राघवेण अनुभाषितं तत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा महेश्वरः शिवः ततः अपि शुभतरं वाक्यं व्याजहार — ‘पुष्कराक्ष, महाबाहो, महावक्षः, परंतप, धर्मभृतां वर, दिष्ट्या त्वया इदं कर्म कृतम्। सर्वस्य लोकस्य प्रवृद्धं दारुणं तमः, रावणजं भयं, दिष्ट्या त्वया संख्ये अपवृत्तम्। इदानीं दीनं भरतं, यशस्विनीं कौसल्यां, कैकेयीं, लक्ष्मणमातरं सुमित्रां च आश्वास्य दृष्ट्वा च, अयोध्यायां राज्यं प्राप्य, सुहृज्जनं नन्दयित्वा, इक्ष्वाकूणां कुले वंशं स्थापयित्वा, तुरगमेधेन अश्वमेधेन इष्ट्वा, अनुत्तमं यशः प्राप्य, ब्राह्मणेभ्यः धनं दत्त्वा च, महाबल, त्वं त्रिदिवं गन्तुम् अर्हसि।’ पूर्वसर्गयोः ब्रह्मा अग्निः च उक्तवन्तौ; अत्र त्रिमूर्तिषु तृतीयः शिवः वदति। तस्य वचनं रामस्य अवतारकार्यस्य शेषं भागं निर्दिशति — रावणवधः सिद्धः, किन्तु राजधर्मः, वंशस्थापनम्, यज्ञः, दानं च अवशिष्टानि। ‘दिष्ट्या’ इति शब्दस्य द्विरावृत्तिः हर्षस्य अभिव्यक्तिः। ब्रह्मा ‘दिवमाक्रम’ इति सद्यः गमनम् अवदत्; शिवः तु तत् संशोधयति — पृथिव्यां कर्तव्यं समाप्य एव गमनम् उचितम्। एतेन अग्रिमस्य रामराज्यस्य सूचना अपि दीयते। मातॄणां नामानि पृथक् पृथक् उक्तानि — कौसल्या, कैकेयी, सुमित्रा — येन कैकेयी अपि आश्वासनीया इति ध्वन्यते; एषः एव भावः अग्रे रामस्य वरयाचने प्रकटः भविष्यति। ‘भरतं दीनम्’ इति विशेषणं भरतस्य नन्दिग्रामे तपस्विवृत्तिं स्मारयति — सः अपि रामवत् चतुर्दशवर्षाणि दुःखम् अनुभूतवान्। अतः शिवस्य उपदेशे प्रथमं कर्तव्यम् एव भरतस्य आश्वासनम्। इक्ष्वाकुवंशस्य स्थापनम् इति वचनेन कुशलवयोः जन्म अपि दूरतः सूचितम्। यज्ञः, दानं, यशः — एते राज्ञः त्रयः धर्माः इति शिवः स्मारयति।

‘काकुत्स्थ, एषः विमानस्थः राजा दशरथः तव पिता, मानुषे लोके तव महायशाः गुरुः। त्वया सुपुत्रेण तारितः सः श्रीमान् इन्द्रलोकं गतः। लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह त्वम् एनम् अभिवादय।’ महादेवस्य वचः श्रुत्वा सहलक्ष्मणः राघवः विमानशिखरे स्थितस्य पितुः प्रणामम् अकरोत्। प्रभुः रामः भ्रात्रा लक्ष्मणेन सह स्वया लक्ष्म्या दीप्यमानं विरजोऽम्बरधारिणं पितरं ददर्श। दशरथः वनगमनात् अनन्तरं पुत्रशोकेन मृतः आसीत्; अतः एषः पितापुत्रयोः पुनर्मिलनस्य क्षणः सर्गस्य हृदयम्। ‘विरजोऽम्बरधारिणम्’ इति पदेन तस्य दिव्यं निर्मलं रूपं सूच्यते — मर्त्यलोकस्य रजः तस्मिन् नास्ति। ‘त्वया पुत्रेण तारितः’ इति वचनं पुत्रशब्दस्य व्युत्पत्तिं स्मारयति — पुन्नाम्नः नरकात् त्रायते इति पुत्रः। दशमः श्लोकः ‘दीप्यमानं स्वया लक्ष्म्या’ इति आरभ्यते। रामलक्ष्मणौ सह प्रणमतः — वनवासे यथा सहचरौ, तथा इह अपि। शिवः एव पितापुत्रयोः मिलनस्य निमित्तं भवति — देवाः रामस्य कार्ये तुष्टाः तस्मै पितुः दर्शनम् उपहाररूपेण ददति। पिता पुत्रं ‘गुरुः’ इति शब्देन निर्दिश्यते — मानुषे लोके दशरथः रामस्य गुरुः, इदानीं तु रामः एव पितुः तारकः।

विमानस्थः महीपतिः दशरथः प्राणैः अपि प्रियतरं पुत्रं दृष्ट्वा महता हर्षेण आविष्टः अभवत्। वरासनगतः सः महाबाहुः रामम् अङ्के आरोप्य बाहुभ्यां सम्परिष्वज्य ततः वाक्यम् आरभत — ‘राम, सत्यं प्रतिशृणोमि, त्वया विहीनस्य मम स्वर्गः सुरर्षभैः कृतः सम्मानः च न बहुमतः। अद्य त्वां निहतामित्रं सम्पूर्णमानसं निस्तीर्णवनवासं च दृष्ट्वा मम परा प्रीतिः आसीत्। वदतां वर, तव प्रव्राजनार्थानि यानि वाक्यानि कैकेय्या उक्तानि, तानि अद्यापि मम हृदये स्थितानि। अद्य त्वां सलक्ष्मणं कुशलिनं दृष्ट्वा परिष्वज्य च नीहारात् भास्करः इव दुःखात् विमुक्तः अस्मि। यथा धर्मात्मा कहोलः ब्राह्मणः अष्टावक्रेण पुत्रेण तारितः, तथा अहं त्वया सुपुत्रेण महात्मना तारितः। सौम्य, इदानीं जानामि यत् सुरेश्वरैः रावणस्य वधार्थम् इह पुरुषोत्तमः त्वं विहितः।’ चतुर्दशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। अष्टावक्रकथा — पिता कहोलः शास्त्रार्थे पराजितः जले निमज्जितः, पुत्रः अष्टावक्रः बन्दिनं जित्वा तं मोचितवान् इति महाभारते प्रसिद्धा। दशरथस्य हृदये कैकेय्याः वचनानि कण्टकवत् स्थितानि — स्वर्गे अपि तस्य शोकः न शान्तः आसीत्, यावत् पुत्रं कुशलिनं न अपश्यत्। ‘नीहारात् भास्करः इव’ इति उपमया तस्य मनसः प्रकाशः सूच्यते। सः स्वयं स्वीकरोति यत् इन्द्रलोकस्य भोगाः अपि पुत्रवियोगस्य दुःखं न अपनयन्ति — एतेन पितृस्नेहस्य गभीरता दर्श्यते। अन्ते दशरथः अपि रामस्य दिव्यत्वं जानाति — ‘सुरेश्वरैः विहितं पुरुषोत्तमम्’ इति; एवं पितुः दृष्टौ पुत्रः ईश्वरः अपि भवति, पुत्रः च एव तिष्ठति। सः रामम् अङ्के आरोपयति — यथा बाल्ये, तथा इदानीम् अपि। द्वादशत्रयोदशश्लोकयोः ‘सत्यं प्रतिशृणोमि’ इति शपथवचनं तस्य भावस्य दृढतां सूचयति।

‘राम, कौसल्या खलु सिद्धार्था, या वनात् निवृत्तं गृहं गतं शत्रुसूदनं त्वां संहृष्टा द्रक्ष्यति। ते नराः अपि सिद्धार्थाः, ये पुरीं गतं राज्ये अभिषिक्तं वसुधाधिपं त्वां द्रक्ष्यन्ति। अनुरक्तेन बलिना शुचिना धर्मचारिणा भरतेन समागतं त्वाम् अहं द्रष्टुम् इच्छेयम्। सौम्य, सीतया लक्ष्मणेन च सह वने वसता त्वया मत्प्रीत्या चतुर्दश समाः निर्यातिताः। निवृत्तवनवासः असि, प्रतिज्ञा पूरिता; रणे रावणं हत्वा देवताः परितोषिताः। शत्रुसूदन, श्लाघ्यं कर्म कृतं, यशः प्राप्तम्; भ्रातृभिः सह राज्यस्थः दीर्घम् आयुः अवाप्नुहि।’ एवं ब्रुवाणं राजानं रामः प्राञ्जलिः अब्रवीत् — ‘धर्मज्ञ, कैकेय्याः भरतस्य च विषये प्रसादं कुरु। सपुत्रां त्वां त्यजामि इति यत् त्वया कैकेयी उक्ता, सः घोरः शापः सपुत्रां कैकेयीं न स्पृशेत्, प्रभो।’ अत्र रामस्य औदार्यं परमम् — यया वनं प्रेषितः, तस्याः एव कल्याणं सः प्रथमं याचते। पितुः आशीर्वादस्य उत्तरे सः स्वार्थं किमपि न याचते, केवलं विमातुः भ्रातुः च शापमोचनम्। अयोध्याकाण्डे दशरथेन कैकेयी सपुत्रा परित्यक्ता आसीत्; सः शापः भरतम् अपि दहेत् इति रामस्य चिन्ता। एतेन भरतस्य राज्यत्यागस्य रामस्य च क्षमायाः परस्परप्रतिध्वनिः श्रूयते। दशरथस्य आशीर्वादे त्रयः अंशाः — कौसल्यायाः पौराणां च सिद्धार्थता, भरतेन सह समागमः, भ्रातृभिः सह दीर्घायुः राज्यं च। ‘मत्प्रीत्या’ इति पदेन सः स्वीकरोति यत् रामस्य वनवासः केवलं पितुः वचनस्य रक्षणार्थम् आसीत्। सपुत्रां कैकेयीं प्रति शापः दशरथेन अयोध्याकाण्डे क्रोधेन उक्तः; रामः तं शापं निवर्तयितुं पितरं प्रार्थयते।

‘तथा’ इति कृताञ्जलिं रामम् उक्त्वा सः महाराजः लक्ष्मणं परिष्वज्य पुनः वाक्यम् उवाच — ‘वैदेह्या सीतया सह भक्त्या रामं शुश्रूषता त्वया मम महती प्रीतिः कृता, धर्मफलं च प्राप्तम्। धर्मज्ञ, धर्मं प्राप्स्यसि, भुवि विपुलं यशः, रामे प्रसन्ने स्वर्गम् उत्तमं महिमानं च। सुमित्रानन्दवर्धन, भद्रं ते, रामं शुश्रूष; रामः सर्वस्य लोकस्य हितेषु सदा अभिरतः। सेन्द्राः त्रयः लोकाः, सिद्धाः परमर्षयः च एतं महात्मानं पुरुषोत्तमम् अभिवाद्य अर्चन्ति। सौम्य, यत् अव्यक्तम् अक्षरं ब्रह्मसम्मितं देवानां हृदयं गुह्यं च उक्तम्, तत् एषः परंतपः रामः एव। वैदेह्या सीतया सह एवम् अव्यग्रं शुश्रूषता त्वया धर्माचरणं विपुलं यशः च अवाप्तम्।’ दशरथः अपि अधुना ब्रह्मणः स्तुतिं समर्थयति — रामः परं ब्रह्म इति सः स्वर्गात् आगत्य जानाति। लक्ष्मणस्य सेवा तस्य धर्मः इति पुनः पुनः उक्तम्; तत्फलं च त्रिविधम् — धर्मः, यशः, स्वर्गः। ‘सुमित्रानन्दवर्धन’ इति सम्बोधनेन सुमित्रायाः वनगमनकाले उक्तम् ‘रामं दशरथं विद्धि’ इति वचनम् अपि स्मर्यते। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः वुल्गेटे ‘एवं शुश्रूषताव्यग्रम्’ इति पाठेन सप्तविंशतिं प्रतिध्वनयति। लक्ष्मणस्य सेवा न केवलं भ्रातृभक्तिः, अपितु ईश्वरसेवा इति दशरथः अत्र स्पष्टयति — ‘देवानां हृदयं गुह्यं रामः’ इति। अतः लक्ष्मणस्य त्यागः अपि सफलः। सीतायाः अपि उल्लेखः अस्मिन् उपदेशे द्विवारं कृतः — ‘वैदेह्या सह सीतया’ — यतः तया अपि लक्ष्मणवत् वने रामः सेवितः।

