पितरि दशरथे इन्द्रलोकं प्रतिप्रयाते पाकशासनः महेन्द्रः परमप्रीतः सन् प्राञ्जलिं स्थितं राघवम् अब्रवीत् — ‘नरर्षभ राम, अस्माकं दर्शनम् अमोघम्, तस्मात् वयं तव प्रीतियुक्ताः स्मः; अतः यत् तव मनसा ईप्सितं, तत् ब्रूहि।’ प्रसन्नेन महात्मना महेन्द्रेण एवम् उक्तः राघवः सुप्रसन्नमनाः हृष्टः च सन् वचनम् आह — ‘विबुधेश्वर, यदि मयि तव प्रीतिः समुत्पन्ना, तर्हि वक्ष्यामि; वदतां वर, मम वचनं सत्यं कुरु।’ पूर्वसर्गे ब्रह्मणा ‘अमोघं दर्शनम्’ इति उक्तम्, अत्र इन्द्रः अपि तत् एव वचनं पुनः वदति — देवानां दर्शनं निष्फलं न भवेत्, अतः वरः अवश्यं देयः इति। तृतीयः श्लोकः वुल्गेटे ‘एवमुक्तो महेन्द्रेण प्रसन्नेन महात्मना’ इति; समीक्षिते तत्स्थाने ‘एवमुक्तस्तु काकुत्स्थः प्रत्युवाच कृताञ्जलिः, लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया’ इति भिन्नः श्लोकः। रामस्य विनयः अत्र अपि दृश्यते — सः वरं याचितुं पूर्वम् इन्द्रस्य प्रीतिं निश्चिनोति, ‘यदि प्रीतिः समुत्पन्ना’ इति। तस्य हृष्टत्वम् अपि सूचितम् — सः वरं स्वार्थाय न, अपितु अन्येषां कृते याचिष्यते, तत् एव तस्य हर्षस्य कारणम्।

‘ये वानराः मम हेतोः पराक्रान्ताः यमसादनं गताः, ते सर्वे जीवितं प्राप्य समुत्तिष्ठन्तु। ये वानराः मत्कृते पुत्रैः दारैः च विप्रयुक्ताः, तान् सर्वान् प्रीतमनसः द्रष्टुम् इच्छामि, मानद। पुरंदर, ते विक्रान्ताः शूराः मृत्युं न गणयन्ति स्म; कृतयत्नाः विपन्नाः ते, एतान् जीवय। मत्प्रियेषु अभिरक्ताः ये मृत्युं न गणितवन्तः, ते तव प्रसादात् पुनः स्वजनैः समेयुः — एतं वरम् अहं वृणे। नीरुजान् निर्व्रणान् सम्पन्नबलपौरुषान् गोलाङ्गूलान् ऋक्षान् च द्रष्टुम् इच्छामि। यत्र वानराः तिष्ठेयुः, तत्र अकाले अपि पुष्पाणि मूलानि फलानि च, विमलाः नद्यः च भवन्तु।’ षष्ठः सप्तमः च श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ — तौ वानराणां पुत्रदारवियोगं तेषां शौर्यं च विशेषेण वर्णयतः। रामस्य प्रथमः वरः स्वस्य राज्याय न, अपितु सहायानां जीवनाय — एषः एव तस्य कृतज्ञतायाः निदर्शनम्। सः न केवलं जीवनं याचते, अपितु आरोग्यं, बलं, पौरुषं, भोजनं, जलं च — सम्पूर्णं कल्याणम्; वानराणां वनचराणां कृते फलमूलानि जलं च एव मुख्यं सुखम् इति सः जानाति। ‘मत्कृते’, ‘मम हेतोः’, ‘मत्प्रियेषु’ इति पुनः पुनः उक्त्या रामः स्वस्य ऋणं स्वीकरोति। पुत्रदारवियुक्तानां वानराणां स्मरणं तस्य सहृदयतां दर्शयति — स्वयं सीतावियोगं ज्ञातवान् सः अन्येषां वियोगम् अपि अनुभवति। अष्टमे श्लोके ‘वरमेतमहं वृणे’ इति वाक्येन सः स्पष्टं वरं निर्दिशति, यथा धर्मशास्त्रे वरयाचनस्य विधिः।

महात्मनः राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा महेन्द्रः प्रीतिसंयुतं वचनं प्रत्युवाच — ‘तात रघूत्तम, त्वया उक्तः अयं वरः महान्; तथापि मया द्विः न उक्तपूर्वम्, तस्मात् एतत् भविष्यति। ये युधि राक्षसैः हताः, निकृत्ताननबाहवः ऋक्षाः गोपुच्छाः च, ते सर्वे समुत्तिष्ठन्तु। नीरुजाः निर्व्रणाः सम्पन्नबलपौरुषाः हरयः निद्राक्षये सुप्ताः इव समुत्थास्यन्ति। सुहृद्भिः बान्धवैः ज्ञातिभिः स्वजनेन च सर्वे एव परया मुदा संयुक्ताः समेष्यन्ति। महेष्वास, अकाले अपि पादपाः पुष्पशबलाः फलवन्तः च, नद्यः सलिलायुताः च भविष्यन्ति।’ ततः प्रथमं सव्रणैः गात्रैः युक्ताः ते हरिसत्तमाः इदानीं निर्व्रणैः समैः गात्रैः सुप्त्वा इव समुत्थिताः। ‘किं तु एतत्’ इति सर्वे वानराः विस्मिताः बभूवुः। ‘द्विर्मया नोक्तपूर्वम्’ इति वचनेन इन्द्रस्य सत्यवाक्त्वं सूच्यते — सः एकवारम् उक्तं न निवर्तयति। द्वादशः त्रयोदशः च श्लोकौ सप्तदशस्य उत्तरार्धं च वुल्गेटमात्राणि। ‘सुप्ता निद्राक्षये यथा’ इति उपमा मृत्युं निद्रया तुलयति — वानराणां कृते मृत्युः दीर्घनिद्रा एव अभवत्। तेषां विस्मयः स्वाभाविकः — ते स्वयं न जानन्ति यत् ते मृताः आसन्। इन्द्रः रामस्य प्रार्थनायाः प्रत्येकम् अंशं क्रमेण स्वीकरोति — जीवनम्, आरोग्यं, स्वजनसमागमः, अकालफलपुष्पाणि, नदीजलं च — येन वरस्य पूर्णता दर्शिता। ऋक्षाः गोलाङ्गूलाः च पृथक् उक्ताः, येन सर्वाः वानरजातयः अन्तर्भूताः। राक्षसैः निकृत्ताः मुखबाहवः अपि पुनः संयुक्ताः — एतत् वरस्य अद्भुतत्वं सूचयति।

परिपूर्णार्थं काकुत्स्थं दृष्ट्वा सर्वे सुरोत्तमाः परमप्रीताः सलक्ष्मणं रामं स्तुत्वा अब्रुवन् — ‘राजन्, इतः अयोध्यां गच्छ, वानरान् च विसर्जय। अनुरक्तां यशस्विनीम् एनां मैथिलीं सान्त्वयस्व। त्वच्छोकात् व्रतचारिणं भ्रातरं भरतं, महात्मानं शत्रुघ्नं, सर्वाः मातॄः च पश्य, परंतप; आत्मानं च अभिषेचय, पौरान् गत्वा प्रहर्षय।’ एवम् उक्त्वा सहस्राक्षः इन्द्रः सुरैः सह सूर्यसंकाशैः विमानैः हृष्टः सन् ययौ। काकुत्स्थः अपि सर्वान् तान् त्रिदशोत्तमान् अभिवाद्य लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह सेनायाः वासम् आज्ञापयत्। ततः लक्ष्मणरामपालिता हृष्टजना यशस्विनी सा महाचमूः श्रिया ज्वलन्ती सर्वतः विरराज, शीतरश्मिना चन्द्रेण प्रणीता निशा इव। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। देवानाम् उपदेशे रामस्य अग्रिमं कर्तव्यं स्पष्टम् — सीतायाः सान्त्वनं, भ्रातॄणां मातॄणां च दर्शनं, अभिषेकः, पौराणां हर्षः। एकविंशः श्लोकः ‘शत्रुघ्नं च महात्मानं मातॄः सर्वाः परंतप’ इति वुल्गेटमात्रः। अन्तिमा उपमा रम्या — पुनर्जीविता सेना चन्द्रिकया प्रकाशिता रात्रिः इव शोभते; युद्धस्य अन्धकारः गतः, शान्तिः आगता। सर्गः युद्धस्य दुःखात् पुनर्मिलनस्य आनन्दं प्रति संक्रमणं दर्शयति। देवाः रामं ‘राजन्’ इति सम्बोधयन्ति — अभिषेकात् पूर्वम् एव ते तं राजानं मन्यन्ते। भरतस्य विशेषणं ‘त्वच्छोकाद्व्रतचारिणम्’ इति तस्य नन्दिग्रामे जटाचीरधारणं स्मारयति। इन्द्रस्य प्रस्थानानन्तरं रामः अपि देवान् अभिवाद्य एव सेनायाः व्यवस्थां करोति — तस्य शिष्टाचारः सर्वत्र अविच्छिन्नः। रात्रौ सेना विश्राम्यति, प्रातः च विभीषणस्य आतिथ्यं पुष्पकविमानं च अग्रिमे सर्गे आगमिष्यतः।

