सरोषेण राघवेण उक्तं परुषं रोमहर्षणं वचनं श्रुत्वा वैदेही प्रव्यथिता अभवत्। महति जने पूर्वम् अश्रुतपूर्वं भर्तुः घोरं वचः श्रुत्वा सा मैथिली लज्जया अवनता अभवत्। सा जनकात्मजा स्वानि गात्राणि प्रविशन्ती इव, तैः वाक्शरैः सशल्या इव, भृशम् अश्रूणि अवर्तयत्। ततः बाष्पपरिक्लिन्नं स्वम् आननं प्रमार्जन्ती शनैः गद्गदया वाचा भर्तारम् इदम् अब्रवीत्। ‘महति जने’ इति — सर्वेषां वानराणां राक्षसानां च पुरतः एतत् अपमानकरं वचनं श्रुतं, अतः लज्जा द्विगुणा। ‘अश्रुतपूर्वम्’ — रामः पूर्वं कदापि तां प्रति एवं न अवदत्। ‘स्वानि गात्राणि प्रविशन्ती इव’ इति उत्प्रेक्षा — लज्जया सा स्वशरीरे एव निलीयते इव, पृथ्व्यां प्रवेष्टुम् इच्छति इव। ‘वाक्शरैः’ इति रूपकम् — रामस्य वचनानि बाणाः, ये रावणं हतवन्तः, ते एव अद्य सीतायाः हृदयं विध्यन्ति। तथापि सा धैर्यं धृत्वा अश्रूणि प्रमार्ज्य उत्तरं दातुं सज्जा भवति — एतत् तस्याः आत्मबलस्य लक्षणम्। समीक्षिते द्वितीयस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘लज्जया व्रीडिताभवत्’, मुद्रणे ‘लज्जयावनताभवत्’।

‘हे वीर, प्राकृतः प्राकृताम् इव ईदृशम् असदृशं श्रोत्रदारुणं रूक्षं वाक्यं किं मां श्रावयसे? हे महाबाहो, यथा माम् अवगच्छसि, तथा अहं न अस्मि; मे प्रत्ययं गच्छ; स्वेन चारित्रेण एव ते शपे। पृथक्स्त्रीणां प्रचारेण त्वं जातिं परिशङ्कसे; यदि अहं ते परीक्षिता, तर्हि एनां शङ्कां परित्यज। हे प्रभो, यत् अहं विवशा गात्रसंस्पर्शं गता अस्मि, तत्र मे कामकारः नास्ति; दैवं तत्र अपराध्यति। यत् मदधीनं, तत् मे हृदयं त्वयि वर्तते; पराधीनेषु गात्रेषु अनीश्वरी अहं किं करिष्यामि? हे मानद, सह संवृद्धभावेन संसर्गेण च यदि अहं ते न विज्ञाता, तर्हि तेन शाश्वतं हता अस्मि। हे राजन्, यदा महावीरः हनुमान् अवलोककः त्वया प्रेषितः, तदा लङ्कास्था अहं किं न विसर्जिता? हे वीर, वानरस्य अस्य प्रत्यक्षं तद्वाक्यसमनन्तरं त्वया संत्यक्तया मया जीवितं त्यक्तं स्यात्। तदा ते अयं श्रमः वृथा न स्यात्, जीवितं संशये न्यस्य; अयं सुहृज्जनपरिक्लेशः अपि विफलः न स्यात्। हे नृपशार्दूल, त्वया तु लघुना मनुष्येण इव रोषम् एव अनुवर्तता स्त्रीत्वम् एव पुरस्कृतम्। हे वृत्तज्ञ, जनकात् अपदेशेन (नाममात्रेण), वसुधातलात् मम उत्पत्तिः; मम वृत्तं च बहु ते न पुरस्कृतम्। बाल्ये मम निपीडितः पाणिः प्रमाणीकृतः न; मम भक्तिः शीलं च सर्वं ते पृष्ठतः कृतम्।’ अत्र सीता न केवलं रोदिति, अपि तु तर्केण रामस्य प्रत्येकं आक्षेपं प्रत्याख्याति। प्रथमं — ‘प्राकृतः प्राकृताम् इव’ — रामस्य भाषा तस्य योग्या न। द्वितीयं — सर्वाः स्त्रियः समानाः न; केषाञ्चित् दुराचारेण सर्वां जातिं न शङ्केत। तृतीयं — शरीरस्पर्शः विवशतया, हृदयं तु सदा रामे। चतुर्थं — यदि त्यक्तुम् इच्छसि, तर्हि पूर्वम् एव हनुमता सन्देशं किं न प्रेषितवान्? तदा युद्धस्य आवश्यकता एव न अभविष्यत्। पञ्चमं — मम जन्म दिव्यं, पृथ्व्याः; मम वृत्तं, भक्तिः, शीलं च त्वया विस्मृतानि। ‘अपदेशेन जनकात्’ इति — जनकः केवलं नाम्ना पिता, वस्तुतः सा यज्ञभूमेः उत्पन्ना (हिन्दीभाष्यम् अपि एवं व्याख्याति)। ‘न प्रमाणीकृतः पाणिः’ — विवाहे अग्निसाक्षिकं पाणिग्रहणं, तस्य प्रामाण्यम् अपि त्वया न मतम्। सीतायाः वाणी मर्यादिता किन्तु तीक्ष्णा — ‘मानद’, ‘वृत्तज्ञ’, ‘नृपशार्दूल’ इति सम्मानवाचकैः सम्बोधनैः सह कठोरः उपालम्भः। एतत् प्रत्युत्तरं रामायणे स्त्रियाः आत्मगौरवस्य श्रेष्ठम् उदाहरणम्। सीता भर्तुः पूजां न त्यजति, किन्तु अन्यायं मौनेन अपि न सहते। तस्याः वचनेषु त्रयः भावाः — दुःखं, आत्मसम्मानः, पत्युः प्रति अविचलः प्रेम च।

इति ब्रुवन्ती रुदती बाष्पगद्गदभाषिणी सीता ध्यानपरायणं दीनं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे सौमित्रे, मे चितां कुरु; अस्य व्यसनस्य एतत् एव भेषजम्। मिथ्यापवादोपहता अहं जीवितुं न उत्सहे। गुणैः अप्रीतेन भर्त्रा जनसंसदि त्यक्तायाः मे या गतिः क्षमा, तां गन्तुं हव्यवाहनं प्रवेक्ष्ये।’ एवं वैदेह्या उक्तः परवीरहा लक्ष्मणः अमर्षवशम् आपन्नः राघवं समुदैक्षत। सः रामस्य आकारसूचितं मनश्छन्दं विज्ञाय, रामस्य मते, वीर्यवान् सौमित्रिः चितां चकार। तदा कालान्तकयमोपमं रामं कश्चित् सुहृत् अनुनेतुं, वक्तुं, द्रष्टुं वा अपि न अशकत्। अत्र लक्ष्मणस्य स्थितिः करुणा — सः सीतां मातृवत् पूजयति, रामस्य च अनन्यभक्तः। सीतायाः आज्ञा श्रुत्वा सः अमर्षेण रामं पश्यति — किम् एतत् उचितम्? किन्तु रामस्य आकारेण (मुखभावेन) तस्य अनुमतिं ज्ञात्वा सः चितां रचयति। ‘आकारसूचितम्’ इति — रामः वाचा न अवदत्, केवलं मुखभावेन अनुमतिं दत्तवान्। ‘कालान्तकयमोपमम्’ — तदा रामस्य रूपं प्रलयकालीनस्य यमस्य इव भयङ्करम्; अतः कोऽपि सुहृत् तं प्रार्थयितुं न साहसम् अकरोत्। द्वाविंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः। ‘मिथ्यापवादोपहता’ इति — सीता स्वनिर्दोषतां जानाति; तस्याः अग्निप्रवेशः न आत्मघातः, अपि तु सत्यस्य प्रमाणम्। सीता रामं प्रति न, अपि तु लक्ष्मणं प्रति चितां याचते — यतः रामः तां त्यक्तवान्; लक्ष्मणः तु तस्याः सेवकः इव सर्वदा आसीत्। तस्य कृते एषा आज्ञा अतीव दुःसहा।

ततः अधोमुखं स्थितं रामं प्रदक्षिणं कृत्वा वैदेही दीप्यमानं हुताशनम् उपावर्तत। दैवतेभ्यः ब्राह्मणेभ्यः च प्रणम्य बद्धाञ्जलिपुटा मैथिली अग्निसमीपतः इदम् उवाच — ‘यथा मे हृदयं नित्यं राघवात् न अपसर्पति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु। यथा शुद्धचारित्रां मां राघवः दुष्टां जानाति, तथा लोकस्य साक्षी पावकः मां सर्वतः पातु। यथा अहं कर्मणा मनसा वाचा सर्वधर्मज्ञं राघवं न अतिचरामि, तथा पावकः मां पातु। आदित्यः, भगवान् वायुः, दिशः, चन्द्रः, अहः, सन्ध्ये, रात्रिः, पृथिवी, अन्ये अपि यथा मां चारित्रसंयुतां विजानन्ति (तथा पावकः मां पातु)।’ अत्र ‘अधोमुखं स्थितं रामम्’ — रामः सीतां द्रष्टुं न शक्नोति, तस्य अपि हृदयं व्यथितम्। सीता तं प्रदक्षिणीकरोति — पतिः तस्याः देवता, अन्तिमे अपि क्षणे सा तं सम्मानयति। तस्याः प्रार्थना शपथरूपा — ‘यथा … तथा’ इति सत्यक्रिया। प्राचीने भारते सत्यक्रिया नाम सत्यस्य उच्चारणेन अलौकिकफलस्य प्राप्तिः। षड्विंशे श्लोके ‘शुद्धचारित्रां दुष्टां जानाति’ इति विरोधः — अहं शुद्धा, किन्तु राघवः मां दुष्टां मन्यते; अतः अग्निः एव निर्णायकः। २६–२८ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; २८तमः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — लोकपालाः, कालाः, पृथिवी च साक्षिणः। तेषु सर्वे सीतायाः चरित्रस्य साक्षिणः इति तस्याः विश्वासः। पञ्चविंशः षड्विंशः च श्लोकौ समानोत्तरार्धौ — ‘तथा लोकस्य साक्षी मां सर्वतः पातु पावकः’ — एषा पुनरुक्तिः प्रार्थनायाः दार्ढ्यं सूचयति। सीता न रामं दोषयति, न शपति; केवलं सत्यं प्रमाणीकर्तुम् इच्छति।