लक्ष्मणम् एवम् उक्त्वा राजा बद्धाञ्जलिं स्थितां स्नुषां सीतां ‘पुत्रि’ इति आभाष्य मधुरं शनैः एनाम् उवाच — ‘वैदेहि, इमं त्यागं प्रति मन्युः न कर्तव्यः; त्वद्धितैषिणा रामेण इदं तव विशुद्ध्यर्थं कृतम्। पुत्रि, तव इदं चारित्रलक्षणं सुदुष्करम्; यत् त्वया कृतं, तत् अन्यनारीणां यशः अभिभविष्यति। भर्तृशुश्रूषणं प्रति त्वं कामं न समाधेया — तत् त्वं स्वयम् एव जानासि; तथापि मया अवश्यं वाच्यम् — एषः ते परमं दैवतम्।’ इति पुत्रौ सीतां च प्रतिसमादिश्य दशरथः नृपः विमानेन इन्द्रलोकं ययौ। महानुभावः नृपोत्तमः श्रिया संहृष्टतनुः विमानम् आस्थाय पुत्रौ सीतया सह आमन्त्र्य देवप्रवरस्य इन्द्रस्य लोकं जगाम। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। श्वशुरस्य वचने सीतायाः सम्मानं रामस्य कर्मणः समर्थनं च उभयम् अपि अस्ति — पिता पुत्रस्य कठोरतां व्याख्याति, स्नुषायाः चारित्र्यं च सर्वनारीणाम् आदर्शं करोति। ‘पुत्रि’ इति सम्बोधनं सीतायै पितृवात्सल्यं दर्शयति, यत् अग्निपरीक्षायाः वेदनां शमयति। षट्त्रिंशः सप्तत्रिंशः च श्लोकौ सम्पूर्णतया वुल्गेटमात्रौ। ‘अन्यनारीणां यशो ह्यभिभविष्यति’ इति वचनं सीतायाः अग्निप्रवेशं पतिव्रतानां परमम् उदाहरणं करोति। दशरथस्य प्रस्थानम् अपि सुखान्तम् — सः संहृष्टतनुः सन् गच्छति, न तु पूर्ववत् शोकमग्नः। एवं अयोध्याकाण्डे आरब्धः पितृशोकः अत्र शान्तिं प्राप्नोति। ‘एष ते दैवतं परम्’ इति अन्तिमः उपदेशः भारतीयपरम्परायां पतिव्रताधर्मस्य सारः इति मन्यते।

రాఘవుడు పలికిన ఆ శుభవాక్యాన్ని విని మహేశ్వరుడైన శివుడు అంతకంటే శుభతరమైన మాట ఇలా పలికాడు — ‘పుష్కరాక్షా (తామరకన్నులవాడా), మహాబాహూ, విశాలవక్షస్సు గలవాడా, పరంతపా, ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడా, అదృష్టవశాత్తు నీవు ఈ కార్యాన్ని నెరవేర్చావు. సర్వలోకానికీ పెరిగిపోయిన దారుణమైన చీకటి, రావణుని వల్ల కలిగిన భయం, అదృష్టవశాత్తు నీచేత యుద్ధంలో తొలగించబడింది. ఇప్పుడు దీనుడైన భరతుణ్ణి, యశస్విని అయిన కౌసల్యను, కైకేయిని, లక్ష్మణుని తల్లి అయిన సుమిత్రను చూసి ఊరడించి, అయోధ్యలో రాజ్యాన్ని పొంది, మిత్రజనాన్ని ఆనందపరచి, ఇక్ష్వాకుల కులంలో వంశాన్ని స్థాపించి, తురగమేధమైన అశ్వమేధంతో యజ్ఞం చేసి, సాటిలేని కీర్తిని పొంది, బ్రాహ్మణులకు ధనం దానం చేసి, మహాబలా, నీవు స్వర్గానికి వెళ్ళదగినవాడవు.’ పూర్వసర్గలలో బ్రహ్మా అగ్నీ మాట్లాడారు; ఇక్కడ త్రిమూర్తులలో మూడవవాడైన శివుడు మాట్లాడుతున్నాడు. అతని మాట రాముని అవతారకార్యంలో మిగిలిన భాగాన్ని నిర్దేశిస్తుంది — రావణవధ సిద్ధించింది, కానీ రాజధర్మం, వంశస్థాపన, యజ్ఞం, దానం మిగిలి ఉన్నాయి. ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అనే శబ్దం రెండుసార్లు రావడం ఆనందాన్ని వ్యక్తం చేస్తుంది. బ్రహ్మ ‘దివమాక్రమ’ (స్వర్గానికి అధిరోహించు) అని వెంటనే వెళ్ళమన్నాడు; శివుడు మాత్రం దానిని సవరిస్తాడు — భూమిపై కర్తవ్యాన్ని పూర్తి చేసిన తరువాతనే వెళ్ళడం ఉచితం. దీనివల్ల రాబోయే రామరాజ్యానికి సూచన కూడా ఇవ్వబడుతుంది. తల్లుల పేర్లు విడివిడిగా చెప్పబడ్డాయి — కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్ర — దీనివల్ల కైకేయిని కూడా ఊరడించాలని ధ్వనిస్తుంది; ఇదే భావం ముందు రాముడు వరం కోరడంలో ప్రకటమవుతుంది. ‘భరతం దీనం’ (దీనుడైన భరతుడు) అనే విశేషణం నందిగ్రామంలో భరతుని తపస్వివృత్తిని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు కూడా రామునిలాగే పద్నాలుగేళ్ళు దుఃఖాన్ని అనుభవించాడు. అందువల్ల శివుని ఉపదేశంలో మొదటి కర్తవ్యం భరతుని ఊరడించడమే. ఇక్ష్వాకువంశ స్థాపన అనే మాటతో కుశలవుల జననం కూడా దూరం నుండి సూచించబడింది. యజ్ఞం, దానం, కీర్తి — ఇవి రాజు యొక్క మూడు ధర్మాలని శివుడు గుర్తుచేస్తాడు.

‘కాకుత్స్థా, విమానంలో ఉన్న ఈ రాజు దశరథుడు నీ తండ్రి, మానవలోకంలో మహాయశస్వి అయిన నీ గురువు. సుపుత్రుడవైన నీచేత తరింపజేయబడి ఆ శ్రీమంతుడు ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. నీ తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి ఇతనికి అభివాదం చెయ్యి.’ మహాదేవుని మాట విని లక్ష్మణునితో కూడిన రాఘవుడు విమానశిఖరం మీద ఉన్న తండ్రికి ప్రణామం చేశాడు. ప్రభువైన రాముడు తమ్ముడు లక్ష్మణునితో కలిసి, తన శోభతో ప్రకాశిస్తూ నిర్మలమైన వస్త్రాలు ధరించిన తండ్రిని చూశాడు. దశరథుడు రాముని వనగమనం తరువాత పుత్రశోకంతో మరణించాడు; అందువల్ల ఈ తండ్రీకొడుకుల పునర్మిలనక్షణం ఈ సర్గకు హృదయం. ‘విరజోఽంబరధారిణం’ (మలినం లేని వస్త్రాలు ధరించినవాడు) అనే పదంతో అతని దివ్యమైన నిర్మలరూపం సూచించబడుతుంది — మర్త్యలోకపు ధూళి అతనిపై లేదు. ‘త్వయా పుత్రేణ తారితః’ (పుత్రుడవైన నీచేత తరింపజేయబడ్డాడు) అనే మాట ‘పుత్ర’ శబ్దపు వ్యుత్పత్తిని గుర్తుచేస్తుంది — ‘పుత్’ అనే నరకం నుండి కాపాడేవాడు పుత్రుడు. పదవ శ్లోకం ‘దీప్యమానం స్వయా లక్ష్మ్యా’ (తన శోభతో ప్రకాశిస్తున్న) అని మొదలవుతుంది. రామలక్ష్మణులు కలిసి ప్రణమిస్తారు — వనవాసంలో సహచరులుగా ఉన్నట్లే ఇక్కడ కూడా. తండ్రీకొడుకుల కలయికకు శివుడే నిమిత్తమవుతాడు — రాముని కార్యంతో తృప్తిచెందిన దేవతలు అతనికి తండ్రి దర్శనాన్ని కానుకగా ఇస్తారు. తండ్రి ‘గురువు’ అనే శబ్దంతో నిర్దేశించబడతాడు — మానవలోకంలో దశరథుడు రామునికి గురువు, ఇప్పుడు మాత్రం రాముడే తండ్రిని తరింపజేసేవాడు.

విమానంలో ఉన్న భూపతి దశరథుడు ప్రాణాల కంటే ప్రియమైన కుమారుణ్ణి చూసి మహా ఆనందంతో నిండిపోయాడు. శ్రేష్ఠాసనంపై కూర్చున్న ఆ మహాబాహువు రాముణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుని, రెండు చేతులతో గాఢంగా కౌగిలించుకుని, తరువాత ఇలా మాట్లాడసాగాడు — ‘రామా, సత్యంగా ప్రమాణం చేసి చెబుతున్నాను, నీవు లేని నాకు స్వర్గమూ, దేవశ్రేష్ఠులు చేసిన సన్మానమూ గొప్పగా అనిపించలేదు. ఈ రోజు శత్రువులను సంహరించి, మనోరథం నెరవేరి, వనవాసాన్ని దాటిన నిన్ను చూసి నాకు పరమానందం కలిగింది. వక్తలలో శ్రేష్ఠుడా, నిన్ను అడవికి పంపడానికి కైకేయి పలికిన మాటలు ఈనాటికీ నా హృదయంలో నిలిచి ఉన్నాయి. ఈ రోజు లక్ష్మణునితో కూడా క్షేమంగా ఉన్న నిన్ను చూసి కౌగిలించుకుని, మంచు నుండి సూర్యుడు విడివడినట్లు దుఃఖం నుండి విముక్తుడనయ్యాను. ధర్మాత్ముడైన కహోళుడనే బ్రాహ్మణుడు అష్టావక్రుడనే కుమారుని చేత తరింపజేయబడినట్లే, మహాత్ముడవైన సుపుత్రుడవు నీచేత నేను తరింపజేయబడ్డాను. సౌమ్యా, రావణుని వధ కోసం దేవేశ్వరులు పురుషోత్తముడవైన నిన్ను ఇక్కడ నియమించారని ఇప్పుడు నాకు తెలుస్తోంది.’ పద్నాలుగవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. అష్టావక్రుని కథ — తండ్రి కహోళుడు శాస్త్రవాదంలో ఓడిపోయి నీటిలో ముంచబడ్డాడు, కుమారుడు అష్టావక్రుడు వందిని జయించి అతణ్ణి విడిపించాడు — మహాభారతంలో ప్రసిద్ధం. దశరథుని హృదయంలో కైకేయి మాటలు ముళ్ళలా నిలిచి ఉన్నాయి — కుమారుణ్ణి క్షేమంగా చూసేవరకు స్వర్గంలో కూడా అతని శోకం శాంతించలేదు. ‘మంచు నుండి సూర్యుడిలా’ అనే ఉపమానంతో అతని మనస్సుకు కలిగిన ప్రకాశం సూచించబడుతుంది. ఇంద్రలోకపు భోగాలు కూడా పుత్రవియోగదుఃఖాన్ని తొలగించలేవని అతడే స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు — దీనివల్ల పితృప్రేమ లోతు కనిపిస్తుంది. చివరకు దశరథుడు కూడా రాముని దివ్యత్వాన్ని ఎరుగుతాడు — ‘దేవేశ్వరులు నియమించిన పురుషోత్తముడు’ అని; ఇలా తండ్రి దృష్టిలో కుమారుడు ఈశ్వరుడూ అవుతాడు, కుమారుడుగానే నిలుస్తాడు కూడా. అతడు రాముణ్ణి ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకుంటాడు — బాల్యంలో లాగే ఇప్పుడు కూడా. పన్నెండు, పదమూడు శ్లోకాలలోని ‘సత్యం ప్రతిశృణోమి’ (సత్యంగా ప్రమాణం చేస్తున్నాను) అనే శపథవచనం అతని భావపు దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది.

