पितामहेन ब्रह्मणा समीरितं तत् शुभं वाक्यं श्रुत्वा विभावसुः अग्निः वैदेहीम् अङ्केन आदाय उत्पपात। सः हव्यवाहनः तां चितां विधूय जनकात्मजां गृहीत्वा मूर्तिमान् सन् आशु उत्तस्थौ। द्वितीयः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — अग्नेः मूर्तिमत्त्वं विशेषेण वर्णयति। सीता तदा तरुणादित्यसंकाशा, तप्तकाञ्चनभूषणा, रक्ताम्बरधरा, बाला, नीलकुञ्चितमूर्धजा आसीत्; तस्याः माल्यम् आभरणानि च अक्लिष्टानि, रूपं च यथापूर्वम् अनिन्दितम्। तादृशीं वैदेहीम् अङ्के कृत्वा विभावसुः रामाय ददौ। अग्नौ प्रविष्टा अपि सीता न दग्धा, न म्लाना — तस्याः पुष्पमाला अपि अक्लिष्टा — एषः एव तस्याः शुद्धेः प्रत्यक्षः साक्षी। कविः सीतायाः रूपस्य प्रत्येकम् अङ्गं वर्णयति — वर्णः, वस्त्रं, केशाः, माला — येन अग्नेः तस्याः किञ्चित् अपि न स्पृष्टम् इति स्पष्टं भवति। अग्नेः उत्थानस्य दृश्यम् अपि विलक्षणम् — यः अग्निः सर्वं दहति, सः एव सीतां मातृवत् अङ्के धारयन् प्रकटीभवति, चितां च धूलिम् इव विधूनोति। एतेन ब्रह्मणः स्तुतेः सद्यः फलम् अपि दृश्यते — ‘सीता लक्ष्मीः’ इति उक्तमात्रे एव अग्निः तां प्रत्यर्पयति। पूर्वसर्गे सीता हव्यवाहने पतन्ती वसुधारा इव वर्णिता आसीत्; अत्र सा तस्मात् एव अग्नेः उदयसूर्यः इव पुनः उदेति। चतुर्थः श्लोकः ‘ददौ रामाय वैदेहीम्’ इति क्रियया समाप्यते — अग्निः स्वयं कन्यादाता इव भवति, यथा विवाहे अग्निः साक्षी आसीत्।

तदा लोकस्य साक्षी पावकः रामम् अब्रवीत् — ‘राम, एषा ते वैदेही; अस्यां पापं न विद्यते। सुवृत्ता एषा शुभा वाचा, मनसा, बुद्ध्या, चक्षुषा वा त्वां न अत्यचरत्। वीर्योत्सिक्तेन राक्षसेन रावणेन त्वया विरहिता दीना विवशा सती एषा निर्जनात् अपनीता। अन्तःपुरे रुद्धा, गुप्ता, त्वच्चित्ता, त्वत्परायणा च आसीत्; घोराभिः घोरबुद्धिभिः राक्षसीभिः रक्षिता। विविधं प्रलोभ्यमाना तर्ज्यमाना च अपि मैथिली त्वद्गतेन अन्तरात्मना तत् रक्षः न अचिन्तयत्। अतः विशुद्धभावां निष्पापां मैथिलीं प्रतिगृहाण; किञ्चित् अपि परुषं न अभिधातव्या; अहम् आज्ञापयामि ते।’ अग्निः साक्षी इति वैदिकी परम्परा — सः सर्वभूतानाम् अन्तः चरति, अतः तस्य वचनं परं प्रमाणम्। ‘वृत्तशौटीर्यम्’ इति मुद्रणस्य पाठः — सदाचारे दृढता, समीक्षिते ‘वृत्तशौण्डीरा’। अन्तिमं वाक्यम् ‘अहमाज्ञापयामि ते’ इति देवस्य अधिकारं सूचयति — अत्र अग्निः याचकः न, आज्ञापकः। अग्नेः वचने सीतायाः शुद्धिः त्रिविधेन प्रमाणेन स्थापिता — करणत्रयेण (वाचा, मनसा, बुद्ध्या, चक्षुषा), परिस्थित्या (सा बलात् हृता, निर्जने विवशा), आचरणेन (प्रलोभने तर्जने च अपि रावणं न अचिन्तयत्)। ‘त्वच्चित्ता त्वत्परायणा’ इति पदद्वयं तस्याः अनन्यभक्तिं सूचयति। सुन्दरकाण्डे हनूमता दृष्टं सीतायाः अशोकवनिकायां दुःखं अत्र अग्नेः मुखेन पुनः स्मारितम्, येन रामस्य पुरतः तस्याः तपः साक्षात् प्रकाशते।

तत् श्रुत्वा प्रीतमनाः वदतां वरः धर्मात्मा रामः हर्षेण व्याकुललोचनः मुहूर्तं दध्यौ — एकादशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ततः महातेजाः धृतिमान् उरुविक्रमः रामः त्रिदशश्रेष्ठम् अग्निम् उवाच — ‘रावणान्तःपुरे दीर्घकालम् उषिता इयं शुभा सीता लोकेषु अवश्यं पावनम् अर्हति। जानकीम् अविशोध्य यदि गृह्णीयाम्, तर्हि लोकः वक्ष्यति — दशरथात्मजः रामः बत बालिशः कामात्मा च इति। अहम् अपि मैथिलीं जनकात्मजाम् अनन्यहृदयां मच्चित्तपरिरक्षिणीं जानामि। स्वेन तेजसा रक्षिताम् इमां विशालाक्षीं रावणः न अतिवर्तेत, यथा महोदधिः वेलां न अतिक्रामति। त्रयाणां लोकानां प्रत्ययार्थम् एव सत्यसंश्रयः अहं हुताशनं प्रविशन्तीं वैदेहीम् उपेक्षे।’ मुद्रणे षोडशः (‘इमामपि विशालाक्षीम्’) सप्तदशात् (‘प्रत्ययार्थं तु लोकानाम्’) पूर्वं स्थितः; समीक्षिते क्रमः विपरीतः। रामस्य कठोरता संशयात् न, अपितु लोकप्रत्ययार्थम्। पूर्वं रामेण सीतायै उक्तानि परुषाणि वचनानि अत्र स्वयम् एव व्याख्यातानि — सः न अविश्वासात् तथा अवदत्, अपितु लोकापवादस्य निवारणाय। ‘बालिशो बत कामात्मा’ इति लोकस्य सम्भाव्यम् आक्षेपं सः स्वयम् उद्धरति। राजा प्रजानां प्रत्ययम् एव मूलं मन्यते — एषः एव रामराज्यस्य आदर्शः, यः उत्तरकाण्डे अपि पुनः परीक्ष्यते। महोदधेः वेलायाः उपमया सीतायाः तेजः एव तस्याः रक्षकं कवचम् इति दर्शितम्। एकादशः श्लोकः पूर्वसर्गस्य प्रथमं श्लोकं प्रतिध्वनयति — तत्र दुःखेन, अत्र हर्षेण रामस्य नेत्रे व्याकुले।