एवम् उक्त्वा वैदेही हुताशनं परिक्रम्य निःशङ्केन अन्तरात्मना दीप्तं ज्वलनं विवेश। बालवृद्धसमाकुलः सुमहान् जनः तत्र दीप्तां मैथिलीं हुताशनं प्रविशन्तीं ददर्श। तप्तनवहेमाभा तप्तकाञ्चनभूषणा सा सर्वलोकस्य संनिधौ दीप्तं ज्वलनं पपात। रुक्मवेदिनिभां विशालाक्षीं सीतां हव्यवाहनं पतन्तीं सर्वाणि भूतानि तदा ददृशुः। ऋषयः देवगन्धर्वाः च महाभागां तां हुताशनं प्रविशन्तीं यज्ञे पूर्णाहुतिम् इव ददृशुः। अध्वरे मन्त्रैः संस्कृतां वसोर्धाराम् इव हव्यवाहने पतन्तीं तां दृष्ट्वा सर्वाः स्त्रियः प्रचुक्रुशुः। त्रयः लोकाः, देवगन्धर्वदानवाः च त्रिदिवात् शप्तां निरये पतन्तीं देवताम् इव तां ददृशुः। तस्याम् अग्निं विशन्त्यां रक्षसां वानराणां च अद्भुतोपमः विपुलः हाहा इति स्वनः सम्बभूव। सीतायाः अग्निप्रवेशः ‘निःशङ्केन अन्तरात्मना’ — तस्याः मनसि भयं संशयः वा नास्ति; सा स्वशुद्धतां जानाति। उपमाः सर्वाः पवित्रतां सूचयन्ति — पूर्णाहुतिः यज्ञस्य समाप्तिः; वसोर्धारा यज्ञे घृतस्य अविच्छिन्ना धारा (मुद्रणस्य पादटिप्पणी — ‘घृतस्य अनवच्छिन्ना धारा’); रुक्मवेदी यज्ञस्य सुवर्णमयी वेदिः। अतः सीतायाः प्रवेशः आत्मघातः न, अपि तु यज्ञः इव पवित्रं कर्म। किन्तु ‘शप्तां पतन्तीं निरये … देवताम्’ इति उपमा लोकानां दृष्टिं दर्शयति — तेषां कृते एतत् दुःखदं, यथा स्वर्गात् शापेन पतिता देवी। ३१–३५ श्लोकाः वुल्गेटमात्राः — समीक्षिते अयं सर्गः ६.१०४ अग्निप्रवेशेन शीघ्रं समाप्यते। सर्गस्य अन्ते हाहाकारः — अग्रिमे सर्गे देवाः आगत्य रामस्य दिव्यत्वं प्रकाशयिष्यन्ति, अग्निः च सीतां प्रत्यर्पयिष्यति। अस्य दृश्यस्य करुणा द्विविधा — सीतायाः निर्दोषायाः अपि परीक्षा, रामस्य च स्वप्रियायाः परीक्षां द्रष्टुं विवशता। सर्वे प्रेक्षकाः — वानराः, राक्षसाः, देवाः, ऋषयः — सीतायाः पक्षे; तेषां हाहाकारः एव तस्याः शुद्धतायाः प्रथमं साक्ष्यम्।

రోషంతో రాఘవుడు పలికిన కఠినమైన, ఒళ్ళు గగుర్పొడిచే మాటను విని వైదేహి తీవ్రంగా వ్యథ చెందింది. మహాజనసమూహం ఎదుట, ఇంతకుముందు ఎన్నడూ వినని భర్త యొక్క ఘోరమైన మాటను విని ఆ మైథిలి సిగ్గుతో తలవంచుకుంది. ఆ జనకుని కుమార్తె తన అవయవాలలోకే తాను ప్రవేశిస్తున్నట్లుగా, ఆ వాగ్బాణాలు గుచ్చుకున్నట్లుగా అయి, ధారాళంగా కన్నీళ్ళు కార్చింది. తరువాత కన్నీటితో తడిసిన తన ముఖాన్ని తుడుచుకుంటూ, మెల్లగా గద్గదమైన స్వరంతో భర్తతో ఇలా అన్నది. ‘మహతి జనే’ (మహాజనసమూహంలో) — వానరులందరి ఎదుటా రాక్షసుల ఎదుటా ఈ అవమానకరమైన మాట వినబడింది, అందువల్ల ఆమె సిగ్గు రెట్టింపయింది. ‘అశ్రుతపూర్వం’ (ఇంతకుముందు వినని) — రాముడు ఇంతకుముందు ఎన్నడూ ఆమెతో ఇలా మాట్లాడలేదు. ‘తన అవయవాలలోకే ప్రవేశిస్తున్నట్లు’ అనేది ఉత్ప్రేక్ష — సిగ్గుతో ఆమె తన శరీరంలోనే దాగిపోతున్నట్లు, భూమిలోకి ప్రవేశించాలని కోరుతున్నట్లు ఉంది. ‘వాక్శరాలు’ (వాగ్బాణాలు) అనేది రూపకం — రావణుని చంపిన బాణాలైన రాముని మాటలే నేడు సీత హృదయాన్ని చీలుస్తున్నాయి. అయినా ఆమె ధైర్యం తెచ్చుకుని కన్నీళ్ళు తుడుచుకుని జవాబు చెప్పడానికి సిద్ధమవుతుంది — ఇది ఆమె ఆత్మబలానికి లక్షణం. సమీక్షిత సంస్కరణలో రెండవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘లజ్జయా వ్రీడితాభవత్’ (సిగ్గుతో కుంచించుకుపోయింది) అని ఉంది, ముద్రిత పాఠంలో ‘లజ్జయావనతాభవత్’ (సిగ్గుతో తలవంచుకుంది) అని ఉంది.

‘వీరా, సామాన్యుడు సామాన్య స్త్రీతో మాట్లాడినట్లు, ఇలాంటి అనుచితమైన, చెవులకు దారుణమైన, కఠినమైన మాటను నాకెందుకు వినిపిస్తున్నావు? మహాబాహూ, నీవు నన్ను ఎలా అనుకుంటున్నావో నేను అలాంటిదాన్ని కాను; నన్ను నమ్ము; నా శీలం మీదనే నీకు ప్రమాణం చేస్తున్నాను. వేరే స్త్రీల ప్రవర్తనను చూసి నీవు స్త్రీజాతినంతటినీ శంకిస్తున్నావు; నీవు నన్ను పరీక్షించి ఎరిగినవాడివే అయితే ఈ శంకను విడిచిపెట్టు. ప్రభూ, నిస్సహాయురాలినై నేను శరీరస్పర్శకు లోనయ్యానంటే అందులో నా ఇష్టం ఏమీ లేదు; అక్కడ అపరాధం దైవానిదే. నా అధీనంలో ఉన్నది — నా హృదయం — అది నీలోనే ఉంది; పరాధీనమైన అవయవాల విషయంలో అస్వతంత్రురాలినైన నేను ఏమి చేయగలను? మానదా (గౌరవాన్ని ఇచ్చేవాడా), కలిసి పెరిగిన అనురాగంతోనూ సహవాసంతోనూ కూడా నీవు నన్ను తెలుసుకోలేకపోతే, దానితో నేను శాశ్వతంగా నశించినదాన్నే. రాజా, మహావీరుడైన హనుమంతుణ్ణి నన్ను చూడడానికి నీవు పంపినప్పుడే, లంకలో ఉన్న నన్ను ఎందుకు విడిచిపెట్టలేదు? వీరా, ఈ వానరుని ఎదుటనే, ఆ మాట విన్న వెంటనే, నీచేత విడువబడిన నేను ప్రాణాలు విడిచి ఉండేదాన్ని. అప్పుడు ప్రాణాలను సంశయంలో పెట్టి నీవు పడిన ఈ శ్రమ వ్యర్థమయ్యేది కాదు; నీ మిత్రుల ఈ కష్టమూ నిష్ఫలమయ్యేది కాదు. నరశార్దూలా, నీవు మాత్రం అల్పుడైన మనిషిలా రోషాన్నే అనుసరిస్తూ నా స్త్రీత్వాన్నే ముందుపెట్టావు. ప్రవర్తన తెలిసినవాడా, జనకుని నుండి నా పుట్టుక అనేది ఒక వ్యపదేశం (పేరుకు మాత్రమే); నా జననం భూతలం నుండి; నా నడవడిని కూడా నీవు ఏమాత్రం లెక్కలోకి తీసుకోలేదు. బాల్యంలో నీవు గ్రహించిన నా పాణిని ప్రమాణంగా స్వీకరించలేదు; నా భక్తినీ నా శీలాన్నీ అంతటినీ నీవు వెనక్కి నెట్టావు.’ ఇక్కడ సీత కేవలం ఏడవడం లేదు; తర్కంతో రాముని ప్రతి ఆక్షేపణనూ ఖండిస్తుంది. మొదటిది — ‘ప్రాకృతః ప్రాకృతామివ’ (సామాన్యుడు సామాన్య స్త్రీతో వలె) — రాముని భాష అతనికి తగినది కాదు. రెండవది — స్త్రీలందరూ ఒకేలా ఉండరు; కొందరి దురాచారం వల్ల జాతి మొత్తాన్ని శంకించకూడదు. మూడవది — శరీరస్పర్శ నిస్సహాయస్థితిలో జరిగింది, హృదయం మాత్రం ఎల్లప్పుడూ రామునిలోనే ఉంది. నాలుగవది — విడిచిపెట్టాలనుకుంటే, ముందే హనుమంతుని ద్వారా సందేశం ఎందుకు పంపలేదు? అప్పుడు యుద్ధం అవసరమే ఉండేది కాదు. ఐదవది — నా జన్మ దివ్యమైనది, భూమి నుండి; నా నడవడి, భక్తి, శీలం నీవు మరచిపోయావు. ‘అపదేశేన జనకాత్’ అంటే — జనకుడు పేరుకు మాత్రమే తండ్రి, నిజానికి ఆమె యజ్ఞభూమి నుండి పుట్టింది (హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇలాగే వివరిస్తుంది). ‘న ప్రమాణీకృతః పాణిః’ (పాణిని ప్రమాణంగా గ్రహించలేదు) — వివాహంలో అగ్నిసాక్షిగా జరిగిన పాణిగ్రహణం; దాని ప్రామాణ్యాన్ని కూడా నీవు అంగీకరించలేదు. సీత వాణి మర్యాద తప్పనిది, అయినా పదునైనది — ‘మానద’, ‘వృత్తజ్ఞ’, ‘నృపశార్దూల’ వంటి గౌరవవాచకమైన సంబోధనలతో పాటు కఠినమైన ఉపాలంభం. ఈ ప్రత్యుత్తరం రామాయణంలో స్త్రీ ఆత్మగౌరవానికి శ్రేష్ఠమైన ఉదాహరణ. సీత భర్తపట్ల పూజ్యభావాన్ని విడువదు, కానీ అన్యాయాన్ని మౌనంగా సహించదు కూడా. ఆమె మాటలలో మూడు భావాలు ఉన్నాయి — దుఃఖం, ఆత్మగౌరవం, భర్తపట్ల చలించని ప్రేమ.

ఇలా మాట్లాడుతూ, ఏడుస్తూ, కన్నీటితో గద్గదమైన స్వరంతో సీత, ఆలోచనలో మునిగి దీనంగా ఉన్న లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నది — ‘సౌమిత్రీ, నాకు చితిని పేర్చు; ఈ ఆపదకు ఇదే ఔషధం. మిథ్యాపవాదంతో దెబ్బతిన్న నేను బ్రతకడానికి ఉత్సాహపడను. నా గుణాలతో ప్రసన్నుడు కాని భర్త జనసభలో విడిచిపెట్టిన నాకు ఏ గతి తగినదో, ఆ గతిని పొందడానికి అగ్నిలో ప్రవేశిస్తాను.’ వైదేహి ఇలా చెప్పగా, శత్రువీరులను సంహరించే లక్ష్మణుడు అమర్షానికి (ఆగ్రహానికి) లోనై రాఘవుని వైపు చూశాడు. రాముని ముఖకవళికలు సూచించిన అతని మనోభిప్రాయాన్ని గ్రహించి, రాముని అభిమతం ప్రకారమే, వీర్యవంతుడైన సౌమిత్రి చితిని పేర్చాడు. అప్పుడు ప్రళయకాలాంతకుడైన యమునివలె ఉన్న రాముని అనునయించడానికి గానీ, అతనితో మాట్లాడడానికి గానీ, కనీసం అతని వైపు చూడడానికి గానీ ఏ మిత్రుడూ సాహసించలేకపోయాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని స్థితి కరుణాజనకం — అతడు సీతను తల్లిలా పూజిస్తాడు, రామునికి అనన్యభక్తుడు కూడా. సీత ఆజ్ఞ విని అతడు అమర్షంతో రాముని వైపు చూస్తాడు — ఇది ఉచితమా? కానీ రాముని ఆకారం (ముఖభావం) ద్వారా అతని అనుమతిని తెలుసుకుని అతడు చితిని పేరుస్తాడు. ‘ఆకారసూచితం’ అంటే — రాముడు మాటతో చెప్పలేదు, కేవలం ముఖభావంతోనే అనుమతి ఇచ్చాడు. ‘కాలాంతకయమోపమం’ — అప్పుడు రాముని రూపం ప్రళయకాలపు యమునిలా భయంకరంగా ఉంది; అందువల్ల ఏ మిత్రుడూ అతణ్ణి ప్రార్థించే సాహసం చేయలేదు. ఇరవై రెండవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘మిథ్యాపవాదోపహతా’ (మిథ్యాపవాదంతో దెబ్బతిన్నది) — సీతకు తన నిర్దోషిత్వం తెలుసు; ఆమె అగ్నిప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, సత్యానికి ప్రమాణం. సీత చితిని రాముణ్ణి కాకుండా లక్ష్మణుణ్ణి అడుగుతుంది — ఎందుకంటే రాముడు ఆమెను విడిచిపెట్టాడు; లక్ష్మణుడు మాత్రం ఎల్లప్పుడూ ఆమెకు సేవకునిలా ఉన్నాడు. అతనికి ఈ ఆజ్ఞ ఎంతో దుర్భరమైనది.