‘రామా, వనం నుండి తిరిగి ఇంటికి వచ్చిన శత్రుసూదనుడవైన నిన్ను సంతోషంతో చూడబోయే కౌసల్య నిజంగా కృతార్థురాలు. నగరానికి వెళ్ళి రాజ్యాభిషిక్తుడవై భూపతివైన నిన్ను చూడబోయే మానవులు కూడా కృతార్థులే. అనురక్తుడూ బలవంతుడూ శుచి అయినవాడూ ధర్మచారి అయిన భరతునితో కలిసిన నిన్ను నేను చూడాలని కోరుకుంటున్నాను. సౌమ్యా, సీతతోనూ లక్ష్మణునితోనూ కలిసి వనంలో నివసిస్తూ నా ప్రీతి కోసం నీవు పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గడిపావు. నీ వనవాసం ముగిసింది, ప్రతిజ్ఞ నెరవేరింది; యుద్ధంలో రావణుని చంపి దేవతలను సంతృప్తిపరిచావు. శత్రుసూదనా, ప్రశంసనీయమైన కార్యం చేశావు, కీర్తిని పొందావు; సోదరులతో కలిసి రాజ్యంలో ఉండి దీర్ఘాయుష్షును పొందు.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న రాజుతో రాముడు దోసిలి జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘ధర్మజ్ఞా, కైకేయి విషయంలోనూ భరతుని విషయంలోనూ అనుగ్రహం చూపు. ‘కుమారునితో సహా నిన్ను విడిచిపెడుతున్నాను’ అని నీవు కైకేయితో అన్న ఆ ఘోరమైన శాపం కుమారునితో కూడిన కైకేయిని తాకకూడదు, ప్రభూ.’ ఇక్కడ రాముని ఔదార్యం పరమోన్నతం — తనను అడవికి పంపిన ఆమె కల్యాణాన్నే అతడు మొదట కోరుతాడు. తండ్రి ఆశీర్వాదానికి జవాబుగా అతడు తనకోసం ఏమీ కోరడు, కేవలం సవతితల్లికీ సోదరునికీ శాపవిమోచనాన్ని మాత్రమే కోరుతాడు. అయోధ్యాకాండలో దశరథుడు కైకేయిని కుమారునితో సహా పరిత్యజించాడు; ఆ శాపం భరతుణ్ణి కూడా దహిస్తుందేమోనని రాముని చింత. దీనివల్ల భరతుని రాజ్యత్యాగానికీ రాముని క్షమకూ పరస్పర ప్రతిధ్వని వినిపిస్తుంది. దశరథుని ఆశీర్వాదంలో మూడు అంశాలున్నాయి — కౌసల్యకూ పౌరులకూ కృతార్థత, భరతునితో సమాగమం, సోదరులతో కలిసి దీర్ఘాయుష్షూ రాజ్యమూ. ‘మత్ప్రీత్యా’ (నా ప్రీతి కోసం) అనే పదంతో రాముని వనవాసం కేవలం తండ్రి మాటను కాపాడడం కోసమేనని అతడు అంగీకరిస్తాడు. కుమారునితో కూడిన కైకేయిపై శాపాన్ని దశరథుడు అయోధ్యాకాండలో కోపంతో పలికాడు; ఆ శాపాన్ని ఉపసంహరించమని రాముడు తండ్రిని ప్రార్థిస్తాడు.

దోసిలి జోడించిన రామునితో ‘అలాగే’ అని చెప్పి, ఆ మహారాజు లక్ష్మణుణ్ణి కౌగిలించుకుని మళ్ళీ ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి భక్తితో రామునికి సేవ చేస్తూ నీవు నాకు మహా ప్రీతి కలిగించావు, ధర్మఫలాన్ని కూడా పొందావు. ధర్మజ్ఞా, నీవు ధర్మాన్నీ, భూమిపై విపులమైన కీర్తినీ, రాముడు ప్రసన్నుడైతే ఉత్తమమైన స్వర్గాన్నీ మహిమనూ పొందుతావు. సుమిత్రానందవర్ధనా (సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచేవాడా), నీకు శుభమగుగాక, రామునికి సేవ చెయ్యి; రాముడు ఎల్లప్పుడూ సర్వలోకహితంలో నిమగ్నుడై ఉంటాడు. ఇంద్రునితో కూడిన మూడు లోకాలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ఈ మహాత్ముడైన పురుషోత్తమునికి అభివాదం చేసి అర్చిస్తారు. సౌమ్యా, అవ్యక్తమూ అక్షరమూ బ్రహ్మసమానమూ అయినదీ, దేవతల హృదయమూ రహస్యమూ అని చెప్పబడినదీ — అది పరంతపుడైన ఈ రాముడే. వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి ఇలా ఏకాగ్రతతో సేవ చేస్తూ నీవు ధర్మాచరణనూ విపులమైన కీర్తినీ పొందావు.’ దశరథుడు కూడా ఇప్పుడు బ్రహ్మస్తుతిని సమర్థిస్తాడు — రాముడు పరబ్రహ్మమని అతడు స్వర్గం నుండి వచ్చి ఎరుగుతాడు. లక్ష్మణుని సేవ అతని ధర్మమని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పబడింది; దాని ఫలం మూడు విధాలు — ధర్మం, కీర్తి, స్వర్గం. ‘సుమిత్రానందవర్ధన’ అనే సంబోధనతో వనగమనకాలంలో సుమిత్ర పలికిన ‘రామం దశరథం విద్ధి’ (రాముణ్ణి దశరథునిగా తెలుసుకో) అనే మాట కూడా స్మరణకు వస్తుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో ‘ఏవం శుశ్రూషతావ్యగ్రం’ అనే పాఠంతో ఇరవై ఏడవ శ్లోకాన్ని ప్రతిధ్వనిస్తుంది. లక్ష్మణుని సేవ కేవలం భ్రాతృభక్తి కాదు, ఈశ్వరసేవ అని దశరథుడు ఇక్కడ స్పష్టం చేస్తాడు — ‘దేవతల హృదయమూ రహస్యమూ రాముడే’ అని. అందువల్ల లక్ష్మణుని త్యాగం కూడా సఫలమైంది. ఈ ఉపదేశంలో సీత ప్రస్తావన కూడా రెండుసార్లు వచ్చింది — ‘వైదేహ్యా సహ సీతయా’ (వైదేహి అయిన సీతతో కలిసి) — ఎందుకంటే ఆమె కూడా లక్ష్మణునిలాగే వనంలో రామునికి సేవ చేసింది.

లక్ష్మణునితో ఇలా చెప్పి, రాజు దోసిలి జోడించి నిలుచున్న కోడలు సీతను ‘పుత్రీ’ అని పిలిచి మధురంగా మెల్లగా ఆమెతో ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, ఈ పరిత్యాగం విషయంలో కోపం పెట్టుకోకు; నీ హితాన్ని కోరే రాముడు నీ విశుద్ధి కోసమే దీనిని చేశాడు. పుత్రీ, నీ ఈ శీలప్రదర్శన అత్యంత దుష్కరమైనది; నీవు చేసినది ఇతర స్త్రీల కీర్తిని మించిపోతుంది. భర్తను సేవించడం గురించి నీకు ఉపదేశించవలసిన అవసరం లేదు — అది నీకు నీవే తెలుసు; అయినా నేను తప్పక చెప్పాలి — ఇతడే నీకు పరమదైవం.’ ఇలా ఇద్దరు కుమారులకూ సీతకూ ఆదేశించి రాజు దశరథుడు విమానంలో ఇంద్రలోకానికి వెళ్ళాడు. మహానుభావుడూ రాజశ్రేష్ఠుడూ అయిన అతడు శోభతో పులకించిన శరీరంతో విమానాన్ని అధిరోహించి, సీతతో కూడిన కుమారులిద్దరి వద్దా సెలవు తీసుకుని, దేవశ్రేష్ఠుడైన ఇంద్రుని లోకానికి వెళ్ళాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతివృత్తంలో రచించబడింది. మామగారి మాటలో సీతకు సమ్మానమూ, రాముని కార్యానికి సమర్థనా రెండూ ఉన్నాయి — తండ్రి కుమారుని కాఠిన్యాన్ని వివరిస్తాడు, కోడలి శీలాన్ని స్త్రీలందరికీ ఆదర్శంగా చేస్తాడు. ‘పుత్రీ’ అనే సంబోధన సీతపై పితృవాత్సల్యాన్ని చూపిస్తుంది, అది అగ్నిపరీక్ష వేదనను ఉపశమింపజేస్తుంది. ముప్పై ఆరు, ముప్పై ఏడు శ్లోకాలు పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘అన్యనారీణాం యశో హ్యభిభవిష్యతి’ (ఇతర స్త్రీల కీర్తిని మించిపోతుంది) అనే మాట సీత అగ్నిప్రవేశాన్ని పతివ్రతలకు పరమోదాహరణగా చేస్తుంది. దశరథుని నిష్క్రమణ కూడా సుఖాంతమే — అతడు పులకించిన శరీరంతో వెళ్తాడు, మునుపటిలా శోకమగ్నుడై కాదు. ఇలా అయోధ్యాకాండలో మొదలైన పితృశోకం ఇక్కడ శాంతిని పొందుతుంది. ‘ఏష తే దైవతం పరం’ (ఇతడే నీకు పరమదైవం) అనే చివరి ఉపదేశం భారతీయ సంప్రదాయంలో పతివ్రతాధర్మపు సారంగా భావించబడుతుంది.

ராகவன் சொன்ன அந்த மங்கலச் சொல்லைக் கேட்டு, மகேசுவரனான சிவன் அதனினும் மங்கலமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தாமரைக் கண்ணனே, நீண்ட கைகளும் அகன்ற மார்பும் உடையவனே, பகைவரை வாட்டுபவனே, அறத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனே, நல்லூழாக இந்தச் செயல் உன்னால் செய்து முடிக்கப்பட்டது. உலகம் முழுவதையும் சூழ்ந்து பெருகியிருந்த கொடிய இருளான ராவணனால் விளைந்த அச்சம், நல்லூழாகப் போரில் உன்னால் நீக்கப்பட்டது. இனி வாடியிருக்கும் பரதனையும், புகழுடைய கௌசல்யையையும், கைகேயியையும், லக்ஷ்மணனின் தாயான சுமித்திரையையும் கண்டு ஆறுதல் சொல்லி, அயோத்தியில் அரசைப் பெற்று, நண்பர்களை மகிழ்வித்து, இக்ஷ்வாகுக்களின் குலத்தில் வம்சத்தை நிலைநாட்டி, அசுவமேத வேள்வி செய்து, ஒப்பற்ற புகழைப் பெற்று, அந்தணர்களுக்குச் செல்வத்தை வழங்கிய பின், பெரும் வலிமையுடையவனே, நீ விண்ணுலகுக்குச் செல்லத் தகும்.’ முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் பிரம்மனும் அக்கினியும் பேசினார்கள்; இங்கே மும்மூர்த்திகளில் மூன்றாமவனான சிவன் பேசுகிறான். அவனுடைய சொல் ராமனின் அவதாரப் பணியில் எஞ்சியிருக்கும் பகுதியைச் சுட்டுகிறது — ராவண வதம் நிறைவேறியது; ஆனால் அரசறம், வம்சத்தை நிலைநாட்டுதல், வேள்வி, கொடை ஆகியவை எஞ்சியுள்ளன. ‘திஷ்ட்யா’ — ‘நல்லூழாக’ — என்ற சொல் இருமுறை வருவது மகிழ்ச்சியின் வெளிப்பாடு. பிரம்மன் ‘திவமாக்ரம’ என்று உடனடியாகச் செல்லச் சொன்னான்; சிவனோ அதைத் திருத்துகிறான் — பூமியில் கடமைகளை முடித்த பின்னரே செல்வது தகும். இதனால் அடுத்து வரும் ராமராஜ்யத்தின் குறிப்பும் தரப்படுகிறது. தாய்மார்களின் பெயர்கள் தனித்தனியாகச் சொல்லப்படுகின்றன — கௌசல்யை, கைகேயி, சுமித்திரை — இதனால் கைகேயியும் ஆறுதல் பெறத் தக்கவள் என்பது குறிப்பாக உணர்த்தப்படுகிறது; இதே உணர்வு அடுத்து ராமன் வரம் கேட்பதில் வெளிப்படும். ‘பரதம் தீனம்’ — ‘வாடியிருக்கும் பரதன்’ — என்ற அடைமொழி நந்திகிராமத்தில் பரதன் மேற்கொண்ட தவ வாழ்வை நினைவூட்டுகிறது — அவனும் ராமனைப் போலவே பதினான்கு ஆண்டுகள் துயரை அனுபவித்தான். ஆகவே சிவனின் அறிவுரையில் முதல் கடமையே பரதனுக்கு ஆறுதல் சொல்வது. இக்ஷ்வாகு வம்சத்தை நிலைநாட்டுதல் என்ற சொல்லால் குசன், லவன் ஆகியோரின் பிறப்பும் தொலைவிலிருந்து சுட்டப்படுகிறது. வேள்வி, கொடை, புகழ் — இவை அரசனின் மூன்று அறங்கள் என்று சிவன் நினைவூட்டுகிறான்.

