भरतः वदति — ‘मम नाथस्य रामस्य सुमहत् वनं गतस्य बहूनि वर्षाणि गतानि; अद्य अहं तस्य प्रीतिकरं कीर्तनं शृणोमि। “जीवन्तं नरं वर्षशतात् अपि आनन्दः एति” इति या लौकिकी गाथा, सा कल्याणी सत्या च इति मे प्रतिभाति। राघवस्य हरीणां च समागमः कथम् अभवत्, कस्मिन् देशे, किम् आश्रित्य — तत् तत्त्वतः पृच्छतः मे आख्याहि।’ एवं राजपुत्रेण पृष्टः बृस्यां कुशासने समुपवेशितः हनूमान् वने रामस्य सर्वं चरितम् आचचक्षे। ‘नाथ’ इति पदेन भरतः रामं स्वामिनं मन्यते, न केवलं भ्रातरम्। लौकिकी गाथा जनानां अनुभवेन सिद्धा उक्तिः — दीर्घे दुःखे अपि आशा न त्यक्तव्या, यतः जीवतः कदाचित् सुखम् अवश्यम् आगच्छति। भरतस्य चतुर्दशवर्षाणां प्रतीक्षा अद्य फलिता। तस्य प्रश्ने कुतूहलं नास्ति, अपितु भ्रातुः प्रति स्नेहात् तस्य प्रत्येकं दुःखं ज्ञातुम् इच्छा। ‘बृसी’ इति मुनीनां कुशमयम् आसनम् — भरतः स्वयं तापसः, अतः अतिथये तादृशम् एव आसनं ददाति।

हनूमान् प्रथमं भरतस्य ज्ञातानि वृत्तानि संक्षेपेण स्मारयति — ‘प्रभो, यथा रामः प्रव्राजितः, यथा तव मातुः द्वौ वरौ दत्तौ, यथा पुत्रशोकेन राजा दशरथः मृतः, यथा त्वं दूतैः राजगृहात् तूर्णम् आनीतः, यथा अयोध्यां प्रविष्टेन त्वया राज्यं न ईप्सितं, यथा सतां धर्मम् आचरता त्वया चित्रकूटगिरिं गत्वा अमित्रकर्शनः भ्राता राज्येन निमन्त्रितः, यथा राज्ञः वचने स्थितेन तेन राज्यं विसर्जितं, यथा त्वम् आर्यस्य पादुके गृह्य पुनः आगतः — एतत् सर्वं, महाबाहो, तव यथावत् विदितम्। त्वयि प्रतिप्रयाते यत् वृत्तं, तत् मे निबोध।’ एतेन उपक्रमेण हनूमान् दर्शयति यत् सः भरतस्य त्यागं जानाति; ‘धर्मम् आचरता सताम्’ इति भरतस्य प्रशंसा अपि अन्तर्भवति। राजगृहं केकयराजस्य नगरं, यत्र भरतः मातुलगृहे आसीत्। पञ्चमात् नवमपर्यन्तं ‘यथा’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः घटनानां मालां रचयति। अयोध्याकाण्डस्य सम्पूर्णा कथा एतेषु पञ्चसु श्लोकेषु संक्षिप्ता। कथनस्य आरम्भः भरतस्य दुःखस्मृतिभिः, किन्तु अन्ते तस्य गौरवेण। एवं हनूमान् भरतस्य दुःखं न पुनः उद्दीपयति, अपितु तस्य धर्मनिष्ठां स्मारयित्वा नवां कथाम् आरभते।

‘त्वयि अपयाते तत् वनं समुद्भ्रान्तमृगद्विजम् अत्यर्थं परिद्यूनम् इव समपद्यत — भरतस्य सेनया क्षुब्धाः मृगाः पक्षिणः च भ्रान्ताः। ततः रामः हस्तिमृदितं घोरं सिंहव्याघ्रमृगाकुलं विजनं महत् दण्डकावनं प्रविवेश। गहने वने गच्छतां तेषां पुरस्तात् बलवान् विराधः सुमहानादं विनदन् प्रत्यदृश्यत। महानादम् ऊर्ध्वबाहुम् अधोमुखं नदन्तं कुञ्जरम् इव तं भ्रातरौ उत्क्षिप्य निखाते गर्ते प्रक्षिपन्ति स्म। तत् दुष्करं कर्म कृत्वा रामलक्ष्मणौ सायाह्ने शरभङ्गस्य रम्यम् आश्रमम् ईयतुः। शरभङ्गे दिवं प्राप्ते सत्यपराक्रमः रामः सर्वान् मुनीन् अभिवाद्य जनस्थानम् उपागमत्।’ एतत् अरण्यकाण्डस्य आरम्भः। विराधः शस्त्रैः अवध्यः आसीत्, अतः तं गर्ते निखाय अमारयन् इति अरण्यकाण्डे विस्तरेण उक्तम्। शरभङ्गः रामं दृष्ट्वा अग्निं प्रविश्य ब्रह्मलोकं गतः। हनूमान् एतानि वृत्तानि सम्पातेः सुग्रीवस्य वा मुखात् श्रुतवान् स्यात्, तथापि सः क्रमशः सर्वं स्मरति। ‘परिद्यूनम् इव’ इति वनस्य अपि दुःखम् — यथा अयोध्या रामवियोगे शोचति, तथा चित्रकूटवनम् अपि भरतस्य सेनायाः गमनानन्तरं शून्यम् अभवत्। दण्डकावनं ‘विजनम्’ — तत्र मनुष्याः न वसन्ति, केवलं मुनयः राक्षसाः च। विराधः प्रथमः राक्षसः यः रामेण वने दृष्टः; तस्य वधेन रामस्य वनवासस्य युद्धपर्वम् आरभते। ‘नदन्तम् इव कुञ्जरम्’ इति उपमया तस्य महाकायता भीषणता च सूच्येते।

‘पश्चात् शूर्पणखा नाम रामस्य पार्श्वम् उपागता; ततः रामेण संदिष्टः महाबलः लक्ष्मणः सहसा उत्थितः खड्गं प्रगृह्य तस्याः कर्णनासं चिच्छेद। तत्र वसता महात्मना राघवेण भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि हतानि। रणमूर्धनि एकेन रामेण सह संगम्य अह्नः चतुर्थभागेन राक्षसाः निःशेषाः कृताः। तपसः विघ्नकारिणः महाबलाः महावीर्याः दण्डकारण्यवासिनः राक्षसाः आजौ राघवेण निहताः विनिष्पिष्टाः च, खरः च रणे निहतः, अग्रतः दूषणं हत्वा तदनन्तरं त्रिशिराः च। ततः तेन दुःखेन अर्दिता बाला शूर्पणखा रावणं समुपागता।’ ‘एकेन’ इति पदं रामस्य अद्वितीयं शौर्यं सूचयति — चतुर्दश सहस्राणि एकः एव सार्धमुहूर्ते अनाशयत्। ‘अह्नः चतुर्थभागः’ इति दिनस्य चतुर्थः अंशः, प्रायः सार्धसप्तघटिकाः, होरात्रयम् इव। ‘तपसः विघ्नकारिणः’ — ऋषीणां रक्षणम् एव वनवासस्य प्रधानं कार्यम् आसीत् इति स्मार्यते। अत्र शूर्पणखायाः अपमानात् एव सर्वस्य युद्धस्य बीजम् उत्पन्नम्। सप्तदशाष्टादशयोः मध्ये मुद्रणे ‘चतुर्दश सहस्राणि…हतानि…’ इति अर्धद्वयं कर्णनासच्छेदस्य अनन्तरं, समीक्षिते तत् ६.११४.०१५ इति पूर्वं स्थितम् — क्रमविपर्ययः। अत्र कथायां लक्ष्मणस्य कर्म अपि न विस्मृतं — सः रामस्य आज्ञया एव शूर्पणखां दण्डितवान्, न स्वेच्छया। खरदूषणत्रिशिरसां वधः जनस्थाने राक्षसानां सत्तायाः अन्तः, अतः शूर्पणखा लङ्कां गत्वा रावणं प्रेरयति। ‘खरश्च निहतो रणे’ इति खरः जनस्थाने रावणस्य प्रतिनिधिः आसीत्; तस्य वधेन रावणस्य दक्षिणसीमा निःशेषा अभवत्।

‘रावणस्य अनुचरः घोरः मारीचः नाम राक्षसः रत्नमयः मृगः भूत्वा वैदेहीं लोभयामास। तं दृष्ट्वा वैदेही रामम् अब्रवीत् — “एषः गृह्यताम्, अयं मनोहरः कान्तः आश्रमे नः भविष्यति।” ततः धनुष्पाणिः रामः तं मृगम् अनुधावति, धावन्तं च तम् आनतपर्वणा शरेण जघान। सौम्य, मृगं याति राघवे निष्क्रान्ते च लक्ष्मणे दशग्रीवः आश्रमं प्रविवेश, खे ग्रहः रोहिणीम् इव तरसा सीतां जग्राह। युद्धे त्रातुकामं गृध्रं जटायुषं हत्वा सहसा सीतां प्रगृह्य सः राक्षसः आशु जगाम। पर्वतमूर्धनि स्थिताः अद्भुतसंकाशाः पर्वतोपमाः वानराः सीतां गृहीत्वा गच्छन्तं राक्षसाधिपं रावणं विस्मिताकाराः ददृशुः। ततः सः महाबलः वैदेह्या सह मनोजवं पुष्पकं विमानम् आरुह्य शीघ्रतरं गत्वा लङ्कां प्रविवेश। सुवर्णपरिष्कारे शुभे महति वेश्मनि मैथिलीं प्रवेश्य वाक्यैः सान्त्वयामास। वैदेही तु तस्य भाषितं तं नैर्ऋतपुङ्गवं च तृणवत् अचिन्तयन्ती अशोकवनिकां गता।’ ‘ग्रहः खे रोहिणीम् इव’ — पापग्रहः रोहिणीनक्षत्रं ग्रसति इति ज्यौतिषम् उपमा। वानराः ऋष्यमूके स्थिताः इमं दृष्टवन्तः, सीता च तेषु आभरणानि पातितवती — एषा एव कथायाः ग्रन्थिः। ‘तृणवत्’ इति सीतायाः अविचलः पातिव्रत्यधर्मः; अशोकवने सा दशमासान् न्यवसत्। रावणस्य वैभवः सीतायाः मनसि तृणसमः अभवत्। कथायाः अस्मिन् भागे हनूमान् विस्तरेण वदति, यतः सीताहरणम् एव सर्वस्य दुःखस्य मूलम्। मारीचः पूर्वं विश्वामित्रयज्ञे रामस्य शरेण समुद्रं प्रक्षिप्तः आसीत्; रावणस्य भयात् पुनः सः मायामृगः अभवत्। सीतायाः ‘गृह्यताम्’ इति वचनं तस्याः सरलं स्त्रीस्वभावं दर्शयति, न तु लोभम्। रामस्य गमनानन्तरं मारीचस्य मायाशब्देन लक्ष्मणः अपि सीतायाः आग्रहात् निष्क्रान्तः। ‘तरसा’ इति रावणस्य बलात्कारः; जटायुः वृद्धः अपि सीतां त्रातुं युद्धम् अकरोत्, प्राणान् च अत्यजत्। पुष्पकं विमानं कुबेरात् अपहृतम्, तेन सः लङ्कां गतः। अशोकवनिका रावणस्य उद्यानं, यत्र राक्षसीभिः परिवृता सीता न्यवसत्। हनूमान् स्वयं तत्र सीतां दृष्टवान्, अतः अस्य वर्णनं प्रत्यक्षसाक्षिणः वचनम्। हनूमतः कथने त्रयः वुल्गेटमात्राः अर्धाः सन्ति — पुष्पकारोहणं, सीतायाः तृणवत् अवज्ञा, अशोकवनिकागमनं च; एते समीक्षितपाठे न सन्ति, तथापि मुद्रणे स्पष्टाः। एते कथायाः गतिं विशदयन्ति। सीतायाः धैर्यं भरताय विशेषेण निवेद्यते, यतः सः भ्रातृपत्न्याः शीलं ज्ञातुम् उत्सुकः स्यात्। रावणस्य वाक्यैः सान्त्वनं प्रलोभनं च सा तृणाय अपि न अमन्यत।

‘ततः वने मृगं हत्वा रामः न्यवर्तत। निवर्तमानः काकुत्स्थः गृध्रं दृष्ट्वा विव्यथे — पितुः प्रियतरं गृध्रं हतं दृष्ट्वा रामः दुःखितः अभवत्। ततः वैदेहीं मार्गमाणः सहलक्ष्मणः राघवः गोदावरीम् अनुचरन् पुष्पितान् वनोद्देशान् च अन्विष्यन् महारण्ये कबन्धं नाम राक्षसम् आसेदतुः। ततः कबन्धस्य वचनात् सत्यपराक्रमः रामः ऋष्यमूकं प्रति प्रतस्थे।’ जटायुः दशरथस्य सखा आसीत्; रामः तस्य पितृवत् अग्निसंस्कारम् अकरोत्। कबन्धः शापमुक्तः सन् सुग्रीवेण सख्यं कर्तुं रामम् उपादिशत्। अत्र कथा अरण्यकाण्डस्य अन्तं प्राप्नोति। ‘न्यवर्तत तदा रामः मृगं हत्वा तदा वने’ इति मुद्रणे ‘तदा’ पदं द्विः। रामलक्ष्मणयोः सीतान्वेषणं दक्षिणदिशि गोदावरीतः आरब्धं, पम्पां प्रति च गतम्। कबन्धः बाहुभ्याम् एव जीवान् गृह्णाति स्म, रामलक्ष्मणौ तस्य बाहू छित्त्वा तं शापात् अमोचयताम्। हिन्दीभाष्यं ‘पितुः अपि प्रियतरः गृध्रराजः’ इति व्याख्याति — ‘प्रियतरं पितुः’ इत्यत्र पञ्चम्यर्थः।

‘सः ऋष्यमूकगिरिं गत्वा सुग्रीवेण समागतः। तयोः समागमः पूर्वं प्रीत्या हार्दः व्यजायत। क्रुद्धेन भ्रात्रा वालिना सुग्रीवः पुरा निरस्तः आसीत्; इतरेतरसंवादात् तयोः प्रणयः प्रगाढः अभवत्। रामः स्वबाहुवीर्येण समरे महाकायं महाबलं वालिनं हत्वा सुग्रीवाय स्वराज्यं प्रत्यपादयत्। सर्ववानरैः सहितः सुग्रीवः राज्ये स्थापितः, सः च रामाय राजपुत्र्याः सीतायाः मार्गणं प्रतिजानीते। महात्मना वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण आदिष्टाः प्लवङ्गानां दश कोट्यः सर्वाः दिशः प्रस्थापिताः। तेषु विप्रकृष्टेषु अस्माकं पर्वतसत्तमे विन्ध्ये भृशं शोकाभितप्तानां महान् कालः अत्यवर्तत।’ ‘इतरेतरसंवादात्’ — उभयोः दुःखं समानम्, उभौ अपि भार्याविहीनौ, राज्यच्युतौ च; अतः सख्यं दृढम्। ‘नः’ इति हनूमान् स्वयम् अपि दक्षिणदिशि अन्वेषकेषु आसीत्। विन्ध्ये मासः अतीतः, सीता न दृष्टा, वानराः प्रायोपवेशाय उद्यताः — इति किष्किन्धाकाण्डे। हनूमान् स्वयं सुग्रीवस्य मन्त्री, अतः सख्यस्य आरम्भः तस्य एव मध्यस्थतया अभवत्; किन्तु सः अत्र आत्मानं न प्रशंसति। ‘स्वबाहुवीर्येण’ इति — वालिवधः रामस्य एव पराक्रमः। ‘दश कोट्यः’ इति वानराणां संख्या महती; ते चतस्रः दिशः प्रेषिताः। दक्षिणदिशि अङ्गदस्य नेतृत्वे हनूमान् जाम्बवान् च गतौ। विन्ध्यगुहायां मार्गं विस्मृत्य कालः अतीतः, सुग्रीवेण दत्तः मासः अपि पूर्णः — इति ‘महान् कालः अत्यवर्तत’ इत्यस्य भावः।

‘गृध्रराजस्य जटायोः भ्राता सम्पातिः नाम वीर्यवान् रावणमन्दिरे वसतीं सीतां समाख्याति स्म। ततः अहं दुःखपरीतानां ज्ञातीनां दुःखं नुदन् आत्मवीर्यं समास्थाय योजनानां शतं प्लुतः। तत्र अहम् अशोकवनिकां गतां कौशेयवस्त्रां मलिनां निरानन्दां दृढव्रताम् एकाम् अद्राक्षम्। ताम् अनिन्दितां विधिवत् समेत्य सर्वं पृष्ट्वा रामनामाङ्कितम् अङ्गुलीयकम् अभिज्ञानं मया दत्तम्; तस्याः अभिज्ञानं मणिं लब्ध्वा अहं चरितार्थः आगतः। पुनः आगम्य अक्लिष्टकर्मणः रामस्य अर्चिष्मान् सः महामणिः अभिज्ञानं मया दत्तः। तां मैथिलीं श्रुत्वा रामः, जीवितान्तम् अनुप्राप्तः आतुरः अमृतं पीत्वा इव, जीवितम् आशशंसे। ततः उद्योगं उद्योजयिष्यन् लोकान्ते सर्वान् लोकान् जिघांसुः विभावसुः इव लङ्कावधे मनः दध्रे।’ त्रिचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। हनूमान् आत्मनः कर्म विनयेन संक्षिपति — ‘योजनानां शतं प्लुतः’ इति एकेन वाक्येन। ‘एकाम्’ इति पदे सीतायाः एकाकित्वं करुणं ध्वन्यते। अभिज्ञानद्वयम् — रामस्य अङ्गुलीयकं सीतायै, सीतायाः चूडामणिः रामाय। ‘अमृतं पीत्वा इव आतुरः’ — रामस्य पुनर्जीवनम्। ‘विभावसुः’ प्रलयाग्निः। सम्पातिः जटायोः अग्रजः, पक्षहीनः समुद्रतीरे वसन् दिव्यदृष्ट्या लङ्कायां सीतां दृष्टवान्। ‘ज्ञातीनां दुःखं नुदन्’ — हनूमतः लङ्घनं वानराणां निराशायाः उपायः। अशोकवनिकायां सीतायाः वेषः — कौशेयवस्त्रा अपि मलिना, यतः सा अलंकारान् त्यक्तवती। ‘दृढव्रताम्’ इति तस्याः पातिव्रत्यम्। पञ्चचत्वारिंशे षट्चत्वारिंशे च ‘अभिज्ञानं मया दत्तम्’ इति पदं द्विः आगच्छति — प्रथमं सीतायै, द्वितीयं रामाय। रामस्य प्रतिक्रिया द्विविधा — प्रथमं जीवनस्य आशा, ततः युद्धस्य निश्चयः। एवं सीतादर्शनम् एव युद्धस्य प्रारम्भबिन्दुः। हनूमतः विनयः अत्र अपि दृश्यते — लङ्कादहनं, अक्षवधः, रावणसभायां वचनं च सः न उल्लिखति।

