चितां प्रविष्टायां सीतायां वानराणां राक्षसानां च महान्तं हाहाकारं श्रुत्वा धर्मात्मा रामः दुर्मनाः अभवत्; बाष्पेण व्याकुले लोचने धारयन् सः मुहूर्तं ध्यानमग्नः इव स्थितः। ‘ततो हि दुर्मना रामः’ इति प्रथमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति, वुल्गेटमात्रः। तस्मिन् एव क्षणे विश्रवसः पुत्रः यक्षराजः वैश्रवणः, पितृभिः सह यमः, सहस्राक्षः देवेशः इन्द्रः, जलेश्वरः वरुणः, षडर्धनयनः त्रिनेत्रः श्रीमान् वृषध्वजः महादेवः, सर्वलोकस्य कर्ता ब्रह्मविदां वरः ब्रह्मा च — एते सर्वे सूर्यसंनिभैः विमानैः समागम्य लङ्कां नगरीम् आगम्य राघवम् अभिजग्मुः। ‘षडर्धनयनः’ इति पदेन त्रीणि नयनानि सूच्यन्ते — षण्णाम् अर्धं त्रयम्। एवं दुःखस्य परमे क्षणे समग्रं देवमण्डलम् एकत्र उपस्थितम्। कविः प्रथमं रामस्य मानुषं दुःखं दर्शयति, ततः तस्य पुरतः सर्वान् लोकपालान् आनयति — येन अग्रे प्रकाशमानस्य तस्य दिव्यत्वस्य पृष्ठभूमिः सिद्धा भवति। लोकपालानां नामावलिः अपि क्रमेण दत्ता — धनपतिः, धर्मराजः, देवराजः, जलराजः, ततः शिवः, अन्ते च सृष्टिकर्ता ब्रह्मा। तेषु ब्रह्मा एव अनन्तरं वक्ता भविष्यति।

ततः आभरणभूषितान् विपुलान् भुजान् उद्यम्य त्रिदशश्रेष्ठाः प्राञ्जलिं स्थितं राघवम् अब्रुवन् — ‘त्वं सर्वस्य लोकस्य कर्ता, ज्ञानविदां श्रेष्ठः, विभुः च असि; तथापि हव्यवाहने पतन्तीं सीतां कथम् उपेक्षसे? त्वं देवगणानां श्रेष्ठः इति आत्मानं कथं न अवबुध्यसे?’ षष्ठः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘पूर्वकाले वसूनां प्रजापतिः ऋतधामा नाम वसुः त्वम् एव; त्रयाणाम् अपि लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः च त्वम्। रुद्राणाम् अष्टमः रुद्रः, साध्यानां पञ्चमः साध्यः अपि त्वम्; अश्विनौ तव कर्णौ, सूर्याचन्द्रमसौ तव दृशौ। हे परंतप, सृष्टेः आदौ मध्ये अन्ते च त्वम् एव दृश्यसे; तथापि प्राकृतः मानुषः यथा, तथा वैदेहीम् उपेक्षसे।’ एवं लोकपालैः उक्तः लोकस्य स्वामी धर्मभृतां वरः रामः तान् त्रिदशश्रेष्ठान् अब्रवीत्। देवानां वचने उपालम्भः अपि अस्ति, स्मारणम् अपि — ते रामं तस्य विस्मृतं स्वरूपं स्मारयितुम् इच्छन्ति। ‘मानुषः प्राकृतो यथा’ इति उपमा एव तेषां वचनस्य सारः — प्राकृतः जनः एव पत्न्याः दुःखे उदासीनः तिष्ठेत्, न तु परमात्मा। देवाः रामस्य त्रीणि रूपाणि स्मारयन्ति — वसुरूपम्, रुद्ररूपम्, साध्यरूपम् — येन सः सर्वेषां देवगणानां मूलम् इति सूच्यते। अश्विनौ कर्णौ, सूर्याचन्द्रमसौ नेत्रे इति वचनेन तस्य विराट्शरीरस्य पूर्वसूचना दीयते, या ब्रह्मस्तुतौ विस्तरेण वर्णिता भविष्यति। दशमे श्लोके रामः ‘लोकस्य स्वामी’ ‘धर्मभृतां वरः’ इति द्वाभ्यां विशेषणाभ्यां स्तूयते — एकं दिव्यत्वस्य, अपरं मानुषधर्मस्य।

रामः अवदत् — ‘अहं तु आत्मानं दशरथस्य आत्मजं रामं मानुषम् एव मन्ये। सः अहं यः अस्मि, यस्मात् च आगतः अस्मि, तत् सर्वं भगवान् एव मे ब्रवीतु।’ एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं ब्रह्मविदां वरः ब्रह्मा अब्रवीत् — ‘सत्यपराक्रम, मम सत्यं वाक्यं शृणु।’ अत्र रामस्य उत्तरं विनयस्य मर्यादायाः च आदर्शः — सः मनुष्यरूपेण अवतीर्णः मानुषधर्मम् एव अनुसरति, स्वयं स्वस्य दिव्यत्वं न उद्घोषयति, अपितु तत् प्रतिपादनं ब्रह्मणे एव समर्पयति। अतः अग्रिमः स्तवः रामस्य आत्मप्रशंसा न, अपितु सृष्टिकर्तुः साक्ष्यम्। समीक्षितसंस्करणे ‘यो ऽहं यस्य यतश् चाहं’ इति पाठः; मुद्रणे ‘सोऽहं यश्च यतश्चाहं’ इति। ‘सत्यं सत्यपराक्रम’ इति पदयोः यमकम् इव शब्दसाम्यम्।

‘भवान् नारायणः देवः श्रीमान् चक्रायुधः प्रभुः। त्वम् एकशृङ्गः वराहः, भूतानां भव्यानां च सपत्नानां जेता। राघव, त्वम् अक्षरं ब्रह्म, सृष्टेः मध्ये अन्ते च सत्यम्; लोकानां परः धर्मः, चतुर्भुजः विष्वक्सेनः। त्वं शार्ङ्गधन्वा, हृषीकेशः, अन्तर्यामी पुरुषः, पुरुषोत्तमः, अजितः, खड्गधृक् विष्णुः, बृहद्बलः कृष्णः। त्वं सेनानीः, ग्रामणीः, बुद्धिः, सत्त्वं, क्षमा, दमः, प्रभवः अप्ययः च; उपेन्द्रः मधुसूदनः च त्वम्। इन्द्रस्य अपि कर्ता महेन्द्रः, पद्मनाभः, रणान्तकृत् च; दिव्याः महर्षयः त्वां शरण्यं शरणं च आहुः। त्वं सहस्रशृङ्गः वेदात्मा शतशीर्षः महर्षभः, त्रयाणां लोकानाम् आदिकर्ता स्वयंप्रभुः; सिद्धानां साध्यानां च आश्रयः पूर्वजः, यज्ञः, वषट्कारः, ओंकारः, परात्परः च। तव प्रभवं निधनं च न कोऽपि वेद, भवान् कः इति अपि न; त्वं सर्वभूतेषु, गोषु, ब्राह्मणेषु च दृश्यसे।’ अष्टादशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धं सप्तमस्य उत्तरार्धेन सह प्रायः समानम् — वुल्गेटे स्तवे पुनरुक्तिः। नामावलिः सहस्रनामशैलीम् अनुसरति। एतेषु नामसु कानिचित् अवतारान् सूचयन्ति — वराहः, उपेन्द्रः वामनः, कृष्णः; कानिचित् आयुधानि — चक्रं, शार्ङ्गं, खड्गः; कानिचित् दार्शनिकं स्वरूपम् — अक्षरं ब्रह्म, सत्यम्, धर्मः, बुद्धिः, सत्त्वम्। ‘प्रभवश्चाप्ययश्च’ इति वचनेन सः एव सृष्टेः उत्पत्तिस्थानं लयस्थानं च इति उक्तम्। सहस्रशृङ्गः वेदात्मा इति रूपके वेदाः वृषभरूपेण कल्पिताः — तस्य शृङ्गाणि वेदशाखाः, शिरांसि विधिवाक्यानि इति हिन्दीभाष्यं व्याचष्टे। ‘गोषु च ब्राह्मणेषु च दृश्यसे’ इति वाक्येन सः सर्वत्र विद्यमानः अपि विशेषतः गोब्राह्मणेषु प्रकाशते इति सूच्यते। एवं ब्रह्मा रामस्य प्रश्नस्य ‘कः अहम्’ इत्यस्य उत्तरं नामभिः एव ददाति।

‘सर्वासु दिक्षु, गगने, पर्वतेषु, नदीषु च त्वम् एव सहस्रचरणः श्रीमान् शतशीर्षः सहस्रदृक् दृश्यसे। त्वं भूतानि, पृथिवीं, सर्वान् पर्वतान् च धारयसि; पृथिव्याः अन्ते सलिले महोरगः शेषः इव दृश्यसे। हे राम, त्वं देवगन्धर्वदानवान् त्रीन् लोकान् धारयसि। अहं ब्रह्मा तव हृदयम्, देवी सरस्वती तव जिह्वा। ब्रह्मणा निर्मिताः देवाः तव गात्रेषु रोमाणि; तव निमेषः रात्रिः, उन्मेषः दिवसः। वेदाः तव संस्काराः; त्वया विना इदं किमपि नास्ति। सर्वं जगत् तव शरीरम्, वसुधातलं तव स्थैर्यम्। अग्निः तव कोपः, सोमः तव प्रसादः; त्वं श्रीवत्सलक्षणः। पुरा त्वया स्वैः त्रिभिः विक्रमैः त्रयः लोकाः क्रान्ताः; सुदारुणं बलिं बद्ध्वा महेन्द्रः राजा कृतः। सीता लक्ष्मीः, भवान् विष्णुः, देवः कृष्णः प्रजापतिः च।’ अत्र विराड्रूपस्य वर्णनं पुरुषसूक्तं स्मारयति — सहस्रचरणः, शतशीर्षः, सहस्रदृक् इति। ‘सीता लक्ष्मीर्भवान्विष्णुः’ इति वाक्यम् एव सर्गस्य केन्द्रम् — अग्नौ पतन्ती सीता साक्षात् लक्ष्मीः इति ब्रह्मा उद्घोषयति। ‘त्रीँल्लोकान्’ इति पदे मुद्रणं चन्द्रबिन्दुं दर्शयति। ब्रह्मा स्वयं ‘अहं ते हृदयम्’ इति वदन् आत्मानम् अपि रामस्य अङ्गम् एव मन्यते — एतेन स्तोतुः स्तुत्यस्य च अभेदः सूच्यते। निमेषोन्मेषयोः रात्रिदिवसत्वेन कालः अपि तस्य शरीरे अन्तर्भूतः। बलिबन्धनस्य स्मरणं विशेषतः उचितम् — तत्र अपि विष्णुः वामनरूपेण मनुष्यसदृशं लघुरूपं धृत्वा देवानां कार्यं साधितवान्, यथा इदानीं रामरूपेण।