‘காகுத்ஸ்தா, விமானத்தில் நிற்கும் இந்த அரசன் தசரதன் உன் தந்தை; மனித உலகில் உனக்குப் பெரும் புகழுடைய பெரியவர். நல்ல மகனான உன்னால் கரையேற்றப்பட்ட அந்தச் சிறப்புமிக்கவர் இந்திரலோகம் அடைந்தார். தம்பி லக்ஷ்மணனோடு நீ இவரை வணங்கு.’ மகாதேவனின் சொல்லைக் கேட்டு, லக்ஷ்மணனோடு ராகவன் விமானத்தின் உச்சியில் நின்ற தந்தையை வணங்கினான். தலைவனான ராமன் தம்பி லக்ஷ்மணனோடு, தன் சொந்தப் பொலிவால் ஒளிர்பவரும், மாசற்ற ஆடை அணிந்தவருமான தந்தையைக் கண்டான். ராமன் வனம் சென்ற பின் தசரதன் புத்திரசோகத்தால் இறந்திருந்தார்; ஆகவே தந்தையும் மகனும் மீண்டும் இணையும் இந்தக் கணமே சர்க்கத்தின் இதயம். ‘விரஜோ(அ)ம்பரதாரிணம்’ — ‘மாசற்ற ஆடை அணிந்தவர்’ — என்ற சொல்லால் அவருடைய தெய்விகமான, தூய வடிவம் சுட்டப்படுகிறது — மண்ணுலகின் தூசி அவரிடம் இல்லை. ‘உன்னால் மகனால் கரையேற்றப்பட்டார்’ என்ற சொல் ‘புத்திரன்’ என்ற சொல்லின் வேர்ப்பொருளை நினைவூட்டுகிறது — ‘புத்’ என்னும் நரகத்திலிருந்து காப்பவன் புத்திரன். பத்தாவது சுலோகம் ‘தீப்யமானம் ஸ்வயா லக்ஷ்ம்யா’ என்று தொடங்குகிறது. ராமனும் லக்ஷ்மணனும் சேர்ந்தே வணங்குகிறார்கள் — வனவாசத்தில் உடன் இருந்தது போலவே இங்கும். சிவனே தந்தையும் மகனும் இணைவதற்குக் காரணமாகிறான் — ராமனின் செயலால் மகிழ்ந்த தேவர்கள் அவனுக்குத் தந்தையின் தரிசனத்தைப் பரிசாக அளிக்கிறார்கள். தந்தை மகனிடம் ‘குரு’ (பெரியவர்) என்ற சொல்லால் குறிப்பிடப்படுகிறார் — மனித உலகில் தசரதன் ராமனுக்குப் பெரியவர்; இப்போதோ ராமனே தந்தையைக் கரையேற்றியவன்.

விமானத்தில் இருந்த மன்னன் தசரதன், உயிரினும் இனிய மகனைக் கண்டு பெரும் மகிழ்ச்சியில் ஆழ்ந்தான். சிறந்த இருக்கையில் அமர்ந்திருந்த நீண்ட கைகளுடைய அவன் ராமனை மடியில் அமர்த்தி, இரு கைகளாலும் தழுவிக்கொண்டு பேசத் தொடங்கினான்: ‘ராமா, உண்மையாக உறுதியளிக்கிறேன் — நீ இல்லாத எனக்கு விண்ணுலகமும், தேவர்களில் சிறந்தோர் செய்த மரியாதையும் பெரிதாகத் தோன்றவில்லை. இன்று பகைவரைக் கொன்று, மனம் நிறைவுற்று, வனவாசத்தைக் கடந்து வந்த உன்னைக் கண்டு எனக்குப் பேரன்பு உண்டாயிற்று. சொல்வல்லோரில் சிறந்தவனே, உன்னை வனத்திற்கு அனுப்புவதற்காகக் கைகேயி சொன்ன சொற்கள் இன்றும் என் இதயத்தில் நிலைத்திருக்கின்றன. இன்று லக்ஷ்மணனோடு நலமாக இருக்கும் உன்னைக் கண்டு தழுவி, பனியிலிருந்து விடுபட்ட சூரியனைப் போல நான் துயரிலிருந்து விடுபட்டேன். அறவுள்ளம் கொண்ட கஹோளன் என்ற அந்தணன் தன் மகன் அஷ்டாவக்கிரனால் கரையேற்றப்பட்டது போல, நல்ல மகனும் பெருந்தன்மையுடையவனுமான உன்னால் நான் கரையேற்றப்பட்டேன். அன்பனே, ராவணனைக் கொல்வதற்காகவே தேவர் தலைவர்களால் புருஷோத்தமனான நீ இங்கே அனுப்பப்பட்டாய் என்று இப்போது அறிகிறேன்.’ பதினான்காவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அஷ்டாவக்கிரன் கதை — தந்தை கஹோளன் சாஸ்திர விவாதத்தில் தோற்று நீரில் மூழ்கடிக்கப்பட்டான்; மகன் அஷ்டாவக்கிரன் பந்தியை வென்று அவனை விடுவித்தான் — என்பது மகாபாரதத்தில் புகழ்பெற்றது. தசரதனின் இதயத்தில் கைகேயியின் சொற்கள் முள்ளைப் போலத் தைத்திருந்தன — மகனை நலமாகக் காணும் வரை விண்ணுலகிலும் அவனுடைய துயர் தணியவில்லை. ‘பனியிலிருந்து சூரியனைப் போல’ என்ற உவமையால் அவனுடைய மனத்தின் ஒளி சுட்டப்படுகிறது. இந்திரலோகத்தின் இன்பங்களும் மகனைப் பிரிந்த துயரைப் போக்கவில்லை என்று அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான் — இதனால் தந்தையன்பின் ஆழம் காட்டப்படுகிறது. இறுதியில் தசரதனும் ராமனின் தெய்விகத் தன்மையை அறிகிறான் — ‘தேவர் தலைவர்களால் அனுப்பப்பட்ட புருஷோத்தமன்’ என்று; இவ்வாறு தந்தையின் பார்வையில் மகன் இறைவனாகவும் ஆகிறான், மகனாகவும் நிலைக்கிறான். அவன் ராமனை மடியில் அமர்த்துகிறான் — சிறுவயதில் போலவே இப்போதும். பன்னிரண்டு, பதின்மூன்றாவது சுலோகங்களில் ‘ஸத்யம் ப்ரதிஶ்ருணோமி’ — ‘உண்மையாக உறுதியளிக்கிறேன்’ — என்ற ஆணைச் சொல் அவனுடைய உணர்வின் உறுதியைக் காட்டுகிறது.

‘ராமா, வனத்திலிருந்து திரும்பி வீடு வந்த, பகைவரை அழிப்பவனான உன்னை மகிழ்வோடு காணப்போகும் கௌசல்யை உண்மையில் பேறு பெற்றவள். நகருக்கு வந்து அரசனாக முடிசூட்டப்பெற்று பூமிக்குத் தலைவனான உன்னைக் காணப்போகும் மனிதர்களும் பேறு பெற்றவர்கள். அன்புடையவனும், வலிமையுடையவனும், தூயவனும், அறவழி நடப்பவனுமான பரதனோடு நீ இணைவதைக் காண நான் விரும்புகிறேன். அன்பனே, சீதையோடும் லக்ஷ்மணனோடும் வனத்தில் வசித்து, என் மகிழ்ச்சிக்காகப் பதினான்கு ஆண்டுகளை நீ கழித்தாய். வனவாசம் முடிந்தது, உறுதிமொழி நிறைவேறியது; போரில் ராவணனைக் கொன்று தேவர்களை மகிழ்வித்தாய். பகைவரை அழிப்பவனே, போற்றத்தக்க செயலைச் செய்தாய், புகழைப் பெற்றாய்; உடன்பிறந்தோரோடு அரசில் நிலைத்து நீண்ட ஆயுளைப் பெறுவாயாக.’ இவ்வாறு சொன்ன அரசனிடம் ராமன் கைகூப்பிச் சொன்னான்: ‘அறம் அறிந்தவரே, கைகேயியிடமும் பரதனிடமும் அருள் காட்டுங்கள். மகனோடு உன்னைக் கைவிடுகிறேன் என்று நீங்கள் கைகேயியிடம் சொன்ன அந்தக் கொடிய சாபம், மகனோடு கைகேயியைத் தீண்டாதிருக்கட்டும், பிரபுவே.’ இங்கே ராமனின் பெருந்தன்மை உச்சமானது — தன்னை வனத்திற்கு அனுப்பியவளின் நலனையே அவன் முதலில் வேண்டுகிறான். தந்தையின் ஆசிக்கு மறுமொழியாக அவன் தனக்காக எதையும் கேட்கவில்லை; சிற்றன்னைக்கும் தம்பிக்கும் சாப விடுதலையை மட்டுமே கேட்கிறான். அயோத்தியா காண்டத்தில் தசரதன் கைகேயியை மகனோடு கைவிட்டிருந்தான்; அந்தச் சாபம் பரதனையும் சுடக்கூடும் என்பது ராமனின் கவலை. இதனால் பரதனின் அரசுத் துறவும் ராமனின் மன்னிப்பும் ஒன்றையொன்று எதிரொலிப்பது கேட்கிறது. தசரதனின் ஆசியில் மூன்று கூறுகள் — கௌசல்யையும் நகர மக்களும் பேறு பெறுதல், பரதனோடு இணைதல், உடன்பிறந்தோரோடு நீண்ட ஆயுளும் அரசும். ‘மத்ப்ரீத்யா’ — ‘என் மகிழ்ச்சிக்காக’ — என்ற சொல்லால், ராமனின் வனவாசம் தந்தையின் சொல்லைக் காப்பதற்காக மட்டுமே என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான். மகனோடு கைகேயிக்கு எதிரான சாபம் அயோத்தியா காண்டத்தில் தசரதனால் சினத்தோடு சொல்லப்பட்டது; ராமன் அந்தச் சாபத்தைத் திரும்பப்பெறுமாறு தந்தையை வேண்டுகிறான்.

‘அப்படியே’ என்று கைகூப்பிய ராமனிடம் சொல்லிவிட்டு, அந்த மகாராஜன் லக்ஷ்மணனைத் தழுவி மீண்டும் சொன்னான்: ‘வைதேகியான சீதையோடு பக்தியுடன் ராமனுக்குப் பணிவிடை செய்ததால் நீ எனக்குப் பெரும் மகிழ்ச்சியை அளித்தாய்; அறத்தின் பலனையும் பெற்றாய். அறம் அறிந்தவனே, ராமன் மகிழ்ந்திருக்கும்போது நீ அறத்தையும், பூமியில் பெரும் புகழையும், மேலான விண்ணுலகையும் பெருமையையும் பெறுவாய். சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனே, உனக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; ராமனுக்குப் பணிவிடை செய்; ராமன் எப்போதும் உலகம் முழுவதன் நலனிலேயே ஈடுபட்டிருப்பவன். இந்திரனோடு மூன்று உலகங்களும், சித்தர்களும், பரமரிஷிகளும் இந்தப் பெருந்தன்மையுடைய புருஷோத்தமனை வணங்கிப் பூசிக்கிறார்கள். அன்பனே, வெளிப்படாததும், அழிவற்றதும், பிரம்மத்திற்கு நிகரானதும், தேவர்களின் இதயமும் மறைபொருளும் என்று சொல்லப்படுவது எதுவோ, அது பகைவரை வாட்டும் இந்த ராமனே. வைதேகியான சீதையோடு இவ்வாறு கவனம் சிதறாமல் பணிவிடை செய்த நீ, அற ஒழுக்கத்தையும் பெரும் புகழையும் பெற்றாய்.’ தசரதனும் இப்போது பிரம்மனின் துதியை உறுதிப்படுத்துகிறான் — ராமன் பரம்பொருள் என்பதை அவன் விண்ணுலகிலிருந்து வந்து அறிகிறான். லக்ஷ்மணனின் பணிவிடையே அவனுடைய அறம் என்று மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது; அதன் பலன் மூவகை — அறம், புகழ், விண்ணுலகம். ‘சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனே’ என்ற விளியால், வனம் செல்லும்போது சுமித்திரை சொன்ன ‘ராமனைத் தசரதனாக அறி’ என்ற சொல்லும் நினைவுக்கு வருகிறது. முப்பத்து மூன்றாவது சுலோகம், வல்கேட் பாடத்தில் ‘ஏவம் ஶுஶ்ரூஷதாவ்யக்ரம்’ என்ற பாடத்தால், இருபத்தேழாவதை எதிரொலிக்கிறது. லக்ஷ்மணனின் பணிவிடை வெறும் சகோதர பக்தி அல்ல, இறைப்பணி என்று தசரதன் இங்கே தெளிவுபடுத்துகிறான் — ‘ராமன் தேவர்களின் இதயமும் மறைபொருளும்’ என்று. ஆகவே லக்ஷ்மணனின் தியாகமும் பயன் பெற்றது. இந்த அறிவுரையில் சீதையும் இருமுறை குறிப்பிடப்படுகிறாள் — ‘வைதேகியான சீதையோடு’ — ஏனெனில் அவளும் லக்ஷ்மணனைப் போலவே வனத்தில் ராமனுக்குப் பணிவிடை செய்தாள்.