‘ततः समुद्रम् आसाद्य रामः नलेन सेतुम् अकारयत्, तेन सेतुना कपिवीराणां वाहिनी अतरत्। नीलः प्रहस्तम् अवधीत्, राघवः कुम्भकर्णं, लक्ष्मणः रावणसुतम् इन्द्रजितं, स्वयं रामः तु रावणम्। सः शक्रेण यमेन वरुणेन महेश्वरस्वयंभूभ्यां दशरथेन च समागम्य, तैः समागतैः ऋषिभिः सुरर्षिभिः च दत्तवरः श्रीमान् परंतपः काकुत्स्थः वरान् लेभे। दत्तवरः सः प्रीत्या समागतैः वानरैः सह पुष्पकेण विमानेन किष्किन्धाम् अभ्युपागमत्। पुनः गङ्गाम् आसाद्य मुनेः भरद्वाजस्य संनिधौ वसन्तं रामं श्वः पुष्ययोगेन अविघ्नं द्रष्टुम् अर्हसि।’ युद्धकाण्डस्य दीर्घा कथा चतुर्षु श्लोकेषु एव संक्षिप्ता — हनूमान् भरताय प्रधानवीराणां वधम् एव निवेदयति। किष्किन्धायां सुग्रीवस्य पत्न्यः अन्याः वानरस्त्रियः च विमानम् आरोपिताः इति पूर्वसर्गे। ‘पुष्ययोगः’ अभिषेकाय शुभं नक्षत्रम्। ‘शक्रेण यमेन वरुणेन’ इत्यादयः देवाः रावणवधानन्तरम् आगताः, तैः वानराणां पुनर्जीवनं वरः दत्तः इति पूर्वसर्गेषु। ‘अविघ्नं’ इति अद्य मार्गे कोऽपि विघ्नः नास्ति, यतः सर्वे शत्रवः हताः। हनूमतः कथनं रामस्य आदेशानुसारं सम्पूर्णम् — गुहाय भरताय च सर्वं निवेदितम्। अनेन सर्गेण सम्पूर्णस्य रामायणस्य अरण्यकाण्डात् युद्धकाण्डपर्यन्तं संक्षेपः कृतः इव। ‘लक्ष्मणः रावणसुतम्’ इति इन्द्रजितः वधः लक्ष्मणस्य महत्तमं कर्म; हनूमान् भरताय तस्य भ्रातुः शौर्यं विशेषेण निवेदयति। ‘स्वयं रामः तु रावणम्’ — ‘स्वयम्’ इति पदेन मुख्यः शत्रुः रामेण एव हतः इति गौरवम्।

ततः हनूमतः मधुरैः वाक्यैः सर्वं निशम्य हृष्टः भरतः कृताञ्जलिः मनसः प्रहर्षिणीं वाणीम् उवाच — ‘चिरस्य खलु मे मनोरथः पूर्णः।’ वंशस्थवृत्तेन सर्गः समाप्यते। चतुर्दशवर्षाणाम् एकः एव मनोरथः — रामस्य पुनरागमनम्। भरतः एतत् सर्वं शृण्वन् भ्रातुः दुःखानि स्वस्य एव मन्यते, अतः तस्य हर्षः अपि गभीरः।

భరతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘నా నాథుడైన రాముడు మహారణ్యానికి వెళ్ళి ఎన్నో సంవత్సరాలు గడిచాయి; ఈ రోజు నేను అతని గురించి ప్రీతికరమైన కీర్తనను వింటున్నాను. ‘బ్రతికి ఉన్న మనిషికి నూరేళ్ళకైనా ఆనందం వచ్చి చేరుతుంది’ అనే లోకోక్తి కల్యాణకరమైనదీ సత్యమైనదీ అని నాకు అనిపిస్తోంది. రాఘవునికీ వానరులకూ సమాగమం ఎలా జరిగింది, ఏ ప్రదేశంలో, దేనిని ఆశ్రయించి — అడుగుతున్న నాకు అది యథార్థంగా చెప్పు.’ రాకుమారుడు ఇలా అడగగా, దర్భాసనం (బృసి) మీద కూర్చోబెట్టబడిన హనుమంతుడు వనంలో రాముని చరిత్రనంతటినీ చెప్పాడు. ‘నాథ’ అనే పదంతో భరతుడు రాముణ్ణి కేవలం సోదరునిగా కాక స్వామిగా భావిస్తాడని తెలుస్తుంది. లోకోక్తి జనుల అనుభవంతో సిద్ధమైన మాట — దీర్ఘదుఃఖంలో కూడా ఆశను విడువకూడదు, ఎందుకంటే బ్రతికి ఉన్నవానికి ఎప్పుడో ఒకప్పుడు సుఖం తప్పక వస్తుంది. భరతుని పద్నాలుగేళ్ళ నిరీక్షణ ఈ రోజు ఫలించింది. అతని ప్రశ్నలో కుతూహలం లేదు, సోదరునిపై స్నేహంతో అతని ప్రతి దుఃఖాన్నీ తెలుసుకోవాలనే కోరిక ఉంది. ‘బృసి’ అంటే మునుల దర్భలతో చేసిన ఆసనం — భరతుడు స్వయంగా తాపసి, అందువల్ల అతిథికి అలాంటి ఆసనమే ఇస్తాడు.

హనుమంతుడు మొదట భరతునికి తెలిసిన సంఘటనలను సంక్షేపంగా గుర్తుచేస్తాడు — ‘ప్రభూ, రాముడు ఎలా వనానికి పంపబడ్డాడో, నీ తల్లికి రెండు వరాలు ఎలా ఇవ్వబడ్డాయో, పుత్రశోకంతో రాజు దశరథుడు ఎలా మరణించాడో, దూతలు నిన్ను రాజగృహం నుండి త్వరగా ఎలా తీసుకువచ్చారో, అయోధ్యలో ప్రవేశించిన నీవు రాజ్యాన్ని ఎలా కోరుకోలేదో, సత్పురుషుల ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ నీవు చిత్రకూటపర్వతానికి వెళ్ళి శత్రుకర్శనుడైన సోదరుణ్ణి రాజ్యం స్వీకరించమని ఎలా ఆహ్వానించావో, రాజు మాటకు కట్టుబడిన అతడు రాజ్యాన్ని ఎలా విడిచిపెట్టాడో, నీవు ఆర్యుని పాదుకలను తీసుకుని ఎలా తిరిగి వచ్చావో — ఇదంతా, మహాబాహూ, నీకు యథాతథంగా తెలుసు. నీవు తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత జరిగినది నా నుండి తెలుసుకో.’ ఈ ఉపక్రమంతో హనుమంతుడు తనకు భరతుని త్యాగం తెలుసునని చూపిస్తాడు; ‘ధర్మమాచరతా సతాం’ (సత్పురుషుల ధర్మాన్ని ఆచరిస్తూ) అనే మాటలో భరతుని ప్రశంస కూడా ఇమిడి ఉంది. రాజగృహం కేకయరాజు నగరం, అక్కడ భరతుడు మేనమామ ఇంట్లో ఉన్నాడు. ఐదవ శ్లోకం నుండి తొమ్మిదవ శ్లోకం వరకు ‘యథా’ (ఎలా) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ ప్రయోగించడం సంఘటనల మాలను అల్లుతుంది. అయోధ్యాకాండ కథ మొత్తం ఈ ఐదు శ్లోకాలలో సంక్షిప్తమైంది. కథనం భరతుని దుఃఖస్మృతులతో మొదలవుతుంది, కానీ అతని గౌరవంతో ముగుస్తుంది. ఇలా హనుమంతుడు భరతుని దుఃఖాన్ని మళ్ళీ రగిలించడు, అతని ధర్మనిష్ఠను గుర్తుచేసి కొత్త కథను ఆరంభిస్తాడు.

‘నీవు వెళ్ళిపోయిన తరువాత ఆ వనం, కలవరపడిన మృగాలతోనూ పక్షులతోనూ, మిక్కిలి దీనంగా అయిపోయినట్లు అయింది — భరతుని సైన్యంతో కలతచెందిన మృగాలూ పక్షులూ బెదిరిపోయాయి. తరువాత రాముడు ఏనుగులు తొక్కిన, సింహాలతోనూ పులులతోనూ మృగాలతోనూ నిండిన, నిర్జనమైన, భయంకరమైన మహా దండకారణ్యంలో ప్రవేశించాడు. దట్టమైన వనంలో వెళ్తున్న వారి ఎదుట బలవంతుడైన విరాధుడు మహానాదం చేస్తూ కనిపించాడు. మహానాదం చేస్తూ, బాహువులు పైకెత్తి, తలకిందులుగా, ఘీంకరించే ఏనుగులా అరుస్తున్న అతణ్ణి సోదరులిద్దరూ ఎత్తి తవ్విన గోతిలో పడవేశారు. ఆ దుష్కరకార్యం చేసి రామలక్ష్మణులు సాయంకాలం శరభంగుని రమ్యమైన ఆశ్రమానికి వెళ్ళారు. శరభంగుడు స్వర్గానికి వెళ్ళిన తరువాత సత్యపరాక్రముడైన రాముడు మునులందరికీ అభివాదం చేసి జనస్థానానికి వెళ్ళాడు.’ ఇది అరణ్యకాండ ఆరంభం. విరాధుడు శస్త్రాలకు అవధ్యుడు, అందువల్ల అతణ్ణి గోతిలో పాతిపెట్టి చంపారని అరణ్యకాండలో విస్తారంగా చెప్పబడింది. శరభంగుడు రాముణ్ణి చూసి అగ్నిలో ప్రవేశించి బ్రహ్మలోకానికి వెళ్ళాడు. హనుమంతుడు ఈ సంఘటనలను సంపాతి నోటి నుండి గానీ సుగ్రీవుని నోటి నుండి గానీ విని ఉండవచ్చు, అయినా అతడు అన్నిటినీ క్రమంగా గుర్తుచేసుకుంటాడు. ‘పరిద్యూనమివ’ (దీనంగా అయిపోయినట్లు) అనే మాటలో వనానికి కూడా దుఃఖం — రామవియోగంలో అయోధ్య శోకించినట్లే, భరతుని సైన్యం వెళ్ళిపోయిన తరువాత చిత్రకూటవనం కూడా శూన్యమైంది. దండకారణ్యం ‘విజనం’ (నిర్జనమైనది) — అక్కడ మనుషులు నివసించరు, కేవలం మునులూ రాక్షసులూ ఉంటారు. వనంలో రాముడు చూసిన మొదటి రాక్షసుడు విరాధుడు; అతని వధతో రాముని వనవాసంలో యుద్ధపర్వం మొదలవుతుంది. ‘నదంతమివ కుంజరం’ (ఘీంకరించే ఏనుగులా) అనే ఉపమానంతో అతని మహాకాయమూ భీకరత్వమూ సూచించబడతాయి.

‘తరువాత శూర్పణఖ అనే రాక్షసి రాముని దగ్గరకు వచ్చింది; అప్పుడు రాముడు ఆదేశించగా మహాబలుడైన లక్ష్మణుడు హఠాత్తుగా లేచి కత్తి పట్టుకుని ఆమె చెవులనూ ముక్కునూ కోశాడు. అక్కడ నివసిస్తున్న మహాత్ముడైన రాఘవుడు భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు. యుద్ధరంగంలో ఒక్క రామునితో తలపడిన రాక్షసులు పగటిలో నాలుగవ భాగంలోనే నిశ్శేషమయ్యారు. తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించే, మహాబలులూ మహావీర్యులూ అయిన దండకారణ్యవాసులైన రాక్షసులు యుద్ధంలో రాఘవునిచేత చంపబడి నలిగిపోయారు; ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు — ముందుగా దూషణుణ్ణి చంపి, తరువాత త్రిశిరుణ్ణి కూడా. అప్పుడు ఆ దుఃఖంతో పీడింపబడిన శూర్పణఖ రావణుని దగ్గరకు వెళ్ళింది.’ ‘ఏకేన’ (ఒక్కడే) అనే పదం రాముని అద్వితీయమైన శౌర్యాన్ని సూచిస్తుంది — పద్నాలుగు వేలమందిని ఒక్కడే ఒకటిన్నర ముహూర్తంలో నాశనం చేశాడు. ‘అహ్నః చతుర్థభాగః’ అంటే పగటిలో నాలుగవ వంతు, దాదాపు ఏడున్నర ఘడియలు, అంటే సుమారు మూడు గంటలు. ‘తపసో విఘ్నకారిణః’ (తపస్సుకు విఘ్నం కలిగించేవారు) — ఋషులను రక్షించడమే వనవాసపు ప్రధానకార్యం అని గుర్తుచేయబడుతుంది. ఇక్కడ శూర్పణఖ అవమానం నుండే యుద్ధమంతటికీ బీజం పుట్టింది. పదిహేడు, పద్దెనిమిది శ్లోకాల మధ్య ముద్రణలో ‘చతుర్దశ సహస్రాణి…హతాని…’ అనే రెండు అర్ధభాగాలు చెవులూ ముక్కూ కోసిన తరువాత ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో అవి 6.114.015 గా ముందు ఉన్నాయి — క్రమవిపర్యయం. ఈ కథలో లక్ష్మణుని కార్యం కూడా మరచిపోబడలేదు — అతడు రాముని ఆజ్ఞతోనే శూర్పణఖను దండించాడు, తన ఇష్టంతో కాదు. ఖరదూషణ త్రిశిరుల వధ జనస్థానంలో రాక్షసుల ఆధిపత్యానికి అంతం, అందువల్ల శూర్పణఖ లంకకు వెళ్ళి రావణుని పురికొల్పుతుంది. ‘ఖరశ్చ నిహతో రణే’ (ఖరుడు కూడా యుద్ధంలో చంపబడ్డాడు) — ఖరుడు జనస్థానంలో రావణుని ప్రతినిధి; అతని వధతో రావణుని దక్షిణ సరిహద్దు నిశ్శేషమైంది.

‘రావణుని అనుచరుడూ భయంకరుడూ అయిన మారీచుడనే రాక్షసుడు రత్నమయమైన మృగంగా మారి వైదేహిని ప్రలోభపెట్టాడు. దానిని చూసి వైదేహి రామునితో ఇలా అన్నది — “దీనిని పట్టుకో, మనోహరమైన ఈ అందమైన మృగం మన ఆశ్రమంలో ఉంటుంది.” అప్పుడు రాముడు విల్లు చేతబట్టి ఆ మృగాన్ని వెంబడించాడు, పరుగెత్తుతున్న దానిని వంగిన కణుపుల బాణంతో చంపాడు. సౌమ్యా, రాఘవుడు మృగం వెంట వెళ్ళగా, లక్ష్మణుడు కూడా బయటకు వెళ్ళగా, దశగ్రీవుడు ఆశ్రమంలో ప్రవేశించి, ఆకాశంలో గ్రహం రోహిణిని పట్టినట్లు బలవంతంగా సీతను పట్టుకున్నాడు. యుద్ధంలో ఆమెను కాపాడాలని కోరిన గృధ్రుడైన జటాయువును చంపి, సీతను హఠాత్తుగా పట్టుకుని ఆ రాక్షసుడు త్వరగా వెళ్ళిపోయాడు. పర్వతశిఖరం మీద ఉన్న, అద్భుతమైన రూపం గల, పర్వతాల వంటి వానరులు సీతను తీసుకుపోతున్న రాక్షసాధిపతి రావణుని విస్మయంతో చూశారు. తరువాత ఆ మహాబలుడు వైదేహితో కలిసి మనోవేగం గల పుష్పకవిమానం ఎక్కి, అతివేగంగా వెళ్ళి లంకలో ప్రవేశించాడు. బంగారంతో అలంకరించిన శుభమైన మహాభవనంలో మైథిలిని ప్రవేశపెట్టి మాటలతో ఊరడించాడు. వైదేహి మాత్రం అతని మాటలనూ ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుణ్ణీ గడ్డిపోచలా భావిస్తూ అశోకవనానికి వెళ్ళింది.’ ‘గ్రహః ఖే రోహిణీమివ’ (ఆకాశంలో గ్రహం రోహిణిని పట్టినట్లు) — పాపగ్రహం రోహిణీనక్షత్రాన్ని పీడిస్తుందనే జ్యోతిషపు ఉపమానం. ఋష్యమూకం మీద ఉన్న వానరులు దీనిని చూశారు, సీత వారి మధ్య ఆభరణాలను జారవిడిచింది — ఇదే కథకు ముడి. ‘తృణవత్’ (గడ్డిపోచలా) అనేది సీత చలించని పాతివ్రత్యధర్మం; అశోకవనంలో ఆమె పది నెలలు నివసించింది. రావణుని వైభవం సీత మనస్సులో గడ్డిపోచతో సమానమైంది. కథలోని ఈ భాగాన్ని హనుమంతుడు విస్తారంగా చెబుతాడు, ఎందుకంటే సీతాపహరణమే దుఃఖమంతటికీ మూలం. మారీచుడు మునుపు విశ్వామిత్రుని యజ్ఞంలో రాముని బాణంతో సముద్రంలోకి విసిరివేయబడ్డాడు; రావణుని భయంతో మళ్ళీ అతడు మాయామృగమయ్యాడు. సీత పలికిన ‘గృహ్యతాం’ (పట్టుకో) అనే మాట ఆమె సరళమైన స్త్రీస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది, లోభాన్ని కాదు. రాముడు వెళ్ళిన తరువాత మారీచుని మాయాస్వరం వల్ల, సీత పట్టుబట్టడంతో లక్ష్మణుడు కూడా బయటకు వెళ్ళాడు. ‘తరసా’ (బలవంతంగా) — రావణుని బలాత్కారం; జటాయువు వృద్ధుడైనా సీతను కాపాడడానికి యుద్ధం చేశాడు, ప్రాణాలు విడిచాడు. పుష్పకవిమానం కుబేరుని నుండి అపహరించినది, దానితోనే అతడు లంకకు వెళ్ళాడు. అశోకవనం రావణుని ఉద్యానం, అక్కడ రాక్షసీల మధ్య సీత నివసించింది. హనుమంతుడు స్వయంగా అక్కడ సీతను చూశాడు, అందువల్ల ఈ వర్ణన ప్రత్యక్షసాక్షి మాట. హనుమంతుని కథనంలో వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్న మూడు అర్ధభాగాలున్నాయి — పుష్పకారోహణం, సీత రావణుని గడ్డిపోచలా తిరస్కరించడం, అశోకవనానికి వెళ్ళడం; ఇవి సమీక్షిత పాఠంలో లేవు, అయినా ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉన్నాయి. ఇవి కథాగమనాన్ని విశదం చేస్తాయి. సీత ధైర్యం భరతునికి ప్రత్యేకంగా నివేదించబడుతుంది, ఎందుకంటే అతడు వదినగారి శీలం గురించి తెలుసుకోవాలని ఉత్సుకుడై ఉండవచ్చు. రావణుని మాటలతో కూడిన ఊరడింపునూ ప్రలోభాన్నీ ఆమె గడ్డిపోచంత కూడా లెక్కచేయలేదు.

‘తరువాత వనంలో మృగాన్ని చంపి రాముడు తిరిగి వచ్చాడు. తిరిగి వస్తున్న కాకుత్స్థుడు గృధ్రుణ్ణి చూసి వ్యథ చెందాడు — తండ్రి కంటే ప్రియమైన గృధ్రుడు చంపబడి ఉండడం చూసి రాముడు దుఃఖించాడు. తరువాత వైదేహిని వెతుకుతూ లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు గోదావరి వెంట సంచరిస్తూ, పూచిన వనప్రదేశాలను గాలిస్తూ, మహారణ్యంలో కబంధుడనే రాక్షసుని సమీపించారు. తరువాత కబంధుని మాట ప్రకారం సత్యపరాక్రముడైన రాముడు ఋష్యమూకం వైపు బయలుదేరాడు.’ జటాయువు దశరథుని మిత్రుడు; రాముడు అతనికి తండ్రికి చేసినట్లే అగ్నిసంస్కారం చేశాడు. శాపం నుండి విముక్తుడైన కబంధుడు సుగ్రీవునితో స్నేహం చేసుకోమని రామునికి ఉపదేశించాడు. ఇక్కడ కథ అరణ్యకాండ చివరకు చేరుతుంది. ‘న్యవర్తత తదా రామః మృగం హత్వా తదా వనే’ అనే శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘తదా’ (అప్పుడు) అనే పదం రెండుసార్లు ఉంది. రామలక్ష్మణుల సీతాన్వేషణ దక్షిణదిక్కున గోదావరి నుండి మొదలై పంప వైపు సాగింది. కబంధుడు తన బాహువులతోనే జీవులను పట్టుకునేవాడు; రామలక్ష్మణులు అతని బాహువులను నరికి అతణ్ణి శాపం నుండి విడిపించారు. హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘తండ్రి కంటే కూడా ప్రియమైన గృధ్రరాజు’ అని వివరిస్తుంది — ‘ప్రియతరం పితుః’ అనే చోట పంచమీవిభక్తి అర్థం (తండ్రి కంటే).