తండ్రి దశరథుడు ఇంద్రలోకానికి తిరిగి వెళ్ళిన తరువాత, పాకశాసనుడైన మహేంద్రుడు పరమప్రీతుడై, దోసిలి జోడించి నిలుచున్న రాఘవునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నరశ్రేష్ఠా రామా, మా దర్శనం అమోఘం (వ్యర్థం కానిది), అందువల్ల మేము నీపట్ల ప్రీతితో ఉన్నాము; కాబట్టి నీ మనస్సులో ఏది కోరుకుంటున్నావో చెప్పు.’ ప్రసన్నుడైన మహాత్ముడు మహేంద్రుడు ఇలా చెప్పగా, రాఘవుడు మిక్కిలి ప్రసన్నమైన మనస్సుతో ఆనందించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవేశ్వరా, నాపట్ల నీకు ప్రీతి కలిగితే చెబుతాను; వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, నా మాటను సత్యం చెయ్యి.’ పూర్వసర్గలో బ్రహ్మ ‘అమోఘం దర్శనం’ (దర్శనం వ్యర్థం కాదు) అన్నాడు; ఇక్కడ ఇంద్రుడు కూడా అదే మాటను మళ్ళీ అంటాడు — దేవతల దర్శనం నిష్ఫలం కాకూడదు, అందువల్ల వరం తప్పక ఇవ్వాలి అని. మూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో ‘ఏవముక్తో మహేంద్రేణ ప్రసన్నేన మహాత్మనా’ అని ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో దాని స్థానంలో ‘ఏవముక్తస్తు కాకుత్స్థః ప్రత్యువాచ కృతాంజలిః, లక్ష్మణేన సహ భ్రాత్రా సీతయా చాపి భార్యయా’ (ఇలా చెప్పబడిన కాకుత్స్థుడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితోనూ భార్య సీతతోనూ కలిసి దోసిలి జోడించి జవాబిచ్చాడు) అనే వేరే శ్లోకం ఉంది. రాముని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది — వరం కోరే ముందు అతడు ‘ప్రీతి కలిగితే’ అంటూ ఇంద్రుని ప్రీతిని నిశ్చయించుకుంటాడు. అతని ఆనందం కూడా సూచించబడింది — అతడు వరాన్ని తనకోసం కాకుండా ఇతరుల కోసం కోరబోతున్నాడు, అదే అతని ఆనందానికి కారణం.

‘నా కోసం పరాక్రమించి యమసదనానికి వెళ్ళిన వానరులందరూ ప్రాణాలు పొంది లేచి నిలబడుదురుగాక. మానదా, నా కోసం కుమారులకూ భార్యలకూ దూరమైన వానరులందరినీ ప్రసన్నమనస్కులుగా చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. పురందరా, పరాక్రమవంతులైన ఆ శూరులు మృత్యువును లెక్కచేయలేదు; ప్రయత్నం చేసి వారు మరణించారు, వీరిని బ్రతికించు. నా ప్రియకార్యాలలో అనురక్తులై మృత్యువును లెక్కచేయనివారు నీ అనుగ్రహం వల్ల మళ్ళీ తమవారితో కలుసుకుందురుగాక — ఈ వరాన్ని నేను కోరుకుంటున్నాను. రోగం లేని, గాయాలు లేని, బలపౌరుషాలతో నిండిన గోలాంగూలాలనూ భల్లూకాలనూ చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. వానరులు ఎక్కడ ఉంటారో అక్కడ అకాలంలో కూడా పూలూ దుంపలూ పండ్లూ, నిర్మలమైన నదులూ ఉండుగాక.’ ఆరవ, ఏడవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — అవి వానరుల పుత్రదారవియోగాన్నీ వారి శౌర్యాన్నీ ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తాయి. రాముని మొదటి వరం తన రాజ్యం కోసం కాదు, తన సహాయకుల జీవనం కోసం — ఇదే అతని కృతజ్ఞతకు నిదర్శనం. అతడు కేవలం ప్రాణాన్ని మాత్రమే కాదు, ఆరోగ్యం, బలం, పౌరుషం, ఆహారం, నీరు — సంపూర్ణ కల్యాణాన్ని కోరుతాడు; వనచరులైన వానరులకు పండ్లూ దుంపలూ నీరే ముఖ్యమైన సుఖమని అతనికి తెలుసు. ‘మత్కృతే’ (నా కోసం), ‘మమ హేతోః’ (నా నిమిత్తం), ‘మత్ప్రియేషు’ (నా ప్రియకార్యాలలో) అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడం ద్వారా రాముడు తన ఋణాన్ని అంగీకరిస్తాడు. భార్యాపుత్రులకు దూరమైన వానరులను గుర్తుచేసుకోవడం అతని సహృదయతను చూపిస్తుంది — స్వయంగా సీతావియోగాన్ని అనుభవించిన అతడు ఇతరుల వియోగాన్ని కూడా అనుభూతి చెందుతాడు. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘వరమేతమహం వృణే’ (ఈ వరాన్ని నేను కోరుకుంటున్నాను) అనే వాక్యంతో, ధర్మశాస్త్రంలో వరం కోరే విధి ఉన్నట్లుగా, అతడు వరాన్ని స్పష్టంగా నిర్దేశిస్తాడు.

మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మాట విని మహేంద్రుడు ప్రీతితో ఇలా జవాబిచ్చాడు — ‘నాయనా రఘూత్తమా, నీవు అడిగిన ఈ వరం గొప్పది; అయినా నేను ఇంతకుముందు ఎన్నడూ రెండుసార్లు చెప్పలేదు (ఒకసారి చెప్పినది మార్చలేదు), కాబట్టి ఇది జరుగుతుంది. యుద్ధంలో రాక్షసులచేత చంపబడిన, ముఖాలూ బాహువులూ నరకబడిన భల్లూకాలూ గోలాంగూలాలూ అందరూ లేచి నిలబడుదురుగాక. రోగం లేని, గాయాలు లేని, బలపౌరుషాలతో నిండిన వానరులు నిద్ర ముగిసినప్పుడు నిద్రపోయినవారు లేచినట్లు లేస్తారు. మిత్రులతోనూ బంధువులతోనూ జ్ఞాతులతోనూ తమవారితోనూ అందరూ పరమానందంతో కలుసుకుంటారు. మహాధనుర్ధరా, అకాలంలో కూడా చెట్లు పూలతో రంగురంగులుగా, పండ్లతో నిండి ఉంటాయి, నదులు నీటితో నిండి ఉంటాయి.’ అప్పుడు అంతకుముందు గాయపడిన శరీరాలతో ఉన్న ఆ వానరశ్రేష్ఠులు ఇప్పుడు గాయాలు లేని, సమమైన శరీరాలతో నిద్ర నుండి లేచినట్లు లేచారు. ‘ఇదేమిటి?’ అని వానరులందరూ విస్మయపడ్డారు. ‘ద్విర్మయా నోక్తపూర్వం’ (నేను ఇంతకుముందు రెండుసార్లు చెప్పలేదు) అనే మాటతో ఇంద్రుని సత్యవాక్కు సూచించబడుతుంది — అతడు ఒకసారి చెప్పినదానిని వెనక్కి తీసుకోడు. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలూ, పదిహేడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘సుప్తా నిద్రాక్షయే యథా’ (నిద్ర ముగిసినప్పుడు నిద్రపోయినవారిలా) అనే ఉపమానం మృత్యువును నిద్రతో పోలుస్తుంది — వానరులకు మృత్యువు ఒక దీర్ఘనిద్రే అయింది. వారి విస్మయం సహజం — తాము మరణించామని వారికే తెలియదు. ఇంద్రుడు రాముని ప్రార్థనలోని ప్రతి అంశాన్నీ క్రమంగా స్వీకరిస్తాడు — జీవనం, ఆరోగ్యం, తమవారితో కలయిక, అకాలపు పండ్లూ పూలూ, నదీజలం — దీనివల్ల వరపు సంపూర్ణత చూపబడింది. భల్లూకాలూ గోలాంగూలాలూ విడిగా చెప్పబడ్డాయి, దీనివల్ల వానరజాతులన్నీ అందులో చేరాయి. రాక్షసులు నరికిన ముఖాలూ బాహువులూ కూడా మళ్ళీ అతుక్కున్నాయి — ఇది వరపు అద్భుతత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

