ಎಂದು ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ಈಗಲೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಅವನು ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಎಲ್ಲರೂ ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದರು — ‘ನಾವೂ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತೇವೆ; ನೀನು ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು. ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಾವು ಅಲ್ಲಿನ ವನಗಳಲ್ಲೂ ಉಪವನಗಳಲ್ಲೂ ಸಂಚರಿಸುತ್ತೇವೆ. ನೃಪಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು, ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಬೇಗನೆ ನಮ್ಮ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತೇವೆ.’ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ವಾನರರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವ-ವಿಭೀಷಣರೊಡನಿದ್ದ ವಾನರರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರೊಡನೆ ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ನಾನು ಪಡೆಯಲಿರುವ ಸಂತೋಷ — ಅದು ಪ್ರಿಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯತರವಾದದ್ದು, ಅದು ನನಗೆ ದೊರೆಯಿತು. ಸುಗ್ರೀವನೇ, ವಾನರರೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ವಿಮಾನವನ್ನೇರು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನೇ, ನೀನೂ ಮಂತ್ರಿಗಳೊಡನೆ ಏರು.’ ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಮುದ್ಯುಕ್ತಾ ವಿಚರಿಷ್ಯಾಮೋ ವನಾನ್ಯುಪವನಾನಿ ಚ’ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ವಾನರರ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸರಳವೂ ಮಧುರವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವರು ರಾಮನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ನೋಡಲು, ಅವನ ತಾಯಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಅಭಿಷೇಕಾರ್ದ್ರಮ್’ (ಅಭಿಷೇಕದಿಂದ ತೊಯ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ರಮ್ಯ — ಅಭಿಷೇಕಜಲದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಲು ಅವರು ಉತ್ಸುಕರು. ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಅವನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ಮಿತ್ರರೊಡನೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಮನೆಗೆ ಹೋಗುವ ಅವರ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತಡೆಯಬಾರದೆಂದು ‘ಪ್ರತಿಗಚ್ಛತ’ (ಹಿಂದಿರುಗಿ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವರು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವುದನ್ನು ಅವನು ‘ಪ್ರಿಯಾತ್ಪ್ರಿಯತರಮ್’ (ಪ್ರಿಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯತರ) ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ತಂದೆಯಿಂದ ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟು ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋಗಿದ್ದನು; ಈಗ ಸಾವಿರಾರು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಲಂಕಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಬಿಟ್ಟು ರಾಮನೊಡನೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನಿಗೆ ಸಖ್ಯ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಹಿರಿದು.

ಅನಂತರ ಸುಗ್ರೀವನು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಆ ದಿವ್ಯ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೇರಿದನು; ಮಂತ್ರಿಸಹಿತನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಏರಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಏರಿದ ಮೇಲೆ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನಗಳುಳ್ಳ ಕುಬೇರನ ಆ ವಿಮಾನವು ರಾಘವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿತು. ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಕುಬೇರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಆ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ದಿವ್ಯವಾದ ಆ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟಬಂದಂತೆ, ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದೆ ಕುಳಿತುಕೊಂಡರು. ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಅಸಂಬಾಧಮ್’ (ಇಕ್ಕಟ್ಟಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಮಾನದ ಅದ್ಭುತ ವಿಸ್ತಾರ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸಾವಿರಾರು ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ತಾಕುವುದಿಲ್ಲ; ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ, ಯಾರೂ ಯಾರಿಂದಲೂ ನೂಕಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತದೆ. ‘ಕುಬೇರವತ್’ (ಕುಬೇರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉಚಿತ — ಪುಷ್ಪಕ ಕುಬೇರನ ವಿಮಾನ; ಈಗ ರಾಮನು ಅದರಲ್ಲಿ ಅದರ ಒಡೆಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಹಂಸಯುಕ್ತೇನ’ (ಹಂಸಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಿಮಾನದ ಹಂಸಾಕೃತಿಯನ್ನೋ ಹಂಸಗಳು ಎಳೆಯುವುದನ್ನೋ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ವಿಮಾನ ಹಾರುತ್ತದೆ — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಚಲಿಸುವ ಅದರ ಗುಣ ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಹೃಷ್ಟಃ ಪ್ರತೀತಶ್ಚ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಸನ್ನಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಯುದ್ಧ ಮುಗಿದಿದೆ, ಸೀತೆ ದೊರೆತಿದ್ದಾಳೆ, ಮಿತ್ರರು ತೃಪ್ತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಈಗ ಮನೆಗೆ ಮರಳುವುದೊಂದೇ ಉಳಿದಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ದಾರಿಯುದ್ದಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುವನು.