‘అతడు ఋష్యమూకపర్వతానికి వెళ్ళి సుగ్రీవునితో కలిశాడు. వారి సమాగమానికి ముందే వారి మధ్య ప్రీతితో కూడిన హార్దిక అనుబంధం ఏర్పడింది. కోపించిన సోదరుడు వాలి సుగ్రీవుని మునుపే వెళ్ళగొట్టాడు; పరస్పర సంభాషణతో వారి ప్రణయం గాఢమైంది. రాముడు తన భుజబలంతో యుద్ధంలో మహాకాయుడూ మహాబలుడూ అయిన వాలిని చంపి సుగ్రీవునికి తన రాజ్యాన్ని తిరిగి అప్పగించాడు. వానరులందరితో కూడిన సుగ్రీవుడు రాజ్యంలో స్థాపించబడ్డాడు; అతడు రామునికి రాజకుమార్తె అయిన సీతను వెతుకుతానని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. మహాత్ముడైన వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు ఆదేశించగా పది కోట్ల వానరులు అన్ని దిక్కులకూ పంపబడ్డారు. వారు దూరదూరంగా వెళ్ళిపోయాక, శోకంతో మిక్కిలి తపిస్తున్న మాకు పర్వతశ్రేష్ఠమైన వింధ్యంలో చాలా కాలం గడిచిపోయింది.’ ‘ఇతరేతరసంవాదాత్’ (పరస్పర సంభాషణతో) — ఇద్దరి దుఃఖమూ సమానం, ఇద్దరూ భార్యకు దూరమైనవారు, రాజ్యం కోల్పోయినవారు; అందువల్ల స్నేహం దృఢమైంది. ‘నః’ (మాకు) — హనుమంతుడు కూడా దక్షిణదిక్కున వెతికినవారిలో ఉన్నాడు. వింధ్యంలో ఒక నెల గడిచిపోయింది, సీత కనిపించలేదు, వానరులు ప్రాయోపవేశానికి సిద్ధపడ్డారు — అని కిష్కింధాకాండలో ఉంది. హనుమంతుడు స్వయంగా సుగ్రీవుని మంత్రి, అందువల్ల ఈ స్నేహానికి ఆరంభం అతని మధ్యవర్తిత్వంతోనే జరిగింది; కానీ ఇక్కడ అతడు తనను తాను ప్రశంసించుకోడు. ‘స్వబాహువీర్యేణ’ (తన భుజబలంతో) — వాలివధ రాముని పరాక్రమమే. ‘పది కోట్లు’ అనే వానరుల సంఖ్య మహత్తరమైనది; వారు నాలుగు దిక్కులకూ పంపబడ్డారు. దక్షిణదిక్కుకు అంగదుని నాయకత్వంలో హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ వెళ్ళారు. వింధ్యగుహలో దారి తప్పి కాలం గడిచిపోయింది, సుగ్రీవుడు ఇచ్చిన నెల గడువు కూడా ముగిసింది — ఇదే ‘మహాన్ కాలః అత్యవర్తత’ (చాలా కాలం గడిచిపోయింది) అనే మాట భావం.

‘గృధ్రరాజైన జటాయువు సోదరుడూ వీర్యవంతుడూ అయిన సంపాతి, సీత రావణుని భవనంలో నివసిస్తోందని చెప్పాడు. అప్పుడు నేను దుఃఖంతో చుట్టుముట్టబడిన నా జ్ఞాతుల దుఃఖాన్ని తొలగిస్తూ, నా బలాన్ని ఆశ్రయించి నూరు యోజనాలు దూకాను. అక్కడ అశోకవనంలో ఉన్న, పట్టువస్త్రం ధరించిన, మలినమైన, ఆనందం లేని, దృఢవ్రత అయిన ఒంటరి సీతను చూశాను. నిందారహితురాలైన ఆమెను విధిపూర్వకంగా సమీపించి అన్నీ అడిగి, రాముని పేరు చెక్కిన ఉంగరాన్ని గుర్తుగా ఇచ్చాను; ఆమె గుర్తుగా ఇచ్చిన మణిని పొంది కృతార్థుడనై తిరిగి వచ్చాను. తిరిగి వచ్చి, అక్లిష్టకర్ముడైన (శ్రమలేకుండా కార్యాలు సాధించే) రామునికి ప్రకాశించే ఆ మహామణిని గుర్తుగా ఇచ్చాను. ఆ మైథిలి గురించి విని రాముడు, ప్రాణాంతస్థితికి చేరిన రోగి అమృతం తాగినట్లు, జీవితంపై ఆశ పెట్టుకున్నాడు. తరువాత ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభింపజేస్తూ, ప్రళయకాలంలో లోకాలన్నిటినీ దహించాలనుకునే అగ్నిలా లంకను నాశనం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు.’ నలభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. హనుమంతుడు తన కార్యాన్ని వినయంతో సంక్షేపిస్తాడు — ‘నూరు యోజనాలు దూకాను’ అనే ఒక్క వాక్యంతో. ‘ఏకాం’ (ఒంటరిదాన్ని) అనే పదంలో సీత ఏకాకితనం కరుణాజనకంగా ధ్వనిస్తుంది. రెండు అభిజ్ఞానాలు — రాముని ఉంగరం సీతకు, సీత చూడామణి రామునికి. ‘అమృతం తాగిన రోగిలా’ — రాముని పునర్జీవనం. ‘విభావసుః’ అంటే ప్రళయాగ్ని. సంపాతి జటాయువు అన్న; రెక్కలు లేక సముద్రతీరంలో నివసిస్తూ దివ్యదృష్టితో లంకలో సీతను చూశాడు. ‘జ్ఞాతుల దుఃఖాన్ని తొలగిస్తూ’ — హనుమంతుని లంఘనం వానరుల నిరాశకు ఉపాయం. అశోకవనంలో సీత వేషం — పట్టువస్త్రం ధరించినా మలినంగా ఉంది, ఎందుకంటే ఆమె అలంకారాలను విడిచిపెట్టింది. ‘దృఢవ్రతాం’ (దృఢవ్రత అయిన) — ఆమె పాతివ్రత్యం. నలభై ఐదు, నలభై ఆరు శ్లోకాలలో ‘అభిజ్ఞానం మయా దత్తం’ (గుర్తుగా నేను ఇచ్చాను) అనే పదం రెండుసార్లు వస్తుంది — మొదట సీతకు, రెండవసారి రామునికి. రాముని ప్రతిస్పందన రెండు విధాలు — మొదట జీవితంపై ఆశ, తరువాత యుద్ధనిశ్చయం. ఇలా సీతాదర్శనమే యుద్ధానికి ప్రారంభబిందువు. హనుమంతుని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది — లంకాదహనాన్నీ, అక్షకుమారుని వధనూ, రావణసభలో తాను పలికిన మాటలనూ అతడు ప్రస్తావించడు.

‘తరువాత సముద్రాన్ని చేరి రాముడు నలునిచేత సేతువును కట్టించాడు; ఆ సేతువు ద్వారా కపివీరుల సైన్యం సముద్రాన్ని దాటింది. నీలుడు ప్రహస్తుని చంపాడు, రాఘవుడు కుంభకర్ణుణ్ణి, లక్ష్మణుడు రావణుని కుమారుడు ఇంద్రజిత్తును, రాముడు స్వయంగా రావణుణ్ణి చంపాడు. అతడు ఇంద్రునితోనూ యమునితోనూ వరుణునితోనూ మహేశ్వరునితోనూ స్వయంభువైన బ్రహ్మతోనూ దశరథునితోనూ కలుసుకుని, అక్కడ వచ్చిన వారిచేతా ఋషులచేతా దేవర్షులచేతా వరాలు ఇవ్వబడి, శ్రీమంతుడూ పరంతపుడూ అయిన కాకుత్స్థుడు వరాలను పొందాడు. వరాలు పొందిన అతడు ప్రీతితో కలిసివచ్చిన వానరులతో పుష్పకవిమానంలో కిష్కింధకు వచ్చాడు. మళ్ళీ గంగను చేరి భరద్వాజముని సన్నిధిలో నివసిస్తున్న రాముణ్ణి రేపు పుష్యనక్షత్రయోగంలో విఘ్నం లేకుండా నీవు చూడగలవు.’ యుద్ధకాండలోని దీర్ఘకథ నాలుగు శ్లోకాలలోనే సంక్షిప్తమైంది — హనుమంతుడు భరతునికి ప్రధానవీరుల వధను మాత్రమే నివేదిస్తాడు. కిష్కింధలో సుగ్రీవుని భార్యలనూ ఇతర వానరస్త్రీలనూ విమానంలో ఎక్కించారని పూర్వసర్గలో ఉంది. ‘పుష్యయోగం’ అభిషేకానికి శుభమైన నక్షత్రం. ‘శక్రేణ యమేన వరుణేన’ మొదలైన దేవతలు రావణవధ తరువాత వచ్చారు, వారు వానరుల పునరుజ్జీవనమనే వరాన్ని ఇచ్చారని పూర్వసర్గలలో ఉంది. ‘అవిఘ్నం’ (విఘ్నం లేకుండా) — ఇప్పుడు దారిలో ఏ విఘ్నమూ లేదు, ఎందుకంటే శత్రువులందరూ చంపబడ్డారు. రాముని ఆదేశం ప్రకారం హనుమంతుని కథనం సంపూర్ణమైంది — గుహునికీ భరతునికీ అంతా నివేదించబడింది. ఈ సర్గతో రామాయణం మొత్తం — అరణ్యకాండ నుండి యుద్ధకాండ వరకు — సంక్షేపం చేయబడినట్లయింది. ‘లక్ష్మణో రావణసుతం’ (లక్ష్మణుడు రావణుని కుమారుణ్ణి) — ఇంద్రజిత్తు వధ లక్ష్మణుని మహత్తమ కార్యం; హనుమంతుడు భరతునికి అతని సోదరుని శౌర్యాన్ని ప్రత్యేకంగా నివేదిస్తాడు. ‘స్వయం రామస్తు రావణం’ (రాముడు స్వయంగా రావణుణ్ణి) — ‘స్వయం’ అనే పదంతో ముఖ్యశత్రువు రాముని చేతనే చంపబడ్డాడనే గౌరవం.

తరువాత హనుమంతుని మధురమైన మాటలతో అంతా విని ఆనందించిన భరతుడు దోసిలి జోడించి, మనస్సుకు ఆనందం కలిగించే మాట ఇలా అన్నాడు — ‘ఎంతో కాలానికి నా మనోరథం నిజంగా నెరవేరింది.’ సర్గ వంశస్థవృత్తంతో ముగుస్తుంది. పద్నాలుగేళ్ళకూ ఒకే ఒక మనోరథం — రాముని పునరాగమనం. భరతుడు ఇదంతా వింటూ సోదరుని దుఃఖాలను తనవిగానే భావిస్తాడు, అందువల్ల అతని ఆనందం కూడా గాఢమైనది.

பரதன் சொன்னான்: ‘என் தலைவனான ராமன் பெருங்காட்டிற்குச் சென்று பல ஆண்டுகள் கழிந்துவிட்டன; இன்று நான் அவனைப் பற்றிய மகிழ்ச்சி தரும் செய்தியைக் கேட்கிறேன். “உயிரோடிருக்கும் மனிதனை நூறு ஆண்டுகள் கழித்தாவது ஆனந்தம் வந்தடையும்” என்ற உலக வழக்கான பழமொழி மங்கலமானது, உண்மையானது என்று எனக்குத் தோன்றுகிறது. ராகவனுக்கும் வானரர்களுக்கும் சந்திப்பு எவ்வாறு நிகழ்ந்தது, எந்த இடத்தில், எதைச் சார்ந்து — அதைக் கேட்கும் எனக்கு உள்ளபடி சொல்.’ அரசகுமாரன் இவ்வாறு கேட்டதும், தர்ப்பையாலான முனிவர் ஆசனத்தில் அமர்த்தப்பட்ட அனுமன், வனத்தில் ராமனின் வரலாறு முழுவதையும் எடுத்துரைத்தான். ‘நாத’ (தலைவன்) என்ற சொல்லால் பரதன் ராமனை வெறும் அண்ணனாக அல்ல, தலைவனாகக் கருதுகிறான். உலக வழக்கான பழமொழி மக்களின் அனுபவத்தால் நிறுவப்பட்ட சொல் — நீண்ட துயரிலும் நம்பிக்கையைக் கைவிடக்கூடாது; ஏனெனில் உயிரோடிருப்பவனுக்கு என்றாவது இன்பம் நிச்சயம் வரும். பரதனின் பதினான்கு ஆண்டுக் காத்திருப்பு இன்று பலன் கண்டது. அவனுடைய கேள்வியில் வெறும் ஆர்வம் இல்லை; அண்ணன் மீதுள்ள அன்பால் அவனுடைய ஒவ்வொரு துயரையும் அறியும் விருப்பமே உள்ளது. ‘ப்ருஸீ’ என்பது முனிவர்களின் தர்ப்பையாலான ஆசனம் — பரதன் தானே தவசி; ஆகவே விருந்தினருக்கு அத்தகைய ஆசனத்தையே தருகிறான்.

அனுமன் முதலில் பரதன் அறிந்த நிகழ்வுகளைச் சுருக்கமாக நினைவூட்டுகிறான்: ‘பிரபுவே, ராமன் வனத்திற்கு அனுப்பப்பட்டவிதம், உன் தாய்க்கு இரண்டு வரங்கள் அளிக்கப்பட்டவிதம், புத்திரசோகத்தால் மன்னன் தசரதன் இறந்தவிதம், தூதர்களால் நீ ராஜகிருகத்திலிருந்து விரைந்து அழைத்துவரப்பட்டவிதம், அயோத்திக்குள் நுழைந்த நீ அரசை விரும்பாதவிதம், நல்லோரின் அறத்தைக் கடைப்பிடித்த நீ சித்திரகூட மலைக்குச் சென்று பகைவரை வாட்டும் அண்ணனை அரசேற்க அழைத்தவிதம், மன்னனின் சொல்லில் நிலைத்து நின்ற அவன் அரசை மறுத்தவிதம், நீ பெரியவனின் பாதுகைகளைப் பெற்றுத் திரும்பி வந்தவிதம் — இவை அனைத்தும், நீண்ட கைகளுடையவனே, உனக்கு உள்ளபடியே தெரியும். நீ திரும்பிச் சென்ற பின் நிகழ்ந்ததை என்னிடமிருந்து அறிந்துகொள்.’ இந்தத் தொடக்கத்தால், பரதனின் துறவைத் தான் அறிவதை அனுமன் காட்டுகிறான்; ‘நல்லோரின் அறத்தைக் கடைப்பிடித்தவன்’ என்பதில் பரதனுக்கான புகழ்ச்சியும் அடங்கியுள்ளது. ராஜகிருகம் என்பது கேகய அரசனின் நகரம்; அங்கே பரதன் மாமன் வீட்டில் இருந்தான். ஐந்தாவது முதல் ஒன்பதாவது சுலோகம் வரை ‘யதா’ (எவ்வாறு) என்ற சொல்லின் மீண்டும் மீண்டுமான பயன்பாடு நிகழ்வுகளின் மாலையை உருவாக்குகிறது. அயோத்தியா காண்டத்தின் முழுக் கதையும் இந்த ஐந்து சுலோகங்களில் சுருக்கப்பட்டுள்ளது. கதை சொல்லுதல் பரதனின் துயர நினைவுகளோடு தொடங்குகிறது; ஆனால் அவனுடைய பெருமையோடு முடிகிறது. இவ்வாறு அனுமன் பரதனின் துயரை மீண்டும் தூண்டாமல், அவனுடைய அறப்பற்றை நினைவூட்டிப் புதிய கதையைத் தொடங்குகிறான்.

‘நீ திரும்பிச் சென்ற பின், அந்த வனம் விலங்குகளும் பறவைகளும் கலக்கமுற்று, மிகவும் வாடியது போல ஆயிற்று — பரதனின் படையால் கலக்கமுற்ற விலங்குகளும் பறவைகளும் திகைத்துப் போயின. பிறகு ராமன் யானைகளால் மிதிக்கப்பட்ட, அச்சமூட்டும், சிங்கங்களும் புலிகளும் விலங்குகளும் நிறைந்த, ஆளில்லாத பெரிய தண்டகாரண்யத்தில் நுழைந்தான். அடர்ந்த காட்டில் அவர்கள் சென்றுகொண்டிருந்தபோது, வலிமைமிக்க விராதன் பெருமுழக்கமிட்டுக்கொண்டு அவர்கள் முன் தோன்றினான். பெருமுழக்கமிடுபவனும், கைகளை உயர்த்தியவனும், தலைகீழானவனும், பிளிறும் யானை போன்றவனுமான அவனைச் சகோதரர் இருவரும் தூக்கித் தோண்டிய குழியில் வீசினார்கள். செய்வதற்கு அரிய அந்தச் செயலைச் செய்த பின், ராமனும் லக்ஷ்மணனும் மாலையில் சரபங்கரின் அழகிய ஆசிரமத்தை அடைந்தார்கள். சரபங்கர் விண்ணுலகம் சென்ற பின், உண்மையான வீரமுடைய ராமன் முனிவர்கள் அனைவரையும் வணங்கி ஜனஸ்தானத்தை அடைந்தான்.’ இது ஆரண்ய காண்டத்தின் தொடக்கம். விராதன் ஆயுதங்களால் கொல்ல முடியாதவனாக இருந்தான்; ஆகவே அவனைக் குழியில் புதைத்துக் கொன்றார்கள் என்று ஆரண்ய காண்டத்தில் விரிவாகச் சொல்லப்பட்டுள்ளது. சரபங்கர் ராமனைக் கண்டு அக்கினியில் புகுந்து பிரம்மலோகம் சென்றார். அனுமன் இந்த நிகழ்வுகளைச் சம்பாதியிடமிருந்தோ சுக்ரீவனிடமிருந்தோ கேட்டிருக்கலாம்; ஆயினும் அவன் அனைத்தையும் வரிசையாக நினைவுகூர்கிறான். ‘பரித்யூனமிவ’ — ‘வாடியது போல’ — வனத்திற்கும் துயரம்: ராமனைப் பிரிந்து அயோத்தி வருந்துவது போல, பரதனின் படை சென்ற பின் சித்திரகூட வனமும் வெறுமையானது. தண்டகாரண்யம் ‘ஆளில்லாதது’ — அங்கே மனிதர்கள் வசிப்பதில்லை; முனிவர்களும் ராக்ஷசர்களும் மட்டுமே. வனத்தில் ராமன் கண்ட முதல் ராக்ஷசன் விராதன்; அவனுடைய வதத்தோடு ராமனின் வனவாசத்தின் போர்ப் பகுதி தொடங்குகிறது. ‘பிளிறும் யானை போல’ என்ற உவமையால் அவனுடைய பேருருவும் அச்சமூட்டும் தன்மையும் சுட்டப்படுகின்றன.