పరిపూర్ణమైన అర్థసిద్ధి పొందిన కాకుత్స్థుని చూసి దేవశ్రేష్ఠులందరూ పరమప్రీతులై, లక్ష్మణునితో కూడిన రాముని స్తుతించి ఇలా అన్నారు — ‘రాజా, ఇక్కడి నుండి అయోధ్యకు వెళ్ళు, వానరులను పంపివెయ్యి. నీపై అనురక్తురాలూ యశస్వినీ అయిన ఈ మైథిలిని ఊరడించు. నీ శోకంతో వ్రతం ఆచరిస్తున్న నీ సోదరుడు భరతుణ్ణి, మహాత్ముడైన శత్రుఘ్నుణ్ణి, తల్లులందరినీ చూడు, పరంతపా; నీవు అభిషిక్తుడవై, వెళ్ళి పౌరులను ఆనందపరచు.’ ఇలా చెప్పి సహస్రాక్షుడైన ఇంద్రుడు దేవతలతో కలిసి సూర్యుని వంటి విమానాలలో ఆనందంగా వెళ్ళిపోయాడు. కాకుత్స్థుడు కూడా ఆ దేవశ్రేష్ఠులందరికీ అభివాదం చేసి, తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి సైన్యానికి విడిది ఏర్పాటు చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు. అప్పుడు లక్ష్మణరాములు కాపాడుతున్న, ఆనందభరితులైన జనులతో కూడిన, యశస్వినీ అయిన ఆ మహాసైన్యం శోభతో జ్వలిస్తూ, చల్లని కిరణాల చంద్రుడు నడిపించే రాత్రిలా అంతటా విరాజిల్లింది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. దేవతల ఉపదేశంలో రాముని తదుపరి కర్తవ్యం స్పష్టంగా ఉంది — సీతను ఊరడించడం, సోదరులనూ తల్లులనూ చూడడం, అభిషేకం, పౌరుల ఆనందం. ‘శత్రుఘ్నం చ మహాత్మానం మాతౄః సర్వాః పరంతప’ అనే ఇరవై ఒకటవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి ఉపమానం రమ్యమైనది — పునరుజ్జీవితమైన సైన్యం వెన్నెలతో ప్రకాశించే రాత్రిలా శోభిస్తుంది; యుద్ధపు చీకటి పోయింది, శాంతి వచ్చింది. ఈ సర్గ యుద్ధదుఃఖం నుండి పునర్మిలనానందం వైపు జరిగే సంక్రమణను చూపిస్తుంది. దేవతలు రాముణ్ణి ‘రాజా’ అని సంబోధిస్తారు — అభిషేకానికి ముందే వారు అతణ్ణి రాజుగా భావిస్తారు. ‘త్వచ్ఛోకాద్వ్రతచారిణం’ (నీ శోకంతో వ్రతం ఆచరిస్తున్న) అనే భరతుని విశేషణం నందిగ్రామంలో అతడు జటలూ నారచీరలూ ధరించడాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇంద్రుడు వెళ్ళిన తరువాత రాముడు కూడా దేవతలకు అభివాదం చేసిన తరువాతనే సైన్యపు ఏర్పాటు చేస్తాడు — అతని శిష్టాచారం అన్నిచోట్లా అవిచ్ఛిన్నంగా ఉంటుంది. రాత్రి సైన్యం విశ్రాంతి తీసుకుంటుంది; ఉదయం విభీషణుని ఆతిథ్యమూ పుష్పకవిమానమూ తరువాతి సర్గలో వస్తాయి.

தந்தை தசரதன் இந்திரலோகத்திற்குத் திரும்பிச் சென்றதும், பாகனை அடக்கியவனான மகேந்திரன் பெரிதும் மகிழ்ந்து, கைகூப்பி நின்ற ராகவனிடம் சொன்னான்: ‘மனிதர்களில் காளையே, ராமா, எங்களைக் காண்பது வீண்போகாது; ஆகவே நாங்கள் உன்னிடம் அன்பு கொண்டுள்ளோம்; உன் மனம் விரும்புவதைச் சொல்.’ மகிழ்ந்த பெருந்தன்மையுடைய மகேந்திரன் இவ்வாறு சொன்னதும், ராகவன் மிகத் தெளிந்த மனத்தோடும் மகிழ்ச்சியோடும் சொன்னான்: ‘தேவர்களின் தலைவனே, என்னிடம் உனக்கு அன்பு உண்டாகியிருந்தால், சொல்கிறேன்; சொல்வல்லோரில் சிறந்தவனே, என் சொல்லை உண்மையாக்கு.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் பிரம்மன் ‘அமோகம் தர்ஶனம்’ — ‘காண்பது வீண்போகாது’ — என்று சொன்னான்; இங்கே இந்திரனும் அதே சொல்லை மீண்டும் சொல்கிறான் — தேவர்களைக் காண்பது பயனற்றுப் போகக்கூடாது; ஆகவே வரம் கட்டாயம் தரப்பட வேண்டும். மூன்றாவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் ‘ஏவமுக்தோ மஹேந்த்ரேண ப்ரஸன்னேன மஹாத்மனா’ என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அதன் இடத்தில் ‘ஏவமுக்தஸ்து காகுத்ஸ்த: ப்ரத்யுவாச க்ருதாஞ்ஜலி:, லக்ஷ்மணேன ஸஹ ப்ராத்ரா ஸீதயா சாபி பார்யயா’ (இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட காகுத்ஸ்தன், தம்பி லக்ஷ்மணனோடும் மனைவி சீதையோடும் கைகூப்பி மறுமொழி சொன்னான்) என்ற வேறொரு சுலோகம் உள்ளது. ராமனின் பணிவு இங்கும் தெரிகிறது — வரம் கேட்பதற்கு முன் அவன் இந்திரனின் அன்பை உறுதி செய்துகொள்கிறான், ‘அன்பு உண்டாகியிருந்தால்’ என்று. அவனுடைய மகிழ்ச்சியும் சுட்டப்படுகிறது — அவன் வரத்தைத் தனக்காக அல்ல, பிறருக்காகவே கேட்கப்போகிறான்; அதுவே அவனுடைய மகிழ்ச்சிக்குக் காரணம்.