പൂക്കളാൽ അലങ്കരിച്ച പുഷ്പകം കൊണ്ടുവന്നുനിർത്തി, അടുത്തുതന്നെ നിന്ന വിഭീഷണൻ രാമനോടു സംസാരിക്കാൻ ഒരുങ്ങി. കൈകൂപ്പി വിനീതനായി നിന്ന ആ രാക്ഷസേശ്വരൻ തിടുക്കത്തോടെ ‘ഞാൻ എന്തു ചെയ്യണം?’ എന്നു രാഘവനോടു ചോദിച്ചു. മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുനിൽക്കെ ആലോചിച്ച് സ്നേഹത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വിഭീഷണാ, ഈ വനവാസികളെല്ലാം പ്രയത്നിച്ചു കർമം ചെയ്തവരാണ്; ഇവരെ രത്നങ്ങളാലും പലവിധ ധനങ്ങളാലും പൂജിക്കുക. രാക്ഷസേശ്വരാ, ഇവരോടൊപ്പമാണ് നീ ലങ്ക ജയിച്ചത്; ഇവർ സന്തോഷത്തോടെ പ്രാണഭയം ഉപേക്ഷിച്ച് യുദ്ധങ്ങളിൽ പിന്തിരിയാതെ നിന്നു. കർമം ചെയ്തുതീർത്ത ഈ വനവാസികളെ ധനവും രത്നങ്ങളും നൽകി സത്കരിക്കണം; ഇവരുടെ കർമം സഫലമാക്കുക. കൃതജ്ഞനായ നീ ഇങ്ങനെ ആദരിക്കുകയും ആനന്ദിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുമ്പോൾ ആ വാനരയൂഥപന്മാർ സംതൃപ്തരാകും. ത്യാഗിയും സംഗ്രഹിക്കുന്നവനും ദയാലുവും ജിതേന്ദ്രിയനുമായ രാജാവിനെ എല്ലാവരും ആശ്രയിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഞാൻ നിന്നെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്. നരേശ്വരാ, ദാനം, മാനം തുടങ്ങിയ പ്രീതിജനകമായ ഗുണങ്ങളൊന്നുമില്ലാതെ, യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്ന രാജാവിനെ ഭയന്ന സേന ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ഇവിടെ രാമൻ വിഭീഷണനെ രാജധർമത്തിന്റെ മൂലതത്ത്വം പഠിപ്പിക്കുന്നു — സേവകരുടെ സത്കാരം, ദാനം, സംഗ്രഹം, ദയ, ഇന്ദ്രിയനിഗ്രഹം. ആറും ഒമ്പതും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘ലക്ഷ്മണസ്യോപശൃണ്വതഃ’ (ലക്ഷ്മണൻ കേട്ടുനിൽക്കെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനും സാക്ഷിയാണ് — ഈ ഉപദേശം അദ്ദേഹത്തിനുംകൂടിയുള്ളതാണ്. രാമൻ സ്വയം നൽകുന്നില്ല; ലങ്കയുടെ രാജാവായ വിഭീഷണനെ ദാതാവാക്കുന്നു — അങ്ങനെ പുതിയ രാജാവിന്റെ കീർത്തി വാനരന്മാർക്കിടയിൽ ഉറയ്ക്കുന്നു. ‘ത്യാഗി, സംഗ്രഹി’ എന്നതിന് ‘സമയത്ത് ധനം ചെലവിടുന്നവനും സമയത്ത് സമാഹരിക്കുന്നവനും’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ വിപരീതചിത്രമാണ് — യുദ്ധത്തിൽ ജനങ്ങളെ പ്രേരിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്ത്, ദാനമാനങ്ങൾകൊണ്ട് അവരെ പ്രീതിപ്പെടുത്താത്ത രാജാവിനെ ആപത്തുകാലത്ത് സേന ഉപേക്ഷിക്കുന്നു; ‘ഞങ്ങൾ വെറുതെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു’ എന്ന് അവന്റെ സൈനികർ കരുതുന്നു. രാവണന്റെ പതനത്തിന്റെ ഒരു കാരണവും ഇതുതന്നെയാണെന്നു ധ്വനിക്കുന്നു — അവന്റെ മന്ത്രിമാർപോലും ഭയംകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അവനെ സേവിച്ചിരുന്നത്. രാമന്റെ നീതി കൃതജ്ഞതയാണ്; വിഭീഷണനത് ആദ്യത്തെ രാജശിക്ഷണവും. നാലും അഞ്ചും ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ ശൗര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പ്രാണത്യാഗത്തിനുള്ള അവരുടെ സന്നദ്ധതയാണ് ലങ്കാവിജയത്തിന്റെ മൂലം. ഇങ്ങനെ വിജയത്തിന്റെ ശ്രേയസ്സ് രാമൻ തനിക്കല്ല, സൈനികർക്കാണു നൽകുന്നത്.