‘பிறகு சூர்ப்பணகை என்பவள் ராமனின் அருகே வந்தாள்; அப்போது ராமனின் ஆணை பெற்ற பெரும் வலிமையுடைய லக்ஷ்மணன் திடீரென்று எழுந்து, வாளை எடுத்து அவளுடைய காதுகளையும் மூக்கையும் அறுத்தான். அங்கே வசித்த பெருந்தன்மையுடைய ராகவனால் கொடிய செயல்களுடைய பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டார்கள். போர்முனையில் தனியனான ராமனோடு மோதி, பகலின் நான்கில் ஒரு பகுதி நேரத்தில் ராக்ஷசர்கள் எஞ்சாமல் அழிக்கப்பட்டார்கள். தவத்திற்கு இடையூறு செய்தவர்களும், பெரும் வலிமையும் பெரும் வீரமும் உடையவர்களுமான தண்டகாரண்யவாசிகளான ராக்ஷசர்கள் போரில் ராகவனால் கொல்லப்பட்டு நசுக்கப்பட்டார்கள்; கரனும் போரில் கொல்லப்பட்டான்; முதலில் தூஷணனைக் கொன்று, அதன் பின் திரிசிரஸையும். அதன் பின் அந்தத் துயரால் வாட்டப்பட்ட இளம்பெண் சூர்ப்பணகை ராவணனிடம் சென்றாள்.’ ‘ஏகேன’ — ‘தனியனால்’ — என்ற சொல் ராமனின் இணையற்ற வீரத்தைச் சுட்டுகிறது — பதினான்காயிரம் பேரை அவன் ஒருவனே ஒன்றரை முகூர்த்த நேரத்தில் அழித்தான். ‘பகலின் நான்கில் ஒரு பகுதி’ என்பது நாளின் கால் பங்கு, ஏறக்குறைய ஏழரை நாழிகை, அதாவது சுமார் மூன்று மணி நேரம். ‘தவத்திற்கு இடையூறு செய்தவர்கள்’ — முனிவர்களைக் காப்பதே வனவாசத்தின் முதன்மைப் பணியாக இருந்தது என்பது நினைவூட்டப்படுகிறது. இங்கே சூர்ப்பணகை அவமதிக்கப்பட்டதிலிருந்தே போர் முழுவதற்குமான விதை தோன்றியது. பதினேழாவது, பதினெட்டாவது சுலோகங்களுக்கு இடையே, அச்சுப் பதிப்பில் ‘சதுர்தஶ ஸஹஸ்ராணி…ஹதானி…’ என்ற இரு அரைப்பகுதிகள் காது மூக்கு அறுக்கப்பட்டதற்குப் பின் உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அவை 6.114.015 என முன்னதாக அமைந்துள்ளன — வரிசை மாற்றம். இங்கே கதையில் லக்ஷ்மணனின் செயலும் மறக்கப்படவில்லை — அவன் ராமனின் ஆணைப்படியே சூர்ப்பணகையைத் தண்டித்தான், தன் விருப்பப்படி அல்ல. கரன், தூஷணன், திரிசிரஸ் ஆகியோரின் வதம் ஜனஸ்தானத்தில் ராக்ஷசர்களின் ஆதிக்கத்தின் முடிவு; ஆகவே சூர்ப்பணகை இலங்கைக்குச் சென்று ராவணனைத் தூண்டுகிறாள். ‘கரஶ்ச நிஹதோ ரணே’ — கரன் ஜனஸ்தானத்தில் ராவணனின் பிரதிநிதியாக இருந்தான்; அவனுடைய வதத்தால் ராவணனின் தென் எல்லை முற்றிலும் அழிந்தது.

‘ராவணனின் பணியாளனான, கொடிய மாரீசன் என்ற ராக்ஷசன் மணிமயமான மானாக மாறி வைதேகியை மயக்கினான். அதைக் கண்டு வைதேகி ராமனிடம் சொன்னாள்: “இதைப் பிடியுங்கள்; மனத்தைக் கவரும் இந்த அழகிய மான் நம் ஆசிரமத்தில் இருக்கும்.” பிறகு வில்லேந்திய ராமன் அந்த மானைப் பின்தொடர்ந்து ஓடி, ஓடிக்கொண்டிருந்த அதை வளைந்த கணுக்களுடைய அம்பால் கொன்றான். அன்பனே, ராகவன் மானைத் தொடர்ந்து சென்றதும், லக்ஷ்மணனும் வெளியேறியதும், பத்துத் தலையன் ஆசிரமத்தில் நுழைந்து, வானில் ஒரு கிரகம் ரோகிணியைப் பற்றுவது போல, சீதையை வலிந்து பற்றினான். போரில் அவளைக் காக்க விரும்பிய ஜடாயு என்ற கழுகைக் கொன்று, சீதையைத் திடீரெனப் பற்றிக்கொண்டு அந்த ராக்ஷசன் விரைந்து சென்றான். மலையுச்சியில் இருந்த, வியப்பூட்டும் தோற்றமுடைய, மலைகளைப் போன்ற வானரர்கள், சீதையைப் பற்றிக்கொண்டு செல்லும் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணனை வியப்புற்ற முகத்தோடு கண்டார்கள். பிறகு பெரும் வலிமையுடைய அவன் வைதேகியோடு மனத்தின் வேகமுடைய புஷ்பக விமானத்தில் ஏறி, மிக விரைவாகச் சென்று இலங்கையில் நுழைந்தான். பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட மங்கலமான பெரிய மாளிகையில் மைதிலியைப் புகுத்தி, சொற்களால் அவளைச் சமாதானப்படுத்த முயன்றான். வைதேகியோ அவனுடைய பேச்சையும், ராக்ஷசர்களில் முதன்மையான அவனையும் புல்லாகக்கூட நினைக்காமல், அசோக வனத்திற்குச் சென்றாள்.’ ‘வானில் கிரகம் ரோகிணியைப் போல’ — தீய கிரகம் ரோகிணி நட்சத்திரத்தைப் பற்றுவது என்ற சோதிட உவமை. ரிஷ்யமூகத்தில் இருந்த வானரர்கள் இதைக் கண்டார்கள்; சீதையும் அவர்களிடையே அணிகலன்களை வீசினாள் — இதுவே கதையின் முடிச்சு. ‘புல்லாக’ — சீதையின் அசையாத கற்பு நெறி; அசோக வனத்தில் அவள் பத்து மாதங்கள் வசித்தாள். ராவணனின் செல்வச் சிறப்பு சீதையின் மனத்தில் புல்லுக்குச் சமமாயிற்று. கதையின் இந்தப் பகுதியை அனுமன் விரிவாகச் சொல்கிறான்; ஏனெனில் சீதை கவரப்பட்டதே எல்லாத் துயருக்கும் மூலம். மாரீசன் முன்பு விசுவாமித்திரரின் வேள்வியின்போது ராமனின் அம்பால் கடலில் வீசப்பட்டிருந்தான்; ராவணனுக்கு அஞ்சி மீண்டும் அவன் மாய மானானான். சீதையின் ‘பிடியுங்கள்’ என்ற சொல் அவளுடைய எளிய பெண்மை இயல்பைக் காட்டுகிறது, பேராசையை அல்ல. ராமன் சென்ற பின், மாரீசனின் மாயக் குரலால், சீதையின் வற்புறுத்தலின் பேரில் லக்ஷ்மணனும் வெளியேறினான். ‘தரஸா’ — ‘வலிந்து’ — ராவணனின் வன்முறை; ஜடாயு முதியவனாக இருந்தும் சீதையைக் காக்கப் போரிட்டு உயிரைத் துறந்தான். புஷ்பக விமானம் குபேரனிடமிருந்து கவரப்பட்டது; அதில்தான் அவன் இலங்கைக்குச் சென்றான். அசோக வனம் ராவணனின் பூங்கா; அங்கே ராக்ஷசிகள் சூழச் சீதை வசித்தாள். அனுமனே அங்கே சீதையைக் கண்டவன்; ஆகவே இந்த வருணனை நேரில் கண்ட சாட்சியின் சொல். அனுமனின் கூற்றில் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ள மூன்று அரைப்பகுதிகள் உள்ளன — புஷ்பகத்தில் ஏறியது, சீதை ராவணனைப் புல்லாக அவமதித்தது, அசோக வனத்திற்குச் சென்றது; இவை திறனாய்வுப் பாடத்தில் இல்லை; ஆயினும் அச்சுப் பதிப்பில் தெளிவாக உள்ளன. இவை கதையின் போக்கைத் தெளிவுபடுத்துகின்றன. சீதையின் மன உறுதி பரதனுக்குச் சிறப்பாகத் தெரிவிக்கப்படுகிறது; ஏனெனில் அண்ணியின் ஒழுக்கத்தை அறிய அவன் ஆவலாக இருக்கக்கூடும். ராவணனின் சமாதானச் சொற்களையும் ஆசைகாட்டலையும் அவள் புல்லளவும் மதிக்கவில்லை.

‘பிறகு வனத்தில் மானைக் கொன்று ராமன் திரும்பினான். திரும்பி வந்த காகுத்ஸ்தன் கழுகைக் கண்டு வேதனையுற்றான் — தந்தையைவிடவும் இனியவனான கழுகு கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு ராமன் துயருற்றான். பிறகு வைதேகியைத் தேடிக்கொண்டு லக்ஷ்மணனோடு ராகவன் கோதாவரியைப் பின்பற்றிச் சென்று, பூத்திருக்கும் வனப் பகுதிகளில் தேடி, பெருங்காட்டில் கபந்தன் என்ற ராக்ஷசனை இருவரும் அடைந்தார்கள். பிறகு கபந்தனின் சொல்படி உண்மையான வீரமுடைய ராமன் ரிஷ்யமூகத்தை நோக்கிப் புறப்பட்டான்.’ ஜடாயு தசரதனின் தோழன்; ராமன் அவனுக்குத் தந்தைக்குச் செய்வது போல ஈமச்சடங்கு செய்தான். சாபத்திலிருந்து விடுபட்ட கபந்தன், சுக்ரீவனோடு நட்புக் கொள்ளுமாறு ராமனுக்கு அறிவுறுத்தினான். இங்கே கதை ஆரண்ய காண்டத்தின் முடிவை அடைகிறது. ‘ந்யவர்தத ததா ராம: ம்ருகம் ஹத்வா ததா வனே’ என்பதில் அச்சுப் பதிப்பில் ‘ததா’ (அப்போது) என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது. ராமனும் லக்ஷ்மணனும் சீதையைத் தேடியது தென்திசையில் கோதாவரியிலிருந்து தொடங்கிப் பம்பையை நோக்கிச் சென்றது. கபந்தன் தன் கைகளாலேயே உயிர்களைப் பற்றி வந்தான்; ராமனும் லக்ஷ்மணனும் அவனுடைய கைகளை வெட்டி அவனைச் சாபத்திலிருந்து விடுவித்தார்கள். இந்தி உரை ‘தந்தையைவிடவும் இனியவனான கழுகரசன்’ என்று விளக்குகிறது — ‘ப்ரியதரம் பிது:’ என்பதில் ஐந்தாம் வேற்றுமைப் (நீக்கல், ஒப்பீடு) பொருள்.

‘அவன் ரிஷ்யமூக மலைக்குச் சென்று சுக்ரீவனைச் சந்தித்தான். அவர்களுடைய சந்திப்பு முதலில் அன்பால் இதயப்பூர்வமாக உருவாயிற்று. சினமுற்ற அண்ணன் வாலியால் சுக்ரீவன் முன்பு விரட்டப்பட்டிருந்தான்; ஒருவருக்கொருவர் உரையாடியதால் அவர்களுடைய நட்பு உறுதியாயிற்று. ராமன் தன் புஜ வலிமையால் போரில் பேருருவும் பெரும் வலிமையும் உடைய வாலியைக் கொன்று, சுக்ரீவனுக்கு அவனுடைய அரசைத் திருப்பி அளித்தான். வானரர்கள் அனைவரோடும் சுக்ரீவன் அரசில் அமர்த்தப்பட்டான்; அவனும் ராமனுக்கு அரசகுமாரியான சீதையைத் தேடித் தருவதாக உறுதியளித்தான். பெருந்தன்மையுடைய வானரத் தலைவன் சுக்ரீவனின் ஆணைப்படி பத்துக் கோடி வானரர்கள் எல்லாத் திசைகளுக்கும் அனுப்பப்பட்டார்கள். அவர்கள் தொலைவில் சிதறிச் சென்றிருந்தபோது, மலைகளில் சிறந்த விந்திய மலையில், பெருந்துயரால் வாடிய எங்களுக்கு நீண்ட காலம் கடந்தது.’ ‘இதரேதரஸம்வாதாத்’ — ‘ஒருவருக்கொருவர் உரையாடியதால்’ — இருவருடைய துயரமும் ஒன்றே; இருவரும் மனைவியை இழந்தவர்கள், அரசிலிருந்து நீங்கியவர்கள்; ஆகவே நட்பு உறுதியானது. ‘ந:’ — ‘எங்களுக்கு’ — அனுமனும் தென்திசையில் தேடியவர்களில் ஒருவனாக இருந்தான். விந்தியத்தில் ஒரு மாதம் கடந்தது, சீதை காணப்படவில்லை, வானரர்கள் உண்ணாநோன்பிருந்து உயிர்விட முனைந்தார்கள் — என்பது கிஷ்கிந்தா காண்டத்தில் உள்ளது. அனுமனே சுக்ரீவனின் அமைச்சன்; ஆகவே நட்பின் தொடக்கம் அவனுடைய இடைநிலையாலேயே நிகழ்ந்தது; ஆனால் இங்கே அவன் தன்னைப் புகழ்ந்துகொள்ளவில்லை. ‘ஸ்வபாஹுவீர்யேண’ — ‘தன் புஜ வலிமையால்’ — வாலி வதம் ராமனின் வீரமே. ‘பத்துக் கோடி’ என்ற வானரர்களின் எண்ணிக்கை மிகப் பெரியது; அவர்கள் நான்கு திசைகளுக்கும் அனுப்பப்பட்டார்கள். தென்திசைக்கு அங்கதனின் தலைமையில் அனுமனும் ஜாம்பவானும் சென்றார்கள். விந்தியக் குகையில் வழி தவறிக் காலம் கடந்தது; சுக்ரீவன் அளித்த ஒரு மாதமும் முடிந்தது — இதுவே ‘நீண்ட காலம் கடந்தது’ என்பதன் பொருள்.

‘கழுகரசன் ஜடாயுவின் உடன்பிறந்தவனான, வீரமுடைய சம்பாதி என்பவன், சீதை ராவணனின் மாளிகையில் வசிப்பதை எடுத்துச் சொன்னான். பிறகு துயரில் மூழ்கியிருந்த என் இனத்தவரின் துயரைப் போக்க, நான் என் வீரத்தைச் சார்ந்து நூறு யோஜனை தாவினேன். அங்கே அசோக வனத்தில், பட்டாடை உடுத்தியிருந்தும் அழுக்கடைந்தவளாக, மகிழ்ச்சியற்றவளாக, உறுதியான விரதமுடையவளாக, தனியளாக அவளை நான் கண்டேன். குறையற்ற அவளை முறைப்படி அணுகி, அனைத்தையும் விசாரித்து, ராமனின் பெயர் பொறித்த மோதிரத்தை அடையாளமாக அவளிடம் கொடுத்தேன்; அவளுடைய அடையாளமான மணியைப் பெற்று, நோக்கம் நிறைவேறியவனாகத் திரும்பி வந்தேன். திரும்பி வந்து, அயராது செயலாற்றும் ராமனிடம் ஒளிவீசும் அந்தப் பெருமணியை அடையாளமாகக் கொடுத்தேன். அந்த மைதிலியைப் பற்றிக் கேட்டு, உயிரின் முடிவை நெருங்கிய நோயாளி அமுதத்தைப் பருகியது போல, ராமன் வாழ்வதில் நம்பிக்கை கொண்டான். பிறகு முயற்சியைத் தொடங்கவிருந்த அவன், ஊழி முடிவில் எல்லா உலகங்களையும் அழிக்க விரும்பும் அக்கினியைப் போல, இலங்கையை அழிப்பதில் மனத்தைச் செலுத்தினான்.’ நாற்பத்து மூன்றாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்களைக் கொண்டது. அனுமன் தன் செயலைப் பணிவோடு சுருக்குகிறான் — ‘நூறு யோஜனை தாவினேன்’ என்ற ஒரே வாக்கியத்தால். ‘ஏகாம்’ — ‘தனியளாக’ — என்ற சொல்லில் சீதையின் தனிமை இரக்கமூட்டும் வகையில் ஒலிக்கிறது. இரண்டு அடையாளங்கள் — ராமனின் மோதிரம் சீதைக்கு, சீதையின் சூடாமணி ராமனுக்கு. ‘அமுதம் பருகிய நோயாளி போல’ — ராமனின் மறுவாழ்வு. ‘விபாவஸு’ என்பது ஊழித்தீ. சம்பாதி ஜடாயுவின் அண்ணன்; சிறகிழந்தவனாகக் கடற்கரையில் வசித்து, தெய்விகப் பார்வையால் இலங்கையில் சீதையைக் கண்டான். ‘இனத்தவரின் துயரைப் போக்க’ — அனுமனின் தாவல் வானரர்களின் நம்பிக்கையின்மைக்கான தீர்வு. அசோக வனத்தில் சீதையின் கோலம் — பட்டாடை உடுத்தியிருந்தும் அழுக்கடைந்தவள்; ஏனெனில் அவள் அணிகலன்களைத் துறந்திருந்தாள். ‘த்ருடவ்ரதாம்’ — ‘உறுதியான விரதமுடையவள்’ — அவளுடைய கற்பு. நாற்பத்தைந்தாவது, நாற்பத்தாறாவது சுலோகங்களில் ‘அடையாளமாகக் கொடுத்தேன்’ என்ற சொல் இருமுறை வருகிறது — முதலில் சீதைக்கு, இரண்டாவது ராமனுக்கு. ராமனின் எதிர்வினை இருவகையானது — முதலில் வாழ்வின் நம்பிக்கை, பிறகு போருக்கான உறுதி. இவ்வாறு சீதையைக் கண்டதே போரின் தொடக்கப் புள்ளி. அனுமனின் பணிவு இங்கும் தெரிகிறது — இலங்கையை எரித்ததையும், அக்ஷனைக் கொன்றதையும், ராவணனின் அவையில் பேசியதையும் அவன் குறிப்பிடவில்லை.