‘எனக்காக வீரம் காட்டி யமனுலகம் சென்ற வானரர்கள் அனைவரும் உயிர்பெற்று எழட்டும். எனக்காக மக்களையும் மனைவியரையும் பிரிந்த வானரர்கள் அனைவரையும் மகிழ்ந்த மனத்தோடு காண விரும்புகிறேன், மானம் அளிப்பவனே. புரந்தரா, வீரமும் ஆண்மையும் உடைய அவர்கள் சாவைப் பொருட்படுத்தவில்லை; முயன்று உழைத்து மாண்டவர்கள் அவர்கள்; இவர்களை உயிர்ப்பி. எனக்கு இனியவற்றில் ஈடுபட்டுச் சாவைப் பொருட்படுத்தாதவர்கள், உன் அருளால் மீண்டும் தம் உறவினரோடு இணையட்டும் — இந்த வரத்தையே நான் வேண்டுகிறேன். நோயற்றவர்களாகவும், புண்ணற்றவர்களாகவும், வலிமையும் ஆண்மையும் நிறைந்தவர்களாகவும் கோலாங்கூலர்களையும் கரடிகளையும் காண விரும்புகிறேன். வானரர்கள் எங்கே தங்குவார்களோ, அங்கே பருவமல்லாக் காலத்திலும் பூக்களும் கிழங்குகளும் பழங்களும், தெளிந்த நீருடைய ஆறுகளும் இருக்கட்டும்.’ ஆறாவது, ஏழாவது சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — அவை வானரர்கள் மக்களையும் மனைவியரையும் பிரிந்ததையும் அவர்களுடைய வீரத்தையும் சிறப்பாக வருணிக்கின்றன. ராமனின் முதல் வரம் தன் அரசுக்காக அல்ல, தன் துணைவர்களின் உயிருக்காகவே — இதுவே அவனுடைய நன்றியுணர்வுக்குச் சான்று. அவன் உயிரை மட்டும் கேட்கவில்லை; நலம், வலிமை, ஆண்மை, உணவு, நீர் — முழு நலனையும் கேட்கிறான்; வனத்தில் திரியும் வானரர்களுக்குப் பழமும் கிழங்கும் நீருமே முதன்மையான இன்பம் என்பதை அவன் அறிவான். ‘எனக்காக’, ‘என் பொருட்டு’, ‘எனக்கு இனியவற்றில்’ என்று மீண்டும் மீண்டும் சொல்வதால் ராமன் தான் பட்ட கடனை ஒப்புக்கொள்கிறான். மக்களையும் மனைவியரையும் பிரிந்த வானரர்களை நினைப்பது அவனுடைய இரக்க உள்ளத்தைக் காட்டுகிறது — சீதையின் பிரிவைத் தானே அனுபவித்த அவன் பிறருடைய பிரிவையும் உணர்கிறான். எட்டாவது சுலோகத்தில் ‘வரமேதமஹம் வ்ருணே’ — ‘இந்த வரத்தையே வேண்டுகிறேன்’ — என்ற வாக்கியத்தால், தர்மசாஸ்திரத்தில் வரம் கேட்பதற்குரிய முறைப்படி, அவன் வரத்தைத் தெளிவாகக் குறிப்பிடுகிறான்.

பெருந்தன்மையுடைய ராகவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, மகேந்திரன் அன்போடு மறுமொழி சொன்னான்: ‘அன்பனே, ரகுகுலத்தில் சிறந்தவனே, நீ கேட்ட இந்த வரம் பெரியது; ஆயினும் நான் ஒருபோதும் இருமுறை சொன்னதில்லை; ஆகவே இது நிறைவேறும். போரில் ராக்ஷசர்களால் கொல்லப்பட்டு, முகங்களும் கைகளும் வெட்டுண்ட கரடிகளும் கோலாங்கூலர்களும் அனைவரும் எழுந்து நிற்கட்டும். நோயற்றவர்களாக, புண்ணற்றவர்களாக, வலிமையும் ஆண்மையும் நிறைந்தவர்களாக, உறக்கம் கலைந்து எழுபவர்களைப் போல வானரர்கள் எழுவார்கள். நண்பர்களோடும் உறவினர்களோடும் சுற்றத்தாரோடும் தம்மவரோடும் அனைவரும் பெருமகிழ்ச்சியோடு இணைவார்கள். பெரும் வில்லாளியே, பருவமல்லாக் காலத்திலும் மரங்கள் பூக்களால் பல நிறம் பெற்றும் கனிகள் நிறைந்தும் இருக்கும்; ஆறுகள் நீர் நிறைந்திருக்கும்.’ பிறகு, முன்பு புண்பட்ட உடல்களோடு இருந்த அந்தச் சிறந்த வானரர்கள், இப்போது புண்ணற்ற, சீரான உடல்களோடு உறங்கி எழுந்தவர்களைப் போல எழுந்தார்கள். ‘இது என்ன?’ என்று வானரர்கள் அனைவரும் வியப்புற்றார்கள். ‘த்விர்மயா நோக்தபூர்வம்’ — ‘நான் ஒருபோதும் இருமுறை சொன்னதில்லை’ — என்ற சொல்லால் இந்திரனின் வாய்மை சுட்டப்படுகிறது — ஒருமுறை சொன்னதை அவன் திரும்பப்பெறுவதில்லை. பன்னிரண்டு, பதின்மூன்றாவது சுலோகங்களும், பதினேழாவதின் பின்பாதியும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘ஸுப்தா நித்ராக்ஷயே யதா’ — ‘உறக்கம் கலைந்தபோது உறங்கியவர்களைப் போல’ — என்ற உவமை சாவை உறக்கத்தோடு ஒப்பிடுகிறது: வானரர்களுக்குச் சாவு ஒரு நீண்ட உறக்கமாகவே ஆனது. அவர்களுடைய வியப்பு இயல்பானது — தாம் இறந்திருந்தோம் என்பதையே அவர்கள் அறியவில்லை. இந்திரன் ராமனின் வேண்டுதலின் ஒவ்வொரு கூறையும் வரிசையாக ஏற்கிறான் — உயிர், நலம், உறவினரோடு இணைதல், பருவமல்லாக் காலத்துப் பழங்களும் பூக்களும், ஆற்று நீர் — இதனால் வரத்தின் முழுமை காட்டப்படுகிறது. கரடிகளும் கோலாங்கூலர்களும் தனித்தனியாகக் குறிப்பிடப்படுகிறார்கள்; இதனால் எல்லா வானர இனங்களும் அடங்குகின்றன. ராக்ஷசர்களால் வெட்டப்பட்ட முகங்களும் கைகளும்கூட மீண்டும் இணைகின்றன — இது வரத்தின் அற்புதத் தன்மையைக் காட்டுகிறது.