‘रावणस्य वधार्थम् इह त्वं मानुषीं तनुं प्रविष्टः; धर्मभृतां वर, तत् इदम् अस्माकं कार्यं त्वया कृतम्। राम, रावणः निहतः; अतः प्रहृष्टः सन् दिवम् आक्रम। देव, तव वीर्यम् अमोघम्, तव पराक्रमाः अपि न मोघाः। तव दर्शनम् अमोघम्, तव संस्तवः अपि अमोघः; भुवि ये नराः त्वयि भक्तिमन्तः, ते अपि अमोघाः भविष्यन्ति। ये त्वां पुराणं पुरुषोत्तमं ध्रुवं देवं भजन्ते, ते इह लोके परत्र च कामान् प्राप्नुवन्ति। इमम् आर्षं दिव्यं पुरातनम् इतिहासरूपं स्तवं ये नराः कीर्तयिष्यन्ति, तेषां पराभवः नास्ति।’ अन्तिमेषु श्लोकेषु ‘अमोघ’ शब्दस्य आवृत्तिः स्तवस्य निश्चयं दृढयति। त्रिंशत्तमः श्लोकः ‘अमोघं दर्शनं राम अमोघस्तव संस्तवः’ इत्यादिः, एकत्रिंशः द्वात्रिंशः च सम्पूर्णतया वुल्गेटमात्राः; समीक्षितसंस्करणे फलश्रुतिः संक्षिप्ता। एवं ब्रह्मस्तुतिः सीतायाः अग्निपरीक्षायाः मध्ये एव प्रवर्तते, अग्रिमे सर्गे च अग्निः स्वयं सीतां रामाय प्रत्यर्पयिष्यति। फलश्रुतौ द्विविधं फलम् उक्तम् — भक्तानाम् ऐहिकं पारलौकिकं च कामप्राप्तिः, स्तवस्य कीर्तकानाम् अपराभवः च। ‘दिवमाक्रम’ इति वचनेन देवाः रामस्य स्वधामगमनं प्रार्थयन्ते, किन्तु रामः अग्रे राज्यम् अपि करिष्यति इति कथा दर्शयिष्यति।

సీత చితిలో ప్రవేశించగా వానరులూ రాక్షసులూ చేసిన మహా హాహాకారాన్ని విని ధర్మాత్ముడైన రాముడు మనస్సు చెదిరినవాడయ్యాడు; కన్నీటితో కలవరపడిన కన్నులతో అతడు ఒక ముహూర్తకాలం ధ్యానంలో మునిగినవానిలా నిలుచున్నాడు. ‘తతో హి దుర్మనా రామః’ అనే ఈ మొదటి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు, వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. సరిగ్గా ఆ క్షణంలోనే విశ్రవసుని కుమారుడూ యక్షరాజూ అయిన వైశ్రవణుడు (కుబేరుడు), పితృదేవతలతో కూడిన యముడు, వేయి కన్నులు గల దేవేశుడైన ఇంద్రుడు, జలాధిపతి అయిన వరుణుడు, ‘షడర్ధనయనుడు’ అయిన త్రినేత్రుడు, శ్రీమంతుడు, వృషభధ్వజుడు అయిన మహాదేవుడు, సర్వలోకాలకూ కర్త, బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు అయిన బ్రహ్మ — వీరందరూ సూర్యుని వంటి విమానాలలో కలిసి లంకానగరానికి వచ్చి రాఘవుని సమీపించారు. ‘షడర్ధనయనః’ అనే పదం మూడు కన్నులను సూచిస్తుంది — ఆరులో సగం మూడు. ఇలా దుఃఖపు పరమక్షణంలో సమస్త దేవమండలమూ ఒకేచోట ఉపస్థితమైంది. కవి మొదట రాముని మానవదుఃఖాన్ని చూపి, తరువాత అతని ఎదుటకు లోకపాలకులందరినీ తీసుకువస్తాడు — దీనివల్ల ముందు ప్రకటించబడబోయే అతని దివ్యత్వానికి నేపథ్యం సిద్ధమవుతుంది. లోకపాలకుల పేర్ల వరుస కూడా క్రమంగా ఇవ్వబడింది — ధనపతి, ధర్మరాజు, దేవరాజు, జలరాజు, తరువాత శివుడు, చివరగా సృష్టికర్త అయిన బ్రహ్మ. వారిలో బ్రహ్మయే తరువాత మాట్లాడబోయేవాడు.

అప్పుడు ఆభరణాలతో అలంకరించబడిన విశాలమైన భుజాలను పైకెత్తి, దేవశ్రేష్ఠులు దోసిలి జోడించి నిలుచున్న రాఘవునితో ఇలా అన్నారు — ‘నీవు సర్వలోకానికీ కర్తవు, జ్ఞానులలో శ్రేష్ఠుడవు, విభుడవు; అయినా అగ్నిలో పడుతున్న సీతను ఎలా ఉపేక్షిస్తున్నావు? నీవు దేవగణాలలో శ్రేష్ఠుడవని నిన్ను నీవు ఎలా తెలుసుకోవడం లేదు?’ ఆరవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘పూర్వకాలంలో వసువులకు ప్రజాపతి అయిన ఋతధాముడనే వసువు నీవే; మూడు లోకాలకూ ఆదికర్తవూ స్వయంప్రభుడవూ నీవే. రుద్రులలో ఎనిమిదవ రుద్రుడవూ, సాధ్యులలో ఐదవ సాధ్యుడవూ నీవే; అశ్వినీదేవతలు నీ చెవులు, సూర్యచంద్రులు నీ కన్నులు. పరంతపా, సృష్టి ఆదిలోనూ మధ్యలోనూ అంతంలోనూ కనిపించేది నీవే; అయినా సామాన్య మానవునిలా వైదేహిని ఉపేక్షిస్తున్నావు.’ లోకపాలకులు ఇలా చెప్పగా, లోకానికి స్వామీ ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడూ అయిన రాముడు ఆ దేవశ్రేష్ఠులతో ఇలా అన్నాడు. దేవతల మాటలో ఉపాలంభమూ ఉంది, స్మరణ చేయించడమూ ఉంది — రాముడు మరచిపోయిన అతని స్వరూపాన్ని అతనికి గుర్తుచేయాలని వారు కోరుతున్నారు. ‘మానుషః ప్రాకృతో యథా’ (సామాన్య మానవునిలా) అనే ఉపమానమే వారి మాటకు సారం — సామాన్యుడే భార్య దుఃఖంలో ఉదాసీనంగా ఉంటాడు, పరమాత్మ కాదు. దేవతలు రాముని మూడు రూపాలను గుర్తుచేస్తారు — వసురూపం, రుద్రరూపం, సాధ్యరూపం — దీనివల్ల అతడు దేవగణాలన్నిటికీ మూలమని సూచించబడుతుంది. అశ్వినీదేవతలు చెవులు, సూర్యచంద్రులు కన్నులు అనే మాటతో అతని విరాట్ శరీరానికి ముందస్తు సూచన ఇవ్వబడుతుంది; అది బ్రహ్మస్తుతిలో విస్తారంగా వర్ణించబడబోతుంది. పదవ శ్లోకంలో రాముడు ‘లోకస్య స్వామీ’ (లోకానికి స్వామి), ‘ధర్మభృతాం వరః’ (ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడు) అనే రెండు విశేషణాలతో స్తుతించబడతాడు — ఒకటి దివ్యత్వానికి, మరొకటి మానవధర్మానికి.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘నేనైతే నన్ను దశరథుని కుమారుడైన రాముడనే మానవునిగానే భావిస్తున్నాను. అటువంటి నేను ఎవరినో, ఎక్కడి నుండి వచ్చానో, అదంతా భగవంతుడవైన నీవే నాకు చెప్పు.’ ఇలా మాట్లాడుతున్న కాకుత్స్థునితో బ్రహ్మవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడైన బ్రహ్మ ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, నా సత్యవాక్యాన్ని విను.’ ఇక్కడ రాముని జవాబు వినయానికీ మర్యాదకూ ఆదర్శం — మనుష్యరూపంలో అవతరించిన అతడు మానవధర్మాన్నే అనుసరిస్తాడు, తన దివ్యత్వాన్ని తానే చాటుకోడు, దానిని ప్రతిపాదించే పనిని బ్రహ్మకే అప్పగిస్తాడు. అందువల్ల తరువాతి స్తవం రాముని ఆత్మప్రశంస కాదు, సృష్టికర్త ఇచ్చిన సాక్ష్యం. సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘యో ఽహం యస్య యతశ్ చాహం’ (నేను ఎవరినో, ఎవరివాడనో, ఎక్కడి నుండి వచ్చానో) అనే పాఠం ఉంది; ముద్రిత పాఠంలో ‘సోఽహం యశ్చ యతశ్చాహం’ అని ఉంది. ‘సత్యం సత్యపరాక్రమ’ అనే పదాలలో యమకం వంటి శబ్దసామ్యం ఉంది.

‘నీవు శ్రీమంతుడవూ చక్రాయుధుడవూ ప్రభుడవూ అయిన నారాయణదేవుడవు. నీవు ఏకశృంగమైన వరాహానివి, గతించిన మరియు రాబోయే శత్రువులను జయించేవాడవు. రాఘవా, నీవు అక్షరమైన బ్రహ్మానివి, సృష్టి మధ్యలోనూ అంతంలోనూ ఉండే సత్యానివి; లోకాలకు పరమధర్మానివి, చతుర్భుజుడవైన విష్వక్సేనుడవు. నీవు శార్ఙ్గధన్వుడవు, హృషీకేశుడవు, అంతర్యామి అయిన పురుషుడవు, పురుషోత్తముడవు, అజితుడవు, ఖడ్గధారి అయిన విష్ణువువు, మహాబలుడైన కృష్ణుడవు. నీవు సేనానివి, గ్రామణివి, బుద్ధివి, సత్త్వానివి, క్షమవు, దమానివి, సృష్టికి మూలమూ లయస్థానమూ నీవే; ఉపేంద్రుడవూ మధుసూదనుడవూ నీవే. ఇంద్రునికి కూడా కర్త అయిన మహేంద్రుడవు, పద్మనాభుడవు, యుద్ధాలను అంతం చేసేవాడవు; దివ్యమహర్షులు నిన్ను శరణ్యుడవనీ శరణమనీ అంటారు. నీవు వేయి శృంగాలు గల వేదాత్మవు, నూరు శిరస్సుల మహావృషభానివి, మూడు లోకాలకూ ఆదికర్తవూ స్వయంప్రభుడవూ; సిద్ధులకూ సాధ్యులకూ ఆశ్రయమైన పూర్వజుడవు, యజ్ఞానివి, వషట్కారానివి, ఓంకారానివి, పరాత్పరుడవు. నీ పుట్టుకనూ నాశనాన్నీ ఎవరూ ఎరుగరు, నీవు ఎవరో కూడా ఎరుగరు; నీవు సర్వభూతాలలోనూ, గోవులలోనూ, బ్రాహ్మణులలోనూ కనిపిస్తావు.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ఏడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో దాదాపు సమానం — వల్గేట్ పాఠంలో స్తవంలో పునరుక్తి. ఈ నామావళి సహస్రనామశైలిని అనుసరిస్తుంది. ఈ పేర్లలో కొన్ని అవతారాలను సూచిస్తాయి — వరాహం, ఉపేంద్రుడు అంటే వామనుడు, కృష్ణుడు; కొన్ని ఆయుధాలను — చక్రం, శార్ఙ్గం, ఖడ్గం; కొన్ని దార్శనిక స్వరూపాన్ని — అక్షరబ్రహ్మం, సత్యం, ధర్మం, బుద్ధి, సత్త్వం. ‘ప్రభవశ్చాప్యయశ్చ’ అనే మాటతో సృష్టికి ఉత్పత్తిస్థానమూ లయస్థానమూ అతడే అని చెప్పబడింది. ‘సహస్రశృంగుడైన వేదాత్మ’ అనే రూపకంలో వేదాలు వృషభరూపంలో కల్పించబడ్డాయి — దాని కొమ్ములు వేదశాఖలు, శిరస్సులు విధివాక్యాలు అని హిందీ వ్యాఖ్యానం వివరిస్తుంది. ‘గోవులలోనూ బ్రాహ్మణులలోనూ కనిపిస్తావు’ అనే వాక్యంతో, అతడు అంతటా ఉన్నా, ప్రత్యేకంగా గోబ్రాహ్మణులలో ప్రకాశిస్తాడని సూచించబడుతుంది. ఇలా బ్రహ్మ రాముని ‘నేను ఎవరిని’ అనే ప్రశ్నకు పేర్లతోనే జవాబు ఇస్తాడు.