‘பிறகு கடலை அடைந்து ராமன் நளனைக் கொண்டு சேதுவைக் கட்டுவித்தான்; அந்தச் சேதுவின் வழியாக வானர வீரர்களின் படை கடந்தது. நீலன் பிரஹஸ்தனைக் கொன்றான், ராகவன் கும்பகர்ணனை, லக்ஷ்மணன் ராவணனின் மகன் இந்திரஜித்தை, ராமனே தானாக ராவணனைக் கொன்றான். சக்ரனோடும் யமனோடும் வருணனோடும் மகேசுவரனோடும் சுயம்புவோடும் தசரதனோடும் சந்தித்து, அங்கே கூடிய முனிவர்களாலும் தேவரிஷிகளாலும் வரம் அளிக்கப்பட்ட, சிறப்புமிக்கவனும் பகைவரை வாட்டுபவனுமான காகுத்ஸ்தன் வரங்களைப் பெற்றான். வரம் பெற்ற அவன், அன்போடு கூடிய வானரர்களோடு புஷ்பக விமானத்தில் கிஷ்கிந்தைக்கு வந்தான். மீண்டும் கங்கையை அடைந்து பரத்வாஜ முனிவரின் அருகில் தங்கியிருக்கும் ராமனை, நாளை பூச நட்சத்திரச் சேர்க்கையில் தடையின்றி நீ காணலாம்.’ யுத்த காண்டத்தின் நீண்ட கதை நான்கே சுலோகங்களில் சுருக்கப்பட்டுள்ளது — அனுமன் பரதனுக்கு முதன்மை வீரர்களின் வதத்தை மட்டுமே தெரிவிக்கிறான். கிஷ்கிந்தையில் சுக்ரீவனின் மனைவியரும் பிற வானரப் பெண்களும் விமானத்தில் ஏற்றப்பட்டார்கள் என்பது முந்தைய சர்க்கத்தில் உள்ளது. ‘புஷ்யயோகம்’ — முடிசூட்டுக்கு மங்கலமான நட்சத்திரம். ‘சக்ரன், யமன், வருணன்’ முதலான தேவர்கள் ராவண வதத்திற்குப் பின் வந்தார்கள்; அவர்களால் வானரர்கள் மீண்டும் உயிர்பெறும் வரம் அளிக்கப்பட்டது என்பது முந்தைய சர்க்கங்களில் உள்ளது. ‘அவிக்னம்’ — ‘தடையின்றி’ — இன்று வழியில் எந்தத் தடையும் இல்லை; ஏனெனில் பகைவர் அனைவரும் கொல்லப்பட்டார்கள். அனுமனின் கூற்று ராமனின் ஆணைப்படி முழுமையானது — குகனுக்கும் பரதனுக்கும் அனைத்தும் தெரிவிக்கப்பட்டன. இந்தச் சர்க்கத்தால் ராமாயணம் முழுவதும் — ஆரண்ய காண்டம் முதல் யுத்த காண்டம் வரை — சுருக்கப்பட்டது போல ஆகிறது. ‘லக்ஷ்மணன் ராவணனின் மகனை’ — இந்திரஜித்தின் வதம் லக்ஷ்மணனின் மிகப் பெரும் செயல்; அனுமன் பரதனுக்கு அவனுடைய தம்பியின் வீரத்தைச் சிறப்பாகத் தெரிவிக்கிறான். ‘ஸ்வயம் ராமஸ்து ராவணம்’ — ‘ராமனே தானாக ராவணனை’ — ‘தானாக’ என்ற சொல்லால், முதன்மைப் பகைவன் ராமனாலேயே கொல்லப்பட்டான் என்ற பெருமை சுட்டப்படுகிறது.

பிறகு அனுமனின் இனிய சொற்களால் அனைத்தையும் கேட்டு மகிழ்ந்த பரதன், கைகூப்பி, மனத்தை மகிழ்விக்கும் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நெடுநாளைக்குப் பின் என் மனவிருப்பம் உண்மையில் நிறைவேறியது.’ வம்சஸ்த விருத்தத்தோடு சர்க்கம் முடிகிறது. பதினான்கு ஆண்டுகளாக ஒரே ஒரு மனவிருப்பம் — ராமனின் மறுவருகை. இவை அனைத்தையும் கேட்கும் பரதன் அண்ணனின் துயரங்களைத் தன்னுடையவையாகவே கருதுகிறான்; ஆகவே அவனுடைய மகிழ்ச்சியும் ஆழமானது.

ಭರತನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಮಹಾರಣ್ಯಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಅನೇಕ ವರ್ಷಗಳು ಕಳೆದವು; ಇಂದು ನಾನು ಅವನ ಬಗ್ಗೆ ಸಂತೋಷಕರವಾದ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. “ಬದುಕಿರುವ ಮನುಷ್ಯನಿಗೆ ನೂರು ವರ್ಷಗಳ ನಂತರವಾದರೂ ಆನಂದ ಬಂದೇ ಬರುತ್ತದೆ” ಎಂಬ ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಕಲ್ಯಾಣಕರವೂ ಸತ್ಯವೂ ಎಂದು ನನಗೆ ತೋರುತ್ತಿದೆ. ರಾಘವನಿಗೂ ವಾನರರಿಗೂ ಸಮಾಗಮ ಹೇಗಾಯಿತು, ಯಾವ ದೇಶದಲ್ಲಿ, ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ — ಅದನ್ನು ಕೇಳುತ್ತಿರುವ ನನಗೆ ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಹೇಳು.’ ರಾಜಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಕೇಳಲು, ದರ್ಭೆಯ ಆಸನದ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಮಸ್ತ ಚರಿತ್ರೆಯನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ನಾಥ’ (ಸ್ವಾಮಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಭರತನು ರಾಮನನ್ನು ಕೇವಲ ಅಣ್ಣನೆಂದಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲೋಕೋಕ್ತಿ ಎಂದರೆ ಜನರ ಅನುಭವದಿಂದ ಸಿದ್ಧವಾದ ಮಾತು — ದೀರ್ಘ ದುಃಖದಲ್ಲೂ ಆಶೆಯನ್ನು ತೊರೆಯಬಾರದು, ಏಕೆಂದರೆ ಬದುಕಿರುವವನಿಗೆ ಎಂದಾದರೂ ಸುಖ ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ. ಭರತನ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಪ್ರತೀಕ್ಷೆ ಇಂದು ಫಲಿಸಿತು. ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆಯಲ್ಲಿ ಕುತೂಹಲವಿಲ್ಲ; ಅಣ್ಣನ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ದುಃಖವನ್ನೂ ತಿಳಿಯುವ ಇಚ್ಛೆಯಿದೆ. ‘ಬೃಸೀ’ ಎಂದರೆ ಮುನಿಗಳ ದರ್ಭೆಯ ಆಸನ — ಭರತನು ತಾನೇ ತಾಪಸ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅತಿಥಿಗೆ ಅಂತಹದೇ ಆಸನವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಭರತನಿಗೆ ತಿಳಿದಿರುವ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಪ್ರಭುವೇ, ರಾಮನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟ ರೀತಿ, ನಿನ್ನ ತಾಯಿಗೆ ಎರಡು ವರಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ, ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ಮೃತನಾದ ರೀತಿ, ದೂತರಿಂದ ನೀನು ರಾಜಗೃಹದಿಂದ ಬೇಗನೆ ಕರೆತರಲ್ಪಟ್ಟ ರೀತಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ನೀನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಯಸದ ರೀತಿ, ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ ನೀನು ಚಿತ್ರಕೂಟಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಶತ್ರುನಾಶಕನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಆಮಂತ್ರಿಸಿದ ರೀತಿ, ತಂದೆಯ ಮಾತಿಗೆ ಬದ್ಧನಾದ ಅವನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಕೊಟ್ಟ ರೀತಿ, ನೀನು ಆರ್ಯನ ಪಾದುಕೆಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ರೀತಿ — ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಿನಗೆ ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ತಿಳಿದಿದೆ. ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಏನು ನಡೆಯಿತೋ ಅದನ್ನು ನನ್ನಿಂದ ತಿಳಿದುಕೋ.’ ಈ ಪೀಠಿಕೆಯಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಭರತನ ತ್ಯಾಗ ತನಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಧರ್ಮಮ್ ಆಚರತಾ ಸತಾಮ್’ (ಸತ್ಪುರುಷರ ಧರ್ಮವನ್ನು ಆಚರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬಲ್ಲಿ ಭರತನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ರಾಜಗೃಹ ಕೇಕಯರಾಜನ ನಗರ, ಅಲ್ಲಿ ಭರತನು ಸೋದರಮಾವನ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದನು. ಐದನೆಯದರಿಂದ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗೆ ‘ಯಥಾ’ (ಹೇಗೆ, ಯಾವ ರೀತಿ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತಿತ ಪ್ರಯೋಗ ಘಟನೆಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಥೆ ಈ ಐದು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಕಥನದ ಆರಂಭ ಭರತನ ದುಃಖಸ್ಮೃತಿಗಳಿಂದ, ಆದರೆ ಅಂತ್ಯ ಅವನ ಗೌರವದಿಂದ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಭರತನ ದುಃಖವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕೆರಳಿಸದೆ, ಅವನ ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಹೊಸ ಕಥೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನೀನು ಹಿಂದಿರುಗಿದ ನಂತರ ಆ ವನವು, ಮೃಗಪಕ್ಷಿಗಳು ಕಂಗೆಟ್ಟು, ಅತ್ಯಂತ ಖಿನ್ನವಾದಂತೆ ಆಯಿತು — ಭರತನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಕದಡಿದ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ದಿಕ್ಕೆಟ್ಟಿದ್ದವು. ಅನಂತರ ರಾಮನು ಆನೆಗಳಿಂದ ತುಳಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಿಂಹ-ಹುಲಿ-ಮೃಗಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಜನರಿಲ್ಲದ, ಘೋರವಾದ ಮಹಾ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ದಟ್ಟವಾದ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅವರು ಸಾಗುತ್ತಿರುವಾಗ ಅವರ ಎದುರು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ವಿರಾಧನು ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾನಾದ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿದ್ದ, ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಯಂತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಸಹೋದರರಿಬ್ಬರೂ ಎತ್ತಿ, ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಅಗೆದ ಗುಂಡಿಯೊಳಗೆ ಎಸೆದರು. ಆ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸಂಜೆ ಶರಭಂಗರ ರಮ್ಯವಾದ ಆಶ್ರಮಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಶರಭಂಗರು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರಿದ ನಂತರ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಮುನಿಗಳಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಜನಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದನು.’ ಇದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಆರಂಭ. ವಿರಾಧನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನನ್ನು ಗುಂಡಿಯಲ್ಲಿ ಹೂತು ಕೊಂದರು ಎಂದು ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಶರಭಂಗರು ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬ್ರಹ್ಮಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದರು. ಹನುಮಂತನು ಈ ವೃತ್ತಾಂತಗಳನ್ನು ಸಂಪಾತಿಯ ಅಥವಾ ಸುಗ್ರೀವನ ಬಾಯಿಂದ ಕೇಳಿರಬಹುದು; ಆದರೂ ಅವನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ನೆನಪಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ‘ಪರಿದ್ಯೂನಮ್ ಇವ’ (ಖಿನ್ನವಾದಂತೆ) — ವನಕ್ಕೂ ದುಃಖ; ರಾಮವಿಯೋಗದಲ್ಲಿ ಅಯೋಧ್ಯೆ ಶೋಕಿಸುವಂತೆ, ಭರತನ ಸೈನ್ಯ ಹೊರಟ ನಂತರ ಚಿತ್ರಕೂಟವನವೂ ಶೂನ್ಯವಾಯಿತು. ದಂಡಕಾರಣ್ಯ ‘ವಿಜನಮ್’ (ಜನರಿಲ್ಲದ್ದು) — ಅಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರು ವಾಸಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುನಿಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ. ವಿರಾಧನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಕಂಡ ಮೊದಲ ರಾಕ್ಷಸ; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸದ ಯುದ್ಧಪರ್ವ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ನದಂತಮ್ ಇವ ಕುಂಜರಮ್’ (ಘೀಳಿಡುವ ಆನೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಮಹಾಕಾಯತೆಯೂ ಭೀಕರತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ.

‘ಅನಂತರ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಎಂಬುವಳು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು; ಆಗ ರಾಮನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿತನಾದ ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಎದ್ದು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವಳ ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಂದ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾದರು. ರಣರಂಗದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಹಗಲಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ನಿಃಶೇಷರಾದರು. ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಬಲರೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಆದ ದಂಡಕಾರಣ್ಯವಾಸಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನಿಂದ ಹತರಾಗಿ ಪುಡಿಪುಡಿಯಾದರು; ಖರನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಮೊದಲು ದೂಷಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಅನಂತರ ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸನ್ನೂ. ಅನಂತರ ಆ ದುಃಖದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ರಾವಣನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಳು.’ ‘ಏಕೇನ’ (ಒಬ್ಬನೇ) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಅದ್ವಿತೀಯ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಜನರನ್ನು ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ‘ಅಹ್ನಃ ಚತುರ್ಥಭಾಗಃ’ ಎಂದರೆ ಹಗಲಿನ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ, ಸುಮಾರು ಏಳೂವರೆ ಘಳಿಗೆ, ಅಂದರೆ ಸುಮಾರು ಮೂರು ಗಂಟೆ. ‘ತಪಸಃ ವಿಘ್ನಕಾರಿಣಃ’ (ತಪಸ್ಸಿಗೆ ವಿಘ್ನ ಮಾಡುವವರು) — ಋಷಿಗಳ ರಕ್ಷಣೆಯೇ ವನವಾಸದ ಪ್ರಧಾನ ಕಾರ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಅಪಮಾನದಿಂದಲೇ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ಬೀಜ ಹುಟ್ಟಿತು. ಹದಿನೇಳು ಮತ್ತು ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ನಡುವೆ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಚತುರ್ದಶ ಸಹಸ್ರಾಣಿ…ಹತಾನಿ…’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಕಿವಿ-ಮೂಗು ಕತ್ತರಿಸಿದ ನಂತರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅವು 6.114.015 ಎಂದು ಮೊದಲೇ ಇವೆ — ಕ್ರಮವ್ಯತ್ಯಾಸ. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯವೂ ಮರೆತಿಲ್ಲ — ಅವನು ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಲೇ ಶೂರ್ಪಣಖಿಯನ್ನು ದಂಡಿಸಿದನು, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಖರ-ದೂಷಣ-ತ್ರಿಶಿರಸ್ಸುಗಳ ವಧೆ ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಅಧಿಕಾರದ ಅಂತ್ಯ; ಆದ್ದರಿಂದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪ್ರಚೋದಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಖರಶ್ಚ ನಿಹತೋ ರಣೇ’ (ಖರನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು) — ಖರನು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ದಕ್ಷಿಣ ಗಡಿ ನಿಃಶೇಷವಾಯಿತು.

‘ರಾವಣನ ಅನುಚರನಾದ ಮಾರೀಚನೆಂಬ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸನು ರತ್ನಮಯ ಜಿಂಕೆಯಾಗಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ವೈದೇಹಿ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — “ಇದನ್ನು ಹಿಡಿ, ಈ ಮನೋಹರವಾದ ಸುಂದರ ಜಿಂಕೆ ನಮ್ಮ ಆಶ್ರಮದಲ್ಲಿರಲಿ.” ಅನಂತರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ ರಾಮನು ಆ ಜಿಂಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅದನ್ನು ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣದಿಂದ ಕೊಂದನು. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಘವನು ಜಿಂಕೆಯ ಹಿಂದೆ ಹೋಗಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೊರಟುಹೋದ ಮೇಲೆ, ದಶಗ್ರೀವನು ಆಶ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸಿದ ಗೃಧ್ರ ಜಟಾಯುವನ್ನು ಕೊಂದು, ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಬೇಗನೆ ಹೋದನು. ಪರ್ವತದ ತುದಿಯಲ್ಲಿದ್ದ, ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ವಾನರರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿ ರಾವಣನನ್ನು ವಿಸ್ಮಿತರಾಗಿ ಕಂಡರು. ಅನಂತರ ಆ ಮಹಾಬಲನು ವೈದೇಹಿಯೊಡನೆ ಮನೋವೇಗದ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ ಅತಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಶುಭವಾದ ಮಹಾಭವನದಲ್ಲಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಇರಿಸಿ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಓಲೈಸತೊಡಗಿದನು. ವೈದೇಹಿಯಾದರೋ ಅವನ ಮಾತನ್ನೂ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನೂ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದಳು.’ ‘ಗ್ರಹಃ ಖೇ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣಿಯನ್ನು ಹಿಡಿಯುವಂತೆ) — ಪಾಪಗ್ರಹವು ರೋಹಿಣೀನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಗ್ರಸಿಸುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಜ್ಯೋತಿಷದ ಉಪಮೆ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿದ್ದ ವಾನರರು ಇದನ್ನು ಕಂಡರು, ಸೀತೆಯೂ ಅವರ ನಡುವೆ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದಳು — ಇದೇ ಕಥೆಯ ಗಂಟು. ‘ತೃಣವತ್’ (ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಅಚಲ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಧರ್ಮ; ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳು ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ವಾಸಿಸಿದಳು. ರಾವಣನ ವೈಭವ ಸೀತೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಗೆ ಸಮಾನವಾಯಿತು. ಕಥೆಯ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ಎಲ್ಲ ದುಃಖಕ್ಕೂ ಮೂಲ. ಮಾರೀಚನು ಹಿಂದೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರರ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಬಾಣದಿಂದ ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮಾಯಾಮೃಗನಾದನು. ಸೀತೆಯ ‘ಗೃಹ್ಯತಾಮ್’ (ಇದನ್ನು ಹಿಡಿ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಸರಳ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಲೋಭವನ್ನಲ್ಲ. ರಾಮನು ಹೋದ ನಂತರ ಮಾರೀಚನ ಮಾಯಾಧ್ವನಿಯಿಂದಾಗಿ ಸೀತೆಯ ಒತ್ತಾಯದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಹೊರಟನು. ‘ತರಸಾ’ (ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಬಲಾತ್ಕಾರ; ಜಟಾಯು ವೃದ್ಧನಾಗಿದ್ದರೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದನು, ಪ್ರಾಣವನ್ನೂ ತೊರೆದನು. ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನ ಕುಬೇರನಿಂದ ಅಪಹೃತವಾದದ್ದು, ಅದರಲ್ಲಿ ಅವನು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋದನು. ಅಶೋಕವನ ರಾವಣನ ಉದ್ಯಾನ; ಅಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಸೀತೆ ವಾಸಿಸಿದಳು. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಅಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ವರ್ಣನೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಸಾಕ್ಷಿಯ ಮಾತು. ಹನುಮಂತನ ಕಥನದಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇರುವ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಿವೆ — ಪುಷ್ಪಕಾರೋಹಣ, ಸೀತೆ ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಂತೆ ಅವಗಣಿಸಿದುದು, ಅಶೋಕವನಕ್ಕೆ ಹೋದುದು; ಇವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿವೆ. ಇವು ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ಸೀತೆಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ಭರತನಿಗೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸಲಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅತ್ತಿಗೆಯ ಶೀಲವನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಅವನು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿರಬಹುದು. ರಾವಣನ ಓಲೈಕೆಯ ಮಾತುಗಳನ್ನೂ ಆಮಿಷಗಳನ್ನೂ ಅವಳು ಹುಲ್ಲುಕಡ್ಡಿಯಷ್ಟೂ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ.