நோக்கம் முழுமையாக நிறைவேறிய காகுத்ஸ்தனைக் கண்டு, தேவர்களில் சிறந்தோர் அனைவரும் பெரிதும் மகிழ்ந்து, லக்ஷ்மணனோடு ராமனைத் துதித்துச் சொன்னார்கள்: ‘அரசே, இங்கிருந்து அயோத்திக்குச் செல்; வானரர்களுக்கு விடை கொடு. உன்னிடம் அன்பு கொண்ட புகழுடைய இந்த மைதிலியை ஆறுதல்படுத்து. உன்னைப் பிரிந்த துயரால் விரதம் மேற்கொண்டிருக்கும் தம்பி பரதனையும், பெருந்தன்மையுடைய சத்ருக்னனையும், தாய்மார்கள் அனைவரையும் காண், பகைவரை வாட்டுபவனே; உனக்கு நீயே முடிசூட்டிக்கொண்டு, சென்று நகர மக்களை மகிழ்வி.’ இவ்வாறு சொல்லி, ஆயிரம் கண்களுடைய இந்திரன் தேவர்களோடு சூரியனுக்கு நிகரான விமானங்களில் மகிழ்வோடு சென்றான். காகுத்ஸ்தனும் தேவர்களில் சிறந்த அவர்கள் அனைவரையும் வணங்கி, தம்பி லக்ஷ்மணனோடு படை தங்குவதற்கு ஆணையிட்டான். பிறகு லக்ஷ்மணனாலும் ராமனாலும் காக்கப்பட்ட, மகிழ்ந்த வீரர்களுடைய, புகழுடைய அந்தப் பெரும் படை, குளிர்கதிருடைய சந்திரனால் ஒளியூட்டப்பட்ட இரவைப் போல, பொலிவால் சுடர்விட்டு எல்லாப் புறமும் ஒளிர்ந்தது. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. தேவர்களின் அறிவுரையில் ராமனின் அடுத்த கடமைகள் தெளிவாக உள்ளன — சீதையை ஆறுதல்படுத்துதல், உடன்பிறந்தோரையும் தாய்மார்களையும் காணுதல், முடிசூட்டு, நகர மக்களின் மகிழ்ச்சி. இருபத்தொன்றாவது சுலோகமான ‘ஶத்ருக்னம் ச மஹாத்மானம் மாத்ரூ: ஸர்வா: பரந்தப’ வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இறுதி உவமை அழகானது — மீண்டும் உயிர்பெற்ற படை நிலவொளியால் ஒளியூட்டப்பட்ட இரவைப் போலப் பொலிகிறது; போரின் இருள் நீங்கியது, அமைதி வந்தது. போரின் துயரிலிருந்து மீண்டும் இணையும் ஆனந்தத்திற்கான மாற்றத்தைச் சர்க்கம் காட்டுகிறது. தேவர்கள் ராமனை ‘அரசே’ என்று விளிக்கிறார்கள் — முடிசூட்டுக்கு முன்பே அவர்கள் அவனை அரசனாகக் கருதுகிறார்கள். பரதனுக்கான ‘த்வச்சோகாத்வ்ரதசாரிணம்’ — ‘உன்னைப் பிரிந்த துயரால் விரதம் மேற்கொண்டவன்’ — என்ற அடைமொழி நந்திகிராமத்தில் அவன் சடையும் மரவுரியும் தரித்ததை நினைவூட்டுகிறது. இந்திரன் புறப்பட்ட பின்னும் ராமன் தேவர்களை வணங்கிய பிறகே படையை ஒழுங்குபடுத்துகிறான் — அவனுடைய நன்னடத்தை எங்கும் இடையறாது தொடர்கிறது. இரவில் படை ஓய்வெடுக்கிறது; காலையில் விபீஷணனின் விருந்தோம்பலும் புஷ்பக விமானமும் அடுத்த சர்க்கத்தில் வரும்.

ತಂದೆ ದಶರಥನು ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ಮರಳಿದ ನಂತರ, ಪಾಕಶಾಸನನಾದ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪರಮಪ್ರೀತನಾಗಿ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನೇ, ನಮ್ಮ ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾವು ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳವರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಹೇಳು.’ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಹೇಂದ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ರಾಘವನು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನಮನಸ್ಕನಾಗಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು — ‘ದೇವೇಶ್ವರನೇ, ನನ್ನ ಮೇಲೆ ನಿನಗೆ ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೆ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ; ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನನ್ನ ಮಾತನ್ನು ನಿಜಗೊಳಿಸು.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ಅಮೋಘಂ ದರ್ಶನಮ್’ (ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ) ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೂ ಅದೇ ಮಾತನ್ನು ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳ ದರ್ಶನ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಬಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ವರವನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಕೊಡಬೇಕು ಎಂದು. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತೋ ಮಹೇಂದ್ರೇಣ ಪ್ರಸನ್ನೇನ ಮಹಾತ್ಮನಾ’ ಎಂದಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ‘ಏವಮುಕ್ತಸ್ತು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥಃ ಪ್ರತ್ಯುವಾಚ ಕೃತಾಂಜಲಿಃ, ಲಕ್ಷ್ಮಣೇನ ಸಹ ಭ್ರಾತ್ರಾ ಸೀತಯಾ ಚಾಪಿ ಭಾರ್ಯಯಾ’ (ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಪತ್ನಿ ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಕೈಮುಗಿದು ಉತ್ತರಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಬೇರೆ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ. ರಾಮನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವರ ಬೇಡುವ ಮೊದಲು ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಯದಿ ಪ್ರೀತಿಃ ಸಮುತ್ಪನ್ನಾ’ (ಪ್ರೀತಿ ಉಂಟಾಗಿದ್ದರೆ) ಎಂದು. ಅವನ ಸಂತೋಷವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ವರವನ್ನು ತನಗಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಇತರರಿಗಾಗಿ ಬೇಡಲಿದ್ದಾನೆ; ಅದೇ ಅವನ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