‘स दुष्टात्मा रावणः मनसा अपि दीप्ताम् अग्निशिखाम् इव अप्राप्यां मैथिलीं प्रधर्षयितुं न शक्तः आसीत्। रावणान्तःपुरे स्थिता अपि सती इयं वैक्लव्यं न अर्हति; यथा भास्करस्य प्रभा भास्करात् अनन्या, तथा इयं मया अनन्या। मैथिली जनकात्मजा त्रिषु लोकेषु विशुद्धा; यथा आत्मवान् पुरुषः कीर्तिं न जहाति, तथा अहम् इमां त्यक्तुं न शक्नोमि। स्निग्धानां लोकनाथानां वः सर्वेषां हितं वचः मया अवश्यं कार्यम्।’ इति उक्त्वा विजयी महाबलः महायशाः सुखार्हः राघवः स्वकृतेन कर्मणा प्रशस्यमानः प्रियया सीतया समेत्य सुखम् अनुबभूव। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। प्रभा-भास्कर-उपमया रामसीतयोः अभेदः सूचितः, यः पूर्वसर्गस्य ‘सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः’ इति वचनेन सह सङ्गच्छते। एवं परीक्षायाः कठोरता मिलनस्य आनन्दे परिणता। ‘अग्निशिखाम् इव’ इति उपमा सुन्दरकाण्डे सीतायाः वचनम् अपि स्मारयति, यत्र सा रावणं स्वतेजसा भस्म कर्तुं शक्ता इति उक्तम्। रामः देवानां वचनं ‘स्निग्धानां लोकनाथानाम्’ इति सम्मानयति, न तु आत्मनः निर्णयं केवलं स्वेच्छया करोति। अन्ते ‘सुखार्हः’ इति पदेन कविः सूचयति यत् चतुर्दशवर्षाणां दुःखस्य अनन्तरं इदानीं रामः यथार्थं सुखस्य अधिकारी।

పితామహుడైన బ్రహ్మ పలికిన ఆ శుభవాక్యాన్ని విని విభావసుడైన అగ్ని వైదేహిని ఒడిలోకి తీసుకుని పైకి లేచాడు. ఆ హవ్యవాహనుడు ఆ చితిని చెదరగొట్టి, జనకుని కుమార్తెను పట్టుకుని, మూర్తిమంతుడై వెంటనే పైకి లేచాడు. రెండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది — అది అగ్ని మూర్తిమంతుడై రావడాన్ని ప్రత్యేకంగా వర్ణిస్తుంది. అప్పుడు సీత ఉదయసూర్యుని వంటి కాంతితో, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలతో, ఎర్రని వస్త్రం ధరించి, యౌవనవతిగా, నల్లని ఉంగరాల జుట్టుతో ఉంది; ఆమె పూలమాలా ఆభరణాలూ వాడిపోలేదు, ఆమె రూపం మునుపటిలాగే నిందారహితంగా ఉంది. అటువంటి వైదేహిని ఒడిలో ఉంచుకుని విభావసుడు రామునికి ఇచ్చాడు. అగ్నిలో ప్రవేశించినా సీత కాలలేదు, వాడలేదు — ఆమె పూలమాల కూడా వాడిపోలేదు — ఇదే ఆమె శుద్ధికి ప్రత్యక్షసాక్ష్యం. కవి సీత రూపంలోని ప్రతి అంశాన్నీ వర్ణిస్తాడు — వర్ణం, వస్త్రం, కేశాలు, మాల — దీనివల్ల అగ్ని ఆమెను ఏమాత్రం తాకలేదని స్పష్టమవుతుంది. అగ్ని లేచి రావడం అనే దృశ్యం కూడా విలక్షణమైనది — అన్నిటినీ దహించే అగ్నియే సీతను తల్లిలా ఒడిలో ధరించి ప్రత్యక్షమవుతాడు, చితిని ధూళిలా దులిపివేస్తాడు. దీనివల్ల బ్రహ్మస్తుతికి తక్షణ ఫలం కూడా కనిపిస్తుంది — ‘సీత లక్ష్మి’ అని చెప్పిన వెంటనే అగ్ని ఆమెను తిరిగి అప్పగిస్తాడు. పూర్వసర్గలో సీత అగ్నిలో పడుతున్న వసోర్ధారలా వర్ణించబడింది; ఇక్కడ ఆమె అదే అగ్ని నుండి ఉదయసూర్యునిలా మళ్ళీ ఉదయిస్తుంది. నాలుగవ శ్లోకం ‘దదౌ రామాయ వైదేహీం’ (వైదేహిని రామునికి ఇచ్చాడు) అనే క్రియతో ముగుస్తుంది — వివాహంలో అగ్ని సాక్షిగా ఉన్నట్లే, ఇక్కడ అగ్నియే స్వయంగా కన్యాదాతలా అవుతాడు.

అప్పుడు లోకసాక్షి అయిన పావకుడు రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, ఈమె నీ వైదేహి; ఈమెలో పాపం లేదు. సచ్చరిత్ర గల ఈ శుభాంగి వాక్కుతో గానీ, మనస్సుతో గానీ, బుద్ధితో గానీ, చూపుతో గానీ నిన్ను అతిక్రమించలేదు. వీర్యగర్వంతో మదించిన రాక్షసుడైన రావణుడు, నీకు దూరమై దీనురాలూ నిస్సహాయురాలూ అయిన ఈమెను నిర్జనప్రదేశం నుండి అపహరించుకుపోయాడు. ఈమె అంతఃపురంలో బంధించబడి, కావలిలో ఉంచబడి కూడా నీపైనే మనస్సు నిలిపి, నీనే పరమగతిగా భావించి ఉంది; ఘోరమైన స్వభావం గల ఘోరరాక్షసీలు ఈమెకు కాపలా కాశారు. రకరకాలుగా ప్రలోభపెట్టబడినా బెదిరించబడినా, మైథిలి నీయందు లగ్నమైన అంతరాత్మతో ఆ రాక్షసుని గురించి ఆలోచించలేదు. అందువల్ల విశుద్ధభావం గల, నిష్పాపురాలైన మైథిలిని స్వీకరించు; ఈమెతో ఏమాత్రం కఠినంగా మాట్లాడకూడదు; నేను నీకు ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను.’ అగ్ని సాక్షి అనేది వైదిక సంప్రదాయం — అతడు సర్వభూతాల లోపల సంచరిస్తాడు, అందువల్ల అతని మాట పరమప్రమాణం. ముద్రిత పాఠం ‘వృత్తశౌటీర్యం’ — సదాచారంలో దృఢత్వం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘వృత్తశౌండీరా’ అని ఉంది. చివరి వాక్యం ‘అహమాజ్ఞాపయామి తే’ (నేను నీకు ఆజ్ఞాపిస్తున్నాను) దేవుని అధికారాన్ని సూచిస్తుంది — ఇక్కడ అగ్ని యాచించేవాడు కాదు, ఆజ్ఞాపించేవాడు. అగ్ని మాటలో సీత శుద్ధి మూడు విధాల ప్రమాణంతో స్థాపించబడింది — కరణాలతో (వాక్కు, మనస్సు, బుద్ధి, చూపు), పరిస్థితితో (ఆమె బలవంతంగా అపహరించబడింది, నిర్జనప్రదేశంలో నిస్సహాయురాలు), ఆచరణతో (ప్రలోభంలోనూ బెదిరింపులోనూ కూడా రావణుని గురించి ఆలోచించలేదు). ‘త్వచ్చిత్తా త్వత్పరాయణా’ (నీపై మనస్సు గలది, నీనే పరమగతిగా గలది) అనే రెండు పదాలు ఆమె అనన్యభక్తిని సూచిస్తాయి. సుందరకాండలో హనుమంతుడు చూసిన అశోకవనంలోని సీత దుఃఖం ఇక్కడ అగ్ని నోటితో మళ్ళీ గుర్తుచేయబడింది; దీనివల్ల రాముని ఎదుట ఆమె తపస్సు ప్రత్యక్షంగా ప్రకాశిస్తుంది.