லக்ஷ்மணனிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, அரசன் கைகூப்பி நின்ற மருமகள் சீதையை ‘மகளே’ என்று அழைத்து, இனிமையாக, மெதுவாக அவளிடம் சொன்னான்: ‘வைதேகி, இந்தக் கைவிடலைக் குறித்து நீ மனக்குறை கொள்ளக்கூடாது; உன் நலனை விரும்பும் ராமன் உன் தூய்மையை நிறுவுவதற்காகவே இதைச் செய்தான். மகளே, உன் ஒழுக்கத்தைக் காட்டும் இந்தச் செயல் மிக அரியது; நீ செய்தது பிற பெண்களின் புகழையெல்லாம் விஞ்சிவிடும். கணவனுக்குப் பணிவிடை செய்வது பற்றி உனக்கு அறிவுறுத்த வேண்டியதில்லை — அதை நீயே அறிவாய்; ஆயினும் நான் சொல்லியே ஆக வேண்டும் — இவனே உனக்கு மேலான தெய்வம்.’ இவ்வாறு மகன்கள் இருவருக்கும் சீதைக்கும் அறிவுரை சொல்லி, மன்னன் தசரதன் விமானத்தில் இந்திரலோகம் சென்றான். பெருமையுடையவனும் மன்னர்களில் சிறந்தவனுமான அவன், பொலிவால் உடல் சிலிர்க்க மகிழ்ந்தவனாக, விமானத்தில் ஏறி, மகன்கள் இருவரிடமும் சீதையிடமும் விடைபெற்று, தேவர்களில் சிறந்த இந்திரனின் உலகிற்குச் சென்றான். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. மாமனாரின் சொல்லில் சீதைக்கு மரியாதையும், ராமனின் செயலுக்கு ஆதரவும் இரண்டுமே உள்ளன — தந்தை மகனின் கடுமையை விளக்குகிறான்; மருமகளின் ஒழுக்கத்தை எல்லாப் பெண்களுக்கும் இலட்சியமாக்குகிறான். ‘மகளே’ என்ற விளி சீதையிடம் தந்தையன்பைக் காட்டுகிறது; அது அக்கினிப் பரீட்சையின் வேதனையைத் தணிக்கிறது. முப்பத்தாறாவது, முப்பத்தேழாவது சுலோகங்கள் முழுமையாக வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ‘பிற பெண்களின் புகழை விஞ்சிவிடும்’ என்ற சொல் சீதையின் அக்கினிப் பிரவேசத்தைக் கற்புடைய பெண்டிரின் மேலான எடுத்துக்காட்டாக்குகிறது. தசரதனின் புறப்பாடும் இன்பமாக முடிகிறது — அவன் முன்போலத் துயரில் ஆழ்ந்தவனாக அல்ல, உடல் சிலிர்க்க மகிழ்ந்தவனாகச் செல்கிறான். இவ்வாறு அயோத்தியா காண்டத்தில் தொடங்கிய தந்தையின் துயர் இங்கே அமைதி பெறுகிறது. ‘ஏஷ தே தைவதம் பரம்’ — ‘இவனே உனக்கு மேலான தெய்வம்’ — என்ற இறுதி அறிவுரை இந்திய மரபில் கற்பு நெறியின் சாரமாகக் கருதப்படுகிறது.

ರಾಘವನು ನುಡಿದ ಆ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹೇಶ್ವರನಾದ ಶಿವನು ಅದಕ್ಕಿಂತಲೂ ಶುಭತರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡಿದನು — ‘ಕಮಲನಯನನೇ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಿಶಾಲವಕ್ಷನೇ, ಪರಂತಪನೇ, ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಈ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ಸಮಸ್ತ ಲೋಕವನ್ನೂ ಆವರಿಸಿ ಬೆಳೆದಿದ್ದ ದಾರುಣವಾದ ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು, ರಾವಣನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಭಯವನ್ನು, ಸುದೈವದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಲಗಿಸಿದೆ. ಈಗ ದೀನನಾದ ಭರತನನ್ನೂ, ಯಶಸ್ವಿನಿಯಾದ ಕೌಸಲ್ಯೆಯನ್ನೂ, ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತಾಯಿಯಾದ ಸುಮಿತ್ರೆಯನ್ನೂ ಕಂಡು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು, ಸ್ನೇಹಿತರನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿ, ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ವಂಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ, ಅಶ್ವಮೇಧಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡಿ, ಅನುಪಮವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ದಾನಮಾಡಿ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಅನಂತರ ನೀನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ತೆರಳಬೇಕು.’ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರು; ಇಲ್ಲಿ ತ್ರಿಮೂರ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರನೆಯವನಾದ ಶಿವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತು ರಾಮನ ಅವತಾರಕಾರ್ಯದ ಉಳಿದ ಭಾಗವನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಜಧರ್ಮ, ವಂಶಸ್ಥಾಪನೆ, ಯಜ್ಞ, ದಾನ ಇನ್ನೂ ಬಾಕಿ ಇವೆ. ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಸುದೈವದಿಂದ) ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಆವೃತ್ತಿ ಹರ್ಷದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ. ಬ್ರಹ್ಮನು ‘ದಿವಮಾಕ್ರಮ’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು) ಎಂದು ತಕ್ಷಣದ ಗಮನವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಶಿವನಾದರೋ ಅದನ್ನು ತಿದ್ದುತ್ತಾನೆ — ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ನಂತರವೇ ತೆರಳುವುದು ಉಚಿತ. ಇದರಿಂದ ಮುಂಬರುವ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ. ತಾಯಂದಿರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಬೇರೆಬೇರೆಯಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆ, ಕೈಕೇಯಿ, ಸುಮಿತ್ರೆ — ಇದರಿಂದ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನೂ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಬೇಕು ಎಂಬ ಧ್ವನಿ ಹೊರಡುತ್ತದೆ; ಇದೇ ಭಾವ ಮುಂದೆ ರಾಮನು ವರ ಬೇಡುವಾಗ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭರತಂ ದೀನಮ್’ (ದೀನನಾದ ಭರತ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ನಂದಿಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಭರತನ ತಪಸ್ವಿಜೀವನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ರಾಮನಂತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ದುಃಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಶಿವನ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯವೇ ಭರತನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವುದು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುವಂಶದ ಸ್ಥಾಪನೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಕುಶ-ಲವರ ಜನನವೂ ದೂರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಯಜ್ಞ, ದಾನ, ಕೀರ್ತಿ — ಇವು ರಾಜನ ಮೂರು ಧರ್ಮಗಳು ಎಂದು ಶಿವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ವಿಮಾನದಲ್ಲಿರುವ ಈತನೇ ನಿನ್ನ ತಂದೆ ರಾಜಾ ದಶರಥ, ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯಾದ ಗುರು. ಸತ್ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಇಂದ್ರಲೋಕವನ್ನು ಸೇರಿದ್ದಾನೆ. ತಮ್ಮನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ನೀನು ಇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸು.’ ಮಹಾದೇವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ವಿಮಾನದ ಶಿಖರದಲ್ಲಿದ್ದ ತಂದೆಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಪ್ರಭುವಾದ ರಾಮನು ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ, ತನ್ನದೇ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲವಸ್ತ್ರಧಾರಿಯಾದ ತಂದೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ನಂತರ ದಶರಥನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಮೃತನಾಗಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ತಂದೆ-ಮಗನ ಈ ಪುನರ್ಮಿಲನದ ಕ್ಷಣವೇ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ‘ವಿರಜೋಽಂಬರಧಾರಿಣಮ್’ (ಧೂಳಿಲ್ಲದ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯವಾದ ನಿರ್ಮಲ ರೂಪ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮರ್ತ್ಯಲೋಕದ ಧೂಳು ಅವನಲ್ಲಿಲ್ಲ. ‘ತ್ವಯಾ ಪುತ್ರೇಣ ತಾರಿತಃ’ (ಮಗನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಮಾತು ‘ಪುತ್ರ’ ಶಬ್ದದ ವ್ಯುತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಪುತ್’ ಎಂಬ ನರಕದಿಂದ ಕಾಪಾಡುವವನೇ ಪುತ್ರ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ದೀಪ್ಯಮಾನಂ ಸ್ವಯಾ ಲಕ್ಷ್ಮ್ಯಾ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಒಟ್ಟಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾರೆ — ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಜೊತೆಗಾರರಾಗಿದ್ದಂತೆ ಇಲ್ಲಿಯೂ. ಶಿವನೇ ತಂದೆ-ಮಗನ ಮಿಲನಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದಿಂದ ತೃಪ್ತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಅವನಿಗೆ ತಂದೆಯ ದರ್ಶನವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ತಂದೆಯನ್ನು ಮಗನ ‘ಗುರು’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಲಾಗಿದೆ — ಮನುಷ್ಯಲೋಕದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ರಾಮನ ಗುರು, ಈಗಲಾದರೋ ರಾಮನೇ ತಂದೆಯನ್ನು ಉದ್ಧರಿಸುವವನು.

ವಿಮಾನದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹೀಪತಿ ದಶರಥನು ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಮಗನನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಂಡು, ಎರಡೂ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೀಗೆ ಹೇಳತೊಡಗಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಸತ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನೀನಿಲ್ಲದ ನನಗೆ ಸ್ವರ್ಗವಾಗಲಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಮಾಡಿದ ಸನ್ಮಾನವಾಗಲಿ ಹೆಚ್ಚಿನದೆನಿಸಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಮನೋರಥವನ್ನು ಪೂರ್ಣಗೊಳಿಸಿ, ವನವಾಸವನ್ನು ದಾಟಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನನಗೆ ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯಾಯಿತು. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲು ಕೈಕೇಯಿ ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಇನ್ನೂ ನನ್ನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ. ಇಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾಗಿ ಕ್ಷೇಮವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಮಂಜಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ನಾನು ದುಃಖದಿಂದ ಮುಕ್ತನಾದೆ. ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ಕಹೋಳನೆಂಬ ಬ್ರಾಹ್ಮಣನು ತನ್ನ ಮಗ ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ, ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಸತ್ಪುತ್ರನಾದ ನಿನ್ನಿಂದ ನಾನು ಉದ್ಧರಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ದೇವೇಶ್ವರರು ಪುರುಷೋತ್ತಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ನಿಯೋಜಿಸಿದರು ಎಂದು ಈಗ ನಾನು ಬಲ್ಲೆ.’ ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನ ಕಥೆ — ತಂದೆ ಕಹೋಳನು ಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥದಲ್ಲಿ ಸೋತು ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು, ಮಗ ಅಷ್ಟಾವಕ್ರನು ಬಂದಿಯನ್ನು ಗೆದ್ದು ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದನು — ಇದು ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ದಶರಥನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಕೈಕೇಯಿಯ ಮಾತುಗಳು ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ನೆಟ್ಟಿದ್ದವು — ಮಗನನ್ನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿ ಕಾಣುವವರೆಗೂ ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲೂ ಅವನ ಶೋಕ ಶಮನವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ನೀಹಾರಾತ್ ಭಾಸ್ಕರಃ ಇವ’ (ಮಂಜಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬೆಳಕು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಲೋಕದ ಭೋಗಗಳೂ ಪುತ್ರವಿಯೋಗದ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಪಿತೃಸ್ನೇಹದ ಆಳ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದಶರಥನೂ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ — ‘ಸುರೇಶ್ವರೈಃ ವಿಹಿತಂ ಪುರುಷೋತ್ತಮಮ್’ (ದೇವೇಶ್ವರರಿಂದ ನಿಯೋಜಿತನಾದ ಪುರುಷೋತ್ತಮ) ಎಂದು; ಹೀಗೆ ತಂದೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಮಗನು ಈಶ್ವರನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ, ಮಗನಾಗಿಯೇ ಉಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದಂತೆ ಈಗಲೂ. ಹನ್ನೆರಡು-ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ‘ಸತ್ಯಂ ಪ್ರತಿಶೃಣೋಮಿ’ (ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಶಪಥವಾಕ್ಯ ಅವನ ಭಾವದ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ರಾಮನೇ, ಕಾಡಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಮನೆ ಸೇರಿದ ಶತ್ರುಸೂದನನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕಾಣುವ ಕೌಸಲ್ಯೆ ನಿಜಕ್ಕೂ ಕೃತಾರ್ಥಳು. ನಗರವನ್ನು ಸೇರಿ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದ ಭೂಪತಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುವ ಮನುಷ್ಯರೂ ಕೃತಾರ್ಥರು. ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಅನುರಕ್ತನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶುಚಿಯೂ ಧರ್ಮಾಚಾರಿಯೂ ಆದ ಭರತನೊಡನೆ ನೀನು ಕೂಡಿರುವುದನ್ನು ನಾನು ನೋಡಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಸೀತೆಯೊಡನೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆಯೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತ ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ ನೀನು ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳನ್ನು ಕಳೆದೆ. ನಿನ್ನ ವನವಾಸ ಮುಗಿದಿದೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಗಿದೆ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ದೇವತೆಗಳನ್ನು ತೃಪ್ತಿಪಡಿಸಿದೆ. ಶತ್ರುಸೂದನನೇ, ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ, ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಗಳಿಸಿದೆ; ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದು ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯವನ್ನು ಪಡೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜನಿಗೆ ರಾಮನು ಕೈಮುಗಿದು ಹೇಳಿದನು — ‘ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ಕೈಕೇಯಿಯ ಮೇಲೂ ಭರತನ ಮೇಲೂ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗು. ‘ಮಗನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ನೀನು ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಆ ಘೋರ ಶಾಪ ಮಗನೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಸೋಕದಿರಲಿ, ಪ್ರಭುವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಔದಾರ್ಯ ಪರಮ — ಯಾರಿಂದ ಕಾಡಿಗೆ ಅಟ್ಟಲ್ಪಟ್ಟನೋ ಅವಳ ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನೇ ಅವನು ಮೊದಲು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ತಂದೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಅವನು ತನಗಾಗಿ ಏನನ್ನೂ ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮಲತಾಯಿಗೂ ತಮ್ಮನಿಗೂ ಶಾಪಮೋಚನೆ. ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದಶರಥನು ಕೈಕೇಯಿಯನ್ನು ಮಗನೊಡನೆ ಪರಿತ್ಯಜಿಸಿದ್ದನು; ಆ ಶಾಪ ಭರತನನ್ನೂ ಸುಡಬಹುದು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಚಿಂತೆ. ಇದರಿಂದ ಭರತನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಕ್ಷಮೆ — ಇವುಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ಆಶೀರ್ವಾದದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳಿವೆ — ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಮತ್ತು ಪೌರರ ಕೃತಾರ್ಥತೆ, ಭರತನೊಡನೆ ಸಮಾಗಮ, ತಮ್ಮಂದಿರೊಡನೆ ದೀರ್ಘಾಯುಷ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜ್ಯ. ‘ಮತ್ಪ್ರೀತ್ಯಾ’ (ನನ್ನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾಮನ ವನವಾಸ ಕೇವಲ ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಕಾಪಾಡುವುದಕ್ಕಾಗಿ ಆಗಿತ್ತು ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಮಗನೊಡನೆ ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪವನ್ನು ದಶರಥನು ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಹೇಳಿದ್ದನು; ಆ ಶಾಪವನ್ನು ಹಿಂತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಬೇಕೆಂದು ರಾಮನು ತಂದೆಯನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಕೈಮುಗಿದಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಆ ಮಹಾರಾಜನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ನನಗೆ ಮಹಾ ಸಂತೋಷವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದೆ, ಧರ್ಮದ ಫಲವನ್ನೂ ಪಡೆದೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞನೇ, ರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾದರೆ ನೀನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಿಪುಲವಾದ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ, ಉತ್ತಮ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನೂ, ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ಪಡೆಯುವೆ. ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೇ, ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡು; ರಾಮನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಹಿತದಲ್ಲಿ ಸದಾ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ, ಸಿದ್ಧರೂ, ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಈ ಪುರುಷೋತ್ತಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾರೆ. ಸೌಮ್ಯನೇ, ಅವ್ಯಕ್ತವೂ ಅಕ್ಷರವೂ ಬ್ರಹ್ಮಸಮವೂ ಆದ, ದೇವತೆಗಳ ಹೃದಯವೆಂದೂ ಗುಹ್ಯವೆಂದೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ತತ್ತ್ವ — ಅದು ಪರಂತಪನಾದ ಈ ರಾಮನೇ. ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಸೇವೆ ಮಾಡಿ ನೀನು ಧರ್ಮಾಚರಣೆಯನ್ನೂ ವಿಪುಲ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಪಡೆದೆ.’ ದಶರಥನೂ ಈಗ ಬ್ರಹ್ಮನ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಮನು ಪರಬ್ರಹ್ಮ ಎಂಬುದು ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಂದ ಅವನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆಯೇ ಅವನ ಧರ್ಮ ಎಂದು ಮತ್ತೆಮತ್ತೆ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಅದರ ಫಲವೂ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ಧರ್ಮ, ಕೀರ್ತಿ, ಸ್ವರ್ಗ. ‘ಸುಮಿತ್ರಾನಂದವರ್ಧನ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ, ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವಾಗ ಸುಮಿತ್ರೆ ಹೇಳಿದ್ದ ‘ರಾಮಂ ದಶರಥಂ ವಿದ್ಧಿ’ (ರಾಮನನ್ನು ದಶರಥನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಮಾತೂ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಏವಂ ಶುಶ್ರೂಷತಾವ್ಯಗ್ರಮ್’ ಎಂಬ ಪಾಠದಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ತೇಳನೆಯದನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೇವೆ ಕೇವಲ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ಈಶ್ವರಸೇವೆ ಎಂದು ದಶರಥನು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ದೇವಾನಾಂ ಹೃದಯಂ ಗುಹ್ಯಂ ರಾಮಃ’ (ದೇವತೆಗಳ ಗುಹ್ಯವಾದ ಹೃದಯ ರಾಮ) ಎಂದು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತ್ಯಾಗವೂ ಸಫಲ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ — ‘ವೈದೇಹ್ಯಾ ಸಹ ಸೀತಯಾ’ (ವೈದೇಹಿಯಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ) — ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಂತೆ ಅವಳೂ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸೇವೆ ಮಾಡಿದಳು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ರಾಜನು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ಸೊಸೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಮಗಳೇ’ ಎಂದು ಕರೆದು ಮೆಲ್ಲನೆ ಮಧುರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು — ‘ವೈದೇಹಿ, ಈ ತ್ಯಾಗದ ಬಗ್ಗೆ ನೀನು ಮುನಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಾರದು; ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ರಾಮನು ನಿನ್ನ ವಿಶುದ್ಧಿಗಾಗಿಯೇ ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಮಗಳೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದದ್ದು; ನೀನು ಮಾಡಿದ್ದು ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವುದು. ಪತಿಸೇವೆಯ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಹೇಳಿಕೊಡಬೇಕಾದುದೇನೂ ಇಲ್ಲ — ಅದು ನಿನಗೆ ಸ್ವತಃ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದರೂ ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು — ಇವನೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ದೈವ.’ ಹೀಗೆ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರಿಗೂ ಸೀತೆಗೂ ಆದೇಶ ನೀಡಿ ರಾಜಾ ದಶರಥನು ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಲೋಕಕ್ಕೆ ತೆರಳಿದನು. ಮಹಾನುಭಾವನೂ ನೃಪೋತ್ತಮನೂ ಆದ ಅವನು ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಪುಳಕಿತನಾಗಿ, ವಿಮಾನವನ್ನೇರಿ, ಸೀತೆಯೊಡನಿದ್ದ ಮಕ್ಕಳಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಬೀಳ್ಕೊಂಡು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಇಂದ್ರನ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಮಾವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಸನ್ಮಾನವೂ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಸಮರ್ಥನೆಯೂ ಎರಡೂ ಇವೆ — ತಂದೆ ಮಗನ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸೊಸೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸರ್ವಸ್ತ್ರೀಯರ ಆದರ್ಶವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪುತ್ರಿ’ (ಮಗಳೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಪಿತೃವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅದು ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನೋವನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಾರು ಮತ್ತು ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಅನ್ಯನಾರೀಣಾಂ ಯಶೋ ಹ್ಯಭಿಭವಿಷ್ಯತಿ’ (ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಮೀರಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶವನ್ನು ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಪರಮ ಉದಾಹರಣೆಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತದೆ. ದಶರಥನ ನಿರ್ಗಮನವೂ ಸುಖಾಂತ — ಅವನು ಪುಳಕಿತನಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನಂತೆ ಶೋಕಮಗ್ನನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಅಯೋಧ್ಯಾಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾದ ಪಿತೃಶೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಏಷ ತೇ ದೈವತಂ ಪರಮ್’ (ಇವನೇ ನಿನ್ನ ಪರಮ ದೈವ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪತಿವ್ರತಾಧರ್ಮದ ಸಾರವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

രാഘവൻ പറഞ്ഞ ആ ശുഭവാക്യം കേട്ട് മഹേശ്വരനായ ശിവൻ അതിനെക്കാളും ശുഭമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘താമരക്കണ്ണാ, മഹാബാഹോ, വിശാലമായ മാറിടമുള്ളവനേ, ശത്രുതാപനാ, ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ ഈ കർമം നിർവഹിച്ചു. സർവലോകത്തിലും പടർന്ന ദാരുണമായ അന്ധകാരം — രാവണനിൽനിന്നുണ്ടായ ഭയം — ഭാഗ്യവശാൽ നീ യുദ്ധത്തിൽ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. ഇനി ദുഃഖിതനായ ഭരതനെയും യശസ്വിനിയായ കൗസല്യയെയും കൈകേയിയെയും ലക്ഷ്മണന്റെ അമ്മയായ സുമിത്രയെയും കണ്ട് ആശ്വസിപ്പിച്ച്, അയോധ്യയിൽ രാജ്യം നേടി, സുഹൃത്തുക്കളെ ആനന്ദിപ്പിച്ച്, ഇക്ഷ്വാകുകുലത്തിൽ വംശം സ്ഥാപിച്ച്, അശ്വമേധയാഗം ചെയ്ത്, അനുപമമായ യശസ്സു നേടി, ബ്രാഹ്മണർക്കു ധനം ദാനം ചെയ്തശേഷം, മഹാബലാ, നീ സ്വർഗത്തിലേക്കു പോകേണ്ടതാണ്.’ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവും അഗ്നിയും സംസാരിച്ചു; ഇവിടെ ത്രിമൂർത്തികളിൽ മൂന്നാമനായ ശിവൻ സംസാരിക്കുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്ക് രാമന്റെ അവതാരകാര്യത്തിന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ഭാഗം നിർദേശിക്കുന്നു — രാവണവധം സാധിച്ചു; എന്നാൽ രാജധർമം, വംശസ്ഥാപനം, യജ്ഞം, ദാനം എന്നിവ ബാക്കിയുണ്ട്. ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ഇരട്ടിച്ചുള്ള ആവർത്തനം ആഹ്ലാദത്തിന്റെ പ്രകാശനമാണ്. ബ്രഹ്മാവ് ‘ദിവമാക്രമ’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക) എന്ന് ഉടനടിയുള്ള യാത്രയാണു പറഞ്ഞത്; ശിവനാകട്ടെ അതു തിരുത്തുന്നു — ഭൂമിയിലെ കർത്തവ്യം പൂർത്തിയാക്കിയശേഷം മാത്രമേ പോകുന്നത് ഉചിതമാകൂ. ഇതിലൂടെ വരാനിരിക്കുന്ന രാമരാജ്യത്തിന്റെ സൂചനയും നൽകപ്പെടുന്നു. അമ്മമാരുടെ പേരുകൾ വെവ്വേറെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — കൗസല്യ, കൈകേയി, സുമിത്ര — കൈകേയിയെയും ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടതാണെന്ന് ഇതു ധ്വനിപ്പിക്കുന്നു; ഇതേ ഭാവംതന്നെ തുടർന്ന് രാമൻ വരം ചോദിക്കുമ്പോൾ പ്രകടമാകും. ‘ഭരതം ദീനം’ (ദുഃഖിതനായ ഭരതനെ) എന്ന വിശേഷണം നന്ദിഗ്രാമത്തിലെ ഭരതന്റെ തപസ്വിജീവിതത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അദ്ദേഹവും രാമനെപ്പോലെ പതിനാലു വർഷം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു. അതിനാൽ ശിവന്റെ ഉപദേശത്തിൽ ആദ്യത്തെ കർത്തവ്യംതന്നെ ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിക്കലാണ്. ഇക്ഷ്വാകുവംശത്തിന്റെ സ്ഥാപനം എന്ന വാക്കിലൂടെ കുശലവന്മാരുടെ ജനനവും ദൂരെനിന്നു സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. യജ്ഞം, ദാനം, യശസ്സ് — ഇവ രാജാവിന്റെ മൂന്നു ധർമങ്ങളാണെന്നു ശിവൻ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