‘ನನಗಾಗಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿ ಯಮಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಜೀವವನ್ನು ಪಡೆದು ಎದ್ದುಬರಲಿ. ಮಾನದನೇ, ನನಗಾಗಿ ಮಕ್ಕಳಿಂದಲೂ ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದ ವಾನರರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಂತೋಷಚಿತ್ತರಾಗಿ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಪುರಂದರನೇ, ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಆ ಶೂರರು ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟು ಮಡಿದ ಇವರನ್ನು ಬದುಕಿಸು. ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತರಾಗಿ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದವರು ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಮತ್ತೆ ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಕೂಡಲಿ — ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ. ರೋಗವಿಲ್ಲದ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದ, ಬಲಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಗೋಲಾಂಗೂಲರನ್ನೂ ಕರಡಿಗಳನ್ನೂ ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ವಾನರರು ಎಲ್ಲಿ ಇರುತ್ತಾರೋ ಅಲ್ಲಿ ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಹೂಗಳೂ ಗೆಡ್ಡೆಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳೂ ಇರಲಿ, ನದಿಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿರಲಿ.’ ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಅವು ವಾನರರ ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ಅವರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ಮೊದಲ ವರ ತನ್ನ ರಾಜ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಸಹಾಯಕರ ಜೀವನಕ್ಕಾಗಿ — ಇದೇ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ನಿದರ್ಶನ. ಅವನು ಕೇವಲ ಜೀವವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆರೋಗ್ಯ, ಬಲ, ಪೌರುಷ, ಆಹಾರ, ನೀರು — ಸಂಪೂರ್ಣ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ; ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ವಾನರರಿಗೆ ಹಣ್ಣು-ಗೆಡ್ಡೆಗಳೂ ನೀರೂ ಮುಖ್ಯ ಸುಖ ಎಂದು ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನಗಾಗಿ), ‘ಮಮ ಹೇತೋಃ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ), ‘ಮತ್ಪ್ರಿಯೇಷು’ (ನನ್ನ ಪ್ರಿಯಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ರಾಮನು ತನ್ನ ಋಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಕ್ಕಳು-ಹೆಂಡತಿಯರಿಂದ ಅಗಲಿದ ವಾನರರ ಸ್ಮರಣೆ ಅವನ ಸಹೃದಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೀತಾವಿಯೋಗವನ್ನು ಸ್ವತಃ ಅನುಭವಿಸಿದ ಅವನು ಇತರರ ವಿಯೋಗವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಬಲ್ಲನು. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವರಮೇತಮಹಂ ವೃಣೇ’ (ಈ ವರವನ್ನು ನಾನು ಬೇಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ವರಯಾಚನೆಯ ವಿಧಿಯಿರುವಂತೆ, ಅವನು ವರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಂದ್ರನು ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ತರಿಸಿದನು — ‘ಅಪ್ಪಾ, ರಘೂತ್ತಮನೇ, ನೀನು ಕೇಳಿದ ಈ ವರ ಮಹತ್ತಾದದ್ದು; ಆದರೂ ನಾನು ಎಂದೂ ಎರಡು ಮಾತನಾಡಿದವನಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನೆರವೇರುವುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಹತರಾದ, ಮುಖಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಕರಡಿಗಳೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಎಲ್ಲರೂ ಎದ್ದುಬರಲಿ. ರೋಗವಿಲ್ಲದೆ, ಗಾಯವಿಲ್ಲದೆ, ಬಲಪೌರುಷಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ವಾನರರು ನಿದ್ದೆ ಮುಗಿದಾಗ ಏಳುವ ಮಲಗಿದವರಂತೆ ಎದ್ದುಬರುವರು. ಸ್ನೇಹಿತರೊಡನೆ, ಬಂಧುಗಳೊಡನೆ, ದಾಯಾದಿಗಳೊಡನೆ, ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಎಲ್ಲರೂ ಪರಮಾನಂದದಿಂದ ಕೂಡುವರು. ಮಹಾಧನುರ್ಧರನೇ, ಅಕಾಲದಲ್ಲೂ ಮರಗಳು ಹೂಗಳಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದ ತುಂಬುವುವು, ನದಿಗಳು ನೀರಿನಿಂದ ಕೂಡಿರುವುವು.’ ಅನಂತರ, ಮೊದಲು ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಈಗ ಗಾಯವಿಲ್ಲದ, ಸರಿಯಾದ ಅಂಗಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿದ್ದೆಯಿಂದ ಎದ್ದವರಂತೆ ಎದ್ದರು. ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದು ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ‘ದ್ವಿರ್ಮಯಾ ನೋಕ್ತಪೂರ್ವಮ್’ (ನಾನು ಎಂದೂ ಎರಡು ಮಾತನಾಡಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಸತ್ಯವಾಕ್ಯತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಒಮ್ಮೆ ಹೇಳಿದ್ದನ್ನು ಅವನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೆರಡು ಮತ್ತು ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಹದಿನೇಳನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಸುಪ್ತಾ ನಿದ್ರಾಕ್ಷಯೇ ಯಥಾ’ (ನಿದ್ದೆ ಮುಗಿದಾಗ ಏಳುವ ಮಲಗಿದವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನಿದ್ದೆಗೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಮೃತ್ಯು ದೀರ್ಘನಿದ್ದೆಯೇ ಆಯಿತು. ಅವರ ವಿಸ್ಮಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ತಾವು ಸತ್ತಿದ್ದೆವು ಎಂದು ಅವರಿಗೇ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರನು ರಾಮನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜೀವ, ಆರೋಗ್ಯ, ತಮ್ಮವರೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ಅಕಾಲದ ಹಣ್ಣು-ಹೂಗಳು, ನದಿಗಳ ನೀರು — ಇದರಿಂದ ವರದ ಪೂರ್ಣತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕರಡಿಗಳೂ ಗೋಲಾಂಗೂಲರೂ ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ, ಇದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ವಾನರಜಾತಿಗಳೂ ಒಳಗೊಂಡಿವೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮುಖಗಳೂ ತೋಳುಗಳೂ ಮತ್ತೆ ಕೂಡಿಕೊಂಡವು — ಇದು ವರದ ಅದ್ಭುತತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರೂ ಪರಮಪ್ರೀತರಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿ ಹೇಳಿದರು — ‘ರಾಜನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ತೆರಳು, ವಾನರರನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಡು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತಳಾದ ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಈ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು. ಪರಂತಪನೇ, ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮ ಭರತನನ್ನೂ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುಘ್ನನನ್ನೂ, ಎಲ್ಲ ತಾಯಂದಿರನ್ನೂ ನೋಡು; ನಿನಗೆ ನೀನೇ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು, ಪೌರರ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ಇಂದ್ರನು ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷದಿಂದ ತೆರಳಿದನು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರೆಲ್ಲರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಬಿಡಾರ ಹೂಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ರಾಮರಿಂದ ಪಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸಂತೋಷಭರಿತ ಜನರುಳ್ಳ, ಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಜ್ವಲಿಸುತ್ತ, ತಂಪುಕಿರಣಗಳ ಚಂದ್ರನಿಂದ ಬೆಳಗಲ್ಪಟ್ಟ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಶೋಭಿಸಿತು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮುಂದಿನ ಕರ್ತವ್ಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಸೀತೆಯ ಸಾಂತ್ವನ, ತಮ್ಮಂದಿರ ಮತ್ತು ತಾಯಂದಿರ ದರ್ಶನ, ಅಭಿಷೇಕ, ಪೌರರ ಸಂತೋಷ. ‘ಶತ್ರುಘ್ನಂ ಚ ಮಹಾತ್ಮಾನಂ ಮಾತೄಃ ಸರ್ವಾಃ ಪರಂತಪ’ ಎಂಬ ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ ರಮ್ಯ — ಪುನರುಜ್ಜೀವಿತ ಸೈನ್ಯ ಬೆಳದಿಂಗಳಿನಿಂದ ಬೆಳಗಿದ ರಾತ್ರಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತದೆ; ಯುದ್ಧದ ಕತ್ತಲೆ ಕಳೆಯಿತು, ಶಾಂತಿ ಬಂದಿತು. ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧದ ದುಃಖದಿಂದ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಆನಂದದತ್ತ ಸಾಗುವ ಪರಿವರ್ತನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನನ್ನು ‘ರಾಜನ್’ (ರಾಜನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಭಿಷೇಕಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಅವರು ಅವನನ್ನು ರಾಜನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಭರತನ ‘ತ್ವಚ್ಛೋಕಾದ್ವ್ರತಚಾರಿಣಮ್’ (ನಿನ್ನ ಶೋಕದಿಂದ ವ್ರತವನ್ನಾಚರಿಸುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಅವನು ಜಟೆ-ನಾರುಮಡಿಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿರುವುದನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ನಿರ್ಗಮನದ ನಂತರ ರಾಮನೂ ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಸೈನ್ಯದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ. ರಾತ್ರಿ ಸೈನ್ಯ ವಿಶ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ; ಬೆಳಿಗ್ಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಆತಿಥ್ಯವೂ ಪುಷ್ಪಕವಿಮಾನವೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಬರಲಿವೆ.

അച്ഛനായ ദശരഥൻ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കു മടങ്ങിയപ്പോൾ, പാകശാസനനായ മഹേന്ദ്രൻ അത്യന്തം പ്രീതനായി കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘നരശ്രേഷ്ഠനായ രാമാ, ഞങ്ങളുടെ ദർശനം വ്യർഥമാകാത്തതാണ്; അതിനാൽ ഞങ്ങൾ നിന്നോടു പ്രീതിയുള്ളവരാണ്; അതുകൊണ്ട് നിന്റെ മനസ്സിൽ ആഗ്രഹിക്കുന്നതെന്തോ അതു പറയുക.’ പ്രസന്നനായ മഹാത്മാവ് മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാഘവൻ അതിപ്രസന്നമനസ്കനും സന്തുഷ്ടനുമായി പറഞ്ഞു: ‘ദേവേശ്വരാ, എന്നിൽ അങ്ങേക്കു പ്രീതിയുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഞാൻ പറയാം; വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, എന്റെ വാക്കു സത്യമാക്കിത്തരണം.’ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ‘അമോഘം ദർശനം’ (ദർശനം വ്യർഥമാകാത്തത്) എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; ഇവിടെ ഇന്ദ്രനും അതേ വാക്ക് ആവർത്തിക്കുന്നു — ദേവന്മാരുടെ ദർശനം നിഷ്ഫലമാകരുത്, അതിനാൽ വരം തീർച്ചയായും നൽകണം എന്ന്. മൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഏവമുക്തോ മഹേന്ദ്രേണ പ്രസന്നേന മഹാത്മനാ’ (പ്രസന്നനായ മഹാത്മാവ് മഹേന്ദ്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ) എന്നാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അതിനു പകരം ‘ഏവമുക്തസ്തു കാകുത്സ്ഥഃ പ്രത്യുവാച കൃതാഞ്ജലിഃ, ലക്ഷ്മണേന സഹ ഭ്രാത്രാ സീതയാ ചാപി ഭാര്യയാ’ (ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട കാകുത്സ്ഥൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടും ഭാര്യയായ സീതയോടുമൊപ്പം കൈകൂപ്പി മറുപടി പറഞ്ഞു) എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ശ്ലോകമാണ്. രാമന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം — വരം ചോദിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ‘യദി പ്രീതിഃ സമുത്പന്നാ’ (പ്രീതിയുണ്ടായിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ) എന്ന് അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രീതി ഉറപ്പുവരുത്തുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ സന്തോഷവും സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — തനിക്കുവേണ്ടിയല്ല, മറ്റുള്ളവർക്കുവേണ്ടിയാണ് അദ്ദേഹം വരം ചോദിക്കാൻ പോകുന്നത്; അതുതന്നെയാണ് ആ സന്തോഷത്തിനു കാരണം.