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഭീഷണൻ രത്നങ്ങളും ധനവും പങ്കിട്ടുനൽകി എല്ലാ വാനരന്മാരെയും പൂജിച്ചു. പിന്നെ രത്നങ്ങളാലും ധനത്താലും പൂജിക്കപ്പെട്ട വാനരയൂഥപന്മാരെ കണ്ട്, രാമൻ ലജ്ജിക്കുന്ന മനസ്വിനിയായ വൈദേഹിയെ മടിയിലെടുത്ത്, വിക്രമിയും ധനുർധാരിയുമായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം ആ അനുപമമായ വിമാനത്തിൽ കയറി. വിമാനത്തിലിരുന്ന് കാകുത്സ്ഥൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും ആദരിച്ചുകൊണ്ട് മഹാവീര്യനായ സുഗ്രീവനോടും വിഭീഷണനോടും പറഞ്ഞു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഈ മിത്രകാര്യം നിർവഹിച്ചു; ഞാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു, എല്ലാവരും ഇഷ്ടംപോലെ മടങ്ങിപ്പോകുക. സുഗ്രീവാ, സ്നേഹമുള്ള, ഹിതകാരിയായ ഒരു സുഹൃത്ത് ചെയ്യേണ്ടതെല്ലാം ധർമഭീരുവായ നീ ചെയ്തു. സ്വന്തം സൈന്യത്തോടൊപ്പം വേഗം കിഷ്കിന്ധയിലേക്കു പോകുക. വിഭീഷണാ, ഞാൻ നൽകിയ ലങ്കാരാജ്യത്തിൽ വസിക്കുക; ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കുപോലും നിന്നെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയില്ല. ഞാൻ അച്ഛന്റെ രാജധാനിയായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകും; നിങ്ങളോടെല്ലാവരോടും യാത്ര ചോദിക്കുന്നു, നിങ്ങളുടെ അനുവാദം ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ പതിനാറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ലജ്ജമാനാം’ (ലജ്ജിക്കുന്നവളെ) എന്ന വിശേഷണം സീതയുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ ഭർത്താവിന്റെ മടിയിൽ കയറുമ്പോൾ അവൾ ലജ്ജിക്കുന്നു. രാമൻ ഓരോ സുഹൃത്തിനെയും വെവ്വേറെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു — വാനരന്മാർക്കു കൂട്ടായ നന്ദി, സുഗ്രീവന്റെ മിത്രധർമത്തിനു പ്രശംസ, വിഭീഷണന്റെ രാജ്യസ്ഥിരതയ്ക്ക് ആശീർവാദം. ‘അനുജ്ഞാതാ മയാ’ (ഞാൻ അനുവാദം നൽകുന്നു) എന്ന വാക്ക് രാജാവിന്റെ അനുമതിപോലെയാണ്; ‘അഭ്യനുജ്ഞാതുമിച്ഛാമി’ (അനുവാദം ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്നതിലാകട്ടെ സുഹൃത്തുക്കളുടെ അനുമതിയും ചോദിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ രാമൻ അധികാരത്തോടെയും വിനയത്തോടെയും ഒരുപോലെ സംസാരിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനോടു പറഞ്ഞ ‘ധർമഭീരുണാ’ (ധർമഭീരുവായ) എന്ന വിശേഷണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ പഴയ പ്രമാദം മറന്ന്, സഖ്യനിഷ്ഠ മാത്രം ഓർക്കുന്നു. വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞ ‘ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കുപോലും നിന്നെ ആക്രമിക്കാൻ കഴിയില്ല’ എന്ന ആശീർവാദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ രാജ്യത്തിന്റെ സ്ഥിരത ഉറപ്പാക്കുന്നു — രാമൻ നൽകിയ രാജ്യം ആർക്കും അപഹരിക്കാനാവില്ല. രാമൻ വിമാനത്തിൽ കയറിയിരുന്നുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് എല്ലാവരെയും യാത്രയാക്കുന്നത്; കാരണം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് അയോധ്യയിലേക്കു തിടുക്കം