‘ಅನಂತರ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಜಿಂಕೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನು ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಗೃಧ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡನು — ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾಗಿದ್ದ ಗೃಧ್ರನು ಹತನಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದುಃಖಿತನಾದನು. ಅನಂತರ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಗೋದಾವರಿಯ ಉದ್ದಕ್ಕೂ ಸಾಗುತ್ತ, ಹೂಬಿಟ್ಟ ವನಪ್ರದೇಶಗಳನ್ನು ಶೋಧಿಸುತ್ತ, ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರೂ ಕಬಂಧನೆಂಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಎದುರಾದರು. ಅನಂತರ ಕಬಂಧನ ಮಾತಿನಂತೆ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಋಷ್ಯಮೂಕದತ್ತ ಹೊರಟನು.’ ಜಟಾಯು ದಶರಥನ ಸಖನಾಗಿದ್ದನು; ರಾಮನು ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಗೆ ಮಾಡುವಂತೆ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಿದನು. ಶಾಪದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದ ಕಬಂಧನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸಖ್ಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವಂತೆ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪದೇಶಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕಥೆ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ. ‘ನ್ಯವರ್ತತ ತದಾ ರಾಮಃ ಮೃಗಂ ಹತ್ವಾ ತದಾ ವನೇ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ತದಾ’ (ಆಗ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ. ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸೀತಾನ್ವೇಷಣೆ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಗೋದಾವರಿಯಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ಪಂಪೆಯತ್ತ ಸಾಗಿತು. ಕಬಂಧನು ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದನು; ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಅವನ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಶಾಪದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವು ಇದನ್ನು ‘ತಂದೆಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಿಯನಾದ ಗೃಧ್ರರಾಜ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪ್ರಿಯತರಂ ಪಿತುಃ’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಪಂಚಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ (ಹೋಲಿಕೆಯ) ಅರ್ಥ.

‘ಅವನು ಋಷ್ಯಮೂಕಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಸೇರಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಸಮಾಗಮ ಮೊದಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಹೃದಯಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಿತು. ಕುಪಿತನಾದ ಅಣ್ಣ ವಾಲಿಯಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಹಿಂದೆ ಹೊರಗಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ ಅವರ ಸ್ನೇಹ ಗಾಢವಾಯಿತು. ರಾಮನು ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಕಾಯನೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ಅವನ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಮರಳಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ವಾನರರೊಡನೆ ಸುಗ್ರೀವನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿತನಾದನು; ಅವನು ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಪುತ್ರಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹುಡುಕುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹತ್ತು ಕೋಟಿ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಅವರು ದೂರದೂರಕ್ಕೆ ಚದುರಿಹೋದಾಗ, ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವಾದ ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರ ಶೋಕದಿಂದ ಬೆಂದಿದ್ದ ನಮಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆದುಹೋಯಿತು.’ ‘ಇತರೇತರಸಂವಾದಾತ್’ (ಪರಸ್ಪರ ಮಾತುಕತೆಯಿಂದ) — ಇಬ್ಬರ ದುಃಖವೂ ಸಮಾನ, ಇಬ್ಬರೂ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡವರು, ರಾಜ್ಯಚ್ಯುತರು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯ ದೃಢ. ‘ನಃ’ (ನಮಗೆ) — ಹನುಮಂತನೂ ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿನ ಅನ್ವೇಷಕರಲ್ಲಿದ್ದನು. ವಿಂಧ್ಯದಲ್ಲಿ ತಿಂಗಳು ಕಳೆಯಿತು, ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ, ವಾನರರು ಪ್ರಾಯೋಪವೇಶಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧರಾದರು — ಎಂದು ಕಿಷ್ಕಿಂಧಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ತಾನೇ ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಖ್ಯದ ಆರಂಭ ಅವನ ಮಧ್ಯಸ್ಥಿಕೆಯಿಂದಲೇ ಆಯಿತು; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಬಾಹುವೀರ್ಯೇಣ’ (ತನ್ನ ಬಾಹುಬಲದಿಂದ) — ವಾಲಿವಧೆ ರಾಮನದೇ ಪರಾಕ್ರಮ. ‘ದಶ ಕೋಟ್ಯಃ’ (ಹತ್ತು ಕೋಟಿ) ಎಂಬ ವಾನರರ ಸಂಖ್ಯೆ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ಅವರು ನಾಲ್ಕು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಕಿಗೆ ಅಂಗದನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನೂ ಜಾಂಬವಂತನೂ ಹೋದರು. ವಿಂಧ್ಯದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ದಾರಿ ತಪ್ಪಿ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಸುಗ್ರೀವನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಒಂದು ತಿಂಗಳ ಅವಧಿಯೂ ಮುಗಿಯಿತು — ಇದೇ ‘ಮಹಾನ್ ಕಾಲಃ ಅತ್ಯವರ್ತತ’ (ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬುದರ ಭಾವ.

‘ಗೃಧ್ರರಾಜ ಜಟಾಯುವಿನ ಸಹೋದರನಾದ ಸಂಪಾತಿ ಎಂಬ ವೀರ್ಯವಂತನು ಸೀತೆ ರಾವಣನ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆಂದು ತಿಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತರಾಗಿದ್ದ ನನ್ನ ಬಂಧುಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತ, ನನ್ನ ಬಲವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಾನು ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ, ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರವುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ಮಲಿನಳಾಗಿದ್ದ, ಆನಂದವಿಲ್ಲದ, ದೃಢವ್ರತೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಕಂಡೆ. ಆ ನಿರ್ದೋಷಿಯನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಸಂಧಿಸಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ, ರಾಮನ ಹೆಸರು ಕೆತ್ತಿದ್ದ ಉಂಗುರವನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ; ಅವಳ ಗುರುತಾದ ಮಣಿಯನ್ನು ಪಡೆದು ಕೃತಾರ್ಥನಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದೆ. ಮತ್ತೆ ಬಂದು, ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಗೆ ಆ ಹೊಳೆಯುವ ಮಹಾಮಣಿಯನ್ನು ಗುರುತಾಗಿ ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ. ಮೈಥಿಲಿಯ ಸುದ್ದಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು, ಪ್ರಾಣಾಂತ್ಯವನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದ ರೋಗಿಯು ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದಂತೆ, ಜೀವನದ ಆಶೆಯನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ ನಡೆಸಲು ಮುಂದಾಗಿ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಸುಡಲು ಬಯಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ, ಲಂಕೆಯ ನಾಶದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟನು.’ ನಲವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿನಯದಿಂದ ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಯೋಜನಾನಾಂ ಶತಂ ಪ್ಲುತಃ’ (ನೂರು ಯೋಜನಗಳನ್ನು ಹಾರಿದೆ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಿಂದ. ‘ಏಕಾಮ್’ (ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಏಕಾಕಿತನ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಗುರುತುಗಳು ಎರಡು — ರಾಮನ ಉಂಗುರ ಸೀತೆಗೆ, ಸೀತೆಯ ಚೂಡಾಮಣಿ ರಾಮನಿಗೆ. ‘ಅಮೃತಂ ಪೀತ್ವಾ ಇವ ಆತುರಃ’ (ಅಮೃತವನ್ನು ಕುಡಿದ ರೋಗಿಯಂತೆ) — ರಾಮನ ಪುನರ್ಜೀವನ. ‘ವಿಭಾವಸು’ ಎಂದರೆ ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿ. ಸಂಪಾತಿ ಜಟಾಯುವಿನ ಅಣ್ಣ; ರೆಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನು ದಿವ್ಯದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ‘ಜ್ಞಾತೀನಾಂ ದುಃಖಂ ನುದನ್’ (ಬಂಧುಗಳ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತ) — ಹನುಮಂತನ ಲಂಘನ ವಾನರರ ನಿರಾಶೆಗೆ ಪರಿಹಾರ. ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ವೇಷ — ರೇಷ್ಮೆ ವಸ್ತ್ರವಿದ್ದರೂ ಮಲಿನ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳು ಅಲಂಕಾರಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಳು. ‘ದೃಢವ್ರತಾಮ್’ (ದೃಢವ್ರತೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ. ನಲವತ್ತೈದು ಮತ್ತು ನಲವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜ್ಞಾನಂ ಮಯಾ ದತ್ತಮ್’ (ಗುರುತನ್ನು ನಾನು ಕೊಟ್ಟೆ) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಸೀತೆಗೆ, ಎರಡನೆಯದಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ಜೀವನದ ಆಶೆ, ಅನಂತರ ಯುದ್ಧದ ನಿಶ್ಚಯ. ಹೀಗೆ ಸೀತಾದರ್ಶನವೇ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದು. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಲಂಕಾದಹನ, ಅಕ್ಷಕುಮಾರನ ವಧೆ, ರಾವಣನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಆಡಿದ ಮಾತು — ಇವನ್ನು ಅವನು ಉಲ್ಲೇಖಿಸುವುದೇ ಇಲ್ಲ.

‘ಅನಂತರ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ತಲುಪಿ ರಾಮನು ನಳನಿಂದ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಸಿದನು; ಆ ಸೇತುವೆಯ ಮೂಲಕ ಕಪಿವೀರರ ಸೈನ್ಯ ದಾಟಿತು. ನೀಲನು ಪ್ರಹಸ್ತನನ್ನು ಕೊಂದನು, ರಾಘವನು ಕುಂಭಕರ್ಣನನ್ನು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು, ಸ್ವತಃ ರಾಮನಾದರೋ ರಾವಣನನ್ನು. ಶಕ್ರ, ಯಮ, ವರುಣ, ಮಹೇಶ್ವರ, ಸ್ವಯಂಭು ಮತ್ತು ದಶರಥರನ್ನು ಸಂಧಿಸಿ, ಅಲ್ಲಿ ನೆರೆದ ಅವರಿಂದಲೂ ಋಷಿಗಳಿಂದಲೂ ದೇವರ್ಷಿಗಳಿಂದಲೂ ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದು, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಪರಂತಪನೂ ಆದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದನು. ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದ ಅವನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಬಂದ ವಾನರರೊಡನೆ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಗೆ ಬಂದನು. ಮತ್ತೆ ಗಂಗೆಯನ್ನು ತಲುಪಿ ಭರದ್ವಾಜಮುನಿಯ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ತಂಗಿರುವ ರಾಮನನ್ನು ನಾಳೆ ಪುಷ್ಯನಕ್ಷತ್ರದ ಯೋಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲದೆ ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ದೀರ್ಘ ಕಥೆ ನಾಲ್ಕೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ — ಹನುಮಂತನು ಭರತನಿಗೆ ಪ್ರಧಾನ ವೀರರ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ಇತರ ವಾನರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನೂ ವಿಮಾನಕ್ಕೆ ಏರಿಸಲಾಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಪುಷ್ಯಯೋಗ’ ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಶುಭವಾದ ನಕ್ಷತ್ರ. ‘ಶಕ್ರೇಣ ಯಮೇನ ವರುಣೇನ’ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣವಧೆಯ ನಂತರ ಬಂದರು; ಅವರಿಂದ ವಾನರರ ಪುನರುಜ್ಜೀವನದ ವರ ದೊರೆಯಿತು ಎಂದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿದೆ. ‘ಅವಿಘ್ನಂ’ (ವಿಘ್ನವಿಲ್ಲದೆ) — ಇಂದು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಯಾವ ವಿಘ್ನವೂ ಇಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೂ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಹನುಮಂತನ ಕಥನ ರಾಮನ ಆದೇಶದಂತೆ ಸಂಪೂರ್ಣ — ಗುಹನಿಗೂ ಭರತನಿಗೂ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಿವೇದಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಸರ್ಗದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಾಮಾಯಣದ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದವರೆಗಿನ ಸಂಕ್ಷೇಪ ಮಾಡಿದಂತಾಗಿದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ ರಾವಣಸುತಮ್’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು) — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ತಮ ಕಾರ್ಯ; ಹನುಮಂತನು ಭರತನಿಗೆ ಅವನ ತಮ್ಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಯಂ ರಾಮಃ ತು ರಾವಣಮ್’ (ಸ್ವತಃ ರಾಮನಾದರೋ ರಾವಣನನ್ನು) — ‘ಸ್ವಯಮ್’ (ಸ್ವತಃ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರು ರಾಮನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು ಎಂಬ ಗೌರವ.

ಅನಂತರ ಹನುಮಂತನ ಮಧುರ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಭರತನು ಕೈಮುಗಿದು ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆನಂದ ನೀಡುವ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ನಿಜವಾಗಿಯೂ ನನ್ನ ಮನೋರಥ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು.’ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದೊಂದಿಗೆ ಸರ್ಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ಒಂದೇ ಮನೋರಥ — ರಾಮನ ಪುನರಾಗಮನ. ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಕೇಳುತ್ತ ಭರತನು ಅಣ್ಣನ ದುಃಖಗಳನ್ನು ತನ್ನವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಹರ್ಷವೂ ಆಳವಾದದ್ದು.

ഭരതൻ പറയുന്നു: ‘എന്റെ നാഥനായ രാമൻ മഹാവനത്തിലേക്കു പോയിട്ട് അനേകവർഷങ്ങൾ കഴിഞ്ഞു; ഇന്നാണ് അദ്ദേഹത്തെക്കുറിച്ചുള്ള പ്രീതികരമായ വാർത്ത ഞാൻ കേൾക്കുന്നത്. “ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന മനുഷ്യനെ നൂറു വർഷത്തിനുശേഷമെങ്കിലും ആനന്ദം തേടിയെത്തും” എന്ന ലോകത്തിലെ ചൊല്ല് മംഗളകരവും സത്യവുമാണെന്ന് എനിക്കു തോന്നുന്നു. രാഘവനും വാനരന്മാരും തമ്മിലുള്ള സമാഗമം എങ്ങനെയുണ്ടായി, ഏതു ദേശത്തുവെച്ച്, എന്തിനെ ആശ്രയിച്ച് — ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് അതു യഥാർഥമായി പറഞ്ഞുതരിക.’ രാജപുത്രൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, ദർഭകൊണ്ടുള്ള ആസനത്തിൽ ഇരുത്തപ്പെട്ട ഹനുമാൻ വനത്തിലെ രാമന്റെ ചരിതം മുഴുവൻ പറഞ്ഞു. ‘നാഥ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ ഭരതൻ രാമനെ സഹോദരൻ മാത്രമായല്ല, സ്വാമിയായി കരുതുന്നു. ലോകത്തിലെ ചൊല്ല് ജനങ്ങളുടെ അനുഭവത്തിൽനിന്നു രൂപപ്പെട്ട വാക്കാണ് — നീണ്ട ദുഃഖത്തിലും പ്രതീക്ഷ കൈവിടരുത്; ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനു എന്നെങ്കിലും സുഖം തീർച്ചയായും വരും. ഭരതന്റെ പതിനാലു വർഷത്തെ കാത്തിരിപ്പ് ഇന്നു സഫലമായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ചോദ്യത്തിൽ കൗതുകമല്ല; സഹോദരനോടുള്ള സ്നേഹംകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഓരോ ദുഃഖവും അറിയാനുള്ള ആഗ്രഹമാണ്. ‘ബൃസീ’ എന്നത് മുനിമാരുടെ ദർഭകൊണ്ടുള്ള ആസനമാണ് — ഭരതൻ സ്വയം താപസനാണ്; അതിനാൽ അതിഥിക്കും അത്തരം ആസനംതന്നെ നൽകുന്നു.

ഭരതന് അറിയാവുന്ന വൃത്താന്തങ്ങൾ ഹനുമാൻ ആദ്യം ചുരുക്കി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ‘പ്രഭോ, രാമൻ നാടുകടത്തപ്പെട്ട വിധം, അങ്ങയുടെ അമ്മയ്ക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകപ്പെട്ട വിധം, പുത്രശോകത്താൽ ദശരഥരാജാവ് മരിച്ച വിധം, ദൂതന്മാർ അങ്ങയെ രാജഗൃഹത്തിൽനിന്നു വേഗം കൊണ്ടുവന്ന വിധം, അയോധ്യയിൽ പ്രവേശിച്ച അങ്ങ് രാജ്യം ആഗ്രഹിക്കാതിരുന്ന വിധം, സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട് അങ്ങ് ചിത്രകൂടപർവതത്തിൽ ചെന്ന് ശത്രുനാശകനായ സഹോദരനെ രാജ്യം സ്വീകരിക്കാൻ ക്ഷണിച്ച വിധം, രാജാവിന്റെ (അച്ഛന്റെ) വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന അദ്ദേഹം രാജ്യം നിരസിച്ച വിധം, ആര്യന്റെ പാദുകകൾ സ്വീകരിച്ച് അങ്ങ് മടങ്ങിവന്ന വിധം — ഇതെല്ലാം, മഹാബാഹോ, അങ്ങേക്കു യഥാവിധി അറിയാം. അങ്ങ് മടങ്ങിപ്പോന്നശേഷം എന്തു സംഭവിച്ചുവോ, അത് എന്നിൽനിന്നു കേട്ടാലും.’ ഈ മുഖവുരയിലൂടെ ഭരതന്റെ ത്യാഗം തനിക്കറിയാമെന്ന് ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു; ‘ധർമമാചരതാ സതാം’ (സജ്ജനങ്ങളുടെ ധർമം ആചരിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നതിൽ ഭരതനുള്ള പ്രശംസയും അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. രാജഗൃഹം കേകയരാജാവിന്റെ നഗരമാണ്; അവിടെ ഭരതൻ അമ്മാവന്റെ വീട്ടിലായിരുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകം മുതൽ ഒമ്പതാം ശ്ലോകം വരെ ‘യഥാ’ (എങ്ങനെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം സംഭവങ്ങളുടെ ഒരു മാല രചിക്കുന്നു. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥയും ഈ അഞ്ചു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. വിവരണത്തിന്റെ ആരംഭം ഭരതന്റെ ദുഃഖസ്മരണകളോടെയാണ്; എന്നാൽ അവസാനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മഹത്ത്വത്തോടെ. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ ഭരതന്റെ ദുഃഖം വീണ്ടും ഉണർത്തുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമനിഷ്ഠ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് പുതിയ കഥ ആരംഭിക്കുന്നു.