‘കാകുത്സ്ഥാ, വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന ഇദ്ദേഹം നിന്റെ അച്ഛനായ ദശരഥരാജാവാണ്; മനുഷ്യലോകത്തിൽ നിന്റെ മഹായശസ്വിയായ ഗുരു. സത്പുത്രനായ നീ ഉദ്ധരിച്ചതിനാൽ ആ ശ്രീമാൻ ഇന്ദ്രലോകം പ്രാപിച്ചു. സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ഇദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്യുക.’ മഹാദേവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനോടുകൂടിയ രാഘവൻ വിമാനത്തിന്റെ മുകൾത്തട്ടിലിരിക്കുന്ന അച്ഛനെ നമസ്കരിച്ചു. പ്രഭുവായ രാമൻ സഹോദരനായ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം, സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നവനും നിർമലവസ്ത്രം ധരിച്ചവനുമായ അച്ഛനെ കണ്ടു. രാമൻ വനത്തിലേക്കു പോയശേഷം ദശരഥൻ പുത്രശോകത്താൽ മരിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ അച്ഛന്റെയും മകന്റെയും ഈ പുനസ്സമാഗമനിമിഷമാണ് സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. ‘വിരജോഽംബരധാരിണം’ (പൊടിപുരളാത്ത വസ്ത്രം ധരിച്ചവനെ) എന്ന പദം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യവും നിർമലവുമായ രൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മർത്യലോകത്തിന്റെ പൊടി അദ്ദേഹത്തിലില്ല. ‘ത്വയാ പുത്രേണ താരിതഃ’ (പുത്രനായ നിന്നാൽ ഉദ്ധരിക്കപ്പെട്ടവൻ) എന്ന വാക്ക് ‘പുത്ര’ ശബ്ദത്തിന്റെ വ്യുത്പത്തിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ‘പുത്’ എന്ന നരകത്തിൽനിന്നു രക്ഷിക്കുന്നവനാണ് പുത്രൻ. പത്താം ശ്ലോകം ‘ദീപ്യമാനം സ്വയാ ലക്ഷ്മ്യാ’ (സ്വന്തം ശോഭയാൽ ജ്വലിക്കുന്നവനെ) എന്നു തുടങ്ങുന്നു. രാമലക്ഷ്മണന്മാർ ഒന്നിച്ചു നമസ്കരിക്കുന്നു — വനവാസത്തിൽ എന്നപോലെ ഇവിടെയും അവർ സഹചാരികളാണ്. ശിവൻതന്നെയാണ് അച്ഛന്റെയും മകന്റെയും സമാഗമത്തിനു നിമിത്തമാകുന്നത് — രാമന്റെ കർമത്തിൽ സന്തുഷ്ടരായ ദേവന്മാർ അദ്ദേഹത്തിന് അച്ഛന്റെ ദർശനം ഒരു ഉപഹാരമായി നൽകുന്നു. അച്ഛനെ ‘ഗുരു’ എന്ന ശബ്ദംകൊണ്ടു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — മനുഷ്യലോകത്തിൽ ദശരഥൻ രാമന്റെ ഗുരുവാണ്; ഇപ്പോഴാകട്ടെ രാമൻതന്നെയാണ് അച്ഛനെ ഉദ്ധരിക്കുന്നവൻ.

വിമാനത്തിലിരിക്കുന്ന ഭൂപതിയായ ദശരഥൻ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട പുത്രനെ കണ്ട് അത്യധികമായ ആനന്ദത്തിൽ മുഴുകി. ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനത്തിലിരുന്ന ആ മഹാബാഹു രാമനെ മടിയിലിരുത്തി, കൈകൾകൊണ്ടു ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത്, പിന്നെ സംസാരിച്ചുതുടങ്ങി: ‘രാമാ, സത്യമായി ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — നീയില്ലാത്ത എനിക്ക് സ്വർഗമോ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ നൽകിയ ബഹുമാനമോ വലിയ കാര്യമായി തോന്നിയില്ല. ഇന്ന് ശത്രുക്കളെ നിഗ്രഹിച്ചവനും പൂർണമനസ്കനും വനവാസം കടന്നവനുമായ നിന്നെ കണ്ട് എനിക്കു പരമമായ പ്രീതിയുണ്ടായി. വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെ നാടുകടത്താനായി കൈകേയി പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ ഇന്നും എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തങ്ങിനിൽക്കുന്നു. ഇന്നു ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം സുഖമായിരിക്കുന്ന നിന്നെ കണ്ട്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മഞ്ഞിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ ഞാൻ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു മോചിതനായി. ധർമാത്മാവായ കഹോളൻ എന്ന ബ്രാഹ്മണനെ പുത്രനായ അഷ്ടാവക്രൻ ഉദ്ധരിച്ചതുപോലെ, മഹാത്മാവും സത്പുത്രനുമായ നീ എന്നെ ഉദ്ധരിച്ചു. സൗമ്യാ, രാവണവധത്തിനായി ദേവേശ്വരന്മാർ നിയോഗിച്ച പുരുഷോത്തമനാണ് നീ എന്ന് ഇപ്പോൾ ഞാൻ അറിയുന്നു.’ പതിനാലാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അഷ്ടാവക്രകഥ — അച്ഛനായ കഹോളൻ ശാസ്ത്രവാദത്തിൽ തോറ്റ് ജലത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ടു; പുത്രനായ അഷ്ടാവക്രൻ ബന്ദിയെ ജയിച്ച് അച്ഛനെ മോചിപ്പിച്ചു — ഇതു മഹാഭാരതത്തിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. ദശരഥന്റെ ഹൃദയത്തിൽ കൈകേയിയുടെ വാക്കുകൾ മുള്ളുപോലെ തറച്ചുനിന്നിരുന്നു — പുത്രനെ സുഖമായി കാണുന്നതുവരെ സ്വർഗത്തിലും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം ശമിച്ചിരുന്നില്ല. ‘നീഹാരാത് ഭാസ്കര ഇവ’ (മഞ്ഞിൽനിന്നു സൂര്യനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ പ്രകാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രലോകത്തിലെ ഭോഗങ്ങൾക്കുപോലും പുത്രവിയോഗദുഃഖം നീക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ലെന്ന് അദ്ദേഹംതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു — ഇതിലൂടെ പിതൃസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കപ്പെടുന്നു. ഒടുവിൽ ദശരഥനും രാമന്റെ ദിവ്യത്വം അറിയുന്നു — ‘സുരേശ്വരന്മാർ നിയോഗിച്ച പുരുഷോത്തമൻ’ എന്ന്; അങ്ങനെ അച്ഛന്റെ കാഴ്ചയിൽ മകൻ ഈശ്വരനുമാകുന്നു, മകനായിത്തന്നെ തുടരുകയും ചെയ്യുന്നു. അദ്ദേഹം രാമനെ മടിയിലിരുത്തുന്നു — ബാല്യത്തിലെന്നപോലെ ഇപ്പോഴും. പന്ത്രണ്ടും പതിമൂന്നും ശ്ലോകങ്ങളിലെ ‘സത്യം പ്രതിശൃണോമി’ (സത്യമായി പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു) എന്ന ശപഥവാക്യം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഭാവത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘രാമാ, വനത്തിൽനിന്നു മടങ്ങി വീട്ടിലെത്തിയ ശത്രുസൂദനനായ നിന്നെ സന്തോഷത്തോടെ കാണാൻ പോകുന്ന കൗസല്യ തീർച്ചയായും കൃതാർഥയാണ്. നഗരത്തിലെത്തി രാജ്യത്ത് അഭിഷിക്തനായ ഭൂപതിയായ നിന്നെ കാണാൻ പോകുന്ന ആ മനുഷ്യരും കൃതാർഥരാണ്. സ്നേഹമുള്ളവനും ബലവാനും ശുദ്ധനും ധർമചാരിയുമായ ഭരതനോടു ചേർന്ന നിന്നെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, സീതയോടും ലക്ഷ്മണനോടുമൊപ്പം വനത്തിൽ വസിച്ചുകൊണ്ട് എന്റെ പ്രീതിക്കായി നീ പതിനാലു വർഷം പൂർത്തിയാക്കി. വനവാസം കഴിഞ്ഞു, പ്രതിജ്ഞ നിറവേറി; യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് ദേവന്മാരെ സന്തോഷിപ്പിച്ചു. ശത്രുസൂദനാ, പ്രശംസനീയമായ കർമം ചെയ്തു, യശസ്സു നേടി; സഹോദരന്മാരോടൊപ്പം രാജ്യത്തിലിരുന്ന് ദീർഘായുസ്സു നേടുക.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാജാവിനോട് രാമൻ കൈകൂപ്പി പറഞ്ഞു: ‘ധർമജ്ഞാ, കൈകേയിയോടും ഭരതനോടും പ്രസാദിക്കേണമേ. ‘പുത്രനോടുകൂടി നിന്നെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു’ എന്ന് അങ്ങ് കൈകേയിയോടു പറഞ്ഞ ആ ഘോരശാപം, പ്രഭോ, പുത്രനോടുകൂടിയ കൈകേയിയെ സ്പർശിക്കാതിരിക്കട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ ഔദാര്യം പരമമാണ് — തന്നെ വനത്തിലേക്കയച്ചവളുടെ നന്മതന്നെയാണ് അദ്ദേഹം ആദ്യം ചോദിക്കുന്നത്. അച്ഛന്റെ ആശീർവാദത്തിനു മറുപടിയായി അദ്ദേഹം തനിക്കുവേണ്ടി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നില്ല; ചിറ്റമ്മയുടെയും സഹോദരന്റെയും ശാപമോചനം മാത്രം. അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ദശരഥൻ കൈകേയിയെ പുത്രനോടുകൂടി ഉപേക്ഷിച്ചിരുന്നു; ആ ശാപം ഭരതനെയും ദഹിപ്പിച്ചേക്കുമോ എന്നാണ് രാമന്റെ ചിന്ത. ഇതിലൂടെ ഭരതന്റെ രാജ്യത്യാഗവും രാമന്റെ ക്ഷമയും പരസ്പരം പ്രതിധ്വനിക്കുന്നതു കേൾക്കാം. ദശരഥന്റെ ആശീർവാദത്തിൽ മൂന്ന് അംശങ്ങളുണ്ട് — കൗസല്യയുടെയും പൗരന്മാരുടെയും കൃതാർഥത, ഭരതനുമായുള്ള സമാഗമം, സഹോദരന്മാരോടൊപ്പമുള്ള ദീർഘായുസ്സും രാജ്യവും. ‘മത്പ്രീത്യാ’ (എന്റെ പ്രീതിക്കായി) എന്ന പദത്തിലൂടെ, രാമന്റെ വനവാസം അച്ഛന്റെ വാക്കു പാലിക്കാൻ മാത്രമായിരുന്നുവെന്ന് അദ്ദേഹം സമ്മതിക്കുന്നു. പുത്രനോടുകൂടിയ കൈകേയിക്കെതിരായ ശാപം അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ ദശരഥൻ ക്രോധത്തോടെ പറഞ്ഞതാണ്; ആ ശാപം പിൻവലിക്കാൻ രാമൻ അച്ഛനോടു പ്രാർഥിക്കുന്നു.

കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാമനോട് ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞശേഷം ആ മഹാരാജാവ് ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം ഭക്തിയോടെ രാമനെ ശുശ്രൂഷിച്ച നീ എനിക്കു വലിയ പ്രീതി നൽകി; ധർമത്തിന്റെ ഫലവും നേടി. ധർമജ്ഞാ, നീ ധർമം നേടും, ഭൂമിയിൽ വിപുലമായ യശസ്സും; രാമൻ പ്രസന്നനാകുമ്പോൾ ഉത്തമമായ സ്വർഗവും മഹിമയും. സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ, നിനക്കു നന്മ വരട്ടെ; രാമനെ ശുശ്രൂഷിക്കുക; രാമൻ എപ്പോഴും സർവലോകത്തിന്റെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനാണ്. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും മഹാത്മാവും പുരുഷോത്തമനുമായ ഇദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് അർച്ചിക്കുന്നു. സൗമ്യാ, അവ്യക്തവും അക്ഷരവും ബ്രഹ്മതുല്യവും ദേവന്മാരുടെ ഗൂഢമായ ഹൃദയവും എന്നു പറയപ്പെടുന്നതെന്തോ, അതു ശത്രുതാപനനായ ഈ രാമൻതന്നെയാണ്. വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം ഇങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ ശുശ്രൂഷിച്ചതിലൂടെ നീ ധർമാചരണവും വിപുലമായ യശസ്സും നേടി.’ ദശരഥനും ഇപ്പോൾ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതിയെ സമർഥിക്കുന്നു — രാമൻ പരബ്രഹ്മമാണെന്ന് സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വന്ന അദ്ദേഹം അറിയുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം അദ്ദേഹത്തിന്റെ ധർമമാണെന്ന് വീണ്ടും വീണ്ടും പറയുന്നു; അതിന്റെ ഫലം മൂന്നുവിധമാണ് — ധർമം, യശസ്സ്, സ്വർഗം. ‘സുമിത്രാനന്ദവർധന’ (സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്നവനേ) എന്ന സംബോധനയിലൂടെ, വനത്തിലേക്കു പോകുമ്പോൾ സുമിത്ര പറഞ്ഞ ‘രാമനെ ദശരഥനായി കരുതുക’ എന്ന വാക്കും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ ‘ഏവം ശുശ്രൂഷതാവ്യഗ്രം’ (ഇങ്ങനെ ശ്രദ്ധയോടെ ശുശ്രൂഷിക്കുന്ന) എന്ന പാഠത്തോടെ ഇരുപത്തിയേഴാം ശ്ലോകത്തെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ സേവനം സഹോദരഭക്തി മാത്രമല്ല, ഈശ്വരസേവയാണെന്നു ദശരഥൻ ഇവിടെ വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘ദേവന്മാരുടെ ഗൂഢഹൃദയം രാമനാണ്’ എന്ന്. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ത്യാഗവും സഫലമാണ്. ഈ ഉപദേശത്തിൽ സീതയെയും രണ്ടുതവണ പരാമർശിക്കുന്നു — ‘വൈദേഹ്യാ സഹ സീതയാ’ (വൈദേഹിയായ സീതയോടൊപ്പം) — കാരണം ലക്ഷ്മണനെപ്പോലെ അവളും വനത്തിൽ രാമനെ സേവിച്ചു.