‘అన్ని దిక్కులలోనూ, ఆకాశంలోనూ, పర్వతాలలోనూ, నదులలోనూ వేయి పాదాలు గలవాడవూ, శ్రీమంతుడవూ, నూరు శిరస్సులు గలవాడవూ, వేయి కన్నులు గలవాడవూ అయిన నీవే కనిపిస్తావు. నీవు భూతాలనూ, భూమినీ, పర్వతాలన్నిటినీ ధరిస్తావు; భూమి అంచున జలంలో మహాసర్పమైన శేషునిలా కనిపిస్తావు. రామా, దేవగంధర్వదానవులతో కూడిన మూడు లోకాలనూ నీవు ధరిస్తావు. బ్రహ్మనైన నేను నీ హృదయాన్ని, సరస్వతీదేవి నీ నాలుక. బ్రహ్మ సృష్టించిన దేవతలు నీ అవయవాలపై రోమాలు; నీ కనురెప్ప వాలడం రాత్రి, తెరవడం పగలు. వేదాలు నీ సంస్కారాలు; నీవు లేకుండా ఇక్కడ ఏదీ లేదు. జగత్తంతా నీ శరీరం, భూతలం నీ స్థైర్యం. అగ్ని నీ కోపం, చంద్రుడు నీ ప్రసాదం; నీవు శ్రీవత్సచిహ్నం గలవాడవు. పూర్వం నీవు నీ మూడు అడుగులతో మూడు లోకాలనూ ఆక్రమించావు; అతిదారుణుడైన బలిని బంధించి మహేంద్రుని రాజుగా చేశావు. సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువువు, దేవుడవైన కృష్ణుడవు, ప్రజాపతివి.’ ఇక్కడి విరాడ్రూపవర్ణన పురుషసూక్తాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సహస్రచరణుడు, శతశీర్షుడు, సహస్రదృక్కు. ‘సీతా లక్ష్మీర్భవాన్విష్ణుః’ (సీత లక్ష్మి, నీవు విష్ణువు) అనే వాక్యమే ఈ సర్గకు కేంద్రం — అగ్నిలో పడుతున్న సీత సాక్షాత్తు లక్ష్మి అని బ్రహ్మ ఎలుగెత్తి ప్రకటిస్తాడు. ‘త్రీఁల్లోకాన్’ అనే పదంలో ముద్రణ చంద్రబిందువును చూపిస్తుంది. బ్రహ్మ స్వయంగా ‘నేను నీ హృదయాన్ని’ అని చెబుతూ తనను కూడా రాముని అంగంగానే భావిస్తాడు — దీనివల్ల స్తుతించేవానికీ స్తుతించబడేవానికీ అభేదం సూచించబడుతుంది. కనురెప్పలు వాలడం తెరవడం రాత్రింబవళ్ళు కావడం వల్ల కాలం కూడా అతని శరీరంలో అంతర్భూతమై ఉంది. బలిబంధనాన్ని గుర్తుచేయడం ప్రత్యేకంగా ఉచితం — అక్కడ కూడా విష్ణువు వామనరూపంలో మనిషి వంటి చిన్న రూపం ధరించి దేవతల కార్యాన్ని సాధించాడు, ఇప్పుడు రామరూపంలో సాధించినట్లే.

‘రావణుని వధ కోసమే నీవు ఇక్కడ మానవశరీరంలో ప్రవేశించావు; ధర్మపరాయణులలో శ్రేష్ఠుడా, మా ఈ కార్యాన్ని నీవు నెరవేర్చావు. రామా, రావణుడు హతుడయ్యాడు; అందువల్ల ఆనందంగా స్వర్గానికి అధిరోహించు. దేవా, నీ వీర్యం అమోఘం, నీ పరాక్రమాలు కూడా వ్యర్థం కావు. నీ దర్శనం అమోఘం, నీ స్తవం కూడా అమోఘం; భూమిపై నీయందు భక్తి గల మానవులు కూడా అమోఘులవుతారు (వారి ప్రయత్నాలు వ్యర్థం కావు). పురాణపురుషుడూ పురుషోత్తముడూ ధ్రువుడూ అయిన దేవుడవైన నిన్ను భజించేవారు ఇహలోకంలోనూ పరలోకంలోనూ కోరికలను పొందుతారు. ఋషిప్రోక్తమూ దివ్యమూ పురాతనమూ ఇతిహాసరూపమూ అయిన ఈ స్తవాన్ని కీర్తించే మానవులకు పరాభవం ఉండదు.’ చివరి శ్లోకాలలో ‘అమోఘ’ శబ్దం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడం స్తవపు నిశ్చయాన్ని దృఢపరుస్తుంది. ‘అమోఘం దర్శనం రామ అమోఘస్తవ సంస్తవః’ అని మొదలయ్యే ముప్పయ్యవ శ్లోకమూ, ముప్పై ఒకటి, ముప్పై రెండు శ్లోకాలూ పూర్తిగా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత సంస్కరణలో ఫలశ్రుతి సంక్షిప్తంగా ఉంది. ఇలా బ్రహ్మస్తుతి సీత అగ్నిపరీక్ష మధ్యలోనే జరుగుతుంది; తరువాతి సర్గలో అగ్నియే స్వయంగా సీతను రామునికి తిరిగి అప్పగిస్తాడు. ఫలశ్రుతిలో రెండు విధాల ఫలం చెప్పబడింది — భక్తులకు ఐహికమూ పారలౌకికమూ అయిన కోరికల ప్రాప్తి, స్తవాన్ని కీర్తించేవారికి పరాభవం లేకపోవడం. ‘దివమాక్రమ’ (స్వర్గానికి అధిరోహించు) అనే మాటతో దేవతలు రాముని స్వధామగమనాన్ని ప్రార్థిస్తారు, కానీ రాముడు ఇంకా రాజ్యం కూడా పాలిస్తాడని కథ ముందు చూపిస్తుంది.

சீதை சிதையில் நுழைந்தபோது வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் எழுப்பிய பேரோலத்தைக் கேட்டு, அறவுள்ளம் கொண்ட ராமன் மனம் கலங்கினான்; கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு அவன் ஒரு கணம் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தவன் போல நின்றான். ‘ததோ ஹி துர்மனா ராம:’ என்று தொடங்கும் முதல் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. அதே கணத்தில், விஶ்ரவஸின் மகனும் யக்ஷர்களின் அரசனுமான வைஶ்ரவணன் (குபேரன்), பித்ருக்களோடு யமன், ஆயிரம் கண்களுடைய தேவர்களின் தலைவனான இந்திரன், நீருக்குத் தலைவனான வருணன், ஆறில் பாதி — அதாவது மூன்று — கண்களுடையவனும், முக்கண்ணனும், சிறப்புமிக்கவனும், காளைக் கொடியுடையவனுமான மகாதேவன், எல்லா உலகையும் படைத்தவனும் பிரம்மத்தை அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனுமான பிரம்மன் — இவர்கள் அனைவரும் சூரியனுக்கு நிகரான விமானங்களில் ஒன்றுகூடி, லங்கா நகரத்திற்கு வந்து ராகவனை அணுகினர். ‘ஷடர்தநயன:’ என்ற சொல் மூன்று கண்களைக் குறிக்கிறது — ஆறில் பாதி மூன்று. இவ்வாறு துயரத்தின் உச்சக் கணத்தில் தேவர் குழாம் முழுவதும் ஓரிடத்தில் வந்து கூடுகிறது. கவி முதலில் ராமனின் மனிதத் துயரைக் காட்டுகிறார்; பிறகு அவன் முன் எல்லா உலகக் காவலர்களையும் கொண்டுவருகிறார் — இதனால் அடுத்து வெளிப்படவிருக்கும் அவனுடைய தெய்விகத் தன்மைக்குப் பின்னணி அமைகிறது. உலகக் காவலர்களின் பெயர்ப் பட்டியலும் ஒரு வரிசையில் தரப்பட்டுள்ளது — செல்வத்தின் தலைவன், தர்மராஜன், தேவராஜன், நீரின் அரசன், பிறகு சிவன், இறுதியாகப் படைப்பவனான பிரம்மன். அவர்களுள் பிரம்மனே அடுத்துப் பேசுபவன்.

பிறகு அணிகலன்களால் அழகுபெற்ற தம் பெரிய கைகளை உயர்த்தி, தேவர்களில் சிறந்தோர் கைகூப்பி நின்ற ராகவனிடம் சொன்னார்கள்: ‘நீ எல்லா உலகையும் படைத்தவன், ஞானம் அறிந்தவர்களில் சிறந்தவன், எங்கும் நிறைந்தவன்; அப்படியிருந்தும் அக்கினியில் வீழும் சீதையை ஏன் புறக்கணிக்கிறாய்? தேவர் கூட்டங்களில் நீயே முதன்மையானவன் என்று உன்னை நீயே ஏன் உணராதிருக்கிறாய்?’ ஆறாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது. ‘முற்காலத்தில் வசுக்களின் பிரஜாபதியான ருததாமா என்ற வசு நீயே; மூன்று உலகங்களுக்கும் முதல் படைப்பாளனும் தானே தலைவனுமானவன் நீ. ருத்திரர்களில் எட்டாவது ருத்திரனும், சாத்யர்களில் ஐந்தாவது சாத்யனும் நீயே; அசுவினி தேவர்கள் உன் காதுகள், சூரியனும் சந்திரனும் உன் கண்கள். பகைவரை வாட்டுபவனே, படைப்பின் தொடக்கத்திலும் நடுவிலும் முடிவிலும் நீயே காணப்படுகிறாய்; அப்படியிருந்தும் ஒரு சாதாரண மனிதனைப் போல வைதேகியைப் புறக்கணிக்கிறாய்.’ உலகக் காவலர்கள் இவ்வாறு சொன்னதும், உலகின் தலைவனும் அறத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனுமான ராமன் தேவர்களில் சிறந்த அவர்களிடம் சொன்னான். தேவர்களின் சொல்லில் கடிந்துரையும் உண்டு, நினைவூட்டலும் உண்டு — ராமன் மறந்த அவனுடைய உண்மை இயல்பை அவனுக்கு நினைவூட்ட அவர்கள் விரும்புகிறார்கள். ‘மானுஷ: ப்ராக்ருதோ யதா’ — ‘சாதாரண மனிதனைப் போல’ — என்ற உவமையே அவர்களுடைய சொல்லின் சாரம்: சாதாரண மனிதன்தான் மனைவியின் துயரில் அக்கறையற்று நிற்பான், பரமாத்மா அல்ல. தேவர்கள் ராமனின் மூன்று வடிவங்களை நினைவூட்டுகிறார்கள் — வசு வடிவம், ருத்திர வடிவம், சாத்ய வடிவம் — இதனால் அவனே எல்லாத் தேவர் கூட்டங்களுக்கும் மூலம் என்பது சுட்டப்படுகிறது. அசுவினிகள் காதுகள், சூரியனும் சந்திரனும் கண்கள் என்ற சொல்லால் அவனுடைய விராட் உடலைப் பற்றிய முன்குறிப்பு தரப்படுகிறது; அது பிரம்மனின் துதியில் விரிவாக வருணிக்கப்படும். பத்தாவது சுலோகத்தில் ராமன் ‘உலகின் தலைவன்’, ‘அறத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவன்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகளால் போற்றப்படுகிறான் — ஒன்று தெய்விகத் தன்மைக்கு, மற்றொன்று மனித அறத்திற்கு.