കൂട്ടുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ ‘വിക്രാന്തേന ധനുഷ്മതാ’ (വിക്രമിയും ധനുർധാരിയുമായ) എന്നു വർണിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ പരാക്രമം ഇപ്പോഴും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; ധനുർധാരിയായി രക്ഷകനെപ്പോലെ അദ്ദേഹം രാമന്റെ അരികിൽ നിൽക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാനരരാജാക്കന്മാരും വാനരന്മാരും രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനും എല്ലാവരും കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ഞങ്ങളും അയോധ്യയിലേക്കു വരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അങ്ങ് ഞങ്ങളെയെല്ലാവരെയും കൊണ്ടുപോകണം. സന്തോഷത്തോടെ ഞങ്ങൾ അവിടെ വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും ചുറ്റിനടക്കും. നൃപശ്രേഷ്ഠാ, അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞ അങ്ങയെ കണ്ട്, കൗസല്യയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത്, അധികം വൈകാതെ ഞങ്ങൾ സ്വന്തം വീടുകളിലേക്കു മടങ്ങിക്കൊള്ളാം.’ വിഭീഷണനോടുകൂടിയ വാനരന്മാർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമാത്മാവായ രാമൻ സുഗ്രീവനോടും വിഭീഷണനോടുംകൂടിയ വാനരന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം നിങ്ങളെല്ലാവരോടുംകൂടി നഗരത്തിലെത്തി ഞാൻ അനുഭവിക്കാൻ പോകുന്ന പ്രീതി — അതു പ്രിയത്തെക്കാളും പ്രിയതരമായ ഒന്നാണ് എനിക്കു കിട്ടിയിരിക്കുന്നത്. സുഗ്രീവാ, വാനരന്മാരോടൊപ്പം വേഗം വിമാനത്തിൽ കയറുക; രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണാ, നീയും മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം കയറുക.’ പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധമായ ‘മുദ്യുക്താ വിചരിഷ്യാമോ വനാന്യുപവനാനി ച’ (സന്തോഷത്തോടെ വനങ്ങളിലും ഉപവനങ്ങളിലും ചുറ്റിനടക്കും) വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. വാനരന്മാരുടെ അപേക്ഷ ലളിതവും മധുരവുമാണ് — രാമന്റെ അഭിഷേകം കാണാനും അദ്ദേഹത്തിന്റെ അമ്മയെ വന്ദിക്കാനും അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘അഭിഷേകാർദ്രം’ (അഭിഷേകജലത്താൽ നനഞ്ഞവനെ) എന്ന പദം മനോഹരമാണ് — അഭിഷേകജലത്തിൽ നനഞ്ഞ രാമനെ കാണാൻ അവർ ഉത്സുകരാണ്. രാമന്റെ മറുപടി അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തോഷം വ്യക്തമാക്കുന്നു — സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം പോകാൻ അദ്ദേഹവും ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ അവരുടെ ഗൃഹയാത്രാമോഹം തടയാതിരിക്കാനാണ് ‘മടങ്ങിപ്പോകുക’ എന്നു പറഞ്ഞത്. ഇപ്പോൾ അവർ സ്വമനസ്സാലെ പിന്തുടരുന്നത് ‘പ്രിയാത്പ്രിയതരം’ (പ്രിയത്തെക്കാൾ പ്രിയതരം) എന്ന് അദ്ദേഹം കരുതുന്നു. മുമ്പ് രാമൻ അച്ഛനാൽ പുറത്താക്കപ്പെട്ട് ഏകനായി വനത്തിലേക്കു പോയി; ഇപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം മടങ്ങിവരുന്നു. വിഭീഷണനും ലങ്കാരാജ്യം ഒരു നിമിഷത്തേക്ക് ഉപേക്ഷിച്ച് രാമനോടൊപ്പം പോകുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ സൗഹൃദം രാജ്യത്തെക്കാളും വലുതാണ്.