తరువాత తలవంచుకుని నిలుచున్న రామునికి ప్రదక్షిణం చేసి వైదేహి జ్వలిస్తున్న అగ్నిని సమీపించింది. దేవతలకూ బ్రాహ్మణులకూ నమస్కరించి, దోసిలి జోడించి మైథిలి అగ్ని సమీపంలో ఇలా అన్నది — ‘నా హృదయం ఎప్పుడూ రాఘవుని నుండి దూరం కాని పక్షంలో, లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక. శుద్ధమైన నడవడి గల నన్ను రాఘవుడు దుష్టురాలిగా భావిస్తున్నాడు గనుక, లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక. కర్మతోనూ మనస్సుతోనూ వాక్కుతోనూ సర్వధర్మాలూ తెలిసిన రాఘవుని నేను అతిక్రమించని పక్షంలో, పావకుడు నన్ను కాపాడుగాక. సూర్యుడు, భగవంతుడైన వాయువు, దిక్కులు, చంద్రుడు, పగలు, రెండు సంధ్యలు, రాత్రి, భూమి, ఇతరులు కూడా నన్ను సచ్చరిత్రగలదానిగా ఎరుగుదురు గనుక (పావకుడు నన్ను కాపాడుగాక).’ ఇక్కడ ‘అధోముఖంగా నిలుచున్న రాముడు’ — రాముడు సీతను చూడలేకపోతున్నాడు, అతని హృదయం కూడా వ్యథ చెందుతోంది. సీత అతనికి ప్రదక్షిణం చేస్తుంది — భర్త ఆమెకు దైవం, చివరి క్షణంలో కూడా ఆమె అతణ్ణి గౌరవిస్తుంది. ఆమె ప్రార్థన శపథరూపమైనది — ‘యథా … తథా’ (ఎలాగైతే … అలాగే) అనే సత్యక్రియ. ప్రాచీన భారతదేశంలో సత్యక్రియ అంటే సత్యాన్ని ఉచ్చరించడం ద్వారా అలౌకిక ఫలాన్ని పొందడం. ఇరవై ఆరవ శ్లోకంలో ‘శుద్ధచారిత్రను దుష్టురాలిగా ఎరుగుతాడు’ అనే విరోధం ఉంది — నేను శుద్ధురాలిని, కానీ రాఘవుడు నన్ను దుష్టురాలిగా భావిస్తున్నాడు; అందువల్ల అగ్నియే నిర్ణేత. 26–28 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; ఇరవై ఎనిమిదవది మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — లోకపాలకులూ కాలాలూ భూమీ సాక్షులు. వారందరూ సీత చరిత్రకు సాక్షులని ఆమె విశ్వాసం. ఇరవై అయిదవ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకాల ఉత్తరార్ధం ఒకటే — ‘తథా లోకస్య సాక్షీ మాం సర్వతః పాతు పావకః’ (లోకసాక్షి అయిన పావకుడు నన్ను అన్నివైపుల నుండీ కాపాడుగాక) — ఈ పునరుక్తి ప్రార్థనలోని దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. సీత రాముణ్ణి దోషిగా నిలపదు, శపించదు; కేవలం సత్యాన్ని ప్రమాణీకరించాలని కోరుతుంది.

ఇలా పలికి వైదేహి అగ్నికి ప్రదక్షిణం చేసి, నిశ్శంకమైన అంతరాత్మతో జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో ప్రవేశించింది. పిల్లలతోనూ వృద్ధులతోనూ నిండిన మహాజనసమూహం అక్కడ ప్రకాశిస్తున్న మైథిలి అగ్నిలో ప్రవేశించడం చూసింది. పుటం పెట్టిన కొత్త బంగారపు కాంతి గలదీ, పుటం పెట్టిన బంగారు ఆభరణాలు ధరించినదీ అయిన ఆమె సర్వలోకాల సమక్షంలో జ్వలిస్తున్న అగ్నిలో పడింది. బంగారు వేదికలా ప్రకాశించే, విశాలమైన కన్నులు గల సీత హవ్యవాహనునిలో పడడం అప్పుడు సర్వభూతాలూ చూశాయి. ఋషులూ దేవగంధర్వులూ మహాభాగ్యవతి అయిన ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశించడాన్ని యజ్ఞంలో పూర్ణాహుతిలా చూశారు. యజ్ఞంలో మంత్రాలతో సంస్కరించబడిన వసోర్ధారలా ఆమె అగ్నిలో పడడం చూసి స్త్రీలందరూ ఆక్రోశించారు. మూడు లోకాలూ, దేవగంధర్వదానవులూ ఆమెను స్వర్గం నుండి శాపగ్రస్తురాలై నరకంలో పడుతున్న దేవతలా చూశారు. ఆమె అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుండగా రాక్షసుల నుండీ వానరుల నుండీ అద్భుతమైన, విపులమైన ‘హాహా’ అనే ధ్వని పుట్టింది. సీత అగ్నిప్రవేశం ‘నిశ్శంకమైన అంతరాత్మతో’ జరిగింది — ఆమె మనస్సులో భయం గానీ సంశయం గానీ లేదు; ఆమెకు తన శుద్ధత తెలుసు. ఉపమానాలన్నీ పవిత్రతను సూచిస్తాయి — పూర్ణాహుతి యజ్ఞపు సమాప్తి; వసోర్ధార యజ్ఞంలో నెయ్యి యొక్క అవిచ్ఛిన్నమైన ధార (ముద్రణలోని పాదటిప్పణి కూడా దీనిని ‘నేతి యొక్క అవిచ్ఛిన్న ధార’ అని వివరిస్తుంది); రుక్మవేది యజ్ఞపు బంగారు వేదిక. అందువల్ల సీత ప్రవేశం ఆత్మహత్య కాదు, యజ్ఞం వంటి పవిత్ర కర్మ. కానీ ‘శాపగ్రస్తురాలై నరకంలో పడుతున్న దేవత’ అనే ఉపమానం లోకుల దృష్టిని చూపిస్తుంది — వారికి ఇది దుఃఖకరం, స్వర్గం నుండి శాపంతో పడిపోయిన దేవిలా. 31–35 శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ సర్గ 6.104 అగ్నిప్రవేశంతో త్వరగా ముగుస్తుంది. సర్గ చివర హాహాకారం — తరువాతి సర్గలో దేవతలు వచ్చి రాముని దివ్యత్వాన్ని ప్రకటిస్తారు, అగ్ని సీతను తిరిగి అప్పగిస్తాడు. ఈ దృశ్యపు కరుణ రెండు విధాలు — నిర్దోషి అయిన సీతకు కూడా పరీక్ష; తన ప్రియురాలి పరీక్షను చూడవలసి వచ్చిన రాముని నిస్సహాయత. ప్రేక్షకులందరూ — వానరులు, రాక్షసులు, దేవతలు, ఋషులు — సీత పక్షానే ఉన్నారు; వారి హాహాకారమే ఆమె శుద్ధతకు మొదటి సాక్ష్యం.

சினத்தோடு ராகவன் சொன்ன கடுமையான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு வைதேகி பெரிதும் வேதனையுற்றாள். பெருங்கூட்டத்தின் நடுவே, இதுவரை ஒருபோதும் கேட்டிராத கணவனின் கொடிய சொல்லைக் கேட்டு மைதிலி நாணத்தால் தலைகுனிந்தாள். ஜனகனின் மகளான அவள் தன் உடலுக்குள்ளேயே நுழைந்துவிடுபவள் போலவும், அந்தச் சொல்லம்புகளால் தைக்கப்பட்டவள் போலவும் மிகுதியாகக் கண்ணீர் சொரிந்தாள். பிறகு கண்ணீரால் நனைந்த தன் முகத்தைத் துடைத்துக்கொண்டு, மெல்ல, தழுதழுத்த குரலில் கணவனிடம் இவ்வாறு சொன்னாள். ‘மஹதி ஜனே’ — ‘பெருங்கூட்டத்தில்’ — எல்லா வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் முன்னிலையில் இந்த அவமானச் சொல் கேட்கப்பட்டது; ஆகவே நாணம் இருமடங்கானது. ‘அஶ்ருதபூர்வம்’ — ‘முன்பு கேட்டிராதது’ — ராமன் இதற்கு முன் ஒருபோதும் அவளிடம் இவ்வாறு பேசியதில்லை. ‘தன் உடலுக்குள்ளேயே நுழைபவள் போல’ என்பது உத்பிரேக்ஷை (தற்குறிப்பேற்றம்) — நாணத்தால் அவள் தன் உடலுக்குள்ளேயே ஒளிந்துகொள்வது போலவும், பூமிக்குள் நுழைய விரும்புவது போலவும் இருந்தாள். ‘வாக்ஶரை:’ — ‘சொல்லம்புகளால்’ — என்பது உருவகம்: ராமனின் சொற்கள் அம்புகள்; ராவணனைக் கொன்ற அதே அம்புகள் இன்று சீதையின் இதயத்தைத் துளைக்கின்றன. ஆயினும் அவள் மன உறுதியைப் பற்றிக்கொண்டு, கண்ணீரைத் துடைத்து, மறுமொழி சொல்ல ஆயத்தமாகிறாள் — இது அவளுடைய ஆன்ம வலிமையின் அடையாளம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் இரண்டாவது சுலோகத்தின் பின்பாதி ‘லஜ்ஜயா வ்ரீடிதாபவத்’ (நாணத்தால் வெட்கமுற்றாள்) என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘லஜ்ஜயாவனதாபவத்’ (நாணத்தால் தலைகுனிந்தாள்) என்று உள்ளது.