అది విని ప్రసన్నమనస్కుడూ, వక్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, ధర్మాత్ముడూ అయిన రాముడు ఆనందంతో కలవరపడిన కన్నులతో ఒక ముహూర్తకాలం ఆలోచించాడు — పదకొండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. తరువాత మహాతేజస్వీ, ధైర్యశాలీ, విశాలపరాక్రముడూ అయిన రాముడు దేవశ్రేష్ఠుడైన అగ్నితో ఇలా అన్నాడు — ‘రావణుని అంతఃపురంలో దీర్ఘకాలం నివసించిన ఈ శుభాంగి సీత లోకంలో తప్పక పరిశుద్ధిని పొందవలసినది. జానకిని శుద్ధి చేయకుండా స్వీకరిస్తే, లోకం ‘దశరథుని కుమారుడైన రాముడు అయ్యో, మూర్ఖుడూ కామాత్ముడూ’ అని అంటుంది. మైథిలి అయిన జనకుని కుమార్తె అనన్యహృదయ అనీ, నా మనస్సును అనుసరించి తనను తాను కాపాడుకునేదనీ నాకూ తెలుసు. తన తేజస్సుతోనే రక్షించబడిన విశాలాక్షి అయిన ఈమెను, మహాసముద్రం తీరాన్ని అతిక్రమించనట్లే, రావణుడు అతిక్రమించలేడు. మూడు లోకాల విశ్వాసం కోసమే, సత్యాన్ని ఆశ్రయించిన నేను అగ్నిలో ప్రవేశిస్తున్న వైదేహిని ఉపేక్షించాను.’ ముద్రిత పాఠంలో పదహారవ శ్లోకం (‘ఇమామపి విశాలాక్షీం’) పదిహేడవ శ్లోకానికి (‘ప్రత్యయార్థం తు లోకానాం’) ముందు ఉంది; సమీక్షిత సంస్కరణలో క్రమం విపరీతం. రాముని కాఠిన్యం సంశయం వల్ల కాదు, లోకవిశ్వాసం కోసం. ఇంతకుముందు రాముడు సీతతో పలికిన కఠినమైన మాటలు ఇక్కడ అతడే స్వయంగా వివరిస్తాడు — అతడు అవిశ్వాసం వల్ల అలా మాట్లాడలేదు, లోకాపవాదాన్ని నివారించడానికే. ‘బాలిశో బత కామాత్మా’ (అయ్యో మూర్ఖుడు, కామాత్ముడు) అనే లోకం చేయగల ఆక్షేపణను అతడే స్వయంగా ఉదహరిస్తాడు. రాజు ప్రజల విశ్వాసాన్నే మూలంగా భావిస్తాడు — ఇదే రామరాజ్యపు ఆదర్శం, ఉత్తరకాండలో కూడా ఇది మళ్ళీ పరీక్షకు గురవుతుంది. మహాసముద్రపు తీరం అనే ఉపమానంతో సీత తేజస్సే ఆమెను రక్షించే కవచమని చూపబడింది. పదకొండవ శ్లోకం పూర్వసర్గలోని మొదటి శ్లోకాన్ని ప్రతిధ్వనిస్తుంది — అక్కడ దుఃఖంతో, ఇక్కడ ఆనందంతో రాముని కన్నులు కలవరపడ్డాయి.

‘దుష్టాత్ముడైన ఆ రావణుడు మండుతున్న అగ్నిశిఖలా అందరాని మైథిలిని మనస్సుతో కూడా పరాభవించలేకపోయాడు. రావణుని అంతఃపురంలో ఉన్నప్పటికీ ఈ సాధ్వి వ్యాకులతకు అర్హురాలు కాదు; సూర్యుని కాంతి సూర్యుని నుండి వేరు కానట్లే, ఈమె నా నుండి వేరు కాదు. జనకుని కుమార్తె అయిన మైథిలి మూడు లోకాలలోనూ విశుద్ధురాలు; ఆత్మవంతుడైన పురుషుడు కీర్తిని విడువనట్లే, నేను ఈమెను విడువలేను. స్నేహపూర్వకులైన లోకనాథులైన మీ అందరి హితవచనాన్ని నేను తప్పక పాటించాలి.’ ఇలా చెప్పి, విజయుడూ మహాబలుడూ మహాయశస్వీ సుఖానికి అర్హుడూ అయిన రాఘవుడు, తాను చేసిన కర్మకు ప్రశంసలు పొందుతూ, ప్రియురాలైన సీతతో కలిసి సుఖాన్ని అనుభవించాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. కాంతి-సూర్యుడు అనే ఉపమానంతో రామసీతల అభేదం సూచించబడింది; ఇది పూర్వసర్గలోని ‘సీతా లక్ష్మీర్భవాన్విష్ణుః’ (సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువు) అనే మాటతో పొసగుతుంది. ఇలా పరీక్షలోని కాఠిన్యం మిలనానందంగా పరిణమించింది. ‘అగ్నిశిఖలా’ అనే ఉపమానం సుందరకాండలో సీత పలికిన మాటను కూడా గుర్తుచేస్తుంది — అక్కడ ఆమె తన తేజస్సుతో రావణుని భస్మం చేయగలదని చెప్పబడింది. రాముడు దేవతల మాటను ‘స్నిగ్ధానాం లోకనాథానాం’ (స్నేహపూర్వకులైన లోకనాథుల) అంటూ గౌరవిస్తాడు; తన నిర్ణయాన్ని కేవలం తన ఇష్టం ప్రకారం చేయడు. చివర ‘సుఖార్హః’ (సుఖానికి అర్హుడు) అనే పదంతో, పద్నాలుగేళ్ళ దుఃఖం తరువాత ఇప్పుడు రాముడు నిజంగా సుఖానికి అధికారి అని కవి సూచిస్తాడు.

பாட்டனான பிரம்மன் சொன்ன அந்த மங்கலச் சொல்லைக் கேட்டு, விபாவஸு என்ற அக்கினி வைதேகியை மடியில் ஏந்திக்கொண்டு மேலெழுந்தான். அந்த அக்கினி சிதையை உதறித் தள்ளி, ஜனகனின் மகளைப் பற்றிக்கொண்டு, உருவெடுத்தவனாக விரைவில் எழுந்து நின்றான். இரண்டாவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது — அது அக்கினியின் உருவெடுத்த நிலையைச் சிறப்பாக வருணிக்கிறது. அப்போது சீதை இளஞ்சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தாள்; புடம்போட்ட பொன்னணிகள் அணிந்திருந்தாள்; செந்நிற ஆடை உடுத்தியிருந்தாள்; இளமையோடு, கருநீலச் சுருள் கூந்தலோடு இருந்தாள்; அவளுடைய மாலையும் அணிகலன்களும் வாடாமலும் சிதையாமலும் இருந்தன; அவளுடைய அழகு முன்போலவே குறையற்றிருந்தது. அத்தகைய வைதேகியை மடியில் ஏந்தி விபாவஸு ராமனிடம் கொடுத்தான். அக்கினியில் நுழைந்தும் சீதை எரியவில்லை, வாடவுமில்லை — அவளுடைய பூமாலைகூட வாடவில்லை — இதுவே அவளுடைய தூய்மைக்கு நேரடிச் சாட்சி. கவி சீதையின் தோற்றத்தின் ஒவ்வொரு கூறையும் வருணிக்கிறார் — நிறம், ஆடை, கூந்தல், மாலை — இதனால் அக்கினி அவளை எள்ளளவும் தீண்டவில்லை என்பது தெளிவாகிறது. அக்கினி எழும் காட்சியும் வியப்புக்குரியது — எல்லாவற்றையும் எரிக்கும் அக்கினியே சீதையைத் தாயைப் போல மடியில் ஏந்தியவனாகத் தோன்றுகிறான்; சிதையைத் தூசியைப் போல உதறுகிறான். இதனால் பிரம்மனின் துதியின் உடனடிப் பலனும் காணப்படுகிறது — ‘சீதை லக்ஷ்மி’ என்று சொன்ன உடனேயே அக்கினி அவளைத் திருப்பித் தருகிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் அக்கினியில் வீழும் சீதை வசோர்தாரையைப் போல வருணிக்கப்பட்டாள்; இங்கே அதே அக்கினியிலிருந்து உதயசூரியனைப் போல அவள் மீண்டும் எழுகிறாள். நான்காவது சுலோகம் ‘ததௌ ராமாய வைதேஹீம்’ — ‘வைதேகியை ராமனுக்குக் கொடுத்தான்’ — என்ற வினையோடு முடிகிறது: திருமணத்தில் அக்கினி சாட்சியாக இருந்தது போல, இங்கே அக்கினியே கன்னிகாதானம் செய்பவனைப் போல ஆகிறான்.