ராமன் சொன்னான்: ‘நானோ என்னைத் தசரதனின் மகனான ராமன் என்ற மனிதனாகவே கருதுகிறேன். நான் யார், எங்கிருந்து வந்தேன் என்பதை எல்லாம் பகவானே எனக்குச் சொல்லட்டும்.’ இவ்வாறு சொன்ன காகுத்ஸ்தனிடம், பிரம்மத்தை அறிந்தவர்களில் சிறந்தவனான பிரம்மன் சொன்னான்: ‘உண்மையான வீரமுடையவனே, என் உண்மையான சொல்லைக் கேள்.’ இங்கே ராமனின் மறுமொழி பணிவுக்கும் வரம்புக்கும் இலக்கணம் — மனித வடிவில் அவதரித்த அவன் மனித அறத்தையே பின்பற்றுகிறான்; தன் தெய்விகத் தன்மையைத் தானே அறிவிக்காமல், அதை நிறுவும் பணியைப் பிரம்மனிடமே ஒப்படைக்கிறான். ஆகவே அடுத்து வரும் துதி ராமனின் தற்புகழ்ச்சி அல்ல, படைப்பவனின் சாட்சியம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘யோ(அ)ஹம் யஸ்ய யதஶ் சாஹம்’ (நான் யார், யாருடையவன், எங்கிருந்து வந்தவன்) என்பது பாடம்; அச்சுப் பதிப்பில் ‘ஸோ(அ)ஹம் யஶ்ச யதஶ்சாஹம்’ என்று உள்ளது. ‘ஸத்யம் ஸத்யபராக்ரம’ என்ற இரு சொற்களில் யமகம் போன்ற ஒலி ஒற்றுமை உள்ளது.

‘நீயே நாராயணன் என்ற தேவன், சிறப்புமிக்கவன், சக்கரத்தை ஆயுதமாக உடைய தலைவன். நீ ஒற்றைக் கொம்புடைய வராகம்; கடந்த, வரவிருக்கும் பகைவர்களை வெல்பவன். ராகவா, நீ அழிவற்ற பிரம்மம்; படைப்பின் நடுவிலும் முடிவிலும் உள்ள சத்தியம்; உலகங்களின் மேலான அறம்; நான்கு கைகளுடைய விஷ்வக்சேனன். நீ சார்ங்கம் என்ற வில்லை ஏந்தியவன், ஹ்ருஷீகேசன், உள்ளுறையும் புருஷன், புருஷோத்தமன், வெல்லப்படாதவன், வாள் ஏந்திய விஷ்ணு, பெரும் வலிமையுடைய கிருஷ்ணன். நீ சேனைத் தலைவன், ஊர்த் தலைவன், அறிவு, சத்துவம், பொறுமை, புலனடக்கம், தோற்றமும் ஒடுக்கமும் நீயே; உபேந்திரனும் மதுசூதனனும் நீயே. இந்திரனையும் உண்டாக்கியவனான மகேந்திரன், பத்மநாபன், போரை முடிப்பவன் நீ; தெய்விக மகரிஷிகள் உன்னை அடைக்கலம் தருபவன் என்றும் அடைக்கலம் என்றும் சொல்கிறார்கள். நீ ஆயிரம் கொம்புகளுடையவன், வேதமே உருவானவன், நூறு தலைகளுடையவன், பெரும் காளை; மூன்று உலகங்களுக்கும் முதல் படைப்பாளன், தானே தலைவன்; சித்தர்களுக்கும் சாத்யர்களுக்கும் புகலிடம், முன்தோன்றியவன், வேள்வி, வஷட்காரம், ஓங்காரம், மேலானவற்றுக்கும் மேலானவன். உன் தோற்றத்தையும் முடிவையும் எவரும் அறியார்; நீ யார் என்பதையும் அறியார்; நீ எல்லா உயிர்களிலும், பசுக்களிலும், அந்தணர்களிலும் காணப்படுகிறாய்.’ பதினெட்டாவது சுலோகத்தின் பின்பாதி ஏழாவதின் பின்பாதியோடு ஏறக்குறைய ஒன்றாக உள்ளது — வல்கேட் பாடத் துதியில் மீள்கூற்று. பெயர்ப் பட்டியல் சஹஸ்ரநாம நடையைப் பின்பற்றுகிறது. இந்தப் பெயர்களில் சில அவதாரங்களைக் குறிக்கின்றன — வராகம், உபேந்திரன் எனும் வாமனன், கிருஷ்ணன்; சில ஆயுதங்களைக் குறிக்கின்றன — சக்கரம், சார்ங்கம், வாள்; சில தத்துவ இயல்பைக் குறிக்கின்றன — அழிவற்ற பிரம்மம், சத்தியம், அறம், அறிவு, சத்துவம். ‘ப்ரபவஶ்சாப்யயஶ்ச’ — ‘தோற்றமும் ஒடுக்கமும்’ — என்ற சொல்லால், படைப்பு தோன்றும் இடமும் ஒடுங்கும் இடமும் அவனே என்று சொல்லப்படுகிறது. ‘ஆயிரம் கொம்புகளுடைய வேதாத்மா’ என்ற உருவகத்தில் வேதங்கள் காளை வடிவில் கற்பனை செய்யப்பட்டுள்ளன — அதன் கொம்புகள் வேதக் கிளைகள், தலைகள் விதி வாக்கியங்கள் என்று இந்தி உரை விளக்குகிறது. ‘பசுக்களிலும் அந்தணர்களிலும் காணப்படுகிறாய்’ என்ற வாக்கியத்தால், அவன் எங்கும் இருந்தாலும் சிறப்பாகப் பசுக்களிலும் அந்தணர்களிலும் ஒளிர்கிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு ‘நான் யார்’ என்ற ராமனின் கேள்விக்குப் பிரம்மன் பெயர்களாலேயே விடை தருகிறான்.

‘எல்லாத் திசைகளிலும், வானிலும், மலைகளிலும், ஆறுகளிலும், ஆயிரம் பாதங்களும், சிறப்பும், நூறு தலைகளும், ஆயிரம் கண்களும் உடையவனாக நீயே காணப்படுகிறாய். நீ உயிர்களையும், பூமியையும், எல்லா மலைகளையும் தாங்குகிறாய்; பூமியின் அடியில் நீரில் பெரும் நாகமான சேஷனைப் போலக் காணப்படுகிறாய். ராமா, தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் உள்ள மூன்று உலகங்களையும் நீ தாங்குகிறாய். பிரம்மனாகிய நான் உன் இதயம்; சரஸ்வதி தேவி உன் நா. பிரம்மனால் படைக்கப்பட்ட தேவர்கள் உன் உடலின் ரோமங்கள்; நீ கண் மூடுவது இரவு, கண் திறப்பது பகல். வேதங்கள் உன் சம்ஸ்காரங்கள் (பண்புகள்); நீயின்றி இங்கே எதுவுமே இல்லை. உலகம் முழுவதும் உன் உடல்; பூமி உன் உறுதி. அக்கினி உன் சினம், சந்திரன் உன் அருள்; நீ ஸ்ரீவத்ஸ அடையாளம் உடையவன். முன்பு நீ உன் மூன்று அடிகளால் மூன்று உலகங்களையும் அளந்தாய்; மிகக் கொடிய பலியைக் கட்டி மகேந்திரனை அரசனாக்கினாய். சீதையே லக்ஷ்மி; நீயே விஷ்ணு, தேவனான கிருஷ்ணன், பிரஜாபதி.’ இங்கே விராட் வடிவத்தின் வருணனை புருஷ சூக்தத்தை நினைவூட்டுகிறது — ஆயிரம் பாதங்கள், நூறு தலைகள், ஆயிரம் கண்கள். ‘ஸீதா லக்ஷ்மீர்பவான்விஷ்ணு:’ — ‘சீதை லக்ஷ்மி, நீ விஷ்ணு’ — என்ற வாக்கியமே சர்க்கத்தின் மையம்: அக்கினியில் வீழும் சீதை நேரடியாக லக்ஷ்மியே என்று பிரம்மன் அறிவிக்கிறான். ‘த்ரீல்லோகான்’ என்ற சொல்லில் அச்சுப் பதிப்பு (மூக்கொலியைக் குறிக்கும்) சந்திரபிந்துவைக் காட்டுகிறது. ‘நான் உன் இதயம்’ என்று பிரம்மன் தானே சொல்லித் தன்னையும் ராமனின் ஓர் அங்கமாகவே கருதுகிறான் — இதனால் துதிப்பவனுக்கும் துதிக்கப்படுபவனுக்கும் இடையிலான வேற்றுமையின்மை சுட்டப்படுகிறது. கண் மூடுதலும் திறத்தலும் இரவும் பகலும் ஆவதால், காலமும் அவன் உடலுக்குள் அடங்குகிறது. பலியைக் கட்டியதன் நினைவு சிறப்பாகப் பொருத்தமானது — அங்கும் விஷ்ணு வாமன வடிவில் மனிதனைப் போன்ற சிறிய உருவை ஏற்றுத் தேவர்களின் காரியத்தை நிறைவேற்றினான்; இப்போது ராம வடிவில் செய்வது போலவே.