‘എനിക്കുവേണ്ടി പരാക്രമം കാണിച്ച് യമലോകം പ്രാപിച്ച വാനരന്മാരെല്ലാം ജീവൻ വീണ്ടെടുത്ത് എഴുന്നേൽക്കട്ടെ. എനിക്കുവേണ്ടി പുത്രന്മാരിൽനിന്നും ഭാര്യമാരിൽനിന്നും വേർപെട്ട വാനരന്മാരെയെല്ലാം സന്തുഷ്ടമനസ്കരായി കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, മാനദാ. പുരന്ദരാ, വിക്രമികളും ശൂരരുമായ അവർ മരണത്തെ വകവെച്ചില്ല; പ്രയത്നിച്ചു മരിച്ച അവരെ ജീവിപ്പിക്കേണമേ. എന്റെ പ്രിയത്തിൽ തത്പരരായി മരണത്തെ ഗണിക്കാതിരുന്നവർ അങ്ങയുടെ പ്രസാദത്താൽ വീണ്ടും സ്വജനങ്ങളോടു ചേരട്ടെ — ഈ വരമാണ് ഞാൻ ചോദിക്കുന്നത്. രോഗമില്ലാത്തവരും മുറിവില്ലാത്തവരും ബലവും പൗരുഷവും നിറഞ്ഞവരുമായ ഗോലാംഗൂലന്മാരെയും കരടികളെയും കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ എവിടെ താമസിക്കുന്നുവോ, അവിടെ അകാലത്തിലും പൂക്കളും കിഴങ്ങുകളും പഴങ്ങളും തെളിനീരൊഴുകുന്ന നദികളും ഉണ്ടാകട്ടെ.’ ആറും ഏഴും ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — അവ വാനരന്മാരുടെ പുത്രദാരവിയോഗവും അവരുടെ ശൗര്യവും വിശേഷിച്ചു വർണിക്കുന്നു. രാമന്റെ ആദ്യത്തെ വരം സ്വന്തം രാജ്യത്തിനുവേണ്ടിയല്ല, സഹായികളുടെ ജീവനുവേണ്ടിയാണ് — ഇതുതന്നെയാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കൃതജ്ഞതയുടെ നിദർശനം. അദ്ദേഹം ജീവൻ മാത്രമല്ല ചോദിക്കുന്നത്; ആരോഗ്യം, ബലം, പൗരുഷം, ഭക്ഷണം, ജലം — സമ്പൂർണമായ ക്ഷേമം; വനചാരികളായ വാനരന്മാർക്ക് പഴങ്ങളും കിഴങ്ങുകളും വെള്ളവുമാണ് മുഖ്യമായ സുഖമെന്ന് അദ്ദേഹത്തിനറിയാം. ‘മത്കൃതേ’ (എനിക്കുവേണ്ടി), ‘മമ ഹേതോഃ’ (എന്റെ കാരണത്താൽ), ‘മത്പ്രിയേഷു’ (എന്റെ പ്രിയത്തിൽ) എന്നിങ്ങനെ ആവർത്തിച്ചു പറയുന്നതിലൂടെ രാമൻ തന്റെ കടപ്പാട് അംഗീകരിക്കുന്നു. പുത്രന്മാരിൽനിന്നും ഭാര്യമാരിൽനിന്നും വേർപെട്ട വാനരന്മാരെ ഓർക്കുന്നത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ സഹൃദയത്വം കാണിക്കുന്നു — സീതാവിയോഗം സ്വയം അനുഭവിച്ച അദ്ദേഹം മറ്റുള്ളവരുടെ വിയോഗവും അനുഭവിച്ചറിയുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വരമേതമഹം വൃണേ’ (ഈ വരം ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിലൂടെ, ധർമശാസ്ത്രത്തിലെ വരയാചനവിധിപോലെ, അദ്ദേഹം വരം വ്യക്തമായി നിർദേശിക്കുന്നു.

മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹേന്ദ്രൻ പ്രീതിയോടെ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘കുഞ്ഞേ, രഘുശ്രേഷ്ഠാ, നീ ചോദിച്ച ഈ വരം വലുതാണ്; എങ്കിലും ഞാൻ ഒരിക്കലും രണ്ടുവിധം പറഞ്ഞിട്ടില്ല; അതിനാൽ ഇതു സംഭവിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട്, മുഖവും കൈകളും വെട്ടിമുറിക്കപ്പെട്ട കരടികളും ഗോലാംഗൂലന്മാരും എല്ലാം എഴുന്നേൽക്കട്ടെ. രോഗമില്ലാതെ, മുറിവില്ലാതെ, ബലവും പൗരുഷവും നിറഞ്ഞ് വാനരന്മാർ ഉറക്കം തീർന്ന് ഉറങ്ങിയവരെന്നപോലെ എഴുന്നേൽക്കും. സുഹൃത്തുക്കളോടും ബന്ധുക്കളോടും ജ്ഞാതികളോടും സ്വജനങ്ങളോടും എല്ലാവരും പരമാനന്ദത്തോടെ ചേരും. മഹാധനുർധരാ, അകാലത്തിലും വൃക്ഷങ്ങൾ പൂക്കൾകൊണ്ടു നിറഞ്ഞും ഫലങ്ങളോടുകൂടിയും, നദികൾ ജലസമൃദ്ധമായും ഇരിക്കും.’ അപ്പോൾ മുമ്പ് മുറിവേറ്റ ശരീരങ്ങളോടുകൂടിയിരുന്ന ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഇപ്പോൾ മുറിവില്ലാത്ത, കേടില്ലാത്ത ശരീരങ്ങളോടെ ഉറങ്ങിയുണർന്നവരെപ്പോലെ എഴുന്നേറ്റു. ‘ഇതെന്താണ്?’ എന്ന് എല്ലാ വാനരന്മാരും അദ്ഭുതപ്പെട്ടു. ‘ദ്വിർമയാ നോക്തപൂർവം’ (ഞാൻ മുമ്പൊരിക്കലും രണ്ടുവിധം പറഞ്ഞിട്ടില്ല) എന്ന വാക്ക് ഇന്ദ്രന്റെ സത്യവാക്ത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഒരിക്കൽ പറഞ്ഞത് അദ്ദേഹം പിൻവലിക്കുന്നില്ല. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളും പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘സുപ്താ നിദ്രാക്ഷയേ യഥാ’ (ഉറക്കം തീർന്ന് ഉറങ്ങിയവരെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ മരണത്തെ ഉറക്കത്തോടു താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു — വാനരന്മാർക്ക് മരണം ഒരു നീണ്ട ഉറക്കം മാത്രമായി. അവരുടെ അദ്ഭുതം സ്വാഭാവികമാണ് — തങ്ങൾ മരിച്ചിരുന്നുവെന്ന് അവർക്കുതന്നെ അറിയില്ല. ഇന്ദ്രൻ രാമന്റെ പ്രാർഥനയുടെ ഓരോ അംശവും ക്രമത്തിൽ സ്വീകരിക്കുന്നു — ജീവൻ, ആരോഗ്യം, സ്വജനസമാഗമം, അകാലത്തിലെ പൂക്കളും പഴങ്ങളും, നദീജലം — അങ്ങനെ വരത്തിന്റെ പൂർണത കാണിക്കുന്നു. കരടികളെയും ഗോലാംഗൂലന്മാരെയും വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അങ്ങനെ എല്ലാ വാനരജാതികളും ഉൾപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസന്മാർ വെട്ടിമുറിച്ച മുഖങ്ങളും കൈകളും പോലും വീണ്ടും ചേർന്നു — ഇതു വരത്തിന്റെ അദ്ഭുതസ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