‘வீரனே, இழிந்த ஒருவன் இழிந்த ஒருத்தியிடம் பேசுவது போல, தகாததும், செவிக்குக் கொடியதும், கடுமையானதுமான இத்தகைய சொல்லை ஏன் என்னைக் கேட்கச் செய்கிறாய்? நீண்ட கைகளை உடையவனே, நீ என்னை எவ்வாறு எண்ணுகிறாயோ அவ்வாறு நான் இல்லை; என்னை நம்பு; என் ஒழுக்கத்தின் மீதே உனக்கு ஆணையிடுகிறேன். தனித்தனிப் பெண்களின் நடத்தையைக் கொண்டு நீ பெண் இனம் முழுவதையுமே ஐயுறுகிறாய்; நான் உன்னால் சோதித்தறியப்பட்டவள் என்றால், இந்த ஐயத்தைக் கைவிடு. பிரபுவே, நான் வசமிழந்த நிலையில் உடல் தீண்டலுக்கு ஆளானேன் என்றால், அதில் என் விருப்பம் இல்லை; அங்கே குற்றம் செய்தது விதியே. என் வசத்தில் உள்ளதான என் இதயம் உன்னிடமே இருக்கிறது; பிறர் வசப்பட்ட உடலின் மீது ஆட்சியற்ற நான் என்ன செய்வேன்? மானம் அளிப்பவனே, ஒன்றாக வளர்ந்த அன்பாலும் நெடுங்காலத் தொடர்பாலும் கூட நான் உன்னால் அறியப்படவில்லை என்றால், அதனால் நான் என்றென்றைக்குமாக அழிந்துவிட்டேன். அரசே, மாவீரனான அனுமனை நீ வேவு பார்க்க அனுப்பியபோதே, இலங்கையில் இருந்த என்னை ஏன் கைவிடவில்லை? வீரனே, அந்தச் செய்தியைக் கேட்ட உடனேயே, இந்த வானரனின் கண்முன்னே, உன்னால் கைவிடப்பட்ட நான் உயிரை விட்டிருப்பேன். அப்போது உயிரையே ஆபத்தில் வைத்துச் செய்த உன் இந்த உழைப்பு வீணாகியிருக்காது; நண்பர்களுக்கு நேர்ந்த இந்தத் துன்பமும் பயனற்றுப் போயிருக்காது. மன்னர்களில் புலியே, நீயோ அற்ப மனிதன் போலச் சினத்தையே பின்பற்றி, என் பெண்மையை மட்டுமே முன்னிறுத்தினாய். ஒழுக்கம் அறிந்தவனே, ஜனகனிடமிருந்து என் பிறப்பு என்பது பெயரளவுக்கே; என் தோற்றம் பூமியிலிருந்து; என் நடத்தையையும் நீ பெரிதாக மதிக்கவில்லை. இளமையில் நீ பற்றிய என் கைப்பிடியை நீ சான்றாகக் கொள்ளவில்லை; என் பக்தியும் ஒழுக்கமும் எல்லாம் உன்னால் பின்னுக்குத் தள்ளப்பட்டன.’ இங்கே சீதை வெறுமனே அழவில்லை; தர்க்கத்தால் ராமனின் ஒவ்வொரு குற்றச்சாட்டையும் மறுக்கிறாள். முதலாவது — ‘ப்ராக்ருத: ப்ராக்ருதாம் இவ’ (இழிந்தவன் இழிந்தவளிடம் போல) — ராமனின் பேச்சு அவனுக்குத் தகுந்ததல்ல. இரண்டாவது — எல்லாப் பெண்களும் ஒன்றல்ல; சிலருடைய தீயொழுக்கத்தைக் கொண்டு இனம் முழுவதையும் ஐயுறக்கூடாது. மூன்றாவது — உடல் தீண்டல் வசமிழந்த நிலையில் நேர்ந்தது; இதயமோ எப்போதும் ராமனிடமே. நான்காவது — கைவிட விரும்பினால், முன்பே அனுமன் மூலம் ஏன் செய்தி அனுப்பவில்லை? அப்போது போரே தேவைப்பட்டிருக்காது. ஐந்தாவது — என் பிறப்பு தெய்விகமானது, பூமியிலிருந்து வந்தது; என் நடத்தையும் பக்தியும் ஒழுக்கமும் உன்னால் மறக்கப்பட்டன. ‘அபதேஶேன ஜனகாத்’ — ஜனகன் பெயரளவுக்கே தந்தை; உண்மையில் அவள் வேள்வி நிலத்திலிருந்து தோன்றியவள் (இந்தி உரையும் இவ்வாறே விளக்குகிறது). ‘ந ப்ரமாணீக்ருத: பாணி:’ — திருமணத்தில் அக்கினி சாட்சியாக நடந்த கைப்பிடிப்பு; அதன் சான்றையும் நீ ஏற்கவில்லை. சீதையின் சொல் வரம்பு மீறாதது, ஆனால் கூர்மையானது — ‘மானம் அளிப்பவனே’, ‘ஒழுக்கம் அறிந்தவனே’, ‘மன்னர்களில் புலியே’ என்ற மரியாதை விளிகளோடு கடுமையான கடிந்துரை கலந்துள்ளது. இந்த மறுமொழி ராமாயணத்தில் பெண்ணின் தன்மானத்திற்குச் சிறந்த எடுத்துக்காட்டு. சீதை கணவனுக்குரிய வணக்கத்தைக் கைவிடவில்லை; ஆனால் அநீதியை மௌனமாகக்கூடப் பொறுத்துக்கொள்ளவில்லை. அவளுடைய சொற்களில் மூன்று உணர்வுகள் — துயரம், தன்மானம், கணவன் மீது அசையாத அன்பு.

இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டே அழுது, கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் பேசிய சீதை, சிந்தனையில் ஆழ்ந்து வாடியிருந்த லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னாள்: ‘சௌமித்ரியே, எனக்குச் சிதை அமை; இந்தத் துயருக்கு இதுவே மருந்து. பொய்யான பழியால் தாக்குண்ட நான் வாழ விரும்பவில்லை. என் குணங்களால் மகிழாத கணவனால் மக்கள் அவையில் கைவிடப்பட்ட எனக்கு எந்த வழி தகுந்ததோ, அந்த வழியில் செல்ல அக்கினியில் நுழைவேன்.’ வைதேகி இவ்வாறு சொன்னதும், பகை வீரரை அழிக்கும் லக்ஷ்மணன் கடுஞ்சினத்திற்கு ஆளாகி ராகவனைப் பார்த்தான். ராமனின் முகக்குறிப்பால் வெளிப்பட்ட அவனுடைய மன விருப்பத்தை அறிந்து, ராமனின் கருத்துப்படி, வீரனான சௌமித்ரி சிதையை அமைத்தான். அப்போது ஊழிக்கால யமனைப் போல இருந்த ராமனை, எந்த நண்பனாலும் சமாதானப்படுத்தவோ, அவனிடம் பேசவோ, அவனைப் பார்க்கவோ கூட முடியவில்லை. இங்கே லக்ஷ்மணனின் நிலை இரங்கத்தக்கது — அவன் சீதையைத் தாயைப் போல வணங்குபவன்; ராமனிடமோ தனிப்பெரும் பக்தி கொண்டவன். சீதையின் ஆணையைக் கேட்டு அவன் சினத்தோடு ராமனைப் பார்க்கிறான் — இது முறையா? ஆனால் ராமனின் முகக்குறிப்பால் (முகபாவத்தால்) அவனுடைய ஒப்புதலை அறிந்து சிதையை அமைக்கிறான். ‘ஆகாரஸூசிதம்’ — ‘முகக்குறிப்பால் உணர்த்தப்பட்டது’ — ராமன் சொல்லால் எதுவும் சொல்லவில்லை; முகபாவத்தால் மட்டுமே ஒப்புதல் தந்தான். ‘காலாந்தகயமோபமம்’ — அப்போது ராமனின் தோற்றம் ஊழிக்கால யமனைப் போல அச்சமூட்டுவதாக இருந்தது; ஆகவே எந்த நண்பனும் அவனிடம் வேண்டிக்கொள்ளத் துணியவில்லை. இருபத்திரண்டாவது சுலோகம் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘மித்யாபவாதோபஹதா’ — ‘பொய்ப் பழியால் தாக்குண்டவள்’ — சீதை தன் குற்றமின்மையை அறிவாள்; அவளுடைய அக்கினிப் பிரவேசம் தற்கொலை அல்ல, உண்மைக்கான சான்று. சீதை ராமனிடம் அல்ல, லக்ஷ்மணனிடமே சிதையைக் கேட்கிறாள் — ஏனெனில் ராமன் அவளைக் கைவிட்டுவிட்டான்; லக்ஷ்மணனோ எப்போதும் அவளுக்குப் பணியாளனைப் போல இருந்தான். அவனுக்கு இந்த ஆணை மிகவும் தாங்க முடியாதது.

பிறகு தலைகுனிந்து நின்ற ராமனை வலம் வந்து, வைதேகி கொழுந்துவிட்டெரியும் அக்கினியை அணுகினாள். தேவர்களையும் அந்தணர்களையும் வணங்கி, கைகூப்பிய மைதிலி அக்கினியின் அருகே நின்று இவ்வாறு சொன்னாள்: ‘என் இதயம் எப்போதும் ராகவனை விட்டு விலகாதது போல, உலகின் சாட்சியான அக்கினி என்னை எல்லாப் புறமும் காக்கட்டும். தூய ஒழுக்கமுடைய என்னை ராகவன் கெட்டவளாக நினைக்கிறான்; ஆகவே உலகின் சாட்சியான அக்கினி என்னை எல்லாப் புறமும் காக்கட்டும். எல்லா அறங்களையும் அறிந்த ராகவனுக்குச் செயலாலும் மனத்தாலும் சொல்லாலும் நான் வழுவாதது போல, அக்கினி என்னைக் காக்கட்டும். சூரியனும், பகவான் வாயுவும், திசைகளும், சந்திரனும், பகலும், இரு சந்தியாகாலங்களும், இரவும், பூமியும், மற்றவர்களும் என்னை ஒழுக்கமுடையவளாக அறிந்திருப்பது போல (அக்கினி என்னைக் காக்கட்டும்).’ இங்கே ‘அதோமுகம் ஸ்திதம் ராமம்’ — ‘தலைகுனிந்து நின்ற ராமன்’ — ராமனால் சீதையைப் பார்க்க முடியவில்லை; அவனுடைய இதயமும் வேதனையுற்றிருக்கிறது. சீதை அவனை வலம் வருகிறாள் — கணவனே அவளுக்குத் தெய்வம்; இறுதிக் கணத்திலும் அவள் அவனை மதிக்கிறாள். அவளுடைய வேண்டுதல் ஆணை வடிவமானது — ‘எவ்வாறு … அவ்வாறே’ என்பது சத்தியக்கிரியை. பண்டைய இந்தியாவில் சத்தியக்கிரியை என்பது உண்மையை உரைப்பதன் மூலம் அமானுஷ்யமான பலனைப் பெறுவதாகும். இருபத்தாறாவது சுலோகத்தில் ‘தூய ஒழுக்கமுடையவளைக் கெட்டவளாக அறிகிறான்’ என்ற முரண் உள்ளது — நான் தூயவள், ஆனால் ராகவன் என்னைக் கெட்டவளாக எண்ணுகிறான்; ஆகவே அக்கினியே தீர்ப்பளிப்பவன். 26–28 சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; 28ஆவது மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது — திசைக் காவலர்களும், காலங்களும், பூமியும் சாட்சிகள். அவர்கள் அனைவரும் தன் ஒழுக்கத்திற்குச் சாட்சிகள் என்பது சீதையின் நம்பிக்கை. இருபத்தைந்தாவது, இருபத்தாறாவது சுலோகங்கள் ஒரே பின்பாதியைக் கொண்டவை — ‘உலகின் சாட்சியான அக்கினி என்னை எல்லாப் புறமும் காக்கட்டும்’ — இந்த மீள்கூற்று வேண்டுதலின் உறுதியைக் காட்டுகிறது. சீதை ராமனைக் குற்றம் சாட்டவுமில்லை, சபிக்கவுமில்லை; உண்மையை நிறுவ மட்டுமே விரும்புகிறாள்.