‘ராவணனைக் கொல்வதற்காக நீ இங்கே மனித உடலில் புகுந்தாய்; அறத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனே, எங்களுடைய அந்தக் காரியம் உன்னால் நிறைவேற்றப்பட்டது. ராமா, ராவணன் கொல்லப்பட்டான்; ஆகவே மகிழ்ச்சியோடு விண்ணுலகுக்கு ஏறிச் செல். தேவனே, உன் வீரம் வீண்போகாதது; உன் பராக்கிரமங்களும் வீண்போகாதவை. உன்னைக் காண்பது வீண்போகாது; உன்னைத் துதிப்பதும் வீண்போகாது; பூமியில் உன்னிடம் பக்தி கொண்ட மனிதர்களும் வீண்போகாதவர்களாவர். பழமையானவனும் புருஷோத்தமனும் நிலையானவனுமான தேவனாகிய உன்னை வழிபடுவோர் இவ்வுலகிலும் மறுவுலகிலும் விருப்பங்களைப் பெறுவர். முனிவரால் அருளப்பட்ட, தெய்விகமான, பழமையான, இதிகாச வடிவமான இந்தத் துதியை ஓதும் மனிதர்களுக்குத் தோல்வி இல்லை.’ இறுதிச் சுலோகங்களில் ‘அமோக’ (வீண்போகாத) என்ற சொல்லின் மீள்வரவு துதியின் உறுதிப்பாட்டை வலுப்படுத்துகிறது. ‘அமோகம் தர்ஶனம் ராம அமோகஸ்தவ ஸம்ஸ்தவ:’ என்று தொடங்கும் முப்பதாவது சுலோகமும், முப்பத்தொன்றாவதும் முப்பத்திரண்டாவதும் முழுமையாக வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் பலச்ருதி சுருக்கமானது. இவ்வாறு பிரம்மனின் துதி சீதையின் அக்கினிப் பரீட்சையின் நடுவிலேயே நிகழ்கிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அக்கினியே சீதையை ராமனிடம் திருப்பி ஒப்படைப்பான். பலச்ருதியில் இருவகைப் பலன் சொல்லப்படுகிறது — பக்தர்களுக்கு இம்மையிலும் மறுமையிலும் விருப்பங்கள் நிறைவேறுதல், துதியை ஓதுவோருக்குத் தோல்வியின்மை. ‘திவமாக்ரம’ — ‘விண்ணுலகுக்கு ஏறு’ — என்ற சொல்லால் தேவர்கள் ராமன் தன் இருப்பிடத்திற்குத் திரும்ப வேண்டுகிறார்கள்; ஆனால் ராமன் இனி அரசாட்சியும் செய்வான் என்பதைக் கதை காட்டும்.

ಸೀತೆ ಚಿತೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾ ಹಾಹಾಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಮನನೊಂದನು; ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕದಡಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಂತೆ ನಿಂತನು. ‘ತತೋ ಹಿ ದುರ್ಮನಾ ರಾಮಃ’ ಎಂಬ ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಅದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ವಿಶ್ರವಸನ ಮಗನಾದ ಯಕ್ಷರಾಜ ವೈಶ್ರವಣ (ಕುಬೇರ), ಪಿತೃಗಳೊಡನೆ ಯಮ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನಾದ ದೇವೇಶ ಇಂದ್ರ, ಜಲೇಶ್ವರನಾದ ವರುಣ, ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ವೃಷಧ್ವಜ ಮಹಾದೇವ, ಮತ್ತು ಸರ್ವಲೋಕಕರ್ತನೂ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ಬ್ರಹ್ಮ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಲಂಕಾನಗರಿಗೆ ಬಂದು ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದರು. ‘ಷಡರ್ಧನಯನಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ — ಆರರ ಅರ್ಧ ಮೂರು. ಹೀಗೆ ದುಃಖದ ಪರಮ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಇಡೀ ದೇವಮಂಡಲವೇ ಒಂದೆಡೆ ನೆರೆಯಿತು. ಕವಿ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಮಾನುಷ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸಿ, ಅನಂತರ ಅವನ ಎದುರು ಎಲ್ಲ ಲೋಕಪಾಲರನ್ನೂ ಕರೆತರುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿರುವ ಅವನ ದಿವ್ಯತ್ವಕ್ಕೆ ಹಿನ್ನೆಲೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಲೋಕಪಾಲರ ನಾಮಾವಳಿಯೂ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧನಪತಿ, ಧರ್ಮರಾಜ, ದೇವರಾಜ, ಜಲರಾಜ, ಅನಂತರ ಶಿವ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನಾದ ಬ್ರಹ್ಮ. ಅವರಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಮುಂದೆ ಮಾತನಾಡುವವನು.

ಅನಂತರ ಆಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ತಮ್ಮ ವಿಶಾಲ ಭುಜಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರು ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಘವನಿಗೆ ಹೇಳಿದರು — ‘ನೀನು ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಕರ್ತ, ಜ್ಞಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ, ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನೀನು ದೇವಗಣಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹಿಂದೆ ವಸುಗಳ ಪ್ರಜಾಪತಿಯಾದ ಋತಧಾಮನೆಂಬ ವಸು ನೀನೇ; ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆದಿಕರ್ತನೂ ಸ್ವಯಂಪ್ರಭುವೂ ನೀನೇ. ರುದ್ರರಲ್ಲಿ ಎಂಟನೆಯ ರುದ್ರನೂ, ಸಾಧ್ಯರಲ್ಲಿ ಐದನೆಯ ಸಾಧ್ಯನೂ ನೀನೇ; ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಕಿವಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಗಳು. ಪರಂತಪನೇ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಆದಿಯಲ್ಲೂ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ನೀನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ; ಹಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಉಪೇಕ್ಷಿಸುತ್ತಿರುವೆ.’ ಲೋಕಪಾಲರು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಲೋಕದ ಸ್ವಾಮಿಯೂ ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೂ ಆದ ರಾಮನು ಆ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ದೇವತೆಗಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಉಪಾಲಂಭವೂ ಇದೆ, ನೆನಪಿಸುವಿಕೆಯೂ ಇದೆ — ರಾಮನು ಮರೆತಿರುವ ಅವನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಲು ಅವರು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಮಾನುಷಃ ಪ್ರಾಕೃತೋ ಯಥಾ’ (ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೇ ಅವರ ಮಾತಿನ ಸಾರ — ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನು ಮಾತ್ರ ಹೆಂಡತಿಯ ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಉದಾಸೀನನಾಗಿರಬಹುದು, ಪರಮಾತ್ಮನಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನ ಮೂರು ರೂಪಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಸುರೂಪ, ರುದ್ರರೂಪ, ಸಾಧ್ಯರೂಪ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳ ಮೂಲ ಎಂಬುದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು ಕಿವಿಗಳು, ಸೂರ್ಯಚಂದ್ರರು ಕಣ್ಣುಗಳು ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ವಿರಾಟ್ ಶರೀರದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ; ಅದು ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ‘ಲೋಕಸ್ಯ ಸ್ವಾಮೀ’ (ಲೋಕದ ಸ್ವಾಮಿ), ‘ಧರ್ಮಭೃತಾಂ ವರಃ’ (ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲಾಗಿದೆ — ಒಂದು ದಿವ್ಯತ್ವದ್ದು, ಇನ್ನೊಂದು ಮಾನುಷಧರ್ಮದ್ದು.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ನಾನಾದರೋ ನನ್ನನ್ನು ದಶರಥನ ಮಗನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಮನುಷ್ಯನೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ಯಾರು, ಎಲ್ಲಿಂದ ಬಂದವನು — ಅದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಭಗವಂತನಾದ ನೀನೇ ನನಗೆ ಹೇಳು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಜ್ಞರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಬ್ರಹ್ಮನು ಹೇಳಿದನು — ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ನನ್ನ ಸತ್ಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಉತ್ತರ ವಿನಯಕ್ಕೂ ಮರ್ಯಾದೆಗೂ ಆದರ್ಶ — ಮನುಷ್ಯರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವತರಿಸಿದ ಅವನು ಮಾನುಷಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾನೆ; ತನ್ನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ತಾನೇ ಘೋಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅದರ ಪ್ರತಿಪಾದನೆಯನ್ನು ಬ್ರಹ್ಮನಿಗೇ ಒಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯಲ್ಲ, ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಯೋ ಽಹಂ ಯಸ್ಯ ಯತಶ್ ಚಾಹಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಸೋಽಹಂ ಯಶ್ಚ ಯತಶ್ಚಾಹಂ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಸತ್ಯಂ ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಲ್ಲಿ ಯಮಕದಂತಹ ಶಬ್ದಸಾಮ್ಯವಿದೆ.