அப்போது உலகின் சாட்சியான அக்கினி ராமனிடம் சொன்னான்: ‘ராமா, இதோ உன் வைதேகி; இவளிடம் பாவம் இல்லை. நல்லொழுக்கமுடைய இந்த மங்கை சொல்லாலோ, மனத்தாலோ, அறிவாலோ, பார்வையாலோ உனக்கு வழுவவில்லை. வீரச் செருக்குற்ற ராக்ஷசனான ராவணனால், உன்னைப் பிரிந்து வாடிய, வசமிழந்த இவள் ஆளில்லா இடத்திலிருந்து கவர்ந்து செல்லப்பட்டாள். அந்தப்புரத்தில் அடைக்கப்பட்டு, காவலில் வைக்கப்பட்டிருந்தும், இவள் உன்னையே நினைத்து, உன்னையே புகலாகக் கொண்டிருந்தாள்; கொடிய உருவும் கொடிய எண்ணமும் உடைய ராக்ஷசிகளால் காவல் காக்கப்பட்டாள். பலவாறு ஆசைகாட்டப்பட்டும் அச்சுறுத்தப்பட்டும், உன்னிடமே பதிந்த உள்ளத்தோடு மைதிலி அந்த ராக்ஷசனைப் பற்றி நினைக்கவேயில்லை. ஆகவே தூய உள்ளமுடைய, பாவமற்ற மைதிலியை ஏற்றுக்கொள்; இவளிடம் எந்தக் கடுஞ்சொல்லும் சொல்லக்கூடாது; நான் உனக்கு ஆணையிடுகிறேன்.’ அக்கினி சாட்சி என்பது வேத மரபு — அவன் எல்லா உயிர்களுக்குள்ளும் இயங்குகிறான்; ஆகவே அவன் சொல்லே மேலான சான்று. ‘வ்ருத்தஶௌடீர்யம்’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் — நல்லொழுக்கத்தில் உறுதி; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘வ்ருத்தஶௌண்டீரா’ என்று உள்ளது. இறுதி வாக்கியமான ‘அஹமாஜ்ஞாபயாமி தே’ — ‘நான் உனக்கு ஆணையிடுகிறேன்’ — தேவனின் அதிகாரத்தைக் காட்டுகிறது: இங்கே அக்கினி வேண்டுபவன் அல்ல, ஆணையிடுபவன். அக்கினியின் சொல்லில் சீதையின் தூய்மை மூன்று வகைச் சான்றுகளால் நிறுவப்படுகிறது — கருவிகளால் (சொல், மனம், அறிவு, பார்வை), சூழ்நிலையால் (அவள் வலிந்து கவரப்பட்டாள், ஆளில்லா இடத்தில் வசமிழந்திருந்தாள்), நடத்தையால் (ஆசைகாட்டலிலும் அச்சுறுத்தலிலும் கூட ராவணனை நினைக்கவில்லை). ‘த்வச்சித்தா த்வத்பராயணா’ — ‘உன்னையே நினைப்பவள், உன்னையே புகலாகக் கொண்டவள்’ — என்ற இரு சொற்களும் அவளுடைய வேறு எதையும் நாடாத பக்தியைக் காட்டுகின்றன. சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் கண்ட, அசோக வனத்தில் சீதை பட்ட துயரம் இங்கே அக்கினியின் வாயால் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது; இதனால் ராமனின் முன் அவளுடைய தவம் நேரடியாக ஒளிர்கிறது.

அதைக் கேட்டு மனம் மகிழ்ந்த, சொல்வல்லோரில் சிறந்த, அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன், மகிழ்ச்சியால் கலங்கிய கண்களோடு ஒரு கணம் சிந்தித்தான் — பதினொன்றாவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. பிறகு பேரொளியுடையவனும், மன உறுதியுடையவனும், பெரும் வீரமுடையவனுமான ராமன் தேவர்களில் சிறந்த அக்கினியிடம் சொன்னான்: ‘ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் நெடுங்காலம் வசித்த இந்த மங்கலமான சீதை, உலகத்தார் முன் தூய்மைப்படுத்தப்படுவது அவசியமே. ஜானகியைத் தூய்மை நிரூபிக்காமல் நான் ஏற்றுக்கொண்டால், தசரதனின் மகனான ராமன் அந்தோ அறிவிலி, காமத்திற்கு அடிமை என்று உலகம் சொல்லும். ஜனகனின் மகளான மைதிலி வேறு எவரையும் நாடாத இதயமுடையவள், என் மனத்தைக் காப்பவள் என்பதை நானும் அறிவேன். பெருங்கடல் கரையைக் கடக்காதது போல, தன் சொந்த ஒளியால் காக்கப்பட்ட அகன்ற கண்களுடைய இவளை ராவணனால் மீற முடியாது. மூன்று உலகங்களின் நம்பிக்கைக்காகவே, சத்தியத்தைச் சார்ந்த நான், அக்கினியில் நுழையும் வைதேகியைப் புறக்கணித்தேன்.’ அச்சுப் பதிப்பில் பதினாறாவது சுலோகம் (‘இமாமபி விஶாலாக்ஷீம்’) பதினேழாவதற்கு (‘ப்ரத்யயார்த்தம் து லோகானாம்’) முன் உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் வரிசை மாறியுள்ளது. ராமனின் கடுமை ஐயத்தால் அல்ல, உலகத்தாரின் நம்பிக்கைக்காகவே. முன்பு ராமன் சீதையிடம் சொன்ன கடுஞ்சொற்கள் இங்கே அவனாலேயே விளக்கப்படுகின்றன — அவன் நம்பிக்கையின்மையால் அவ்வாறு பேசவில்லை; உலகப் பழியைத் தடுப்பதற்காகவே பேசினான். ‘பாலிஶோ பத காமாத்மா’ — ‘அந்தோ அறிவிலி, காமத்திற்கு அடிமை’ — என்ற உலகத்தாரின் சாத்தியமான குற்றச்சாட்டை அவனே மேற்கோள் காட்டுகிறான். அரசன் குடிமக்களின் நம்பிக்கையையே அடிப்படையாகக் கருதுகிறான் — இதுவே ராமராஜ்யத்தின் இலட்சியம்; அது உத்தர காண்டத்திலும் மீண்டும் சோதிக்கப்படும். பெருங்கடலும் கரையும் என்ற உவமையால், சீதையின் ஒளியே அவளைக் காக்கும் கவசம் என்று காட்டப்படுகிறது. பதினொன்றாவது சுலோகம் முந்தைய சர்க்கத்தின் முதல் சுலோகத்தை எதிரொலிக்கிறது — அங்கே துயரத்தால், இங்கே மகிழ்ச்சியால் ராமனின் கண்கள் கலங்குகின்றன.