இவ்வாறு சொல்லி, வைதேகி அக்கினியை வலம் வந்து, அச்சமற்ற உள்ளத்தோடு கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பில் நுழைந்தாள். சிறுவரும் முதியோரும் நிறைந்த பெருங்கூட்டம், ஒளிரும் மைதிலி அக்கினியில் நுழைவதைக் கண்டது. புடம்போட்ட புதுப் பொன்னின் ஒளியுடையவளும், புடம்போட்ட பொன்னணிகள் அணிந்தவளுமான அவள், உலகம் முழுவதன் முன்னிலையிலும் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பில் வீழ்ந்தாள். பொன் வேதிகை போன்ற, அகன்ற கண்களுடைய சீதை அக்கினியில் வீழ்வதை அப்போது எல்லா உயிர்களும் கண்டன. முனிவர்களும் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும், பெரும் பேறுடைய அவள் அக்கினியில் நுழைவதை வேள்வியின் பூர்ணாஹுதியைப் போலக் கண்டனர். வேள்வியில் மந்திரங்களால் தூய்மை செய்யப்பட்ட வசோர்தாரையைப் போல அக்கினியில் வீழும் அவளைக் கண்டு பெண்கள் அனைவரும் கதறினர். மூவுலகங்களும், தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும், சாபத்தால் விண்ணுலகிலிருந்து நரகத்தில் வீழும் தேவதையைப் போல அவளைக் கண்டனர். அவள் அக்கினியில் நுழைந்தபோது, ராக்ஷசர்களிடமிருந்தும் வானரர்களிடமிருந்தும் வியப்புக்குரிய பேரோலமாக ‘ஹா ஹா’ என்ற ஒலி எழுந்தது. சீதையின் அக்கினிப் பிரவேசம் ‘நி:ஶங்கேன அந்தராத்மனா’ — ‘ஐயமற்ற உள்ளத்தோடு’ — அவள் மனத்தில் அச்சமோ ஐயமோ இல்லை; அவள் தன் தூய்மையை அறிவாள். உவமைகள் அனைத்தும் புனிதத்தையே சுட்டுகின்றன — பூர்ணாஹுதி என்பது வேள்வியின் நிறைவு; வசோர்தாரை என்பது வேள்வியில் இடையறாது ஊற்றப்படும் நெய்யின் தாரை (அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பு — ‘நெய்யின் இடையறாத தாரை’); ருக்மவேதி என்பது வேள்வியின் பொன்னாலான வேதிகை. ஆகவே சீதையின் பிரவேசம் தற்கொலை அல்ல, வேள்வியைப் போன்ற புனிதச் செயல். ஆனால் ‘சாபத்தால் நரகத்தில் வீழும் தேவதை’ என்ற உவமை உலகத்தாரின் பார்வையைக் காட்டுகிறது — அவர்களுக்கு இது துயரமானது, சாபத்தால் விண்ணுலகிலிருந்து வீழ்ந்த தேவியைப் போல. 31–35 சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தச் சர்க்கம் (6.104) அக்கினிப் பிரவேசத்தோடு விரைவில் முடிகிறது. சர்க்கத்தின் இறுதியில் ஓலம் — அடுத்த சர்க்கத்தில் தேவர்கள் வந்து ராமனின் தெய்விகத் தன்மையை வெளிப்படுத்துவார்கள்; அக்கினியும் சீதையைத் திருப்பி ஒப்படைப்பான். இந்தக் காட்சியின் இரக்கம் இருவகையானது — குற்றமற்ற சீதைக்கும் சோதனை; தன் அன்புக்குரியவளின் சோதனையைக் காண வேண்டிய ராமனின் கையறுநிலை. பார்வையாளர்கள் அனைவரும் — வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள், தேவர்கள், முனிவர்கள் — சீதையின் பக்கமே; அவர்களுடைய ஓலமே அவளுடைய தூய்மைக்கான முதல் சான்று.

ರೋಷಗೊಂಡ ರಾಘವನು ಆಡಿದ ಕಠೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚನಗೊಳಿಸುವ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವೈದೇಹಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ, ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳದಿದ್ದ ಪತಿಯ ಘೋರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ಮೈಥಿಲಿ ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿದಳು. ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹುದುಗಿಹೋಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ, ಆ ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟವಳಂತೆ, ಧಾರಾಕಾರವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಅನಂತರ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೊಯ್ದ ತನ್ನ ಮುಖವನ್ನು ಒರೆಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತ, ಮೆಲ್ಲನೆ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಪತಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು. ‘ಮಹತಿ ಜನೇ’ (ಮಹಾಜನಸಮೂಹದ ನಡುವೆ) — ಎಲ್ಲ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಎದುರು ಈ ಅಪಮಾನಕರ ಮಾತು ಕೇಳಿಬಂತು; ಆದ್ದರಿಂದ ನಾಚಿಕೆ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ‘ಅಶ್ರುತಪೂರ್ವಮ್’ (ಹಿಂದೆಂದೂ ಕೇಳದ) — ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಎಂದೂ ಅವಳೊಡನೆ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿರಲಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಾನಿ ಗಾತ್ರಾಣಿ ಪ್ರವಿಶಂತೀ ಇವ’ (ತನ್ನ ಅಂಗಗಳೊಳಗೇ ಹುದುಗುತ್ತಿರುವವಳಂತೆ) ಎಂಬುದು ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅವಳು ತನ್ನ ದೇಹದೊಳಗೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಭೂಮಿಯೊಳಗೆ ಹೊಕ್ಕುಬಿಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿರುವಂತೆ. ‘ವಾಕ್ಶರೈಃ’ (ಮಾತಿನ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬುದು ರೂಪಕ — ರಾಮನ ಮಾತುಗಳೇ ಬಾಣಗಳು; ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದ ಆ ಬಾಣಗಳೇ ಇಂದು ಸೀತೆಯ ಹೃದಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಿವೆ. ಆದರೂ ಅವಳು ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ, ಕಣ್ಣೀರು ಒರೆಸಿಕೊಂಡು ಉತ್ತರ ಕೊಡಲು ಸಿದ್ಧಳಾಗುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಆತ್ಮಬಲದ ಲಕ್ಷಣ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಲಜ್ಜಯಾ ವ್ರೀಡಿತಾಭವತ್’ ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಲಜ್ಜಯಾವನತಾಭವತ್’ ಎಂದಿದೆ.

‘ವೀರನೇ, ಸಾಮಾನ್ಯ ಮನುಷ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಹೆಣ್ಣಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ, ಇಂತಹ ಅನುಚಿತವಾದ, ಕಿವಿಗೆ ಕ್ರೂರವಾದ, ಒರಟು ಮಾತನ್ನು ನನಗೇಕೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಾವಿಸುತ್ತಿರುವೆಯೋ ಹಾಗೆ ನಾನಿಲ್ಲ; ನನ್ನನ್ನು ನಂಬು; ನನ್ನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೇಲೆಯೇ ನಿನಗೆ ಆಣೆಯಿಡುತ್ತೇನೆ. ಕೆಲವು ಹೆಂಗಸರ ನಡತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನೀನು ಇಡೀ ಸ್ತ್ರೀಜಾತಿಯನ್ನೇ ಶಂಕಿಸುತ್ತಿರುವೆ; ನಾನು ನಿನ್ನಿಂದ ಪರೀಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದರೆ ಈ ಶಂಕೆಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು. ಪ್ರಭುವೇ, ನಾನು ವಿವಶಳಾಗಿ ಪರನ ದೇಹಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದೆನೆಂದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯೇನೂ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಅಪರಾಧಿ ದೈವ. ನನ್ನ ಅಧೀನದಲ್ಲಿರುವುದು ನನ್ನ ಹೃದಯ, ಅದು ನಿನ್ನಲ್ಲೇ ನೆಲೆಸಿದೆ; ಪರರ ಅಧೀನದಲ್ಲಿದ್ದ ದೇಹದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಅಸಹಾಯಳಾದ ನಾನು ಏನು ಮಾಡಲಿ? ಮಾನದನೇ, ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬೆಳೆದ ಪ್ರೇಮದಿಂದಲೂ ಸಹವಾಸದಿಂದಲೂ ನಾನು ನಿನಗೆ ಅರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಅದರಿಂದ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಹತಳಾದೆ. ರಾಜನೇ, ಮಹಾವೀರನಾದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ನನ್ನನ್ನು ಹುಡುಕಲು ನೀನು ಕಳುಹಿಸಿದಾಗ, ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ನನ್ನನ್ನು ಆಗಲೇ ಏಕೆ ತ್ಯಜಿಸಲಿಲ್ಲ? ವೀರನೇ, ಈ ವಾನರನ ಎದುರೇ, ಆ ಸಂದೇಶ ಕೇಳಿದ ತಕ್ಷಣವೇ, ನಿನ್ನಿಂದ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನಾನು ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆಗ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಸಂಶಯಕ್ಕೆ ಒಡ್ಡಿ ನೀನು ಪಟ್ಟ ಈ ಶ್ರಮ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅನುಭವಿಸಿದ ಈ ಕ್ಲೇಶವೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ನೃಪಶಾರ್ದೂಲನೇ, ನೀನಾದರೋ ಕ್ಷುದ್ರ ಮನುಷ್ಯನಂತೆ ಕೋಪವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸಿ ನನ್ನ ಸ್ತ್ರೀತ್ವವನ್ನೇ ಮುಂದಿಟ್ಟಿರುವೆ. ಸದಾಚಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೇ, ಜನಕನಿಂದ ನನ್ನ ಜನನ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ, ನನ್ನ ಉತ್ಪತ್ತಿ ಭೂತಲದಿಂದ; ನನ್ನ ಈ ಮಹಿಮೆಯನ್ನೂ ನೀನು ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ. ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲಿ ನೀನು ಹಿಡಿದ ನನ್ನ ಕೈಯನ್ನು ನೀನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ; ನನ್ನ ಭಕ್ತಿ, ನನ್ನ ಶೀಲ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಬೆನ್ನ ಹಿಂದೆ ತಳ್ಳಿಬಿಟ್ಟೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ; ತರ್ಕದಿಂದ ರಾಮನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನೂ ಖಂಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ‘ಪ್ರಾಕೃತಃ ಪ್ರಾಕೃತಾಮ್ ಇವ’ (ಸಾಮಾನ್ಯನು ಸಾಮಾನ್ಯಳಿಗೆ ಹೇಳುವಂತೆ) — ರಾಮನ ಈ ಭಾಷೆ ಅವನಿಗೆ ತಕ್ಕದ್ದಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯದು — ಎಲ್ಲ ಹೆಂಗಸರೂ ಒಂದೇ ಅಲ್ಲ; ಕೆಲವರ ದುರಾಚಾರದಿಂದ ಇಡೀ ಜಾತಿಯನ್ನು ಶಂಕಿಸಬಾರದು. ಮೂರನೆಯದು — ದೇಹಸ್ಪರ್ಶ ವಿವಶತೆಯಿಂದಾದದ್ದು, ಹೃದಯವಾದರೋ ಸದಾ ರಾಮನಲ್ಲೇ. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ತ್ಯಜಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದರೆ ಮೊದಲೇ ಹನುಮಂತನ ಮೂಲಕ ಏಕೆ ಸಂದೇಶ ಕಳುಹಿಸಲಿಲ್ಲ? ಆಗ ಯುದ್ಧದ ಅಗತ್ಯವೇ ಇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಐದನೆಯದು — ನನ್ನ ಜನ್ಮ ದಿವ್ಯ, ಭೂಮಿಯಿಂದ; ನನ್ನ ನಡತೆ, ಭಕ್ತಿ, ಶೀಲ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೀನು ಮರೆತುಬಿಟ್ಟೆ. ‘ಅಪದೇಶೇನ ಜನಕಾತ್’ (ಜನಕನಿಂದ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ) — ಜನಕನು ಕೇವಲ ಹೆಸರಿಗೆ ತಂದೆ; ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ಅವಳು ಯಜ್ಞಭೂಮಿಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವಳು (ಹಿಂದಿ ಭಾಷ್ಯವೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ). ‘ನ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತಃ ಪಾಣಿಃ’ (ಕೈಹಿಡಿದುದನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಿಲ್ಲ) — ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ನಡೆದ ಪಾಣಿಗ್ರಹಣ; ಅದರ ಪ್ರಾಮಾಣ್ಯವನ್ನೂ ನೀನು ಒಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಸೀತೆಯ ಮಾತು ಮರ್ಯಾದೆಯೊಳಗಿದ್ದರೂ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ‘ಮಾನದ’, ‘ವೃತ್ತಜ್ಞ’, ‘ನೃಪಶಾರ್ದೂಲ’ ಎಂಬ ಗೌರವಸೂಚಕ ಸಂಬೋಧನೆಗಳ ಜೊತೆಗೇ ಕಠೋರವಾದ ಉಪಾಲಂಭ. ಈ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವು ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯ ಆತ್ಮಗೌರವಕ್ಕೆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಉದಾಹರಣೆ. ಸೀತೆ ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಪೂಜ್ಯಭಾವವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅನ್ಯಾಯವನ್ನು ಮೌನವಾಗಿಯೂ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾವಗಳಿವೆ — ದುಃಖ, ಆತ್ಮಸಮ್ಮಾನ, ಮತ್ತು ಪತಿಯ ಮೇಲಿನ ಅಚಲವಾದ ಪ್ರೇಮ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ, ಅಳುತ್ತ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ದನಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ್ದ ದೀನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನಗಾಗಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸು; ಈ ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಇದೊಂದೇ ಮದ್ದು. ಸುಳ್ಳು ಅಪವಾದದಿಂದ ಹತಳಾದ ನಾನು ಬದುಕಲು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ಗುಣಗಳಿಂದ ಪ್ರೀತನಾಗದ ಪತಿಯಿಂದ ಜನಸಭೆಯಲ್ಲಿ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ನನಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಗತಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ನಾನು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ವೈದೇಹಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೋಪಾವೇಶಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ರಾಘವನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ರಾಮನ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಇಂಗಿತವನ್ನು ಅರಿತು, ರಾಮನ ಸಮ್ಮತಿಯಂತೆ, ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದನು. ಆಗ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಲಾಗಲಿ, ಅವನೊಡನೆ ಮಾತನಾಡಲಾಗಲಿ, ಅವನ ಕಡೆ ನೋಡಲಾಗಲಿ ಯಾವ ಸ್ನೇಹಿತನಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಿತಿ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ತಾಯಿಯಂತೆ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಮನಿಗೂ ಅನನ್ಯಭಕ್ತ. ಸೀತೆಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ಕೋಪದಿಂದ ರಾಮನ ಕಡೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಸರಿಯೇ? ಆದರೆ ರಾಮನ ಆಕಾರದಿಂದ (ಮುಖಭಾವದಿಂದ) ಅವನ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಆಕಾರಸೂಚಿತಮ್’ (ಆಕಾರದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾದ) — ರಾಮನು ಬಾಯಿಬಿಟ್ಟು ಹೇಳಲಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಮುಖಭಾವದಿಂದ ಸಮ್ಮತಿ ನೀಡಿದನು. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಮ್’ (ಕಾಲಾಂತಕನಾದ ಯಮನಂತೆ) — ಆಗ ರಾಮನ ರೂಪ ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಯಮನಂತೆ ಭಯಂಕರವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವ ಸ್ನೇಹಿತನೂ ಅವನನ್ನು ಬೇಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಧೈರ್ಯ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಮಿಥ್ಯಾಪವಾದೋಪಹತಾ’ (ಸುಳ್ಳು ಅಪವಾದದಿಂದ ಹತಳಾದ) — ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ನಿರ್ದೋಷತೆ ತಿಳಿದಿದೆ; ಅವಳ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಸತ್ಯದ ಪ್ರಮಾಣ. ಸೀತೆ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಾಮನಲ್ಲಿ ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಿ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿದ್ದಾನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಸದಾ ಅವಳ ಸೇವಕನಂತೆ ಇದ್ದವನು. ಅವನಿಗೆ ಈ ಆಜ್ಞೆ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹವಾದದ್ದು.