‘ನೀನು ನಾರಾಯಣನೆಂಬ ದೇವ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಚಕ್ರಾಯುಧ ಪ್ರಭು. ನೀನು ಒಂದೇ ಕೋರೆಯುಳ್ಳ ವರಾಹ, ಹಿಂದಿನ ಮತ್ತು ಮುಂದಿನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು. ರಾಘವನೇ, ನೀನು ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಮಧ್ಯದಲ್ಲೂ ಅಂತ್ಯದಲ್ಲೂ ಸತ್ಯ; ಲೋಕಗಳ ಪರಮಧರ್ಮ, ಚತುರ್ಭುಜನಾದ ವಿಷ್ವಕ್ಸೇನ. ನೀನು ಶಾರ್ಙ್ಗಧನ್ವ, ಹೃಷೀಕೇಶ, ಅಂತರ್ಯಾಮಿಯಾದ ಪುರುಷ, ಪುರುಷೋತ್ತಮ, ಅಜಿತ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ವಿಷ್ಣು, ಮಹಾಬಲನಾದ ಕೃಷ್ಣ. ನೀನು ಸೇನಾನಿ, ಗ್ರಾಮಣಿ, ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ತ್ವ, ಕ್ಷಮೆ, ದಮ, ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಲಯವೂ; ಉಪೇಂದ್ರನೂ ಮಧುಸೂದನನೂ ನೀನೇ. ಇಂದ್ರನಿಗೂ ಕರ್ತನಾದ ಮಹೇಂದ್ರ, ಪದ್ಮನಾಭ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವವನು; ದಿವ್ಯರಾದ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ನಿನ್ನನ್ನು ಶರಣ್ಯನೆಂದೂ ಆಶ್ರಯವೆಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ನೀನು ಸಾವಿರ ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ ವೇದಾತ್ಮ, ನೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾವೃಷಭ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಆದಿಕರ್ತ, ಸ್ವಯಂಪ್ರಭು; ಸಿದ್ಧರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯರಿಗೂ ಆಶ್ರಯ, ಪೂರ್ವಜ, ಯಜ್ಞ, ವಷಟ್ಕಾರ, ಓಂಕಾರ, ಪರಾತ್ಪರ. ನಿನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿಯನ್ನಾಗಲಿ ಅಂತ್ಯವನ್ನಾಗಲಿ ಯಾರೂ ಅರಿಯರು, ನೀನು ಯಾರೆಂಬುದನ್ನೂ ಅರಿಯರು; ನೀನು ಸಕಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲೂ, ಗೋವುಗಳಲ್ಲೂ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚುಕಡಿಮೆ ಸಮಾನ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ. ನಾಮಾವಳಿ ಸಹಸ್ರನಾಮದ ಶೈಲಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಹೆಸರುಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅವತಾರಗಳನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ವರಾಹ, ಉಪೇಂದ್ರ (ವಾಮನ), ಕೃಷ್ಣ; ಕೆಲವು ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ಚಕ್ರ, ಶಾರ್ಙ್ಗ, ಖಡ್ಗ; ಕೆಲವು ದಾರ್ಶನಿಕ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು — ಅಕ್ಷರ ಬ್ರಹ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಧರ್ಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಸತ್ತ್ವ. ‘ಪ್ರಭವಶ್ಚಾಪ್ಯಯಶ್ಚ’ (ಉತ್ಪತ್ತಿಯೂ ಲಯವೂ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನೇ ಸೃಷ್ಟಿಯ ಉತ್ಪತ್ತಿಸ್ಥಾನವೂ ಲಯಸ್ಥಾನವೂ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ‘ಸಹಸ್ರಶೃಂಗೋ ವೇದಾತ್ಮಾ’ ಎಂಬ ರೂಪಕದಲ್ಲಿ ವೇದಗಳು ವೃಷಭರೂಪದಲ್ಲಿ ಕಲ್ಪಿತವಾಗಿವೆ — ಅದರ ಕೊಂಬುಗಳು ವೇದಶಾಖೆಗಳು, ತಲೆಗಳು ವಿಧಿವಾಕ್ಯಗಳು ಎಂದು ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಗೋಷು ಚ ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇಷು ಚ ದೃಶ್ಯಸೇ’ (ಗೋವುಗಳಲ್ಲೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲೂ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಅವನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇದ್ದರೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗೋಬ್ರಾಹ್ಮಣರಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮನು ರಾಮನ ‘ನಾನು ಯಾರು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಹೆಸರುಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲೂ, ಆಕಾಶದಲ್ಲೂ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ, ನದಿಗಳಲ್ಲೂ ಸಾವಿರ ಪಾದಗಳುಳ್ಳ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ನೂರು ತಲೆಗಳುಳ್ಳ, ಸಾವಿರ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ನೀನೇ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ನೀನು ಭೂತಗಳನ್ನೂ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಧರಿಸಿರುವೆ; ಭೂಮಿಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಜಲದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸರ್ಪನಾದ ಶೇಷನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿರುವೆ. ರಾಮನೇ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ನೀನು ಧರಿಸಿರುವೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಾದ ನಾನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ, ದೇವಿ ಸರಸ್ವತಿ ನಿನ್ನ ನಾಲಿಗೆ. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ನಿನ್ನ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲಿನ ರೋಮಗಳು; ನಿನ್ನ ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವಿಕೆ ರಾತ್ರಿ, ಕಣ್ಣುತೆರೆಯುವಿಕೆ ಹಗಲು. ವೇದಗಳು ನಿನ್ನ ಸಂಸ್ಕಾರಗಳು; ನೀನಿಲ್ಲದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏನೂ ಇಲ್ಲ. ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ನಿನ್ನ ಶರೀರ, ಭೂತಲ ನಿನ್ನ ಸ್ಥೈರ್ಯ. ಅಗ್ನಿ ನಿನ್ನ ಕೋಪ, ಚಂದ್ರ ನಿನ್ನ ಪ್ರಸಾದ; ನೀನು ಶ್ರೀವತ್ಸಲಾಂಛನವುಳ್ಳವನು. ಹಿಂದೆ ನೀನು ನಿನ್ನ ಮೂರು ಹೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಅಳೆದೆ; ಅತಿ ಭಯಂಕರನಾದ ಬಲಿಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿಹಾಕಿ ಮಹೇಂದ್ರನನ್ನು ರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು, ದೇವನಾದ ಕೃಷ್ಣ, ಪ್ರಜಾಪತಿ.’ ಇಲ್ಲಿನ ವಿರಾಡ್ರೂಪದ ವರ್ಣನೆ ಪುರುಷಸೂಕ್ತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸಹಸ್ರಚರಣ, ಶತಶೀರ್ಷ, ಸಹಸ್ರದೃಕ್. ‘ಸೀತಾ ಲಕ್ಷ್ಮೀರ್ಭವಾನ್ವಿಷ್ಣುಃ’ (ಸೀತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಿ, ನೀನು ವಿಷ್ಣು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೇ ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ಸೀತೆ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿ ಎಂದು ಬ್ರಹ್ಮನು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ತ್ರೀಁಲ್ಲೋಕಾನ್’ ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ಚಂದ್ರಬಿಂದುವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ತಾನೇ ‘ಅಹಂ ತೇ ಹೃದಯಮ್’ (ನಾನು ನಿನ್ನ ಹೃದಯ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ತನ್ನನ್ನೂ ರಾಮನ ಅಂಗವೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಸ್ತುತಿಸುವವನಿಗೂ ಸ್ತುತ್ಯನಿಗೂ ಅಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣುಮುಚ್ಚುವಿಕೆ ಕಣ್ಣುತೆರೆಯುವಿಕೆಗಳು ರಾತ್ರಿ ಹಗಲುಗಳಾಗಿರುವುದರಿಂದ ಕಾಲವೂ ಅವನ ಶರೀರದಲ್ಲೇ ಅಡಕವಾಗಿದೆ. ಬಲಿಬಂಧನದ ಸ್ಮರಣೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ — ಅಲ್ಲಿಯೂ ವಿಷ್ಣು ವಾಮನರೂಪದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯನಂತಹ ಸಣ್ಣ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು, ಈಗ ರಾಮರೂಪದಲ್ಲಿ ಸಾಧಿಸಿದಂತೆ.

‘ರಾವಣನ ವಧೆಗಾಗಿ ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಮಾನುಷ ಶರೀರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದೆ; ಧರ್ಮಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ನಮ್ಮ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೀನು ನೆರವೇರಿಸಿದೆ. ರಾಮನೇ, ರಾವಣನು ಹತನಾದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು. ದೇವನೇ, ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯ ಅಮೋಘ, ನಿನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮಗಳೂ ವ್ಯರ್ಥವಲ್ಲ. ನಿನ್ನ ದರ್ಶನ ಅಮೋಘ, ನಿನ್ನ ಸ್ತುತಿಯೂ ಅಮೋಘ; ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಭಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಮನುಷ್ಯರೂ ಅಮೋಘರಾಗುವರು. ಪುರಾಣಪುರುಷನೂ ಪುರುಷೋತ್ತಮನೂ ಧ್ರುವನೂ ಆದ ದೇವನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾರು ಭಜಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರು ಇಹದಲ್ಲೂ ಪರದಲ್ಲೂ ತಮ್ಮ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಋಷಿಪ್ರೋಕ್ತವೂ ದಿವ್ಯವೂ ಪುರಾತನವೂ ಇತಿಹಾಸರೂಪವೂ ಆದ ಈ ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಯಾರು ಕೀರ್ತಿಸುತ್ತಾರೋ ಅವರಿಗೆ ಪರಾಭವವಿಲ್ಲ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅಮೋಘ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದದ ಆವೃತ್ತಿ ಸ್ತುತಿಯ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಮೋಘಂ ದರ್ಶನಂ ರಾಮ ಅಮೋಘಸ್ತವ ಸಂಸ್ತವಃ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುವ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂವತ್ತೊಂದು, ಮೂವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಫಲಶ್ರುತಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಬ್ರಹ್ಮಸ್ತುತಿ ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯ ನಡುವೆಯೇ ನಡೆಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯೇ ಸ್ವತಃ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸುವನು. ಫಲಶ್ರುತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಫಲ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಭಕ್ತರಿಗೆ ಐಹಿಕವೂ ಪಾರಲೌಕಿಕವೂ ಆದ ಇಷ್ಟಪ್ರಾಪ್ತಿ, ಸ್ತುತಿಯನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವವರಿಗೆ ಅಪರಾಭವ. ‘ದಿವಮಾಕ್ರಮ’ (ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನು ತನ್ನ ಧಾಮಕ್ಕೆ ಮರಳಬೇಕೆಂದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ರಾಮನು ಮುಂದೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಆಳುವನು ಎಂದು ಕಥೆ ತೋರಿಸಲಿದೆ.

സീത ചിതയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും വലിയ ഹാഹാകാരം കേട്ട് ധർമാത്മാവായ രാമൻ ദുഃഖിതമനസ്കനായി; കണ്ണീരിൽ കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ അദ്ദേഹം ഒരു നിമിഷം ധ്യാനമഗ്നനെപ്പോലെ നിന്നു. ‘തതോ ഹി ദുർമനാ രാമഃ’ എന്ന ഒന്നാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതു വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അതേ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ വിശ്രവസ്സിന്റെ പുത്രനായ യക്ഷരാജൻ വൈശ്രവണനും, പിതൃക്കളോടൊപ്പം യമനും, ആയിരം കണ്ണുകളുള്ള ദേവേശനായ ഇന്ദ്രനും, ജലാധിപനായ വരുണനും, ആറിന്റെ പകുതി കണ്ണുകളുള്ള, മുക്കണ്ണനും ശ്രീമാനും വൃഷഭധ്വജനുമായ മഹാദേവനും, സർവലോകങ്ങളുടെയും കർത്താവും ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ബ്രഹ്മാവും — ഇവരെല്ലാം സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന വിമാനങ്ങളിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ലങ്കാനഗരിയിലെത്തി രാഘവന്റെ അടുത്തുചെന്നു. ‘ഷഡർധനയനഃ’ (ആറിന്റെ പകുതി കണ്ണുകളുള്ളവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് മൂന്നു കണ്ണുകൾ സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ആറിന്റെ പകുതി മൂന്ന്. ഇങ്ങനെ ദുഃഖത്തിന്റെ പരമമായ നിമിഷത്തിൽ സമസ്ത ദേവമണ്ഡലവും ഒരിടത്ത് സന്നിഹിതമായി. കവി ആദ്യം രാമന്റെ മാനുഷമായ ദുഃഖം കാണിക്കുന്നു; പിന്നീട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുന്നിൽ എല്ലാ ലോകപാലകരെയും കൊണ്ടുവരുന്നു — അങ്ങനെ തുടർന്നു വെളിപ്പെടാനിരിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ ദിവ്യത്വത്തിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ലോകപാലകരുടെ നാമാവലിയും ക്രമമായാണു നൽകിയിരിക്കുന്നത് — ധനപതി, ധർമരാജൻ, ദേവരാജൻ, ജലരാജൻ, പിന്നെ ശിവൻ, ഒടുവിൽ സൃഷ്ടികർത്താവായ ബ്രഹ്മാവ്. അവരിൽ ബ്രഹ്മാവാണ് തുടർന്നു സംസാരിക്കാൻ പോകുന്നത്.