‘கொழுந்துவிட்டெரியும் தீச்சுடரைப் போல அணுக முடியாத மைதிலியைத் தீய உள்ளமுடைய அந்த ராவணனால் மனத்தால்கூடக் களங்கப்படுத்த முடியவில்லை. ராவணனின் அந்தப்புரத்தில் இருந்தபோதும் இந்தக் கற்புடையவள் இழிவுக்கு உரியவள் அல்ல; சூரியனின் ஒளி சூரியனிடமிருந்து வேறல்லாதது போல, இவள் என்னிடமிருந்து வேறல்லாதவள். ஜனகனின் மகளான மைதிலி மூன்று உலகங்களிலும் தூயவள்; தன்னடக்கமுடைய மனிதன் புகழைக் கைவிடாதது போல, நான் இவளைக் கைவிட முடியாது. அன்புடைய உலகத் தலைவர்களான உங்கள் அனைவரின் நன்மை தரும் சொல்லை நான் கட்டாயம் நிறைவேற்ற வேண்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லி, வெற்றி பெற்றவனும், பெரும் வலிமையும் பெரும் புகழும் உடையவனும், இன்பத்திற்குத் தகுதியானவனுமான ராகவன், தான் செய்த செயலுக்காகப் போற்றப்பட்டவனாக, அன்புக்குரிய சீதையோடு இணைந்து இன்பம் அனுபவித்தான். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. ஒளியும் சூரியனும் என்ற உவமையால் ராமனுக்கும் சீதைக்கும் இடையிலான வேற்றுமையின்மை சுட்டப்படுகிறது; இது முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘சீதை லக்ஷ்மி, நீ விஷ்ணு’ என்ற சொல்லோடு இசைகிறது. இவ்வாறு சோதனையின் கடுமை இணைவின் ஆனந்தமாக மாறுகிறது. ‘தீச்சுடரைப் போல’ என்ற உவமை சுந்தர காண்டத்தில் சீதை சொன்ன சொல்லையும் நினைவூட்டுகிறது — அங்கே அவள் தன் ஒளியால் ராவணனைச் சாம்பலாக்க வல்லவள் என்று சொல்லப்பட்டது. ராமன் தேவர்களின் சொல்லை ‘அன்புடைய உலகத் தலைவர்கள்’ என்று மதிக்கிறான்; தன் முடிவைத் தன் விருப்பப்படி மட்டுமே எடுக்கவில்லை. இறுதியில் ‘ஸுகார்ஹ:’ — ‘இன்பத்திற்குத் தகுதியானவன்’ — என்ற சொல்லால், பதினான்கு ஆண்டுத் துயருக்குப் பின் இப்போது ராமன் உண்மையில் இன்பத்திற்கு உரியவன் என்று கவி சுட்டுகிறார்.

ಪಿತಾಮಹನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ನುಡಿದ ಆ ಶುಭವಾಕ್ಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭಾವಸುವಾದ ಅಗ್ನಿಯು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತನ್ನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಮೇಲಕ್ಕೆ ಚಿಮ್ಮಿದನು. ಆ ಹವ್ಯವಾಹನನು ಚಿತೆಯನ್ನು ಕೊಡವಿಹಾಕಿ, ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಮೂರ್ತಿವಂತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಎದ್ದುನಿಂತನು. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ — ಅದು ಅಗ್ನಿಯ ಮೂರ್ತಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ಸೀತೆ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವಳಾಗಿ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೆಂಪು ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟು, ಯೌವನದಿಂದ ಕೂಡಿ, ಕಪ್ಪಾದ ಗುಂಗುರು ಕೂದಲುಳ್ಳವಳಾಗಿದ್ದಳು; ಅವಳ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಆಭರಣಗಳೂ ಬಾಡಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವಳ ರೂಪವೂ ಮೊದಲಿನಂತೆಯೇ ನಿರ್ದೋಷವಾಗಿತ್ತು. ಅಂತಹ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿರಿಸಿಕೊಂಡು ವಿಭಾವಸು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿದನು. ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೂ ಸೀತೆ ಸುಡಲಿಲ್ಲ, ಬಾಡಲಿಲ್ಲ — ಅವಳ ಹೂಮಾಲೆಯೂ ಬಾಡಲಿಲ್ಲ — ಇದೇ ಅವಳ ಶುದ್ಧಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಸಾಕ್ಷಿ. ಕವಿ ಸೀತೆಯ ರೂಪದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಂಶವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೈಬಣ್ಣ, ವಸ್ತ್ರ, ಕೂದಲು, ಮಾಲೆ — ಇದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಸೋಕಲಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗ್ನಿಯು ಮೇಲೇಳುವ ದೃಶ್ಯವೂ ವಿಲಕ್ಷಣ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಪ್ರಕಟನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಚಿತೆಯನ್ನು ಧೂಳಿನಂತೆ ಕೊಡವಿಹಾಕುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿಯ ತಕ್ಷಣದ ಫಲವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ‘ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಅಗ್ನಿಯು ಅವಳನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಸೋರ್ಧಾರೆಯಂತೆ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿತ್ತು; ಇಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅದೇ ಅಗ್ನಿಯಿಂದ ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಉದಯಿಸುತ್ತಾಳೆ. ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ದದೌ ರಾಮಾಯ ವೈದೇಹೀಮ್’ (ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯಾಪದದೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದಂತೆ, ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಕನ್ಯಾದಾನ ಮಾಡುವವನಂತಾಗುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಪಾವಕನು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾಮನೇ, ಇವಳೇ ನಿನ್ನ ವೈದೇಹಿ; ಇವಳಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಾಪವೂ ಇಲ್ಲ. ಸದಾಚಾರಿಣಿಯೂ ಶುಭಳೂ ಆದ ಇವಳು ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದಾಗಲಿ ಕಣ್ಣಿನಿಂದಾಗಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಿಲ್ಲ. ವೀರ್ಯಮದದಿಂದ ಉಬ್ಬಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನು ನಿನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಅಸಹಾಯಳಾದ ಇವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಅಪಹರಿಸಿದನು. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ, ಕಾವಲಿನಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಇವಳು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟು, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಪರಮಾಶ್ರಯವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ್ದಳು; ಘೋರಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಘೋರ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಇವಳನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದರು. ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಆಮಿಷ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಬೆದರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮೈಥಿಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲೂ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಶುದ್ಧಭಾವಳೂ ನಿಷ್ಪಾಪಳೂ ಆದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸು; ಇವಳಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಬಾರದು; ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ.’ ಅಗ್ನಿ ಸಾಕ್ಷಿ ಎಂಬುದು ವೈದಿಕ ಪರಂಪರೆ — ಅವನು ಸಕಲ ಭೂತಗಳ ಒಳಗೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾತೇ ಪರಮ ಪ್ರಮಾಣ. ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ವೃತ್ತಶೌಟೀರ್ಯಮ್’ (ಸದಾಚಾರದಲ್ಲಿ ದೃಢತೆ) ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ವೃತ್ತಶೌಂಡೀರಾ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಅಹಮಾಜ್ಞಾಪಯಾಮಿ ತೇ’ (ನಾನು ನಿನಗೆ ಆಜ್ಞಾಪಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ವಾಕ್ಯ ದೇವನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ ಬೇಡುವವನಲ್ಲ, ಆಜ್ಞಾಪಿಸುವವನು. ಅಗ್ನಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧಿ ಮೂರು ಬಗೆಯ ಪ್ರಮಾಣಗಳಿಂದ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ — ಕರಣಗಳಿಂದ (ಮಾತು, ಮನಸ್ಸು, ಬುದ್ಧಿ, ಕಣ್ಣು), ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ (ಅವಳು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹೃತಳಾದಳು, ನಿರ್ಜನದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾಗಿದ್ದಳು), ಮತ್ತು ನಡತೆಯಿಂದ (ಆಮಿಷದಲ್ಲೂ ಬೆದರಿಕೆಯಲ್ಲೂ ರಾವಣನನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಎಣಿಸಲಿಲ್ಲ). ‘ತ್ವಚ್ಚಿತ್ತಾ ತ್ವತ್ಪರಾಯಣಾ’ (ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟವಳು, ನಿನ್ನನ್ನೇ ಆಶ್ರಯಿಸಿದವಳು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಅವಳ ಅನನ್ಯಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಬಾಯಿಂದ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲಾಗಿದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಎದುರು ಅವಳ ತಪಸ್ಸು ಸಾಕ್ಷಾತ್ತಾಗಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪ್ರೀತಮನಸ್ಕನಾದ, ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಧರ್ಮಾತ್ಮ ರಾಮನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಣ್ಣು ತುಂಬಿಬಂದವನಾಗಿ ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದನು — ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅನಂತರ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಧೃತಿವಂತನೂ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅಗ್ನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು — ‘ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ ಈ ಶುಭಳಾದ ಸೀತೆ ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾವನಗೊಳ್ಳಬೇಕಾದವಳು. ಜಾನಕಿಯನ್ನು ಶುದ್ಧೀಕರಿಸದೆ ನಾನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರೆ, ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನು ಅಯ್ಯೋ, ಮೂರ್ಖ, ಕಾಮಾತ್ಮ ಎಂದು ಲೋಕ ಆಡಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅನನ್ಯಹೃದಯಳೆಂದೂ ನನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವವಳೆಂದೂ ನಾನೂ ಬಲ್ಲೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರವು ತನ್ನ ದಡವನ್ನು ಮೀರದಂತೆ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಕ್ಷಿತಳಾದ ಈ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲಾರ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿಯೇ, ಸತ್ಯವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದೆ.’ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಇಮಾಮಪಿ ವಿಶಾಲಾಕ್ಷೀಮ್’) ಹದಿನೇಳನೆಯದಕ್ಕಿಂತ (‘ಪ್ರತ್ಯಯಾರ್ಥಂ ತು ಲೋಕಾನಾಮ್’) ಮೊದಲು ಇದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕ್ರಮ ತಿರುವುಮುರುವು. ರಾಮನ ಕಠೋರತೆ ಸಂಶಯದಿಂದಲ್ಲ, ಲೋಕದ ನಂಬಿಕೆಗಾಗಿ. ಹಿಂದೆ ರಾಮನು ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ಅವನೇ ವಿವರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಲೋಕಾಪವಾದವನ್ನು ತಡೆಯಲು ಹೇಳಿದನು. ‘ಬಾಲಿಶೋ ಬತ ಕಾಮಾತ್ಮಾ’ (ಅಯ್ಯೋ, ಮೂರ್ಖ, ಕಾಮಾತ್ಮ) ಎಂಬ ಲೋಕದ ಸಂಭಾವ್ಯ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ಅವನೇ ಉದ್ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಜನು ಪ್ರಜೆಗಳ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನೇ ಮೂಲವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ರಾಮರಾಜ್ಯದ ಆದರ್ಶ, ಇದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲೂ ಮತ್ತೆ ಪರೀಕ್ಷೆಗೊಳಗಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಸಮುದ್ರದ ದಡದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೀತೆಯ ತೇಜಸ್ಸೇ ಅವಳನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಕವಚ ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ದುಃಖದಿಂದ, ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ರಾಮನ ಕಣ್ಣುಗಳು ತುಂಬಿಬಂದಿವೆ.