ಅನಂತರ ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ವೈದೇಹಿ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಯ ಬಳಿಗೆ ಸಾರಿದಳು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿಕೊಂಡು ಮೈಥಿಲಿ ಅಗ್ನಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು — ‘ನನ್ನ ಹೃದಯ ಎಂದೂ ರಾಘವನಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯದಿರುವುದು ಸತ್ಯವಾದರೆ, ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ರಾಘವನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವ ಈ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ, ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದಲೂ ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಕರ್ಮದಿಂದಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದಾಗಲಿ ಮಾತಿನಿಂದಾಗಲಿ ಸರ್ವಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ರಾಘವನನ್ನು ನಾನು ಅತಿಕ್ರಮಿಸಿಲ್ಲವಾದರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ. ಸೂರ್ಯ, ಭಗವಾನ್ ವಾಯು, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಚಂದ್ರ, ಹಗಲು, ಎರಡು ಸಂಧ್ಯೆಗಳು, ರಾತ್ರಿ, ಭೂಮಿ, ಇತರರೂ ನನ್ನನ್ನು ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವುಳ್ಳವಳೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವುದು ಸತ್ಯವಾದರೆ (ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ).’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಧೋಮುಖಂ ಸ್ಥಿತಂ ರಾಮಮ್’ (ತಲೆತಗ್ಗಿಸಿ ನಿಂತ ರಾಮನನ್ನು) — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹೃದಯವೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದೆ. ಸೀತೆ ಅವನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯೇ ಅವಳ ದೇವತೆ; ಕೊನೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೂ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಅವಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಶಪಥರೂಪದ್ದು — ‘ಯಥಾ … ತಥಾ’ (ಹೇಗೋ … ಹಾಗೆ) ಎಂಬ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ. ಪ್ರಾಚೀನ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ ಎಂದರೆ ಸತ್ಯವನ್ನು ಉಚ್ಚರಿಸುವುದರಿಂದ ಅಲೌಕಿಕ ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರಾಂ ದುಷ್ಟಾಂ ಜಾನಾತಿ’ (ಶುದ್ಧಚಾರಿತ್ರ್ಯಳನ್ನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧವಿದೆ — ನಾನು ಶುದ್ಧಳು, ಆದರೆ ರಾಘವನು ನನ್ನನ್ನು ದುಷ್ಟಳೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅಗ್ನಿಯೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ. 26–28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯದು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಲೋಕಪಾಲರು, ಕಾಲಗಳು ಮತ್ತು ಭೂಮಿ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಒಂದೇ — ‘ತಥಾ ಲೋಕಸ್ಯ ಸಾಕ್ಷೀ ಮಾಂ ಸರ್ವತಃ ಪಾತು ಪಾವಕಃ’ (ಹಾಗೆ ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಯಾದ ಅಗ್ನಿಯು ನನ್ನನ್ನು ಎಲ್ಲೆಡೆಯಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲಿ) — ಈ ಪುನರುಕ್ತಿ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸೀತೆ ರಾಮನನ್ನು ದೂಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಶಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಕೇವಲ ಸತ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವೈದೇಹಿ ಅಗ್ನಿಗೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಬಂದು, ನಿಃಶಂಕವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಜ್ವಾಲೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಳು. ಮಕ್ಕಳು ಮುದುಕರು ತುಂಬಿದ್ದ ಅಲ್ಲಿನ ಮಹಾಜನಸಮೂಹವು ತೇಜಸ್ವಿನಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡಿತು. ಕಾಯಿಸಿದ ಹೊಸ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಪುಟವಿಟ್ಟ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ಅವಳು ಸರ್ವಲೋಕದ ಸಮ್ಮುಖದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಜ್ವಾಲೆಯೊಳಗೆ ಬಿದ್ದಳು. ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಶಾಲನೇತ್ರೆಯಾದ ಸೀತೆ ಅಗ್ನಿಯೊಳಗೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಆಗ ಸಕಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಕಂಡವು. ಋಷಿಗಳೂ ದೇವಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿನಿಯಾದ ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಯಜ್ಞದ ಪೂರ್ಣಾಹುತಿಯಂತೆ ಕಂಡರು. ಅಧ್ವರದಲ್ಲಿ ಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಸೋರ್ಧಾರೆಯಂತೆ ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸಿದರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ, ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರೂ ಅವಳನ್ನು ಶಾಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆಯಂತೆ ಕಂಡರು. ಅವಳು ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ಅದ್ಭುತವಾದ, ಭಾರೀ ‘ಹಾ ಹಾ’ ಎಂಬ ಆರ್ತನಾದ ಎದ್ದಿತು. ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ‘ನಿಃಶಂಕೇನ ಅಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ನಿಃಶಂಕವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) — ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವಾಗಲಿ ಸಂಶಯವಾಗಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವಳಿಗೆ ತನ್ನ ಶುದ್ಧತೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಉಪಮೆಗಳೆಲ್ಲವೂ ಪಾವಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಪೂರ್ಣಾಹುತಿ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಸಮಾಪ್ತಿ; ವಸೋರ್ಧಾರೆ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ತುಪ್ಪದ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನ ಧಾರೆ (ಮುದ್ರಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದನ್ನು ‘ತುಪ್ಪದ ಅಖಂಡ ಧಾರೆ’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ); ರುಕ್ಮವೇದಿ ಎಂದರೆ ಯಜ್ಞದ ಚಿನ್ನದ ವೇದಿಕೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸೀತೆಯ ಪ್ರವೇಶ ಆತ್ಮಹತ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಯಜ್ಞದಂತೆ ಪವಿತ್ರವಾದ ಕರ್ಮ. ಆದರೆ ‘ಶಪ್ತಾಂ ಪತಂತೀಂ ನಿರಯೇ … ದೇವತಾಮ್’ (ಶಾಪಗ್ರಸ್ತಳಾಗಿ ನರಕಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಿರುವ ದೇವತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಲೋಕಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರಿಗೆ ಇದು ದುಃಖದ ದೃಶ್ಯ, ಶಾಪದಿಂದ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಬಿದ್ದ ದೇವಿಯಂತೆ. 31–35ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಸರ್ಗ (6.104) ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶದೊಂದಿಗೇ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಾಹಾಕಾರ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ಬಂದು ರಾಮನ ದಿವ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅಗ್ನಿಯು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ದೃಶ್ಯದ ಕರುಣೆ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಸೀತೆಗೂ ಪರೀಕ್ಷೆ; ತನ್ನ ಪ್ರಿಯೆಯ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನೋಡಬೇಕಾದ ರಾಮನ ವಿವಶತೆ. ಪ್ರೇಕ್ಷಕರೆಲ್ಲರೂ — ವಾನರರು, ರಾಕ್ಷಸರು, ದೇವತೆಗಳು, ಋಷಿಗಳು — ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿದ್ದಾರೆ; ಅವರ ಹಾಹಾಕಾರವೇ ಅವಳ ಶುದ್ಧತೆಗೆ ಮೊದಲ ಸಾಕ್ಷ್ಯ.