‘അങ്ങ് മടങ്ങിപ്പോയപ്പോൾ, മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രാന്തരായ ആ വനം അത്യന്തം ദുഃഖിതമായതുപോലെയായി — ഭരതന്റെ സേനയാൽ ഇളക്കപ്പെട്ട മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പരിഭ്രമിച്ചു. പിന്നെ രാമൻ, ആനകൾ ചവിട്ടിമെതിച്ചതും ഭയങ്കരവും സിംഹങ്ങളും പുലികളും മൃഗങ്ങളും നിറഞ്ഞതും വിജനവുമായ മഹത്തായ ദണ്ഡകാവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. നിബിഡവനത്തിലൂടെ പോകുമ്പോൾ അവരുടെ മുന്നിൽ ബലവാനായ വിരാധൻ ഉറക്കെ അലറിക്കൊണ്ടു പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. വലിയ ശബ്ദത്തോടെ, കൈകൾ ഉയർത്തി, തലകീഴായി, ആനയെപ്പോലെ അലറുന്ന അവനെ സഹോദരന്മാർ ഇരുവരും പൊക്കിയെടുത്ത് കുഴിച്ച ഒരു കുഴിയിലിട്ടു. ആ ദുഷ്കരകർമം ചെയ്തശേഷം രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സന്ധ്യയ്ക്ക് ശരഭംഗന്റെ രമണീയമായ ആശ്രമത്തിലെത്തി. ശരഭംഗൻ സ്വർഗം പ്രാപിച്ചപ്പോൾ, സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ എല്ലാ മുനിമാരെയും അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് ജനസ്ഥാനത്തേക്കു പോയി.’ ഇത് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്. വിരാധൻ ശസ്ത്രങ്ങളാൽ അവധ്യനായിരുന്നു; അതിനാൽ അവനെ കുഴിയിൽ കുഴിച്ചുമൂടിയാണു കൊന്നതെന്ന് ആരണ്യകാണ്ഡത്തിൽ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ശരഭംഗൻ രാമനെ കണ്ടശേഷം അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ച് ബ്രഹ്മലോകം പ്രാപിച്ചു. ഈ വൃത്താന്തങ്ങൾ ഹനുമാൻ സമ്പാതിയിൽനിന്നോ സുഗ്രീവനിൽനിന്നോ കേട്ടതായിരിക്കാം; എങ്കിലും അദ്ദേഹം എല്ലാം ക്രമമായി ഓർക്കുന്നു. ‘പരിദ്യൂനമിവ’ (ദുഃഖിതമായതുപോലെ) — വനത്തിനും ദുഃഖം; രാമവിയോഗത്തിൽ അയോധ്യ ദുഃഖിക്കുന്നതുപോലെ, ഭരതന്റെ സേന പോയശേഷം ചിത്രകൂടവനവും ശൂന്യമായി. ദണ്ഡകാവനം ‘വിജനം’ ആണ് — അവിടെ മനുഷ്യർ വസിക്കുന്നില്ല; മുനിമാരും രാക്ഷസന്മാരും മാത്രം. വനത്തിൽ രാമൻ കണ്ട ആദ്യത്തെ രാക്ഷസനാണ് വിരാധൻ; അവന്റെ വധത്തോടെ രാമന്റെ വനവാസത്തിലെ യുദ്ധപർവം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘നദന്തമിവ കുഞ്ജരം’ (അലറുന്ന ആനയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയിലൂടെ അവന്റെ ഭീമാകാരവും ഭീഷണതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

‘പിന്നീട് ശൂർപ്പണഖ എന്നൊരുവൾ രാമന്റെ അടുത്തുവന്നു; അപ്പോൾ രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് മഹാബലനായ ലക്ഷ്മണൻ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് വാളെടുത്ത് അവളുടെ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചു. അവിടെ വസിച്ചിരുന്ന മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഭീകരകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നു. യുദ്ധമുന്നണിയിൽ ഏകനായ രാമനോട് ഏറ്റുമുട്ടിയ രാക്ഷസന്മാരെ ഒരു പകലിന്റെ നാലിലൊന്നു ഭാഗംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം നിശ്ശേഷമാക്കി. തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവരും മഹാബലരും മഹാവീര്യരുമായ ദണ്ഡകാരണ്യവാസികളായ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ചതച്ചരയ്ക്കപ്പെട്ടു; ഖരനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; ആദ്യം ദൂഷണനെ കൊന്നു, അതിനുശേഷം ത്രിശിരസ്സിനെയും. പിന്നെ ആ ദുഃഖത്താൽ പീഡിതയായ ശൂർപ്പണഖ രാവണന്റെ അടുത്തുചെന്നു.’ ‘ഏകേന’ (ഏകനായ) എന്ന പദം രാമന്റെ അദ്വിതീയമായ ശൗര്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പതിനാലായിരം പേരെ ഒന്നര മുഹൂർത്തംകൊണ്ട് അദ്ദേഹം ഏകനായി നശിപ്പിച്ചു. ‘അഹ്നശ്ചതുർഥഭാഗഃ’ (പകലിന്റെ നാലിലൊന്ന്) എന്നാൽ ദിവസത്തിന്റെ നാലിലൊരംശം, ഏതാണ്ട് ഏഴര നാഴിക, അതായത് ഏകദേശം മൂന്നു മണിക്കൂർ. ‘തപസോ വിഘ്നകാരിണഃ’ (തപസ്സിനു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവർ) — ഋഷിമാരുടെ രക്ഷയായിരുന്നു വനവാസത്തിലെ പ്രധാനകർത്തവ്യം എന്ന് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശൂർപ്പണഖയുടെ അപമാനത്തിൽനിന്നാണ് മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും ബീജം ഉണ്ടായത്. പതിനേഴും പതിനെട്ടും ശ്ലോകങ്ങൾക്കിടയിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ചതുർദശ സഹസ്രാണി…ഹതാനി…’ (പതിനാലായിരം… കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന രണ്ട് അർധങ്ങൾ ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചതിനുശേഷമാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അത് 6.114.015 എന്നതായി മുമ്പാണ് — ക്രമവ്യത്യാസം. ഈ കഥയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കർമവും മറന്നിട്ടില്ല — അദ്ദേഹം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് ശൂർപ്പണഖയെ ശിക്ഷിച്ചത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല. ഖരൻ, ദൂഷണൻ, ത്രിശിരസ്സ് എന്നിവരുടെ വധം ജനസ്ഥാനത്തിലെ രാക്ഷസാധിപത്യത്തിന്റെ അന്ത്യമായിരുന്നു; അതിനാൽ ശൂർപ്പണഖ ലങ്കയിൽ ചെന്ന് രാവണനെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഖരശ്ച നിഹതോ രണേ’ (ഖരനും യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു) — ഖരൻ ജനസ്ഥാനത്ത് രാവണന്റെ പ്രതിനിധിയായിരുന്നു; അവന്റെ വധത്തോടെ രാവണന്റെ തെക്കേ അതിർത്തി നിശ്ശേഷമായി.

‘രാവണന്റെ അനുചരനും ഘോരനുമായ മാരീചൻ എന്ന രാക്ഷസൻ രത്നമയമായ മാനായി വന്ന് വൈദേഹിയെ മോഹിപ്പിച്ചു. അതിനെ കണ്ട് വൈദേഹി രാമനോടു പറഞ്ഞു: “ഇതിനെ പിടിക്കൂ; മനോഹരവും സുന്ദരവുമായ ഇത് നമ്മുടെ ആശ്രമത്തിൽ ഉണ്ടാകട്ടെ.” അപ്പോൾ വില്ലു കയ്യിലേന്തിയ രാമൻ ആ മാനിനെ പിന്തുടർന്നു; ഓടുന്ന അതിനെ വളഞ്ഞ മുട്ടുകളുള്ള ബാണംകൊണ്ട് എയ്തുകൊന്നു. സൗമ്യാ, രാഘവൻ മാനിന്റെ പിന്നാലെ പോകുകയും ലക്ഷ്മണനും പുറത്തിറങ്ങുകയും ചെയ്തപ്പോൾ ദശഗ്രീവൻ ആശ്രമത്തിൽ കടന്നു; ആകാശത്ത് ഒരു ഗ്രഹം രോഹിണിയെ എന്നപോലെ ബലമായി സീതയെ പിടിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ രക്ഷിക്കാൻ ശ്രമിച്ച ഗൃധ്രനായ ജടായുവിനെ കൊന്ന്, സീതയെ പെട്ടെന്നു പിടിച്ചെടുത്ത് ആ രാക്ഷസൻ വേഗം പോയി. പർവതമുകളിൽ നിന്നിരുന്ന, അദ്ഭുതരൂപികളും പർവതസമാനരുമായ വാനരന്മാർ സീതയെ പിടിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്ന രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനെ വിസ്മയത്തോടെ കണ്ടു. പിന്നെ ആ മഹാബലൻ വൈദേഹിയോടൊപ്പം മനസ്സിന്റെ വേഗമുള്ള പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കയറി അതിവേഗം ചെന്ന് ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു. സ്വർണാലങ്കൃതമായ ശുഭമായ ഒരു വലിയ ഭവനത്തിൽ മൈഥിലിയെ പ്രവേശിപ്പിച്ച് വാക്കുകൾകൊണ്ടു സാന്ത്വനിപ്പിച്ചു. വൈദേഹിയാകട്ടെ അവന്റെ വാക്കുകളെയും ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെയും പുല്ലുപോലെ കരുതി, ചിന്തിക്കാതെ, അശോകവനികയിലേക്കു പോയി.’ ‘ഗ്രഹഃ ഖേ രോഹിണീമിവ’ (ആകാശത്ത് ഗ്രഹം രോഹിണിയെ എന്നപോലെ) — പാപഗ്രഹം രോഹിണീനക്ഷത്രത്തെ ഗ്രസിക്കുന്നു എന്ന ജ്യോതിഷോപമ. ഋശ്യമൂകത്തിലിരുന്ന വാനരന്മാർ ഇതു കണ്ടു; സീത അവരുടെ ഇടയിലേക്ക് ആഭരണങ്ങൾ ഇട്ടുകൊടുത്തു — ഇതാണ് കഥയുടെ കെട്ട്. ‘തൃണവത്’ (പുല്ലുപോലെ) — സീതയുടെ അചഞ്ചലമായ പാതിവ്രത്യധർമം; അശോകവനത്തിൽ അവൾ പത്തു മാസം കഴിഞ്ഞു. രാവണന്റെ വൈഭവം സീതയുടെ മനസ്സിൽ പുല്ലിനു തുല്യമായി. കഥയുടെ ഈ ഭാഗം ഹനുമാൻ വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; കാരണം സീതാപഹരണമാണ് എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം. മാരീചൻ മുമ്പ് വിശ്വാമിത്രന്റെ യജ്ഞത്തിൽ രാമന്റെ ബാണമേറ്റ് സമുദ്രത്തിലേക്കു തെറിച്ചുവീണിരുന്നു; രാവണനെ ഭയന്ന് അവൻ വീണ്ടും മായാമൃഗമായി. സീതയുടെ ‘ഗൃഹ്യതാം’ (പിടിക്കൂ) എന്ന വാക്ക് അവളുടെ നിഷ്കളങ്കമായ സ്ത്രീസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു, അത്യാഗ്രഹമല്ല. രാമൻ പോയശേഷം മാരീചന്റെ മായാശബ്ദം കേട്ട് സീതയുടെ നിർബന്ധത്താൽ ലക്ഷ്മണനും പുറത്തിറങ്ങി. ‘തരസാ’ (ബലമായി) — രാവണന്റെ ബലാത്കാരം; വൃദ്ധനായിട്ടും ജടായു സീതയെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധം ചെയ്തു, പ്രാണൻ ത്യജിച്ചു. പുഷ്പകവിമാനം കുബേരനിൽനിന്ന് അപഹരിച്ചതായിരുന്നു; അതിലാണ് അവൻ ലങ്കയിലേക്കു പോയത്. അശോകവനിക രാവണന്റെ ഉദ്യാനമാണ്; അവിടെ രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് സീത കഴിഞ്ഞു. ഹനുമാൻ സ്വയം അവിടെ സീതയെ കണ്ടതാണ്; അതിനാൽ ഈ വർണന ഒരു പ്രത്യക്ഷസാക്ഷിയുടെ വാക്കാണ്. ഹനുമാന്റെ വിവരണത്തിൽ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ള മൂന്ന് അർധങ്ങളുണ്ട് — പുഷ്പകത്തിൽ കയറിയത്, സീത പുല്ലുപോലെ അവഗണിച്ചത്, അശോകവനികയിലേക്കു പോയത്; ഇവ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല; എങ്കിലും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ വ്യക്തമാണ്. ഇവ കഥയുടെ ഗതി വിശദമാക്കുന്നു. സീതയുടെ ധൈര്യം ഭരതനെ വിശേഷിച്ച് അറിയിക്കുന്നു; കാരണം ജ്യേഷ്ഠപത്നിയുടെ ശീലം അറിയാൻ അദ്ദേഹം ഉത്സുകനായിരിക്കും. രാവണന്റെ വാക്കുകൾകൊണ്ടുള്ള സാന്ത്വനത്തെയും പ്രലോഭനത്തെയും അവൾ പുല്ലിന്റെ വിലപോലും കല്പിച്ചില്ല.

‘പിന്നെ വനത്തിൽ മാനിനെ കൊന്ന് രാമൻ മടങ്ങി. മടങ്ങിവരുമ്പോൾ കാകുത്സ്ഥൻ ഗൃധ്രനെ കണ്ട് വ്യഥിതനായി — അച്ഛനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട ഗൃധ്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് രാമൻ ദുഃഖിതനായി. പിന്നെ വൈദേഹിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവൻ ഗോദാവരിയുടെ തീരത്തുകൂടി നടന്നും പൂത്ത വനപ്രദേശങ്ങൾ അന്വേഷിച്ചും മഹാരണ്യത്തിൽ കബന്ധൻ എന്ന രാക്ഷസന്റെ അടുത്തെത്തി. പിന്നെ കബന്ധന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് സത്യപരാക്രമനായ രാമൻ ഋശ്യമൂകത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടു.’ ജടായു ദശരഥന്റെ സഖാവായിരുന്നു; രാമൻ അച്ഛനെന്നപോലെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ അഗ്നിസംസ്കാരം ചെയ്തു. ശാപമുക്തനായ കബന്ധൻ സുഗ്രീവനുമായി സഖ്യം ചെയ്യാൻ രാമനെ ഉപദേശിച്ചു. ഇവിടെ കഥ ആരണ്യകാണ്ഡത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെത്തുന്നു. ‘ന്യവർതത തദാ രാമഃ മൃഗം ഹത്വാ തദാ വനേ’ എന്നതിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘തദാ’ (അപ്പോൾ) എന്ന പദം രണ്ടുതവണയുണ്ട്. രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സീതാന്വേഷണം തെക്കേ ദിക്കിൽ ഗോദാവരിയിൽനിന്ന് ആരംഭിച്ച് പമ്പയിലേക്കു നീണ്ടു. കബന്ധൻ കൈകൾകൊണ്ടുമാത്രം ജീവികളെ പിടിച്ചിരുന്നു; രാമലക്ഷ്മണന്മാർ അവന്റെ കൈകൾ മുറിച്ച് അവനെ ശാപത്തിൽനിന്നു മോചിപ്പിച്ചു. ‘അച്ഛനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട ഗൃധ്രരാജൻ’ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു — ‘പ്രിയതരം പിതുഃ’ എന്നതിൽ ‘പിതുഃ’ എന്ന പദത്തിന് ‘അച്ഛനെക്കാൾ’ എന്ന പഞ്ചമീവിഭക്തിയുടെ അർഥം.

‘അദ്ദേഹം ഋശ്യമൂകപർവതത്തിൽ ചെന്ന് സുഗ്രീവനുമായി സമാഗമിച്ചു. അവരുടെ സമാഗമം തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ പ്രീതിയോടെ ഹൃദയബന്ധമായി വളർന്നു. ക്രുദ്ധനായ സഹോദരൻ ബാലി പണ്ട് സുഗ്രീവനെ പുറത്താക്കിയിരുന്നു; പരസ്പരമുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെ അവരുടെ സ്നേഹം ഗാഢമായി. രാമൻ സ്വന്തം കൈക്കരുത്തുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഭീമാകാരനും മഹാബലനുമായ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവന് സ്വന്തം രാജ്യം തിരിച്ചുനൽകി. എല്ലാ വാനരന്മാരോടുമൊപ്പം സുഗ്രീവൻ രാജ്യത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെട്ടു; അദ്ദേഹം രാമനു വേണ്ടി രാജപുത്രിയായ സീതയെ തിരയാമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു. മഹാത്മാവായ വാനരേന്ദ്രൻ സുഗ്രീവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പത്തുകോടി വാനരന്മാരെ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. അവർ ദൂരേക്കു പോയപ്പോൾ, പർവതശ്രേഷ്ഠമായ വിന്ധ്യനിൽ അതിയായ ശോകത്താൽ തപിച്ചിരുന്ന ഞങ്ങൾക്കു വളരെക്കാലം കടന്നുപോയി.’ ‘ഇതരേതരസംവാദാത്’ (പരസ്പരമുള്ള സംഭാഷണത്തിലൂടെ) — ഇരുവരുടെയും ദുഃഖം ഒന്നായിരുന്നു; ഇരുവരും ഭാര്യയെ നഷ്ടപ്പെട്ടവരും രാജ്യഭ്രഷ്ടരുമായിരുന്നു; അതിനാൽ സഖ്യം ദൃഢമായി. ‘നഃ’ (ഞങ്ങൾക്ക്) — ഹനുമാനും തെക്കേ ദിക്കിലെ അന്വേഷകരിൽ ഉണ്ടായിരുന്നു. വിന്ധ്യനിൽ ഒരു മാസം കഴിഞ്ഞു, സീതയെ കണ്ടില്ല, വാനരന്മാർ പ്രായോപവേശത്തിന് (നിരാഹാരമരണത്തിന്) ഒരുങ്ങി — എന്ന് കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡത്തിൽ. ഹനുമാൻ സ്വയം സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രിയാണ്; അതിനാൽ സഖ്യത്തിന്റെ ആരംഭം അദ്ദേഹത്തിന്റെ മധ്യസ്ഥതയിലാണുണ്ടായത്; എന്നാൽ ഇവിടെ അദ്ദേഹം സ്വയം പ്രശംസിക്കുന്നില്ല. ‘സ്വബാഹുവീര്യേണ’ (സ്വന്തം കൈക്കരുത്തുകൊണ്ട്) — ബാലിവധം രാമന്റെതന്നെ പരാക്രമമാണ്. ‘ദശ കോട്യഃ’ (പത്തുകോടി) — വാനരന്മാരുടെ സംഖ്യ വലുതാണ്; അവരെ നാലു ദിക്കുകളിലേക്കും അയച്ചു. തെക്കേ ദിക്കിലേക്ക് അംഗദന്റെ നേതൃത്വത്തിൽ ഹനുമാനും ജാംബവാനും പോയി. വിന്ധ്യനിലെ ഗുഹയിൽ വഴി തെറ്റി സമയം കടന്നുപോയി; സുഗ്രീവൻ നൽകിയ ഒരു മാസവും തീർന്നു — ഇതാണ് ‘മഹാൻ കാലോഽത്യവർതത’ (വളരെക്കാലം കടന്നുപോയി) എന്നതിന്റെ ഭാവം.