‘ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ ಎಟುಕಲಾಗದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಲೂ ಅತಿಕ್ರಮಿಸಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಸತಿಯಾದ ಇವಳು ಯಾವ ಕಳಂಕಕ್ಕೂ ಪಾತ್ರಳಲ್ಲ; ಸೂರ್ಯನ ಪ್ರಭೆ ಸೂರ್ಯನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲದಂತೆ, ಇವಳು ನನ್ನಿಂದ ಬೇರೆಯಲ್ಲ. ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವಿಶುದ್ಧಳು; ಆತ್ಮವಂತನಾದ ಮನುಷ್ಯನು ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆಯದಂತೆ, ನಾನು ಇವಳನ್ನು ತೊರೆಯಲಾರೆ. ನನ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಲೋಕನಾಥರಾದ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರ ಹಿತವಚನವನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಾಲಿಸಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ವಿಜಯಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೂ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನೂ ಆದ ರಾಘವನು, ತಾನು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲರಿಂದ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತ, ಪ್ರಿಯಳಾದ ಸೀತೆಯೊಡನೆ ಕೂಡಿ ಸುಖವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಪ್ರಭೆ-ಸೂರ್ಯರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ಸೀತೆಯರ ಅಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಭವಾನ್ವಿಷ್ಣುಃ’ (ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ಮಾತಿಗೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪರೀಕ್ಷೆಯ ಕಠೋರತೆ ಮಿಲನದ ಆನಂದವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು. ‘ಅಗ್ನಿಶಿಖಾಮ್ ಇವ’ (ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿನ ಸೀತೆಯ ಮಾತನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಅವಳು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದಲೇ ರಾವಣನನ್ನು ಭಸ್ಮ ಮಾಡಬಲ್ಲಳು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿತ್ತು. ರಾಮನು ದೇವತೆಗಳ ಮಾತನ್ನು ‘ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಾಂ ಲೋಕನಾಥಾನಾಮ್’ (ಸ್ನೇಹವುಳ್ಳ ಲೋಕನಾಥರ) ಎಂದು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಸುಖಾರ್ಹಃ’ (ಸುಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ, ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷಗಳ ದುಃಖದ ನಂತರ ಈಗ ರಾಮನು ನಿಜವಾಗಿ ಸುಖಕ್ಕೆ ಅಧಿಕಾರಿ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞ ആ ശുഭവാക്യം കേട്ട് വിഭാവസുവായ അഗ്നി വൈദേഹിയെ മടിയിലെടുത്തുകൊണ്ട് ഉയർന്നുപൊങ്ങി. ആ ഹവ്യവാഹനൻ ചിത കുടഞ്ഞെറിഞ്ഞ്, ജനകപുത്രിയെ എടുത്തുകൊണ്ട്, മൂർത്തിമാനായി പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റുനിന്നു. രണ്ടാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — അത് അഗ്നിയുടെ മൂർത്തിമത്ത്വം വിശേഷിച്ചു വർണിക്കുന്നു. സീത അപ്പോൾ ഉദിച്ചുയരുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവളും, ഉരുക്കിയ പൊന്നിന്റെ ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞവളും, ചുവന്ന വസ്ത്രം ധരിച്ചവളും, യുവതിയും, കറുത്ത ചുരുണ്ട മുടിയുള്ളവളുമായിരുന്നു; അവളുടെ മാലയും ആഭരണങ്ങളും വാടിയിരുന്നില്ല; രൂപം മുമ്പത്തെപ്പോലെതന്നെ കുറ്റമറ്റതായിരുന്നു. അങ്ങനെയുള്ള വൈദേഹിയെ മടിയിലിരുത്തി വിഭാവസു രാമനു നൽകി. അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചിട്ടും സീത ദഹിച്ചില്ല, വാടിയില്ല — അവളുടെ പൂമാലപോലും വാടിയില്ല — ഇതുതന്നെയാണ് അവളുടെ ശുദ്ധിയുടെ പ്രത്യക്ഷസാക്ഷി. കവി സീതയുടെ രൂപത്തിന്റെ ഓരോ അംശവും വർണിക്കുന്നു — നിറം, വസ്ത്രം, മുടി, മാല — അഗ്നി അവളെ ഒട്ടും സ്പർശിച്ചില്ലെന്നു വ്യക്തമാക്കാൻ. അഗ്നിയുടെ ഉയർച്ചയുടെ രംഗവും വിചിത്രമാണ് — എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിതന്നെ സീതയെ അമ്മയെപ്പോലെ മടിയിൽ താങ്ങിക്കൊണ്ട് പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു; ചിതയെ പൊടിപോലെ കുടഞ്ഞുകളയുന്നു. ഇതിലൂടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ സ്തുതിയുടെ ഉടനടിയുള്ള ഫലവും കാണാം — ‘സീത ലക്ഷ്മിയാണ്’ എന്നു പറഞ്ഞ ഉടനെതന്നെ അഗ്നി അവളെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കുന്നു. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ അഗ്നിയിൽ വീഴുന്ന സീതയെ വസോർധാരയോട് ഉപമിച്ചിരുന്നു; ഇവിടെ അവൾ അതേ അഗ്നിയിൽനിന്ന് ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ വീണ്ടും ഉദിക്കുന്നു. നാലാം ശ്ലോകം ‘ദദൗ രാമായ വൈദേഹീം’ (വൈദേഹിയെ രാമനു നൽകി) എന്ന ക്രിയയോടെ അവസാനിക്കുന്നു — വിവാഹത്തിൽ അഗ്നി സാക്ഷിയായിരുന്നതുപോലെ, ഇവിടെ അഗ്നിതന്നെ കന്യാദാതാവിനെപ്പോലെയാകുന്നു.