ക്രോധത്തോടെ രാഘവൻ പറഞ്ഞ, രോമാഞ്ചമുളവാക്കുന്ന പരുഷവചനം കേട്ട് വൈദേഹി അത്യന്തം വ്യഥിതയായി. വലിയൊരു ജനക്കൂട്ടത്തിനു മുന്നിൽ, മുമ്പൊരിക്കലും കേട്ടിട്ടില്ലാത്ത, ഭർത്താവിന്റെ ഘോരമായ വാക്കു കേട്ട് ആ മൈഥിലി ലജ്ജകൊണ്ടു തലകുനിച്ചു. സ്വന്തം അവയവങ്ങളിലേക്കുതന്നെ ഉൾവലിയുന്നവളെപ്പോലെ, ആ വാക്ശരങ്ങളേറ്റ് മുള്ളു തറച്ചവളെപ്പോലെ, ജനകപുത്രി ധാരാളം കണ്ണീർ ഒഴുക്കി. പിന്നെ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന മുഖം തുടച്ചുകൊണ്ട്, ഇടറുന്ന സ്വരത്തിൽ മെല്ലെ അവൾ ഭർത്താവിനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘മഹതി ജനേ’ (വലിയ ജനക്കൂട്ടത്തിൽ) — എല്ലാ വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസന്മാരുടെയും മുന്നിൽവെച്ചാണ് ഈ അപമാനകരമായ വാക്കു കേട്ടത്; അതിനാൽ ലജ്ജ ഇരട്ടിച്ചു. ‘അശ്രുതപൂർവം’ (മുമ്പു കേൾക്കാത്തത്) — രാമൻ മുമ്പൊരിക്കലും അവളോട് ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചിട്ടില്ല. ‘സ്വാനി ഗാത്രാണി പ്രവിശന്തീ ഇവ’ (സ്വന്തം ശരീരത്തിലേക്കു കടക്കുന്നവളെപ്പോലെ) എന്നത് ഉത്പ്രേക്ഷയാണ് — ലജ്ജകൊണ്ട് അവൾ സ്വന്തം ശരീരത്തിൽത്തന്നെ ഒളിക്കുന്നതുപോലെ, ഭൂമിയിലേക്കു താണുപോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ. ‘വാക്ശരൈഃ’ (വാക്കാകുന്ന അമ്പുകളാൽ) എന്നതു രൂപകമാണ് — രാവണനെ കൊന്ന രാമന്റെ ബാണങ്ങൾതന്നെ ഇന്നു വാക്കുകളായി സീതയുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. എന്നിട്ടും അവൾ ധൈര്യം സംഭരിച്ച് കണ്ണീർ തുടച്ച് മറുപടി പറയാൻ ഒരുങ്ങുന്നു — ഇത് അവളുടെ ആത്മബലത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ ‘ലജ്ജയാ വ്രീഡിതാഭവത്’ (ലജ്ജിതയായി) എന്നും അച്ചടിപ്പതിപ്പിൽ ‘ലജ്ജയാവനതാഭവത്’ (ലജ്ജകൊണ്ടു തലകുനിച്ചു) എന്നുമാണ് പാഠം.

‘വീരാ, ഒരു സാധാരണക്കാരൻ ഒരു സാധാരണസ്ത്രീയോടെന്നപോലെ, ചെവിക്കു ദാരുണവും രൂക്ഷവും അനുചിതവുമായ ഇത്തരമൊരു വാക്ക് എന്തിനാണ് അങ്ങ് എന്നെ കേൾപ്പിക്കുന്നത്? മഹാബാഹോ, അങ്ങ് എന്നെ എങ്ങനെ കരുതുന്നുവോ, അങ്ങനെയുള്ളവളല്ല ഞാൻ; എന്നിൽ വിശ്വസിക്കൂ; എന്റെ സ്വന്തം ചാരിത്ര്യത്തെക്കൊണ്ടുതന്നെ ഞാൻ അങ്ങയോടു ശപഥം ചെയ്യുന്നു. ചില നീചസ്ത്രീകളുടെ പെരുമാറ്റം കണ്ട് അങ്ങ് സ്ത്രീജാതിയെ മുഴുവൻ സംശയിക്കുന്നു; അങ്ങ് എന്നെ പരീക്ഷിച്ചറിഞ്ഞിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ ഈ സംശയം ഉപേക്ഷിക്കുക. പ്രഭോ, വിവശയായ എനിക്ക് (അന്യന്റെ) ശരീരസ്പർശം ഏൽക്കേണ്ടിവന്നുവെങ്കിൽ, അതിൽ എന്റെ ഇച്ഛയില്ല; അവിടെ ദൈവമാണ് അപരാധി. എന്റെ അധീനത്തിലുള്ളതെന്തോ, ആ എന്റെ ഹൃദയം അങ്ങയിലാണു വസിക്കുന്നത്; പരാധീനമായ അവയവങ്ങളുടെമേൽ അധികാരമില്ലാത്ത ഞാൻ എന്തു ചെയ്യും? മാനദാ, ഒന്നിച്ചു വളർന്ന സ്നേഹംകൊണ്ടും സഹവാസംകൊണ്ടും അങ്ങ് എന്നെ അറിഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിൽ, അതുകൊണ്ടു ഞാൻ എന്നെന്നേക്കുമായി നശിച്ചവളാണ്. രാജാവേ, മഹാവീരനായ ഹനുമാനെ അങ്ങ് എന്നെ അന്വേഷിക്കാൻ അയച്ചപ്പോൾ, ലങ്കയിലിരുന്ന എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് അന്നുതന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചില്ല? വീരാ, ഈ വാനരന്റെ മുന്നിൽവെച്ച് ആ വാക്കു കേട്ട ഉടനെ, അങ്ങ് ഉപേക്ഷിച്ച ഞാൻ ജീവിതം ത്യജിക്കുമായിരുന്നു. അപ്പോൾ ജീവൻ അപകടത്തിലാക്കിക്കൊണ്ടുള്ള അങ്ങയുടെ ഈ പ്രയത്നം വ്യർഥമാകുമായിരുന്നില്ല; സുഹൃത്തുക്കൾ സഹിച്ച ഈ ക്ലേശവും നിഷ്ഫലമാകുമായിരുന്നില്ല. നരശാർദൂലാ, അങ്ങാകട്ടെ ഒരു നിസ്സാരമനുഷ്യനെപ്പോലെ ക്രോധത്തെ മാത്രം പിന്തുടർന്ന് എന്റെ സ്ത്രീത്വത്തെ മാത്രം മുന്നിൽവെച്ചു. സദാചാരമറിയുന്നവനേ, ജനകനിൽനിന്നുള്ള എന്റെ ജനനം പേരിനു മാത്രം; ഭൂമിയിൽനിന്നാണ് എന്റെ ഉത്പത്തി; എന്റെ ആ മഹത്തായ ചരിത്രവും അങ്ങ് മാനിച്ചില്ല. ബാല്യത്തിൽ അങ്ങ് ഗ്രഹിച്ച എന്റെ കൈയും അങ്ങ് പ്രമാണമായി കണക്കാക്കിയില്ല; എന്റെ ഭക്തിയും ശീലവും എല്ലാം അങ്ങ് പിന്നിലേക്കു തള്ളി.’ ഇവിടെ സീത കരയുക മാത്രമല്ല, യുക്തികൊണ്ട് രാമന്റെ ഓരോ ആക്ഷേപത്തെയും ഖണ്ഡിക്കുന്നു. ഒന്നാമത് — ‘പ്രാകൃതഃ പ്രാകൃതാമിവ’ (സാധാരണക്കാരൻ സാധാരണസ്ത്രീയോടെന്നപോലെ) — രാമന്റെ ഈ ഭാഷ അദ്ദേഹത്തിനു യോജിച്ചതല്ല. രണ്ടാമത് — എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഒരുപോലെയല്ല; ചിലരുടെ ദുരാചാരംകൊണ്ട് മുഴുവൻ ജാതിയെയും സംശയിക്കരുത്. മൂന്നാമത് — ശരീരസ്പർശം നിസ്സഹായതകൊണ്ടായിരുന്നു; ഹൃദയമാകട്ടെ എന്നും രാമനിലായിരുന്നു. നാലാമത് — ഉപേക്ഷിക്കാനാണ് ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നതെങ്കിൽ, നേരത്തേതന്നെ ഹനുമാൻ വഴി എന്തുകൊണ്ട് സന്ദേശം അയച്ചില്ല? അങ്ങനെയെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ആവശ്യംതന്നെ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല. അഞ്ചാമത് — എന്റെ ജനനം ദിവ്യമാണ്, ഭൂമിയിൽനിന്നാണ്; എന്റെ ചരിത്രവും ഭക്തിയും ശീലവും അങ്ങ് മറന്നുകളഞ്ഞു. ‘അപദേശേന ജനകാത്’ (ജനകനിൽനിന്ന് പേരിനു മാത്രം) — ജനകൻ പേരുകൊണ്ടു മാത്രമാണ് അച്ഛൻ; യഥാർഥത്തിൽ അവൾ യജ്ഞഭൂമിയിൽനിന്നു ജനിച്ചവളാണ് (ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ഇങ്ങനെതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു). ‘ന പ്രമാണീകൃതഃ പാണിഃ’ (കൈ പ്രമാണമായി കണക്കാക്കിയില്ല) — വിവാഹത്തിൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായി നടന്ന പാണിഗ്രഹണം; അതിന്റെ പ്രാമാണ്യംപോലും അങ്ങ് മാനിച്ചില്ല. സീതയുടെ വാക്കുകൾ മര്യാദ വിടാത്തതെങ്കിലും മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — ‘മാനദ’ (മാനം നൽകുന്നവനേ), ‘വൃത്തജ്ഞ’ (സദാചാരമറിയുന്നവനേ), ‘നൃപശാർദൂല’ (രാജശ്രേഷ്ഠാ) എന്നിങ്ങനെ ബഹുമാനസൂചകമായ സംബോധനകളോടൊപ്പം കഠിനമായ ഉപാലംഭം. ഈ മറുപടി രാമായണത്തിലെ സ്ത്രീയുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠമായ ഉദാഹരണമാണ്. സീത ഭർത്താവിനോടുള്ള ആദരം കൈവിടുന്നില്ല; എന്നാൽ അന്യായം മൗനമായി സഹിക്കുന്നുമില്ല. അവളുടെ വാക്കുകളിൽ മൂന്നു ഭാവങ്ങളുണ്ട് — ദുഃഖം, ആത്മാഭിമാനം, ഭർത്താവിനോടുള്ള അചഞ്ചലമായ പ്രേമം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, കണ്ണീരിൽ ഇടറുന്ന സ്വരത്തിൽ സീത ചിന്താമഗ്നനും ദുഃഖിതനുമായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, എനിക്കൊരു ചിത ഒരുക്കുക; ഈ ദുരന്തത്തിന് ഇതുമാത്രമാണ് ഔഷധം. മിഥ്യാപവാദത്താൽ മുറിവേറ്റ എനിക്ക് ഇനി ജീവിക്കാൻ ഉത്സാഹമില്ല. എന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ പ്രീതനാകാത്ത ഭർത്താവ് ജനസദസ്സിൽവെച്ച് ഉപേക്ഷിച്ച എനിക്ക് ഉചിതമായ ഗതി ഏതോ, അതു പ്രാപിക്കാൻ ഞാൻ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ശത്രുവീരന്മാരെ നിഗ്രഹിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ രോഷാകുലനായി രാഘവനെ നോക്കി. രാമന്റെ മുഖഭാവത്തിൽനിന്ന് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനോഗതം മനസ്സിലാക്കി, രാമന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരം, വീര്യവാനായ സൗമിത്രി ചിത ഒരുക്കി. അപ്പോൾ പ്രളയകാലത്തെ യമനെപ്പോലെ നിന്ന രാമനെ അനുനയിപ്പിക്കാനോ അദ്ദേഹത്തോടു സംസാരിക്കാനോ അദ്ദേഹത്തെ നോക്കാനോപോലും ഒരു സുഹൃത്തിനും കഴിഞ്ഞില്ല. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ നില ദയനീയമാണ് — അദ്ദേഹം സീതയെ അമ്മയെപ്പോലെ പൂജിക്കുന്നു; രാമന്റെ അനന്യഭക്തനുമാണ്. സീതയുടെ ആജ്ഞ കേട്ട് അദ്ദേഹം രോഷത്തോടെ രാമനെ നോക്കുന്നു — ഇത് ഉചിതമാണോ? എന്നാൽ രാമന്റെ ആകാരത്തിൽനിന്ന് (മുഖഭാവത്തിൽനിന്ന്) അനുമതി മനസ്സിലാക്കി അദ്ദേഹം ചിത ഒരുക്കുന്നു. ‘ആകാരസൂചിതം’ (ആകാരംകൊണ്ടു സൂചിപ്പിച്ചത്) — രാമൻ വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞില്ല; മുഖഭാവംകൊണ്ടു മാത്രം അനുമതി നൽകി. ‘കാലാന്തകയമോപമം’ (കാലനും അന്തകനുമായ യമനെപ്പോലെ) — അപ്പോൾ രാമന്റെ രൂപം പ്രളയകാലത്തെ യമനെപ്പോലെ ഭയങ്കരമായിരുന്നു; അതിനാൽ ഒരു സുഹൃത്തും അദ്ദേഹത്തോട് അപേക്ഷിക്കാൻ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. ഇരുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘മിഥ്യാപവാദോപഹതാ’ (മിഥ്യാപവാദത്താൽ മുറിവേറ്റവൾ) — സീതയ്ക്ക് തന്റെ നിർദോഷത അറിയാം; അവളുടെ അഗ്നിപ്രവേശം ആത്മഹത്യയല്ല, സത്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്. സീത ചിത ആവശ്യപ്പെടുന്നത് രാമനോടല്ല, ലക്ഷ്മണനോടാണ് — കാരണം രാമൻ അവളെ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ എന്നും അവളുടെ സേവകനെപ്പോലെയായിരുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് ഈ ആജ്ഞ അത്യന്തം ദുസ്സഹമാണ്.