അപ്പോൾ സുഗ്രീവൻ വാനരന്മാരോടൊപ്പം സന്തോഷത്തോടെ ആ ദിവ്യമായ പുഷ്പകത്തിൽ കയറി; മന്ത്രിമാരോടൊപ്പം വിഭീഷണനും കയറി. അവരെല്ലാവരും കയറിയപ്പോൾ, കുബേരന്റേതായ ആ ഉത്തമാസനങ്ങളുള്ള വിമാനം രാഘവന്റെ അനുവാദത്തോടെ ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു. ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ, ശോഭിക്കുന്ന, ആകാശത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ വിമാനത്തിൽ, സന്തുഷ്ടനും ആത്മവിശ്വാസമുള്ളവനുമായ രാമൻ കുബേരനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആ വാനരന്മാരും കരടികളും മഹാബലരായ രാക്ഷസന്മാരുമെല്ലാം ആ ദിവ്യവിമാനത്തിൽ തിക്കും തിരക്കുമില്ലാതെ സുഖമായി ഇരുന്നു. ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘അസംബാധം’ (തിരക്കില്ലാതെ) എന്ന പദം വിമാനത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ വിസ്താരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും അവിടെ പരസ്പരം ഉരസുന്നില്ല; ‘ആർക്കും ആരുടെയും തള്ളലേൽക്കേണ്ടിവന്നില്ല’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും പറയുന്നു. ‘കുബേരനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഉചിതമാണ് — പുഷ്പകം കുബേരന്റെ വിമാനമാണ്; ഇപ്പോൾ രാമൻ അതിൽ അതിന്റെ സ്വാമിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘ഹംസയുക്തേന’ (ഹംസങ്ങളോടുകൂടിയ) എന്ന വിശേഷണം വിമാനത്തിന്റെ ഹംസാകൃതിയോ ഹംസങ്ങൾ വഹിക്കുന്നതാണെന്നോ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ മാത്രമാണ് വിമാനം ഉയരുന്നത് — ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുന്ന അതിന്റെ സ്വഭാവം രാമന്റെ ഇച്ഛയെ അനുസരിക്കുന്നു. ‘പ്രഹൃഷ്ടഃ പ്രതീതശ്ച’ (സന്തുഷ്ടനും ആത്മവിശ്വാസമുള്ളവനും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ രാമന്റെ മനസ്സിന്റെ ശാന്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — യുദ്ധം കഴിഞ്ഞു, സീതയെ വീണ്ടെടുത്തു, സുഹൃത്തുക്കൾ സംതൃപ്തരാണ്; ഇനി ഗൃഹയാത്ര മാത്രം ബാക്കി. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ആകാശത്തുനിന്ന് രാമൻ സീതയ്ക്കു വഴിയിലെ സ്ഥലങ്ങൾ കാണിച്ചുകൊടുക്കും.

When he had brought the flower-decked Puṣpaka ready, Vibhīṣaṇa stood close by, waiting to speak to Rāma. Humble, his hands folded together, the lord of the rākṣasas asked Rāghava eagerly, “What shall I do?” Rāghava of great splendour thought a moment and then, while Lakṣmaṇa listened, spoke with affection: “All these forest-dwellers have toiled and striven hard, Vibhīṣaṇa. Let them be honoured with jewels and riches of every kind. It was with them, lord of the rākṣasas, that you won Laṅkā; gladly they cast off the fear of death and never turned back in battle. They have done their work; make their labour fruitful with gifts of wealth and jewels. Honoured and made happy by you in this way, as a grateful king should, the monkey leaders will be content. All men flock to a king who is generous, who draws people to him, who is compassionate and master of his senses, and that is why I urge this on you. But a king who lacks every quality that wins affection, who gives no gifts and shows no honour and is only a killer in battle, is deserted by his army in alarm, lord of men.” Here Rāma teaches Vibhīṣaṇa the root of a king's duty: to honour those who serve him, to give, to gather people to him, to be compassionate and to master his senses. Lakṣmaṇa is listening, so the lesson is meant for him too. Rāma does not give the gifts himself; he makes Vibhīṣaṇa, king of Laṅkā, the giver, so that the new king's good name would be fixed among the monkeys. A generous king who gathers people is one who knows when to spend and when to save. The last verse paints the opposite picture: a king who only drives his men to fight and never pleases them with gifts and honour is abandoned by his army in time of danger, for his soldiers think they are dying for nothing. The hint is that this was one cause of Rāvaṇa's fall, whose very ministers served him only out of fear. Gratitude is Rāma's policy, and this is Vibhīṣaṇa's first lesson in kingship. In recalling that the monkeys threw away the fear of death, Rāma gives the credit for the conquest of Laṅkā not to himself but to his soldiers.