അപ്പോൾ ആഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ വിപുലമായ കൈകൾ ഉയർത്തിക്കൊണ്ട് ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാർ കൈകൂപ്പിനിൽക്കുന്ന രാഘവനോടു പറഞ്ഞു: ‘അങ്ങ് സർവലോകത്തിന്റെയും കർത്താവും ജ്ഞാനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും സർവവ്യാപിയുമാണ്; എന്നിട്ടും അഗ്നിയിൽ വീഴുന്ന സീതയെ അങ്ങ് എങ്ങനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു? അങ്ങ് ദേവഗണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്ന് സ്വയം എന്തുകൊണ്ട് അറിയുന്നില്ല?’ ആറാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘പണ്ട് വസുക്കളുടെ പ്രജാപതിയായ ഋതധാമാവ് എന്ന വസു അങ്ങുതന്നെയായിരുന്നു; മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ആദികർത്താവും സ്വയംപ്രഭുവും അങ്ങാണ്. രുദ്രന്മാരിൽ എട്ടാമത്തെ രുദ്രനും സാധ്യന്മാരിൽ അഞ്ചാമത്തെ സാധ്യനും അങ്ങുതന്നെ; അശ്വിനീദേവന്മാർ അങ്ങയുടെ ചെവികളാണ്, സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ അങ്ങയുടെ കണ്ണുകളും. ശത്രുതാപനാ, സൃഷ്ടിയുടെ ആദിയിലും മധ്യത്തിലും അന്ത്യത്തിലും അങ്ങുതന്നെയാണു കാണപ്പെടുന്നത്; എന്നിട്ടും ഒരു സാധാരണമനുഷ്യനെപ്പോലെ അങ്ങ് വൈദേഹിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.’ ലോകപാലകർ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ലോകത്തിന്റെ സ്വാമിയും ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ രാമൻ ആ ദേവശ്രേഷ്ഠന്മാരോടു പറഞ്ഞു. ദേവന്മാരുടെ വാക്കിൽ ഉപാലംഭവുമുണ്ട്, ഓർമിപ്പിക്കലുമുണ്ട് — രാമൻ മറന്നുപോയ അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്വരൂപം അദ്ദേഹത്തെ ഓർമിപ്പിക്കാനാണ് അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ‘മാനുഷഃ പ്രാകൃതോ യഥാ’ (സാധാരണമനുഷ്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയാണ് അവരുടെ വാക്കിന്റെ സാരം — സാധാരണക്കാരനേ ഭാര്യയുടെ ദുഃഖത്തിൽ ഉദാസീനനായി നിൽക്കൂ, പരമാത്മാവ് അങ്ങനെ ചെയ്യില്ല. ദേവന്മാർ രാമന്റെ മൂന്നു രൂപങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — വസുരൂപം, രുദ്രരൂപം, സാധ്യരൂപം — അതുവഴി അദ്ദേഹം എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളുടെയും മൂലമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അശ്വിനീദേവന്മാർ ചെവികളും സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ കണ്ണുകളുമാണെന്ന വാക്ക് അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിരാട്ശരീരത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്; അതു ബ്രഹ്മസ്തുതിയിൽ വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കപ്പെടും. പത്താം ശ്ലോകത്തിൽ രാമൻ ‘ലോകസ്യ സ്വാമീ’ (ലോകത്തിന്റെ സ്വാമി), ‘ധർമഭൃതാം വരഃ’ (ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നു — ഒന്ന് ദിവ്യത്വത്തിന്റേത്, മറ്റേത് മാനുഷധർമത്തിന്റേത്.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ഞാനാകട്ടെ എന്നെ ദശരഥന്റെ പുത്രനായ രാമൻ എന്ന മനുഷ്യനായി മാത്രമേ കരുതുന്നുള്ളൂ. ആ ഞാൻ ആരാണ്, എവിടെനിന്നു വന്നവനാണ് — അതെല്ലാം ഭഗവാൻതന്നെ എന്നോടു പറഞ്ഞുതരണം.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന കാകുത്സ്ഥനോട് ബ്രഹ്മജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, എന്റെ സത്യമായ വാക്കു കേട്ടാലും.’ ഇവിടെ രാമന്റെ മറുപടി വിനയത്തിന്റെയും മര്യാദയുടെയും ആദർശമാണ് — മനുഷ്യരൂപത്തിൽ അവതരിച്ച അദ്ദേഹം മാനുഷധർമംതന്നെ പിന്തുടരുന്നു; സ്വന്തം ദിവ്യത്വം സ്വയം പ്രഖ്യാപിക്കുന്നില്ല; അതു സ്ഥാപിക്കുന്ന ചുമതല ബ്രഹ്മാവിനുതന്നെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. അതിനാൽ തുടർന്നുള്ള സ്തുതി രാമന്റെ ആത്മപ്രശംസയല്ല, സൃഷ്ടികർത്താവിന്റെ സാക്ഷ്യമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘യോ ഽഹം യസ്യ യതശ് ചാഹം’ (ഞാൻ ആര്, ആരുടേത്, എവിടെനിന്ന്) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘സോഽഹം യശ്ച യതശ്ചാഹം’ (ആ ഞാൻ ആര്, എവിടെനിന്ന്) എന്നുമാണ് പാഠം. ‘സത്യം സത്യപരാക്രമ’ എന്ന പദങ്ങളിൽ യമകംപോലെയുള്ള ശബ്ദസാമ്യമുണ്ട്.

‘അങ്ങ് ശ്രീമാനും ചക്രായുധനും പ്രഭുവുമായ നാരായണദേവനാണ്. ഒറ്റക്കൊമ്പുള്ള വരാഹവും, കഴിഞ്ഞതും വരാനിരിക്കുന്നതുമായ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നവനും അങ്ങാണ്. രാഘവാ, അങ്ങ് അക്ഷരമായ ബ്രഹ്മമാണ്, സൃഷ്ടിയുടെ മധ്യത്തിലും അന്ത്യത്തിലും സത്യമാണ്; ലോകങ്ങളുടെ പരമധർമവും നാലു കൈകളുള്ള വിഷ്വക്സേനനുമാണ്. അങ്ങ് ശാർങ്ഗധന്വാവും ഹൃഷീകേശനും അന്തര്യാമിയായ പുരുഷനും പുരുഷോത്തമനും അജിതനും ഖഡ്ഗധാരിയായ വിഷ്ണുവും മഹാബലനായ കൃഷ്ണനുമാണ്. അങ്ങ് സേനാനായകനും ഗ്രാമനായകനും ബുദ്ധിയും സത്ത്വവും ക്ഷമയും ദമവും ഉത്പത്തിയും ലയവുമാണ്; ഉപേന്ദ്രനും മധുസൂദനനും അങ്ങുതന്നെ. ഇന്ദ്രനെപ്പോലും സൃഷ്ടിച്ച മഹേന്ദ്രനും പദ്മനാഭനും യുദ്ധം അവസാനിപ്പിക്കുന്നവനും അങ്ങാണ്; ദിവ്യരായ മഹർഷിമാർ അങ്ങയെ ശരണ്യനെന്നും ശരണമെന്നും പറയുന്നു. അങ്ങ് ആയിരം കൊമ്പുകളുള്ളവനും വേദാത്മാവും നൂറു ശിരസ്സുകളുള്ള മഹാവൃഷഭവും മൂന്നു ലോകങ്ങളുടെയും ആദികർത്താവും സ്വയംപ്രഭുവുമാണ്; സിദ്ധന്മാരുടെയും സാധ്യന്മാരുടെയും ആശ്രയവും പൂർവജനും യജ്ഞവും വഷട്കാരവും ഓങ്കാരവും പരാത്പരനുമാണ്. അങ്ങയുടെ ഉത്പത്തിയും നിധനവും ആരും അറിയുന്നില്ല, അങ്ങ് ആരാണെന്നുപോലും; എല്ലാ ഭൂതങ്ങളിലും പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും അങ്ങ് കാണപ്പെടുന്നു.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോട് ഏതാണ്ടു സമാനമാണ് — വൾഗേറ്റിലെ സ്തുതിയിൽ ഒരു പുനരുക്തി. നാമാവലി സഹസ്രനാമശൈലി പിന്തുടരുന്നു. ഈ നാമങ്ങളിൽ ചിലത് അവതാരങ്ങളെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വരാഹം, ഉപേന്ദ്രൻ (വാമനൻ), കൃഷ്ണൻ; ചിലത് ആയുധങ്ങളെ — ചക്രം, ശാർങ്ഗം, ഖഡ്ഗം; ചിലത് ദാർശനികസ്വരൂപത്തെ — അക്ഷരബ്രഹ്മം, സത്യം, ധർമം, ബുദ്ധി, സത്ത്വം. ‘പ്രഭവശ്ചാപ്യയശ്ച’ (ഉത്പത്തിയും ലയവും) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട്, അദ്ദേഹംതന്നെയാണ് സൃഷ്ടിയുടെ ഉത്പത്തിസ്ഥാനവും ലയസ്ഥാനവും എന്നു പറയുന്നു. ‘സഹസ്രശൃംഗോ വേദാത്മാ’ (ആയിരം കൊമ്പുള്ള വേദാത്മാവ്) എന്ന രൂപകത്തിൽ വേദങ്ങളെ വൃഷഭരൂപത്തിൽ സങ്കൽപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ കൊമ്പുകൾ വേദശാഖകൾ, ശിരസ്സുകൾ വിധിവാക്യങ്ങൾ എന്ന് ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘ഗോഷു ച ബ്രാഹ്മണേഷു ച ദൃശ്യസേ’ (പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും കാണപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്യം, അദ്ദേഹം എല്ലായിടത്തും ഉണ്ടെങ്കിലും വിശേഷിച്ച് പശുക്കളിലും ബ്രാഹ്മണരിലും പ്രകാശിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമന്റെ ‘ഞാൻ ആര്’ എന്ന ചോദ്യത്തിന് ബ്രഹ്മാവ് നാമങ്ങളിലൂടെത്തന്നെ ഉത്തരം നൽകുന്നു.

‘എല്ലാ ദിക്കുകളിലും ആകാശത്തിലും പർവതങ്ങളിലും നദികളിലും ആയിരം പാദങ്ങളും നൂറു ശിരസ്സുകളും ആയിരം കണ്ണുകളുമുള്ള ശ്രീമാനായി അങ്ങുതന്നെ കാണപ്പെടുന്നു. അങ്ങ് ഭൂതങ്ങളെയും ഭൂമിയെയും എല്ലാ പർവതങ്ങളെയും താങ്ങുന്നു; ഭൂമിയുടെ അടിയിൽ ജലത്തിൽ മഹാസർപ്പമായ ശേഷനെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. രാമാ, ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരുമടങ്ങിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും അങ്ങ് താങ്ങിനിർത്തുന്നു. ബ്രഹ്മാവായ ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹൃദയമാണ്; സരസ്വതീദേവി അങ്ങയുടെ നാവും. ബ്രഹ്മാവ് സൃഷ്ടിച്ച ദേവന്മാർ അങ്ങയുടെ ശരീരത്തിലെ രോമങ്ങളാണ്; അങ്ങ് കണ്ണടയ്ക്കുന്നതു രാത്രിയും കണ്ണുതുറക്കുന്നതു പകലുമാണ്. വേദങ്ങൾ അങ്ങയുടെ സംസ്കാരങ്ങളാണ്; അങ്ങയെക്കൂടാതെ ഇവിടെ ഒന്നുമില്ല. ലോകം മുഴുവൻ അങ്ങയുടെ ശരീരമാണ്; ഭൂതലം അങ്ങയുടെ സ്ഥൈര്യവും. അഗ്നി അങ്ങയുടെ കോപമാണ്, ചന്ദ്രൻ അങ്ങയുടെ പ്രസാദവും; അങ്ങ് ശ്രീവത്സലക്ഷണനാണ്. പണ്ട് അങ്ങ് സ്വന്തം മൂന്നു ചുവടുകൾകൊണ്ട് മൂന്നു ലോകങ്ങളും അളന്നു; അതിദാരുണനായ ബലിയെ ബന്ധിച്ച് മഹേന്ദ്രനെ രാജാവാക്കി. സീത ലക്ഷ്മിയാണ്, അങ്ങ് വിഷ്ണുവാണ്, ദേവനായ കൃഷ്ണനും പ്രജാപതിയുമാണ്.’ ഇവിടെ വിരാട്‌രൂപത്തിന്റെ വർണന പുരുഷസൂക്തത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആയിരം പാദങ്ങൾ, നൂറു ശിരസ്സുകൾ, ആയിരം കണ്ണുകൾ. ‘സീതാ ലക്ഷ്മീർഭവാന്വിഷ്ണുഃ’ (സീത ലക്ഷ്മി, അങ്ങ് വിഷ്ണു) എന്ന വാക്യമാണ് സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — അഗ്നിയിൽ വീഴുന്ന സീത സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിയാണെന്ന് ബ്രഹ്മാവ് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ‘ത്രീംല്ലോകാൻ’ (മൂന്നു ലോകങ്ങളെ) എന്ന പദത്തിൽ അച്ചടിപ്പതിപ്പ് അനുനാസികചിഹ്നം (ചന്ദ്രബിന്ദു) കാണിക്കുന്നു. ‘അഹം തേ ഹൃദയം’ (ഞാൻ അങ്ങയുടെ ഹൃദയം) എന്നു പറയുമ്പോൾ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയവും രാമന്റെ ഒരു അവയവമായി കരുതുന്നു — ഇതിലൂടെ സ്തുതിക്കുന്നവനും സ്തുതിക്കപ്പെടുന്നവനും തമ്മിലുള്ള അഭേദം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. കണ്ണടയ്ക്കലും തുറക്കലും രാത്രിയും പകലുമായതിനാൽ കാലവും അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശരീരത്തിൽ അന്തർഭവിച്ചിരിക്കുന്നു. ബലിബന്ധനത്തിന്റെ സ്മരണ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ് — അവിടെയും വിഷ്ണു വാമനരൂപത്തിൽ മനുഷ്യസദൃശമായ ചെറിയ രൂപം ധരിച്ച് ദേവന്മാരുടെ കാര്യം സാധിച്ചു, ഇപ്പോൾ രാമരൂപത്തിലെന്നപോലെ.