‘ഗൃധ്രരാജനായ ജടായുവിന്റെ സഹോദരനായ സമ്പാതി എന്ന വീര്യവാൻ, സീത രാവണന്റെ മന്ദിരത്തിൽ കഴിയുന്നുവെന്നു പറഞ്ഞു. അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയ ബന്ധുക്കളുടെ ദുഃഖം നീക്കാനായി, സ്വന്തം വീര്യത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു. അവിടെ അശോകവനികയിൽ, പട്ടുവസ്ത്രം ധരിച്ചവളും മലിനയും ആനന്ദമില്ലാത്തവളും ദൃഢവ്രതയും ഏകയുമായ അവളെ ഞാൻ കണ്ടു. കുറ്റമറ്റ ആ സീതയെ വിധിപ്രകാരം സമീപിച്ച് എല്ലാം ചോദിച്ചറിഞ്ഞ്, രാമനാമം മുദ്രണം ചെയ്ത മോതിരം അടയാളമായി ഞാൻ നൽകി; അവളുടെ അടയാളമായി ഒരു മണി വാങ്ങി കൃതാർഥനായി ഞാൻ മടങ്ങി. വീണ്ടും വന്ന്, അനായാസമായി കർമം ചെയ്യുന്ന രാമന് ജ്വലിക്കുന്ന ആ മഹാമണി അടയാളമായി ഞാൻ നൽകി. ആ മൈഥിലിയെക്കുറിച്ചു കേട്ട് രാമൻ, ജീവിതാന്ത്യത്തിലെത്തിയ രോഗി അമൃതം കുടിച്ചതുപോലെ, ജീവിതത്തിൽ പ്രതീക്ഷ വീണ്ടെടുത്തു. പിന്നെ ഉദ്യമം ആരംഭിക്കാൻ ഒരുങ്ങി, ലോകാവസാനത്തിൽ എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കാനൊരുങ്ങുന്ന അഗ്നിയെപ്പോലെ, ലങ്കയെ നശിപ്പിക്കാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു.’ നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം ആറു പാദങ്ങളുള്ളതാണ്. ഹനുമാൻ സ്വന്തം കർമം വിനയത്തോടെ ചുരുക്കുന്നു — ‘യോജനാനാം ശതം പ്ലുതഃ’ (നൂറു യോജന ചാടിക്കടന്നു) എന്ന ഒറ്റവാക്യത്തിൽ. ‘ഏകാം’ (ഏകയായ) എന്ന പദത്തിൽ സീതയുടെ ഏകാന്തത കരുണമായി ധ്വനിക്കുന്നു. രണ്ട് അടയാളങ്ങൾ — രാമന്റെ മോതിരം സീതയ്ക്ക്, സീതയുടെ ചൂഡാമണി രാമന്. ‘അമൃതം പീത്വാ ഇവ ആതുരഃ’ (അമൃതം കുടിച്ച രോഗിയെപ്പോലെ) — രാമന്റെ പുനർജീവനം. ‘വിഭാവസു’ എന്നതു പ്രളയാഗ്നിയാണ്. ജടായുവിന്റെ ജ്യേഷ്ഠനായ സമ്പാതി ചിറകില്ലാതെ സമുദ്രതീരത്തു വസിക്കുമ്പോൾ ദിവ്യദൃഷ്ടികൊണ്ട് ലങ്കയിൽ സീതയെ കണ്ടു. ‘ജ്ഞാതീനാം ദുഃഖം നുദൻ’ (ബന്ധുക്കളുടെ ദുഃഖം നീക്കിക്കൊണ്ട്) — ഹനുമാന്റെ ലംഘനം വാനരന്മാരുടെ നിരാശയ്ക്കുള്ള പരിഹാരമായിരുന്നു. അശോകവനികയിലെ സീതയുടെ വേഷം — പട്ടുവസ്ത്രമാണെങ്കിലും മലിനം; കാരണം അവൾ അലങ്കാരങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു. ‘ദൃഢവ്രതാം’ (ദൃഢവ്രതയെ) — അവളുടെ പാതിവ്രത്യം. നാല്പത്തിയഞ്ചിലും നാല്പത്തിയാറിലും ‘അഭിജ്ഞാനം മയാ ദത്തം’ (അടയാളം ഞാൻ നൽകി) എന്ന പദം രണ്ടുതവണ വരുന്നു — ആദ്യം സീതയ്ക്ക്, രണ്ടാമത് രാമന്. രാമന്റെ പ്രതികരണം രണ്ടുവിധമാണ് — ആദ്യം ജീവിതത്തിലുള്ള പ്രതീക്ഷ, പിന്നെ യുദ്ധത്തിനുള്ള നിശ്ചയം. ഇങ്ങനെ സീതാദർശനംതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം — ലങ്കാദഹനവും അക്ഷവധവും രാവണസഭയിലെ പ്രസംഗവും അദ്ദേഹം പരാമർശിക്കുന്നില്ല.

‘പിന്നെ സമുദ്രതീരത്തെത്തി രാമൻ നളനെക്കൊണ്ട് സേതു നിർമിപ്പിച്ചു; ആ സേതുവിലൂടെ കപിവീരന്മാരുടെ സൈന്യം കടന്നു. നീലൻ പ്രഹസ്തനെ കൊന്നു; രാഘവൻ കുംഭകർണനെയും ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെയും രാമൻ സ്വയം രാവണനെയും കൊന്നു. ശക്രൻ, യമൻ, വരുണൻ, മഹേശ്വരൻ, സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്), ദശരഥൻ എന്നിവരുമായി സമാഗമിച്ച്, വന്നുചേർന്ന ഋഷിമാരും ദേവർഷിമാരും വരം നൽകിയ ശ്രീമാനും ശത്രുതാപനനുമായ കാകുത്സ്ഥൻ വരങ്ങൾ നേടി. വരം ലഭിച്ച അദ്ദേഹം പ്രീതിയോടെ വന്നുചേർന്ന വാനരന്മാരോടൊപ്പം പുഷ്പകവിമാനത്തിൽ കിഷ്കിന്ധയിലെത്തി. വീണ്ടും ഗംഗയിലെത്തി ഭരദ്വാജമുനിയുടെ സന്നിധിയിൽ താമസിക്കുന്ന രാമനെ നാളെ പുഷ്യനക്ഷത്രയോഗത്തിൽ വിഘ്നമില്ലാതെ അങ്ങേക്കു കാണാം.’ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിന്റെ നീണ്ട കഥ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽത്തന്നെ ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു — പ്രധാനവീരന്മാരുടെ വധം മാത്രമാണ് ഹനുമാൻ ഭരതനെ അറിയിക്കുന്നത്. കിഷ്കിന്ധയിൽ സുഗ്രീവന്റെ പത്നിമാരെയും മറ്റു വാനരസ്ത്രീകളെയും വിമാനത്തിൽ കയറ്റിയെന്ന് കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘പുഷ്യയോഗം’ അഭിഷേകത്തിനു ശുഭമായ നക്ഷത്രമാണ്. ‘ശക്രേണ യമേന വരുണേന’ തുടങ്ങിയ ദേവന്മാർ രാവണവധത്തിനുശേഷം വന്നു; അവർ വാനരന്മാരുടെ പുനർജീവനം വരമായി നൽകിയെന്ന് മുൻസർഗങ്ങളിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്. ‘അവിഘ്നം’ (വിഘ്നമില്ലാതെ) — ഇന്നു വഴിയിൽ ഒരു വിഘ്നവുമില്ല; കാരണം എല്ലാ ശത്രുക്കളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഹനുമാന്റെ വിവരണം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് സമ്പൂർണമാണ് — ഗുഹനെയും ഭരതനെയും എല്ലാം അറിയിച്ചു. ഈ സർഗത്തിലൂടെ മുഴുവൻ രാമായണത്തിന്റെയും ആരണ്യകാണ്ഡം മുതൽ യുദ്ധകാണ്ഡം വരെയുള്ള ഒരു സംക്ഷേപം ചെയ്തതുപോലെയാകുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണോ രാവണസുതം’ (ലക്ഷ്മണൻ രാവണപുത്രനെ) — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധം ലക്ഷ്മണന്റെ ഏറ്റവും മഹത്തായ കർമമാണ്; ഹനുമാൻ ഭരതനെ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹോദരന്റെ ശൗര്യം വിശേഷിച്ച് അറിയിക്കുന്നു. ‘സ്വയം രാമസ്തു രാവണം’ (രാമൻ സ്വയം രാവണനെ) — ‘സ്വയം’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുഖ്യശത്രുവിനെ രാമൻതന്നെ കൊന്നു എന്ന ഗൗരവം.

പിന്നെ ഹനുമാന്റെ മധുരവാക്കുകളിലൂടെ എല്ലാം കേട്ട് സന്തുഷ്ടനായ ഭരതൻ കൈകൂപ്പി, മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം എന്റെ മനോരഥം പൂർണമായി.’ വംശസ്ഥവൃത്തത്തോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു. പതിനാലു വർഷത്തെ ഒരേയൊരു മനോരഥം — രാമന്റെ മടങ്ങിവരവ്. ഇതെല്ലാം കേൾക്കുമ്പോൾ ഭരതൻ സഹോദരന്റെ ദുഃഖങ്ങൾ സ്വന്തമായി കരുതുന്നു; അതിനാൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആനന്ദവും ആഴമേറിയതാണ്.

“Many years have gone by since my lord went into the great forest,” said Bharata, “and today I hear news of him that fills me with joy. The old saying seems to me true and happy indeed: ‘Joy comes to the man who lives, even if it takes a hundred years.’ How did Rāghava come to meet the monkeys? In what country, and for what reason? Tell me truly, for I want to know.” In calling Rāma “my lord” Bharata counts him his master, not only his brother. The popular saying is wisdom tested by people's experience: even in long sorrow one must not give up hope, for to the one who lives, happiness surely comes at last; and Bharata's fourteen years of waiting had today borne fruit. His question comes not from curiosity but from love, a wish to know every one of his brother's sorrows. Questioned by the prince and seated on a mat of kuśa grass, the seat of sages that Bharata, himself an ascetic, offered his guest, Hanūmān then told him the whole story of Rāma's life in the forest.

He began by briefly recalling what Bharata already knew. “My lord, how Rāma was exiled, how the two boons were granted to your mother, how King Daśaratha died of grief for his son; how messengers brought you in haste from Rājagṛha; how, when you entered Ayodhyā, you did not want the kingdom; how, following the way of the good, you went to Mount Citrakūṭa and begged your brother, the tormentor of his foes, to take the kingdom; how he, holding to the king's word, gave the kingdom up, and how you came back carrying the noble one's sandals — all this, mighty-armed prince, you know exactly as it happened. Now hear from me what happened after you left.” Rājagṛha was the city of the Kekaya king, where Bharata had been staying at his uncle's house. The repeated “how” strings the events together like a garland, and in these few words the whole story of the Ayodhyā Kāṇḍa is summed up. By this opening Hanūmān shows that he knows Bharata's sacrifice, and “following the way of the good” praises him. The account begins with Bharata's painful memories but ends with his honour, so that Hanūmān does not reopen his grief, but reminds him of his faithfulness to dharma before beginning the new story.

“After you had gone, that forest seemed utterly forlorn, its beasts and birds distraught”, for Bharata's army had disturbed them, and as Ayodhyā grieved for Rāma, so the Citrakūṭa forest grew empty when that army left. “Then Rāma went into the great Daṇḍaka forest, dreadful and empty of men, trampled by elephants and teeming with lions, tigers and deer. As they went on through the thick forest, the mighty Virādha appeared before them, roaring tremendously. Still roaring, trumpeting like an elephant, arms flung up and face down, the two brothers lifted him and threw him into a pit. Having done that hard deed, Rāma and Lakṣmaṇa reached Śarabhaṅga's lovely hermitage at evening. When Śarabhaṅga had gone to heaven, Rāma, true in his valour, saluted all the sages and went on to Janasthāna.” This is the beginning of the Araṇya Kāṇḍa. The Daṇḍaka forest was empty of men; only sages and rākṣasas lived there. Virādha was the first rākṣasa Rāma met in the forest, and with his death the warlike part of the exile begins; the image of the trumpeting elephant tells how huge and fearsome he was. No weapon could kill him, and so, as the Araṇya Kāṇḍa tells at length, they buried him in a pit. Śarabhaṅga, on seeing Rāma, entered the fire and went to Brahmā's world. Hanūmān may have heard these things from Sampāti or from Sugrīva, but he recalls them all in order.

“Later a rākṣasī called Śūrpaṇakhā came up to Rāma, and the mighty Lakṣmaṇa, at Rāma's bidding, sprang up at once, seized his sword and cut off her ears and nose. While he lived there, the great-souled Rāghava slew fourteen thousand rākṣasas of dreadful deeds. Meeting Rāma alone at the forefront of battle, they were wiped out to the last man within a quarter of a day. Those mighty, valiant dwellers in the Daṇḍaka forest, who hindered the sages' austerities, were struck down and crushed by Rāghava in battle; Khara was killed in the fight, after Dūṣaṇa had fallen first, and Triśiras after him. Then, tormented by all this, the young rākṣasī went to Rāvaṇa.” The word “alone” shows Rāma's matchless courage: he destroyed fourteen thousand single-handed in a quarter of a day, a matter of a few hours. That they hindered the sages' austerities recalls that protecting the seers was the chief purpose of the exile. Lakṣmaṇa's part is not forgotten either: he punished Śūrpaṇakhā at Rāma's command, not on his own. From her humiliation the seed of the whole war was sown. Khara had been Rāvaṇa's deputy in Janasthāna; with the death of Khara, Dūṣaṇa and Triśiras, the rākṣasas' power in Janasthāna was at an end, and Rāvaṇa's southern frontier stood empty, so Śūrpaṇakhā went to Laṅkā and roused Rāvaṇa.

“A dreadful rākṣasa called Mārīca, one of Rāvaṇa's followers, turned himself into a deer that seemed made of jewels and tempted Vaidehī. Seeing it, Vaidehī said to Rāma, ‘Catch it for me! This lovely, charming creature will live in our hermitage.’ So Rāma, bow in hand, ran after the deer, and as it ran he killed it with a smooth-jointed arrow. While Rāghava was away after the deer and Lakṣmaṇa too had left, gentle friend, the ten-necked Rāvaṇa entered the hermitage and seized Sītā by force, as a malign planet seizes the star Rohiṇī in the sky. When the vulture Jaṭāyus tried to rescue her, the rākṣasa killed him in combat, snatched up Sītā and made off in haste. Then some monkeys, strange to look at and huge as mountains, standing on a mountain top, saw Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, carrying Sītā away, and were astonished. The mighty rākṣasa mounted the aerial car Puṣpaka, swift as thought, with Vaidehī, sped away and entered Laṅkā. There, in a great and splendid mansion adorned with gold, he lodged Maithilī and tried to soothe her with words. But Vaidehī, caring nothing for him, held his speeches and that bull among the rākṣasas himself as worth no more than straw, and went to the Aśoka grove.” Mārīca had once been flung into the ocean by Rāma's arrow at Viśvāmitra's sacrifice, and now, out of fear of Rāvaṇa, he became the magic deer. Sītā's “Catch it for me” shows a simple, natural wish, not greed. After Rāma left, Mārīca's cry in Rāma's voice drew Lakṣmaṇa away too at Sītā's urging. The seizing of Rohiṇī by a malign planet is an image from astronomy. “By force” names Rāvaṇa's violence; Jaṭāyus, old as he was, fought to save Sītā and gave his life. The monkeys who saw them were on Ṛṣyamūka, and Sītā dropped her ornaments among them, the knot on which the story turns. The Puṣpaka Rāvaṇa rode had been stolen from Kubera. Hanūmān tells this part at length, for Sītā's abduction was the root of all the sorrow; and since he himself had seen her in the Aśoka grove, his words are those of an eyewitness. He stresses Sītā's steadfastness to Bharata especially, for Bharata would be eager to know of his brother's wife's virtue: to her all Rāvaṇa's splendour, his coaxing and his temptations, were no more than straw, and she lived ten months in that grove, faithful to her husband.

“Meanwhile Rāma killed the deer in the forest and turned back. On his way back Kākutstha saw the vulture and was stricken; seeing the vulture slain, who had been dearer to him than his own father, Rāma was full of grief. Then, searching for Vaidehī, Rāghava and Lakṣmaṇa went along the Godāvarī and through the flowering stretches of forest, and in the great forest the two of them came upon a rākṣasa called Kabandha. Then, on Kabandha's advice, Rāma, true in his valour, set out for Mount Ṛṣyamūka.” Jaṭāyus had been Daśaratha's friend, and Rāma performed his funeral rites as for a father. The search began southwards from the Godāvarī and went on towards the Pampā. Kabandha caught living creatures with his arms alone; Rāma and Lakṣmaṇa cut off his arms and freed him from a curse, and, released, he advised Rāma to make friends with Sugrīva. Here the story reaches the end of the Araṇya Kāṇḍa.

“He went to Mount Ṛṣyamūka and met Sugrīva. From the first a heartfelt affection sprang up between them. Sugrīva had been driven out long before by his angry brother Vālin, and as they talked with one another their friendship grew deep. By the strength of his own arm Rāma killed the huge and mighty Vālin in battle and gave Sugrīva back his kingdom. Sugrīva, installed as king with all the monkeys, promised Rāma to search for the princess. At the command of the great-souled Sugrīva, lord of the monkeys, ten crores of monkeys were sent out to every quarter. And while we were far off on the Vindhya, best of mountains, sunk in grief, a long time went by.” Their friendship was firm because their sorrows were alike: both had lost their wives and been driven from their kingdoms. Hanūmān was Sugrīva's minister, and it was through him that the friendship began, but he does not praise himself here; “by the strength of his own arm” makes Vālin's death Rāma's feat alone. The ten crores of monkeys were sent to the four quarters, and to the south, under Aṅgada's lead, went Hanūmān and Jāmbavān, so that the “we” includes Hanūmān himself. The long time that went by means that they lost their way in a cave in the Vindhya and the month Sugrīva had allowed them ran out, and, as the Kiṣkindhā Kāṇḍa tells, with Sītā still not found the monkeys resolved to fast to death.

“Then Sampāti, the valiant brother of the king of vultures, told us that Sītā was living in Rāvaṇa's palace. So I, to drive away the grief of my sorrowing kinsmen, gathered my own strength and leapt across a hundred leagues. There I saw her in the Aśoka grove, all alone, dressed in silk but soiled, joyless and firm in her vows. I approached that blameless lady in due form and asked her everything, and I gave her as a token a ring bearing Rāma's name; and when I had received a jewel from her as a token, I came back, my purpose achieved. On my return I gave Rāma, whose deeds never falter, that token, the great radiant jewel. When he heard of Maithilī, Rāma took hope of life again, like a sick man at death's door who has drunk nectar. Then, rousing everyone to action, he set his mind on the destruction of Laṅkā, like the fire at the end of the world that longs to burn up all the worlds.” Sampāti, Jaṭāyus's elder brother, had lost his wings and lived on the seashore, and with his divine sight he had seen Sītā in Laṅkā. Hanūmān sums up his own great feat humbly, in a single sentence about leaping a hundred leagues, a leap that was the cure for the monkeys' despair; and even here he says nothing of burning Laṅkā, killing Akṣa or speaking in Rāvaṇa's court. “All alone” carries the pity of Sītā's loneliness. Though she wore silk it was soiled, for she had given up all adornment, and “firm in her vows” speaks of her faithfulness. There were two tokens, Rāma's ring for Sītā and Sītā's crest-jewel for Rāma. Rāma's response was twofold: first the hope of life, then the resolve to fight, so that the finding of Sītā was the starting point of the war.

“Then, reaching the ocean, Rāma had Nala build a bridge, and by that bridge the army of monkey heroes crossed. Nīla killed Prahasta, Rāghava killed Kumbhakarṇa, Lakṣmaṇa killed Rāvaṇa's son, and Rāma himself killed Rāvaṇa. He met Indra, Yama and Varuṇa, Maheśvara and the Self-born Brahmā, and Daśaratha too, and from them and from the sages and divine seers gathered there the glorious Kākutstha, scorcher of foes, received boons. Having received the boons, he went joyfully with the assembled monkeys to Kiṣkindhā in the aerial car Puṣpaka. Now he has come back to the Gaṅgā and is staying with the sage Bharadvāja, and tomorrow, under the constellation Puṣya, you will see Rāma without hindrance.” The long story of the Yuddha Kāṇḍa is compressed into a few sentences, and Hanūmān tells Bharata only of the deaths of the chief warriors. The killing of Indrajit was Lakṣmaṇa's greatest deed, and Hanūmān reports his brother's courage to Bharata particularly; and “Rāma himself” gives Rāma the honour of slaying the chief enemy with his own hand. The gods who came after Rāvaṇa's death had granted the boon that brought the monkeys back to life, and at Kiṣkindhā, as the last sarga told, Sugrīva's wives and the other monkey women were taken aboard. Puṣya is an auspicious constellation for a consecration, and “without hindrance” means that nothing now blocked the way, since every enemy was dead. So Hanūmān carried out Rāma's order completely, telling everything to Guha and to Bharata, and this sarga becomes a summary of the whole Rāmāyaṇa from the Araṇya Kāṇḍa to the Yuddha Kāṇḍa.

When he had heard everything from Hanūmān's sweet words, Bharata, overjoyed, joined his palms and spoke words that gladdened the heart: “At long last my heart's desire is fulfilled!” For fourteen years he had had only one desire, Rāma's return. As he listened, he felt his brother's sorrows as his own, and so his joy too ran deep.