At Rāma's word Vibhīṣaṇa honoured every one of the monkeys, sharing out jewels and riches among them. When Rāma saw the monkey leaders honoured with jewels and wealth, he took Vaidehī in his lap, spirited yet shy, for she was shy of mounting her husband's lap before them all, and with his valiant brother Lakṣmaṇa, the bowman, he boarded that matchless aerial car. Lakṣmaṇa, still called valiant and bearing his bow, stands at Rāma's side as his guard. Standing in the car and honouring all the monkeys, Kākutstha spoke to mighty Sugrīva and to Vibhīṣaṇa: “Bulls among monkeys, you have done a friend's work. You have my leave; go now wherever you wish. Sugrīva, everything that a loving friend who wishes one well should do, you have done, for you fear to do wrong. Go quickly back to Kiṣkindhā with your army around you. Vibhīṣaṇa, rule in Laṅkā, in the kingdom I have given you; not even the gods with Indra can overpower you. I shall go to Ayodhyā, my father's capital. I bid you all farewell and ask your leave to go.” Rāma addresses each friend in turn: thanks to the monkeys as a body, praise for Sugrīva's loyalty as a friend, and a blessing on the firmness of Vibhīṣaṇa's reign. His “with my leave” speaks with a king's authority, but “I ask your leave” seeks his friends' consent as well, so that he speaks with both authority and humility. In calling Sugrīva one who fears to do wrong he forgets Sugrīva's past negligence and remembers only his loyalty; and his blessing on Vibhīṣaṇa makes his kingdom secure, for what Rāma has given no one can take away. He says farewell already standing in the car, for his heart was hurrying towards Ayodhyā.

At these words the monkey chiefs and the monkeys, and the rākṣasa Vibhīṣaṇa, all said with joined palms: “We want to go to Ayodhyā too; take us all with you. We will roam its woods and gardens happily, and once we have seen you still wet from your consecration and have paid our respects to Kausalyā, we will soon go back to our own homes, best of kings.” Their request is simple and sweet: they want to see Rāma consecrated and to bow to his mother, and the picture of him still wet with the waters of consecration is a lovely one. To the monkeys, Sugrīva and Vibhīṣaṇa, the righteous Rāma replied: “Nothing could be dearer to me than this, that I should reach the city with my friends, with all of you, and share my joy with you. Sugrīva, board the aerial car quickly with the monkeys; and you too, Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, come aboard with your ministers.” His reply shows his delight. He had wanted to take his friends with him all along, but had told them to go home so as not to hold them back from their families; now that they chose to follow him of their own will, he counted it dearer than anything dear. Once Rāma had gone into the forest alone, banished by his father; now he returns with thousands of friends. And Vibhīṣaṇa leaves his new kingdom of Laṅkā for a while to go with Rāma, for his friendship weighed more with him than his kingdom.

Then Sugrīva joyfully boarded the divine Puṣpaka with the monkeys, and Vibhīṣaṇa with his ministers. When all were aboard, Kubera's splendid car, at Rāghava's command, rose up into the sky; the car that goes where its rider wishes follows Rāma's will. Travelling through the sky in that bright car drawn by swans, Rāma, delighted and at ease, shone like Kubera himself. The comparison is fitting, for Puṣpaka was Kubera's car, and Rāma now sat in it like its master. His delight and ease show a mind at peace: the war was over, Sītā was his again, his friends were content, and only the journey home remained. All the monkeys and bears and the mighty rākṣasas sat down at their ease in that divine car without any crowding; thousands of monkeys and rākṣasas were aboard, and yet no one jostled anyone, so vast was the car. In the next sarga Rāma will show Sītā, from the sky, the places along their way.