അപ്പോൾ ലോകസാക്ഷിയായ പാവകൻ രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, ഇതാ നിന്റെ വൈദേഹി; ഇവളിൽ ഒരു പാപവുമില്ല. സദാചാരിണിയായ ഈ ശുഭ വാക്കുകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടോ ബുദ്ധികൊണ്ടോ കണ്ണുകൊണ്ടോ നിന്നെ ലംഘിച്ചിട്ടില്ല. നിന്നിൽനിന്നു വേർപെട്ട്, ദീനയും വിവശയുമായിരിക്കെ, വീര്യമദം പൂണ്ട രാക്ഷസനായ രാവണൻ ഇവളെ വിജനമായ സ്ഥലത്തുനിന്നു കൊണ്ടുപോയി. അന്തഃപുരത്തിൽ തടവിലാക്കപ്പെട്ട്, കാവലിൽ, നിന്നിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച്, നിന്നെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചവളായി അവൾ കഴിഞ്ഞു; ഘോരരും ഘോരബുദ്ധികളുമായ രാക്ഷസിമാർ അവളെ കാവൽ നിന്നു. പലവിധത്തിൽ പ്രലോഭിപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും ഭീഷണിപ്പെടുത്തപ്പെട്ടിട്ടും മൈഥിലി നിന്നിൽ ലയിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ ആ രാക്ഷസനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിച്ചതേയില്ല. അതിനാൽ വിശുദ്ധഭാവയും നിഷ്പാപയുമായ മൈഥിലിയെ സ്വീകരിക്കുക; അവളോട് അല്പംപോലും പരുഷമായി ഒന്നും പറയരുത്; ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു.’ അഗ്നി സാക്ഷിയാണ് എന്നതു വൈദികപാരമ്പര്യമാണ് — അവൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളുടെയും ഉള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ വാക്കാണ് പരമപ്രമാണം. ‘വൃത്തശൗടീര്യം’ (സദാചാരത്തിലുള്ള ദൃഢത) എന്നാണ് അച്ചടിപ്പതിപ്പിലെ പാഠം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘വൃത്തശൗണ്ഡീരാ’ എന്നും. അവസാനവാക്യമായ ‘അഹമാജ്ഞാപയാമി തേ’ (ഞാൻ നിന്നോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു) ദേവന്റെ അധികാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇവിടെ അഗ്നി അപേക്ഷിക്കുന്നവനല്ല, ആജ്ഞാപിക്കുന്നവനാണ്. അഗ്നിയുടെ വാക്കിൽ സീതയുടെ ശുദ്ധി മൂന്നുവിധം പ്രമാണങ്ങളാൽ സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു — കരണങ്ങളാൽ (വാക്ക്, മനസ്സ്, ബുദ്ധി, കണ്ണ്), സാഹചര്യത്താൽ (അവൾ ബലമായി അപഹരിക്കപ്പെട്ടു, വിജനസ്ഥലത്ത് നിസ്സഹായയായിരുന്നു), ആചരണത്താൽ (പ്രലോഭനത്തിലും ഭീഷണിയിലും അവൾ രാവണനെ ചിന്തിച്ചില്ല). ‘ത്വച്ചിത്താ ത്വത്പരായണാ’ (നിന്നിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവൾ, നിന്നെ മാത്രം ആശ്രയിച്ചവൾ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവളുടെ അനന്യഭക്തി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട അശോകവനികയിലെ സീതയുടെ ദുഃഖം ഇവിടെ അഗ്നിയുടെ വായിലൂടെ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അങ്ങനെ രാമന്റെ മുന്നിൽ അവളുടെ തപസ്സ് പ്രത്യക്ഷമായി പ്രകാശിക്കുന്നു.

അതു കേട്ട് പ്രീതമനസ്കനും വാഗ്മികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ധർമാത്മാവായ രാമൻ ആനന്ദംകൊണ്ടു നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ ഒരു നിമിഷം ചിന്തിച്ചുനിന്നു — പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. പിന്നെ മഹാതേജസ്വിയും ധൈര്യശാലിയും മഹാപരാക്രമിയുമായ രാമൻ ദേവശ്രേഷ്ഠനായ അഗ്നിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ ദീർഘകാലം താമസിച്ച ഈ ശുഭയായ സീത ലോകരുടെ മുന്നിൽ ശുദ്ധീകരണം തീർച്ചയായും അർഹിക്കുന്നു. ജാനകിയെ ശുദ്ധീകരിക്കാതെ ഞാൻ സ്വീകരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ കഷ്ടം! ബാലിശനും കാമാത്മാവുമാണ് എന്നു ലോകം പറയുമായിരുന്നു. ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി അനന്യഹൃദയയാണെന്നും എന്റെ മനസ്സിനെ കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നവളാണെന്നും ഞാനും അറിയുന്നു. മഹാസമുദ്രം തീരരേഖ ലംഘിക്കാത്തതുപോലെ, സ്വന്തം തേജസ്സാൽ രക്ഷിക്കപ്പെട്ട ഈ വിശാലാക്ഷിയെ രാവണനു ലംഘിക്കാൻ കഴിയുമായിരുന്നില്ല. മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും വിശ്വാസത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്, സത്യത്തെ ആശ്രയിക്കുന്ന ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്ന വൈദേഹിയെ ഉപേക്ഷിച്ചത് (തടയാതിരുന്നത്).’ അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ പതിനാറാം ശ്ലോകം (‘ഇമാമപി വിശാലാക്ഷീം’) പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിനു (‘പ്രത്യയാർഥം തു ലോകാനാം’) മുമ്പാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ക്രമം മറിച്ചാണ്. രാമന്റെ കാഠിന്യം സംശയംകൊണ്ടല്ല, ലോകത്തിന്റെ വിശ്വാസത്തിനുവേണ്ടിയാണ്. മുമ്പ് രാമൻ സീതയോടു പറഞ്ഞ പരുഷവാക്കുകൾ ഇവിടെ അദ്ദേഹംതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു — അവിശ്വാസംകൊണ്ടല്ല അദ്ദേഹം അങ്ങനെ പറഞ്ഞത്, ലോകാപവാദം തടയാനാണ്. ‘ബാലിശോ ബത കാമാത്മാ’ (കഷ്ടം, ബാലിശനും കാമാത്മാവും) എന്ന ലോകത്തിന്റെ സംഭാവ്യമായ ആക്ഷേപം അദ്ദേഹംതന്നെ ഉദ്ധരിക്കുന്നു. രാജാവ് പ്രജകളുടെ വിശ്വാസത്തെയാണ് മൂലമായി കരുതുന്നത് — ഇതാണ് രാമരാജ്യത്തിന്റെ ആദർശം; ഉത്തരകാണ്ഡത്തിലും ഇതു വീണ്ടും പരീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു. മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരരേഖയുടെ ഉപമയിലൂടെ സീതയുടെ തേജസ്സുതന്നെയാണ് അവളെ രക്ഷിക്കുന്ന കവചം എന്നു കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഒന്നാം ശ്ലോകത്തെ പ്രതിധ്വനിപ്പിക്കുന്നു — അവിടെ ദുഃഖംകൊണ്ടും ഇവിടെ ആനന്ദംകൊണ്ടും രാമന്റെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു.

‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിജ്വാലപോലെ അപ്രാപ്യയായ മൈഥിലിയെ ആ ദുഷ്ടാത്മാവായ രാവണനു മനസ്സുകൊണ്ടുപോലും ധർഷിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. രാവണന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ കഴിഞ്ഞെങ്കിലും ഈ സതി അപമാനം അർഹിക്കുന്നില്ല; സൂര്യന്റെ പ്രഭ സൂര്യനിൽനിന്നു വേറിട്ടതല്ലാത്തതുപോലെ, ഇവൾ എന്നിൽനിന്നു വേറിട്ടവളല്ല. ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വിശുദ്ധയാണ്; ആത്മാഭിമാനിയായ പുരുഷൻ കീർത്തി ഉപേക്ഷിക്കാത്തതുപോലെ, എനിക്ക് ഇവളെ ഉപേക്ഷിക്കാൻ കഴിയില്ല. സ്നേഹമുള്ള ലോകനാഥന്മാരായ നിങ്ങളെല്ലാവരുടെയും ഹിതകരമായ വാക്ക് ഞാൻ തീർച്ചയായും അനുസരിക്കേണ്ടതാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, വിജയിയും മഹാബലനും മഹായശസ്വിയും സുഖം അർഹിക്കുന്നവനുമായ രാഘവൻ, സ്വന്തം കർമത്താൽ പ്രശംസിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, പ്രിയപ്പെട്ട സീതയോടു ചേർന്ന് സുഖം അനുഭവിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. പ്രഭയുടെയും സൂര്യന്റെയും ഉപമയിലൂടെ രാമസീതമാരുടെ അഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; അതു കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ‘സീതാ ലക്ഷ്മീർഭവാന്വിഷ്ണുഃ’ (സീത ലക്ഷ്മി, അങ്ങ് വിഷ്ണു) എന്ന വാക്കുമായി ഇണങ്ങുന്നു. ഇങ്ങനെ പരീക്ഷയുടെ കാഠിന്യം സമാഗമത്തിന്റെ ആനന്ദമായി പരിണമിച്ചു. ‘അഗ്നിശിഖാമിവ’ (അഗ്നിജ്വാലപോലെ) എന്ന ഉപമ സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലെ സീതയുടെ വാക്കിനെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സ്വന്തം തേജസ്സുകൊണ്ട് രാവണനെ ഭസ്മമാക്കാൻ തനിക്കു കഴിയുമെന്ന് അവൾ അവിടെ പറഞ്ഞിരുന്നു. രാമൻ ദേവന്മാരുടെ വാക്കിനെ ‘സ്നിഗ്ധാനാം ലോകനാഥാനാം’ (സ്നേഹമുള്ള ലോകനാഥന്മാരുടെ) എന്നു പറഞ്ഞ് ആദരിക്കുന്നു; തന്റെ തീരുമാനം സ്വേച്ഛകൊണ്ടു മാത്രം എടുക്കുന്നില്ല. ഒടുവിൽ ‘സുഖാർഹഃ’ (സുഖം അർഹിക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ, പതിനാലു വർഷത്തെ ദുഃഖത്തിനുശേഷം ഇപ്പോൾ രാമൻ യഥാർഥത്തിൽ സുഖത്തിന് അവകാശിയാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

When he heard the auspicious words spoken by the Grandsire, Vibhāvasu, the Fire, took Vaidehī in his lap and rose up. Shaking the pyre off him, the bearer of oblations stood up at once in bodily form, holding Janaka's daughter. She shone like the young morning sun, adorned with ornaments of refined gold, dressed in red, youthful, her dark hair curling; her garlands and ornaments were unfaded and her beauty was as flawless as before. Holding her so in his lap, the Fire gave Vaidehī to Rāma. She had entered the fire and yet was neither burnt nor withered — not even her garland of flowers was faded — and this was the plainest witness to her purity. The poet describes every part of her appearance, her colour, her dress, her hair, her garland, to make it clear that the fire had not touched her at all. The Fire's rising is itself a marvel: the Fire that burns all things appears holding Sītā in his lap like a mother and shakes off the pyre as if it were dust. And here Brahmā's hymn bears immediate fruit: no sooner has he said “Sītā is Lakṣmī” than the Fire gives her back. In the last sarga Sītā fell into the fire like the stream of ghee poured at a sacrifice; here she rises out of that same fire like the rising sun. The Fire himself gives her to Rāma as a father gives a bride, just as fire was the witness at their wedding.

Then Pāvaka, the Purifier, witness of the world, said to Rāma: “Here is your Vaidehī, Rāma. There is no sin in her. Neither in word nor in mind nor in thought, nor even by a glance, has this good woman, steadfast in her conduct, been untrue to you. When she was parted from you, helpless and wretched, a faithful wife alone in a lonely place, Rāvaṇa, that rākṣasa swollen with pride in his strength, carried her off. Shut up and guarded in the inner apartments, her mind was always on you and she lived only for you, though fearsome rākṣasīs with cruel minds watched over her. Tempted in many ways and threatened, Maithilī never gave that rākṣasa a thought, for her inmost self was wholly yours. So take back Maithilī, pure in heart and without sin. Not one harsh word is to be spoken to her. I command you.” That the Fire is the witness is an old Vedic belief: he moves within all beings, and so his word is the final proof. His last words, “I command you,” show a god's authority; here the Fire does not plead, he commands. In his speech Sītā's purity is established three ways: by the faculties — word, mind, thought and sight; by her circumstances — carried off by force, helpless in a lonely place; and by her conduct — tempted and threatened, she never thought of Rāvaṇa. The paired words “her mind always on you, living only for you” show her undivided devotion. The suffering in the Aśoka grove that Hanumān had witnessed in the Sundara Kāṇḍa is recalled here from the Fire's own mouth, so that her long endurance is set plainly before Rāma.

Hearing this, Rāma, finest of speakers and righteous at heart, was glad, and for a moment he stood lost in thought, his eyes clouded now with joy. At the start of the last sarga his eyes had been clouded with grief; now they were clouded with happiness. Then the mighty and resolute Rāma, great in valour, spoke to that foremost of the gods: “Sītā truly had to be shown pure before the worlds, for this good lady had lived a long time in Rāvaṇa's inner apartments. Had I taken Janaka's daughter back without her being proved pure, people would have said, ‘Rāma, Daśaratha's son, is a fool, a slave to desire.’ I too know that Maithilī, Janaka's daughter, has no heart for anyone but me and has kept her mind faithful to me. Rāvaṇa could no more overstep this large-eyed lady, guarded by her own radiance, than the great ocean can overstep its shore. It was only to convince the three worlds that I, who stand by the truth, looked on while Vaidehī entered the fire.” Rāma's harshness, then, came not from doubt but from the need to win the world's trust. Here he himself explains the hard words he had spoken to Sītā: he did not say them out of distrust but to silence the world's reproach, and he even quotes the charge people would have made, that he was a fool ruled by desire. A king holds his people's trust to be the root of everything; this is the ideal of Rāma's reign, and it will be tested again in the Uttara Kāṇḍa. The image of the ocean and its shore shows that Sītā's own radiance was the armour that guarded her.

“That wicked Rāvaṇa could not have violated Maithilī even in his thoughts; she was beyond his reach, like a blazing tongue of flame. This faithful lady could never be brought low, even living in Rāvaṇa's inner apartments, for she is no more separate from me than sunlight is from the sun. Maithilī, Janaka's daughter, is pure in the eyes of the three worlds, and I can no more abandon her than a man of self-respect can abandon his good name. And I must surely follow the kind counsel of all of you, guardians of the worlds, who speak to me out of affection.” The image of the flame recalls Sītā's own words in the Sundara Kāṇḍa, that she could have burnt Rāvaṇa to ashes with her own radiance. The image of the sun and its light shows that Rāma and Sītā are not two, which agrees with Brahmā's words in the last sarga, “Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu.” Rāma honours the gods' words as the counsel of loving guardians of the worlds; he does not make his decision on his own will alone. Having spoken, the victorious Rāghava, mighty and famous, praised for what he had done, was reunited with his beloved Sītā and knew happiness, he who so deserved it. So the harshness of the ordeal turned into the joy of reunion, and in calling him one who deserved happiness the poet hints that after fourteen years of sorrow Rāma had truly earned it.