ലക്ഷ്മണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞശേഷം രാജാവ് കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന മരുമകളായ സീതയെ ‘മകളേ’ എന്നു വിളിച്ച് മധുരമായി മെല്ലെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വൈദേഹീ, ഈ ത്യാഗത്തെച്ചൊല്ലി നീ പരിഭവിക്കരുത്; നിന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാമൻ നിന്റെ വിശുദ്ധിക്കുവേണ്ടിയാണ് ഇതു ചെയ്തത്. മകളേ, നിന്റെ ഈ ചാരിത്ര്യലക്ഷണം അതിദുഷ്കരമാണ്; നീ ചെയ്തത് മറ്റു സ്ത്രീകളുടെ യശസ്സിനെ അതിശയിക്കും. ഭർത്തൃശുശ്രൂഷയെക്കുറിച്ച് നിന്നെ ഉപദേശിക്കേണ്ടതില്ല — അതു നീ സ്വയം അറിയുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ തീർച്ചയായും പറയണം — ഇദ്ദേഹമാണ് നിന്റെ പരമദൈവം.’ ഇങ്ങനെ രണ്ടു പുത്രന്മാരെയും സീതയെയും ഉപദേശിച്ചശേഷം ദശരഥരാജാവ് വിമാനത്തിൽ ഇന്ദ്രലോകത്തേക്കു പോയി. മഹാനുഭാവനും നൃപോത്തമനുമായ അദ്ദേഹം ശോഭയാൽ പുളകിതശരീരനായി, വിമാനത്തിൽ കയറി, പുത്രന്മാരോടും സീതയോടും യാത്ര പറഞ്ഞ് ദേവശ്രേഷ്ഠനായ ഇന്ദ്രന്റെ ലോകത്തേക്കു പോയി. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഭർത്തൃപിതാവിന്റെ വാക്കിൽ സീതയോടുള്ള ആദരവും രാമന്റെ കർമത്തിനുള്ള സമർഥനവും ഒരുപോലെയുണ്ട് — അച്ഛൻ മകന്റെ കാഠിന്യം വിശദീകരിക്കുന്നു; മരുമകളുടെ ചാരിത്ര്യത്തെ എല്ലാ സ്ത്രീകൾക്കും ആദർശമാക്കുന്നു. ‘പുത്രി’ (മകളേ) എന്ന സംബോധന സീതയോടുള്ള പിതൃവാത്സല്യം കാണിക്കുന്നു; അത് അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ വേദന ശമിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിയാറും മുപ്പത്തിയേഴും ശ്ലോകങ്ങൾ പൂർണമായും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘അന്യനാരീണാം യശോ ഹ്യഭിഭവിഷ്യതി’ (മറ്റു സ്ത്രീകളുടെ യശസ്സിനെ അതിശയിക്കും) എന്ന വാക്ക് സീതയുടെ അഗ്നിപ്രവേശത്തെ പതിവ്രതകളുടെ പരമമായ ഉദാഹരണമാക്കുന്നു. ദശരഥന്റെ യാത്രയും സുഖാന്തമാണ് — പഴയതുപോലെ ശോകമഗ്നനായല്ല, പുളകിതശരീരനായാണ് അദ്ദേഹം പോകുന്നത്. ഇങ്ങനെ അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിൽ തുടങ്ങിയ പിതൃശോകം ഇവിടെ ശാന്തി പ്രാപിക്കുന്നു. ‘ഏഷ തേ ദൈവതം പരം’ (ഇദ്ദേഹമാണ് നിന്റെ പരമദൈവം) എന്ന അവസാനോപദേശം ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ പാതിവ്രത്യധർമത്തിന്റെ സാരമായി കരുതപ്പെടുന്നു.

Hearing the auspicious words Rāghava had spoken, Maheśvara then spoke words more auspicious still. “Lotus-eyed, mighty-armed, broad-chested scorcher of your foes, finest of those who uphold dharma,” he said, “what good fortune that you have accomplished this deed! What good fortune, Rāma, that you have driven away in battle the dreadful darkness that had spread over the whole world, the terror born of Rāvaṇa! Now go and comfort the grieving Bharata and the illustrious Kausalyā; see Kaikeyī, and Sumitrā, Lakṣmaṇa's mother; take up the kingdom in Ayodhyā and gladden your friends; establish your line in the house of the Ikṣvākus; perform the horse sacrifice, win unsurpassed fame and give wealth to the brāhmaṇas; and then, mighty one, you should go to heaven.” In the two sargas before, Brahmā and the Fire had spoken; now Śiva, the third of the great gods, speaks, and his words point to what remains of Rāma's mission on earth. Rāvaṇa is dead, but the duties of a king remain: to establish his line, to sacrifice and to give. The twice-repeated “what good fortune” expresses his delight. Brahmā had asked Rāma to rise to heaven at once; Śiva corrects this, saying that he should go only when his work on earth is done, and so gives a first hint of the reign to come. The mothers are named one by one, Kausalyā, Kaikeyī and Sumitrā, suggesting that Kaikeyī too is to be comforted, a thought that will soon appear in the boon Rāma asks. Bharata is called grieving, recalling his ascetic life at Nandigrāma, where he too had suffered for fourteen years as Rāma had; that is why comforting him comes first among Śiva's instructions. The founding of the Ikṣvāku line points from afar to the birth of Kuśa and Lava, and sacrifice, gifts and fame are named as a king's three duties.

“Here is King Daśaratha, your father, standing in his aerial car, Kākutstha, your illustrious elder in the world of men. Delivered by you, his good son, the glorious king has gone to the world of Indra. Salute him, you and your brother Lakṣmaṇa.” Hearing Mahādeva's words, Rāghava and Lakṣmaṇa bowed to their father, who stood high on the aerial car. The lord Rāma, with his brother Lakṣmaṇa, saw his father shining with his own splendour and dressed in spotless garments. Daśaratha had died of grief for his son after Rāma went to the forest, so this reunion of father and son is the heart of the sarga. His spotless garments show his pure, heavenly form, untouched by the dust of the mortal world. The words “delivered by his son” recall the old explanation of the word for son, putra: the one who delivers his father from the hell called put. Rāma and Lakṣmaṇa bow together, companions here as they were in the forest. It is Śiva who brings father and son together; the gods, pleased with Rāma's work, give him the sight of his father as a gift. Daśaratha is called Rāma's elder in the world of men, yet now it is the son who has delivered the father.

Seeing from his aerial car the son dearer to him than life, King Daśaratha was overcome with joy. Seated on his splendid seat, the mighty-armed king took Rāma on his lap, just as when he was a child, embraced him with both arms and began to speak: “Heaven means little to me without you, Rāma, nor the honour the greatest gods have shown me; I swear this to you truly. Today, seeing you with your enemies slain, your heart's desire achieved and your exile in the forest completed, I feel the greatest joy. The words Kaikeyī spoke to have you banished, best of speakers, are still lodged in my heart. But now that I have seen you safe and embraced you, with Lakṣmaṇa, I am freed from my sorrow as the sun is freed from mist. I have been delivered by you, a good son and a great soul, as the righteous brāhmaṇa Kahola was delivered by his son Aṣṭāvakra. And now, gentle son, I understand that you are the Supreme Person, placed here by the lords of the gods for the slaying of Rāvaṇa.” The story of Aṣṭāvakra is well known from the Mahābhārata: his father Kahola was defeated in debate and drowned in the water, and the son freed him by defeating the court sage Bandin. Kaikeyī's words had stayed in Daśaratha's heart like a thorn; even in heaven his grief found no rest until he saw his son safe. The image of the sun coming out of the mist shows how his mind grew bright again. He admits that even the pleasures of Indra's world could not take away the sorrow of parting from his son, and this shows the depth of a father's love. His solemn oath, “I swear this to you truly,” marks how strongly he felt. At the end Daśaratha too recognises Rāma's divinity; in his father's eyes the son becomes God, and yet he remains a son.

“Kausalyā has surely gained her heart's desire, Rāma, for she will see you, destroyer of your foes, come home from the forest, and she will rejoice. Those people too have gained their desire who will see you come to the city and be consecrated king, lord of the earth. I long to see you united with Bharata, so devoted, strong, pure and righteous. Gentle son, for my sake you have spent fourteen years living in the forest with Sītā and Lakṣmaṇa. Your exile is over, your promise kept, and by slaying Rāvaṇa in battle you have satisfied the gods. You have done a glorious deed and won fame, destroyer of foes; now rule the kingdom with your brothers and live long.” His blessing has three parts: the joy of Kausalyā and the citizens, the meeting with Bharata, and a long reign with his brothers. In the words “for my sake” he admits that Rāma's exile was undertaken only to keep his father's word true. To the king, as he spoke, Rāma replied with joined palms: “You who know dharma, show your favour to Kaikeyī and to Bharata. You once said to Kaikeyī, ‘I renounce you, and your son with you’; let that dreadful curse not touch Kaikeyī and her son, my lord.” Rāma's generosity here is supreme: the first thing he asks is the welfare of the very woman who sent him into the forest. In answer to his father's blessing he asks nothing for himself, only that his stepmother and his brother be freed from the curse. In the Ayodhyā Kāṇḍa Daśaratha, in his anger, had renounced Kaikeyī together with her son, and Rāma feared the curse would scorch Bharata too. Bharata's renunciation of the kingdom and Rāma's forgiveness answer each other like echoes.

The great king said “So be it” to Rāma as he stood with joined palms, then embraced Lakṣmaṇa and spoke again: “By serving Rāma devotedly, together with Sītā, Videha's daughter, you have given me great joy, and the fruit of dharma is yours. You will win dharma, you who know dharma, and great fame on earth, and when Rāma is pleased with you, heaven and the highest glory. Serve Rāma, and may all be well with you, you who add to Sumitrā's joy. Rāma is always devoted to the good of the whole world. The three worlds with Indra, the Siddhas and the great seers all bow before this great soul, the Supreme Person, and worship him. He is what is called the unmanifest, the imperishable, one with Brahman, the heart of the gods and their secret — he, Rāma, scorcher of foes. By serving him so steadfastly, together with Sītā, you have lived out dharma and won great fame.” Now Daśaratha too confirms Brahmā's hymn; coming from heaven, he knows that Rāma is the supreme Brahman. Again and again he says that serving Rāma is Lakṣmaṇa's dharma, and its fruit is threefold: dharma, fame and heaven. Calling him the one who adds to Sumitrā's joy recalls her words to Lakṣmaṇa when he left for the forest, “Think of Rāma as Daśaratha.” Daśaratha makes plain that Lakṣmaṇa's service is not only a brother's devotion but the service of God, for Rāma is the secret heart of the gods, and so Lakṣmaṇa's sacrifice too has borne fruit. Sītā is named twice in his words, for she too, like Lakṣmaṇa, had served Rāma in the forest.

Having spoken to Lakṣmaṇa, the king turned to his daughter-in-law Sītā, who stood with joined palms, called her “daughter”, and spoke to her softly and sweetly: “Vaidehī, do not be angry at being rejected. Rāma, who wishes you well, did it to show that you are pure. This proof of your character, my daughter, was very hard to give; what you have done will outshine the fame of all other women. You need no one to teach you how to serve your husband, but still I must say it: he is your highest god.” The father-in-law's words both honour Sītā and support what Rāma did: the father explains his son's harshness and makes his daughter-in-law's character an example to all women. The word “daughter” shows her a father's tenderness and soothes the pain of her ordeal by fire, and the promise that her deed will outshine all other women's fame makes her entering the fire the supreme example of wifely faithfulness. His last counsel, that her husband is her highest god, is held in Indian tradition to be the essence of a faithful wife's dharma. Having given his counsel to his two sons and to Sītā, King Daśaratha left for the world of Indra in his aerial car. Mounting it, that great-souled best of kings, radiant and thrilling with joy, took leave of his sons and Sītā and went to the world of the chief of the gods. Even his leaving is a happy one: he goes glowing with joy, not sunk in grief as before. So the grief of a father that began in the Ayodhyā Kāṇḍa here finds its peace.