‘രാവണവധത്തിനായാണ് അങ്ങ് ഇവിടെ മനുഷ്യശരീരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചത്; ധർമം പാലിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഞങ്ങളുടെ ആ കാര്യം അങ്ങ് സാധിച്ചു. രാമാ, രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ സന്തുഷ്ടനായി സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക. ദേവാ, അങ്ങയുടെ വീര്യം അമോഘമാണ്; അങ്ങയുടെ പരാക്രമങ്ങളും വ്യർഥമല്ല. അങ്ങയുടെ ദർശനം അമോഘമാണ്, അങ്ങയുടെ സ്തുതിയും അമോഘമാണ്; ഭൂമിയിൽ അങ്ങയിൽ ഭക്തിയുള്ള മനുഷ്യരും അമോഘരാകും. പുരാണപുരുഷനും പുരുഷോത്തമനും ധ്രുവനുമായ ദേവനായ അങ്ങയെ ഭജിക്കുന്നവർ ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ആഗ്രഹങ്ങൾ നേടുന്നു. ഋഷിപ്രോക്തവും ദിവ്യവും പുരാതനവും ഇതിഹാസരൂപവുമായ ഈ സ്തോത്രം കീർത്തിക്കുന്ന മനുഷ്യർക്കു പരാജയമില്ല.’ അവസാനശ്ലോകങ്ങളിൽ ‘അമോഘ’ (വ്യർഥമാകാത്ത) എന്ന ശബ്ദത്തിന്റെ ആവർത്തനം സ്തുതിയുടെ ഉറപ്പിനെ ദൃഢമാക്കുന്നു. ‘അമോഘം ദർശനം രാമ അമോഘസ്തവ സംസ്തവഃ’ എന്നു തുടങ്ങുന്ന മുപ്പതാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തിയൊന്നും മുപ്പത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങളും പൂർണമായും വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഫലശ്രുതി ചുരുക്കമാണ്. ഇങ്ങനെ ബ്രഹ്മസ്തുതി സീതയുടെ അഗ്നിപരീക്ഷയുടെ മധ്യത്തിൽത്തന്നെ നടക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അഗ്നിതന്നെ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചേൽപ്പിക്കും. ഫലശ്രുതിയിൽ രണ്ടുവിധം ഫലം പറയുന്നു — ഭക്തന്മാർക്ക് ഐഹികവും പാരലൗകികവുമായ ആഗ്രഹസാഫല്യം, സ്തോത്രം കീർത്തിക്കുന്നവർക്ക് പരാജയമില്ലായ്മ. ‘ദിവമാക്രമ’ (സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറുക) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് ദേവന്മാർ രാമന്റെ സ്വധാമഗമനം പ്രാർഥിക്കുന്നു; എന്നാൽ രാമൻ ഇനി രാജ്യഭരണവും നടത്തുമെന്നു കഥ തുടർന്നു കാണിക്കും.

When Sītā entered the pyre and Rāma heard the great wail that rose from the monkeys and rākṣasas, the righteous prince was sick at heart; his eyes brimming with tears, he stood for a moment as though lost in thought. At that very moment the gods arrived. Vaiśravaṇa, son of Viśravas and king of the yakṣas; Yama with the ancestors; the thousand-eyed Indra, lord of the gods; Varuṇa, lord of the waters; the glorious Mahādeva, three-eyed, whose banner bears the bull; and Brahmā, maker of the whole world and foremost of those who know the Veda — all of them came together in aerial cars bright as the sun, reached the city of Laṅkā and approached Rāghava. So at the moment of deepest grief the whole company of the gods stood gathered in one place. The poet first shows Rāma's human sorrow and then brings all the guardians of the worlds before him, laying the ground for the revelation of his divinity that is to come. Even the order of the names is careful: the lord of wealth, the king of dharma, the king of the gods, the king of the waters, then Śiva, and last of all Brahmā the creator, who is the one who will speak.

The foremost of the gods raised their great arms, bright with bracelets, and spoke to Rāghava as he stood before them with joined palms. “You are the maker of the whole world,” they said, “the greatest of the wise, the lord who pervades all things. How can you stand by while Sītā falls into the fire? How can you not know yourself to be the first of all the hosts of gods? Of old you were Ṛtadhāman the Vasu, lord of creatures among the Vasus; you are the first maker of the three worlds, the lord who needs no other. You are the eighth of the Rudras and the fifth of the Sādhyas; the two Aśvins are your ears, the sun and the moon your eyes. At the beginning, in the middle and at the end you are seen, scorcher of your foes, and yet you disregard Vaidehī like an ordinary man.” Their words are both a reproach and a reminder: they want to recall Rāma to the nature he has forgotten. The heart of it lies in the phrase “like an ordinary man”: only an ordinary man could stand unmoved by his wife's suffering, not the Supreme Self. By naming him a Vasu, a Rudra and a Sādhya they show that he is the source of every class of gods, and in calling the Aśvins his ears and the sun and moon his eyes they give a first glimpse of his cosmic body, which Brahmā's hymn will describe at length. So addressed by the guardians of the worlds, Rāma, lord of the world and finest of those who uphold dharma — one title speaking of his divinity, the other of his human virtue — answered those greatest of the gods.

“I think of myself as a man,” said Rāma, “Rāma, the son of Daśaratha. Who I am and where I have come from, let the Lord himself tell me.” Rāma's reply is a model of humility and restraint. Having come down in human form he follows a man's dharma; he does not proclaim his own divinity, but leaves it to Brahmā to declare it, so that the hymn that follows is not self-praise but the testimony of the creator himself. To Kākutstha, speaking thus, Brahmā, foremost of those who know the Veda, replied: “Hear the truth from me, you whose valour is true.”

“You are the god Nārāyaṇa himself, the glorious lord who bears the discus. You are the Boar with a single tusk, conqueror of enemies past and to come. You are the imperishable Brahman, Rāghava, the truth in the middle of creation and at its end; you are the highest dharma of the worlds, Viṣvaksena of the four arms. You bear the bow Śārṅga; you are Hṛṣīkeśa, the indwelling Person, the Supreme Person, the unconquered; you are Viṣṇu who wields the sword, and Kṛṣṇa of mighty strength. You are the leader of armies and the head of the village; you are intelligence, goodness, patience and self-control; you are the source from which all arises and into which all dissolves; you are Upendra and Madhusūdana. You are the great Indra who made Indra himself, you are Padmanābha, the one who ends all battles, and the divine great seers call you the refuge, the protector of all who seek shelter. You are the great Bull who is the Veda, with a thousand horns and a hundred heads; you are the first maker of the three worlds, the lord who needs no other. You are the support and the eldest of the Siddhas and the Sādhyas; you are the sacrifice, the cry of vaṣaṭ and the syllable Om, higher than the highest. No one knows your beginning or your end, or even who you are; you are seen in all beings, in cows and in brāhmaṇas.” The list of names follows the style of a hymn of a thousand names. Some recall his descents into the world — the Boar, Upendra who became the Dwarf, Kṛṣṇa; some his weapons — discus, the bow Śārṅga, the sword; some his philosophical nature — the imperishable Brahman, truth, dharma, intelligence, goodness. To call him the origin and the dissolution is to say he is where creation begins and where it ends. In the image of the Veda as a bull, the Veda's many branches are its thousand horns and its commandments its hundred heads. And though he is present everywhere, he is said to shine forth especially in cows and brāhmaṇas. So Brahmā answers Rāma's question, “Who am I?”, with names.

“In every quarter, in the sky, in the mountains and the rivers, you are seen, glorious one, with a thousand feet, a hundred heads and a thousand eyes. You uphold all beings, the earth and all its mountains; at the edge of the earth, in the waters, you appear as the great serpent Śeṣa, holding up the three worlds, Rāma, with their gods, gandharvas and dānavas. I, Brahmā, am your heart, Rāma, and the goddess Sarasvatī is your tongue. The gods whom Brahmā made are the hairs on your body, lord; when you close your eyes it is night, and when you open them it is day. The Vedas are your refinements; nothing here exists without you. The whole universe is your body and the earth your steadfastness. Fire is your anger and the moon your grace; you bear the mark of Śrīvatsa on your breast. Long ago you crossed the three worlds in three strides, bound the fearsome Bali and made Indra king. Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu, the god Kṛṣṇa, the Lord of creatures.” This picture of the cosmic form recalls the Hymn of the Person in the Veda, with its thousand feet, hundred heads and thousand eyes. In calling himself Rāma's heart, Brahmā counts even himself a part of Rāma's body, so that the one who praises and the one praised are shown to be one; and in the blink of his eyes making night and day, time itself is held within his body. The reminder of Bali's binding is especially apt, for there too Viṣṇu took a small, man-like form as the Dwarf to accomplish the gods' purpose, just as he now has in the form of Rāma. And the words “Sītā is Lakṣmī, and you are Viṣṇu” are the heart of the sarga: Brahmā proclaims that the woman now falling into the fire is Lakṣmī herself.

“To slay Rāvaṇa you entered a human body here, and you have done this task for us, best of those who uphold dharma. Rāvaṇa is dead, Rāma; now rejoice and return to heaven. Your might never fails, O god, and your great deeds are never in vain. The sight of you never fails, Rāma, and praise of you never fails, and those on earth who are devoted to you will never fail. Those who worship you, the ancient Supreme Person, the eternal god, gain their desires in this world and the next. And those who recite this divine hymn of the seer, this ancient history, will never meet defeat.” The repeated “never fails” drives home the certainty of the hymn. Its closing promise names two rewards: those devoted to him gain their wishes in this world and the next, and those who recite the hymn are never overcome. When the gods ask him to return to heaven they are praying for him to go back to his own abode, but the story will show that Rāma has yet to reign as king. So Brahmā's hymn is spoken in the very midst of Sītā's ordeal by fire, and in the next sarga the Fire-god himself will give Sītā back to Rāma.