ആഗ്രഹം പൂർണമായി സാധിച്ച കാകുത്സ്ഥനെ കണ്ട് എല്ലാ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരും അത്യന്തം പ്രീതരായി ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാമനെ സ്തുതിച്ചുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘രാജാവേ, ഇവിടെനിന്ന് അയോധ്യയിലേക്കു പോകൂ; വാനരന്മാരെ യാത്രയാക്കൂ. നിന്നിൽ അനുരക്തയും യശസ്വിനിയുമായ ഈ മൈഥിലിയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൂ. നിന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകത്താൽ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന സഹോദരൻ ഭരതനെയും മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമ്മമാരെയും കാണൂ, ശത്രുതാപനാ; സ്വയം അഭിഷേകം ചെയ്യിക്കൂ; ചെന്ന് പൗരന്മാരെ ആനന്ദിപ്പിക്കൂ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആയിരം കണ്ണുള്ള ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരോടൊപ്പം സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വിമാനങ്ങളിൽ സന്തോഷത്തോടെ പോയി. കാകുത്സ്ഥനും ആ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരെയെല്ലാം അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സേനയ്ക്കു താവളമടിക്കാൻ ആജ്ഞ നൽകി. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണനും രാമനും കാക്കുന്ന, സന്തുഷ്ടരായ ജനങ്ങൾ നിറഞ്ഞ, യശസ്വിനിയായ ആ മഹാസേന ശോഭയാൽ ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട്, ശീതരശ്മിയായ ചന്ദ്രൻ നയിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ എല്ലായിടത്തും വിളങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. ദേവന്മാരുടെ ഉപദേശത്തിൽ രാമന്റെ തുടർന്നുള്ള കർത്തവ്യം വ്യക്തമാണ് — സീതയെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കൽ, സഹോദരന്മാരെയും അമ്മമാരെയും കാണൽ, അഭിഷേകം, പൗരന്മാരുടെ ആനന്ദം. ‘ശത്രുഘ്നം ച മഹാത്മാനം മാതൄഃ സർവാഃ പരന്തപ’ (മഹാത്മാവായ ശത്രുഘ്നനെയും എല്ലാ അമ്മമാരെയും, ശത്രുതാപനാ) എന്ന ഇരുപത്തിയൊന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനത്തെ ഉപമ മനോഹരമാണ് — പുനർജീവിച്ച സേന നിലാവിൽ പ്രകാശിക്കുന്ന രാത്രിപോലെ ശോഭിക്കുന്നു; യുദ്ധത്തിന്റെ ഇരുട്ടു നീങ്ങി, ശാന്തി വന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു പുനസ്സമാഗമത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണമാണ് ഈ സർഗം കാണിക്കുന്നത്. ദേവന്മാർ രാമനെ ‘രാജൻ’ (രാജാവേ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — അഭിഷേകത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അവർ അദ്ദേഹത്തെ രാജാവായി കരുതുന്നു. ഭരതന്റെ ‘ത്വച്ഛോകാദ്വ്രതചാരിണം’ (നിന്നെച്ചൊല്ലിയുള്ള ശോകത്താൽ വ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം നന്ദിഗ്രാമത്തിൽ അദ്ദേഹം ജടയും മരവുരിയും ധരിച്ചതിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രൻ പോയശേഷവും രാമൻ ദേവന്മാരെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തിട്ടേ സേനയുടെ ഏർപ്പാടുകൾ ചെയ്യുന്നുള്ളൂ — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശിഷ്ടാചാരം എവിടെയും മുറിയുന്നില്ല. രാത്രിയിൽ സേന വിശ്രമിക്കുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ ആതിഥ്യവും പുഷ്പകവിമാനവും അടുത്ത സർഗത്തിൽ വരും.

When Rāma's father Daśaratha had left for Indra's world, great Indra, the chastiser of Pāka, well pleased, spoke to Rāghava as he stood with joined palms: “Rāma, bull among men, the sight of us is never fruitless. We are pleased with you, so tell us what your heart desires.” Brahmā had said in the last sarga that the sight of the gods never fails, and here Indra says the same: a meeting with the gods cannot be without fruit, so a boon must be given. Hearing the gracious, great-souled Indra speak so, Rāghava, glad and delighted, answered: “Lord of the gods, if you are truly pleased with me, I will speak; best of speakers, make my words come true.” Rāma's humility shows even here, for before asking a boon he makes sure of Indra's goodwill. And his gladness has a reason: the boon he is about to ask is not for himself but for others.

“Let all the monkeys who fought so bravely for my sake and went to the abode of Yama receive their lives again and rise up. The monkeys who for my sake were parted from their sons and wives — I want to see them all happy again, giver of honour. They were heroes and warriors who counted death as nothing; they strove and they fell. Bring them back to life, Purandara. They were devoted to my cause and cared nothing for death; by your grace let them be reunited with their own. That is the boon I choose. I want to see the langurs and the bears whole again, free of sickness and wounds, full of strength and courage. And wherever the monkeys may live, let there be flowers, roots and fruit even out of season, and rivers of clear water.” Rāma's first boon is not for his own kingdom but for the lives of those who helped him, and this is the proof of his gratitude. He asks not only for life but for health, strength, courage, food and water, their whole well-being; he knows that for monkeys who live in the forest, fruit, roots and water are the chief joys. By saying again and again “for my sake” and “my cause,” he acknowledges his debt. His thought for the monkeys parted from their sons and wives shows his fellow-feeling: he had known separation from Sītā himself, and he felt the separation of others. And in saying “that is the boon I choose” he names his boon plainly, as the proper form of asking requires.

Hearing the great-souled Rāghava's words, Indra answered warmly: “Dear Rāma, best of the Raghus, the boon you ask is a great one, but I have never had to say a thing twice, so it shall be. Let all who were killed by the rākṣasas in battle rise up, the bears and the langurs too, whose faces and arms were hacked off. Free of sickness and wounds, full of strength and courage, the monkeys will rise like sleepers when their sleep is over. They will all be reunited, in the greatest joy, with their friends, kinsmen, relations and families. And out of season, great archer, the trees will be bright with flowers and heavy with fruit, and the rivers full of water.” That he never has to say a thing twice shows that Indra's word is true: what he has once said he does not take back. He grants every part of Rāma's request in turn — life, health, reunion with their families, flowers and fruit out of season, and water in the rivers — to show that the boon is complete. The bears and the langurs are named separately so that every kind of monkey is included, and even faces and arms cut off by the rākṣasas are made whole again, which shows how wondrous the boon was. At once all those fine monkeys, whose bodies had been covered with wounds, rose up with their limbs whole and unhurt, as if they had simply been asleep, and all of them asked one another in astonishment, “What is this?” The image of sleep likens death to slumber: for the monkeys death had been only a long sleep, and their astonishment is natural, since they themselves did not know that they had died.

Seeing Kākutstha's purpose fully achieved, all the greatest of the gods, delighted, praised Rāma and Lakṣmaṇa and said: “King, go from here to Ayodhyā and send the monkeys home. Comfort Maithilī, so devoted to you and so renowned. Go and see your brother Bharata, who has been keeping vows in his grief for you, and great-souled Śatrughna and all your mothers, scorcher of foes; have yourself consecrated, and go and bring joy to the citizens.” Their counsel makes Rāma's next duties plain: to comfort Sītā, to see his brothers and mothers, to be consecrated, and to gladden his people. They call him “king” even before his consecration, for they already count him one, and the words about Bharata keeping vows in his grief recall the matted hair and bark garments he wore at Nandigrāma. Having said this, the thousand-eyed Indra took leave of Rāma and Lakṣmaṇa and went away happily with the gods in aerial cars as bright as the sun. Kākutstha saluted all those great gods and only then, with his brother Lakṣmaṇa, gave orders for the army to make camp; his courtesy never lapses. Then that great and glorious host, guarded by Lakṣmaṇa and Rāma, its soldiers all rejoicing, shone with splendour on every side like the night when the cool-rayed moon leads it. The image is lovely: the army brought back to life shines like a moonlit night; the darkness of the war has gone and peace has come. The sarga marks the turn from the sorrow of war to the joy of reunion. The army rests through the night, and in the morning, in the next sarga, come Vibhīṣaṇa's hospitality and the aerial car Puṣpaka.