പിന്നെ തലകുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാമനെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് വൈദേഹി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയുടെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. ദേവന്മാരെയും ബ്രാഹ്മണരെയും നമസ്കരിച്ച്, കൈകൂപ്പി, മൈഥിലി അഗ്നിയുടെ സമീപത്തുനിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ ഹൃദയം ഒരിക്കലും രാഘവനിൽനിന്ന് അകന്നുപോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ലോകത്തിന്റെ സാക്ഷിയായ പാവകൻ എന്നെ എല്ലാ വിധത്തിലും രക്ഷിക്കട്ടെ. ശുദ്ധചാരിത്ര്യയായ എന്നെ രാഘവൻ ദുഷ്ടയായി കരുതുന്നുവെങ്കിൽ, (ഞാൻ ശുദ്ധയാണെന്നതിനാൽ) ലോകത്തിന്റെ സാക്ഷിയായ പാവകൻ എന്നെ എല്ലാ വിധത്തിലും രക്ഷിക്കട്ടെ. കർമംകൊണ്ടോ മനസ്സുകൊണ്ടോ വാക്കുകൊണ്ടോ സർവധർമജ്ഞനായ രാഘവനെ ഞാൻ ലംഘിക്കുന്നില്ലെങ്കിൽ, പാവകൻ എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ. ആദിത്യനും ഭഗവാൻ വായുവും ദിക്കുകളും ചന്ദ്രനും പകലും രണ്ടു സന്ധ്യകളും രാത്രിയും ഭൂമിയും മറ്റുള്ളവരും എന്നെ ചാരിത്ര്യവതിയായി അറിയുന്നുവെങ്കിൽ (പാവകൻ എന്നെ രക്ഷിക്കട്ടെ).’ ഇവിടെ ‘അധോമുഖം സ്ഥിതം രാമം’ (തലകുനിച്ചുനിൽക്കുന്ന രാമൻ) — രാമനു സീതയെ നോക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല; അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹൃദയവും വ്യഥിതമാണ്. സീത അദ്ദേഹത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു — ഭർത്താവ് അവളുടെ ദേവതയാണ്; അന്ത്യനിമിഷത്തിലും അവൾ അദ്ദേഹത്തെ ആദരിക്കുന്നു. അവളുടെ പ്രാർഥന ശപഥരൂപത്തിലാണ് — ‘യഥാ … തഥാ’ (എങ്ങനെയോ … അങ്ങനെ) എന്ന സത്യക്രിയ. പ്രാചീനഭാരതത്തിൽ സത്യം ഉച്ചരിക്കുന്നതിലൂടെ അലൗകികഫലം നേടുന്നതിനെയാണ് സത്യക്രിയ എന്നു പറയുന്നത്. ഇരുപത്തിയാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘ശുദ്ധചാരിത്രാം ദുഷ്ടാം ജാനാതി’ (ശുദ്ധചാരിത്ര്യയെ ദുഷ്ടയായി അറിയുന്നു) എന്ന വിരോധമുണ്ട് — ഞാൻ ശുദ്ധയാണ്, എന്നാൽ രാഘവൻ എന്നെ ദുഷ്ടയായി കരുതുന്നു; അതിനാൽ അഗ്നിതന്നെയാണ് വിധികർത്താവ്. 26–28 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; ഇരുപത്തിയെട്ടാമത്തേത് മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു — ലോകപാലകരും കാലങ്ങളും ഭൂമിയും സാക്ഷികൾ. അവരെല്ലാം തന്റെ ചാരിത്ര്യത്തിനു സാക്ഷികളാണെന്നാണ് അവളുടെ വിശ്വാസം. ഇരുപത്തിയഞ്ചും ഇരുപത്തിയാറും ശ്ലോകങ്ങൾക്ക് ഒരേ ഉത്തരാർധമാണ് — ‘തഥാ ലോകസ്യ സാക്ഷീ മാം സർവതഃ പാതു പാവകഃ’ (അങ്ങനെ ലോകസാക്ഷിയായ പാവകൻ എന്നെ എല്ലാ വിധത്തിലും രക്ഷിക്കട്ടെ) — ഈ പുനരുക്തി പ്രാർഥനയുടെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീത രാമനെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നില്ല, ശപിക്കുന്നുമില്ല; സത്യം തെളിയിക്കാൻ മാത്രമാണ് അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് വൈദേഹി അഗ്നിയെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത്, ശങ്കയില്ലാത്ത അന്തരാത്മാവോടെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കുട്ടികളും വൃദ്ധരും നിറഞ്ഞ ആ വലിയ ജനക്കൂട്ടം, ദീപ്തയായ മൈഥിലി അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതു കണ്ടു. ഉരുക്കിയ പുതുസ്വർണത്തിന്റെ കാന്തിയുള്ളവളും ഉരുക്കിയ പൊന്നിന്റെ ആഭരണങ്ങൾ അണിഞ്ഞവളുമായ അവൾ എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയിൽ വീണു. സ്വർണവേദിപോലെ ശോഭിക്കുന്ന, വിശാലാക്ഷിയായ സീത അഗ്നിയിൽ പതിക്കുന്നത് അപ്പോൾ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും കണ്ടു. ഋഷികളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും, മഹാഭാഗയായ അവൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നത് യജ്ഞത്തിലെ പൂർണാഹുതിപോലെ കണ്ടു. യാഗത്തിൽ മന്ത്രങ്ങളാൽ സംസ്കരിക്കപ്പെട്ട വസോർധാരപോലെ അഗ്നിയിൽ പതിക്കുന്ന അവളെ കണ്ട് എല്ലാ സ്ത്രീകളും ഉറക്കെ നിലവിളിച്ചു. മൂന്നു ലോകങ്ങളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും, ശാപമേറ്റ് സ്വർഗത്തിൽനിന്നു നരകത്തിലേക്കു വീഴുന്ന ഒരു ദേവതയെപ്പോലെ അവളെ കണ്ടു. അവൾ അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാരുടെയും വാനരന്മാരുടെയും അദ്ഭുതകരമായ വലിയ ‘ഹാ! ഹാ!’ എന്ന നിലവിളി ഉയർന്നു. സീതയുടെ അഗ്നിപ്രവേശം ‘നിഃശങ്കേന അന്തരാത്മനാ’ (ശങ്കയില്ലാത്ത അന്തരാത്മാവോടെ) ആണ് — അവളുടെ മനസ്സിൽ ഭയമോ സംശയമോ ഇല്ല; അവൾക്കു തന്റെ ശുദ്ധി അറിയാം. ഉപമകളെല്ലാം പവിത്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — പൂർണാഹുതി യജ്ഞത്തിന്റെ സമാപനമാണ്; വസോർധാര യജ്ഞത്തിൽ നെയ്യിന്റെ മുറിയാത്ത ധാരയാണ് (അച്ചടിപ്പതിപ്പിന്റെ പാദടിപ്പണിയും ‘നെയ്യിന്റെ മുറിയാത്ത ധാര’ എന്നുതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു); രുക്മവേദി യജ്ഞത്തിന്റെ സ്വർണമയമായ വേദിയാണ്. അതിനാൽ സീതയുടെ പ്രവേശം ആത്മഹത്യയല്ല, യജ്ഞംപോലെ പവിത്രമായ കർമമാണ്. എന്നാൽ ‘ശപ്താം പതന്തീം നിരയേ … ദേവതാം’ (ശാപമേറ്റ് നരകത്തിൽ വീഴുന്ന ദേവത) എന്ന ഉപമ ലോകരുടെ കാഴ്ചപ്പാടു കാണിക്കുന്നു — അവർക്ക് ഇതു ദുഃഖകരമാണ്, ശാപംകൊണ്ടു സ്വർഗത്തിൽനിന്നു വീണ ദേവിയെപ്പോലെ. 31–35 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റ് പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ സർഗം (6.104) അഗ്നിപ്രവേശത്തോടെ വേഗം അവസാനിക്കുന്നു. സർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഹാഹാകാരമാണ് — അടുത്ത സർഗത്തിൽ ദേവന്മാർ വന്ന് രാമന്റെ ദിവ്യത്വം വെളിപ്പെടുത്തും; അഗ്നി സീതയെ തിരിച്ചേൽപ്പിക്കും. ഈ രംഗത്തിന്റെ കരുണം രണ്ടുവിധമാണ് — നിർദോഷയായ സീതയ്ക്കും പരീക്ഷ; സ്വന്തം പ്രിയതമയുടെ പരീക്ഷ കാണേണ്ടിവരുന്ന രാമന്റെ നിസ്സഹായത. പ്രേക്ഷകരെല്ലാം — വാനരന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും ദേവന്മാരും ഋഷികളും — സീതയുടെ പക്ഷത്താണ്; അവരുടെ ഹാഹാകാരംതന്നെയാണ് അവളുടെ ശുദ്ധിയുടെ ആദ്യസാക്ഷ്യം.

Hearing the harsh, hair-raising words Rāghava had spoken in his anger, Vaidehī was stricken to the heart. Her husband's words were dreadful, words such as she had never heard from him before, and she heard them in that great assembly, before all the monkeys and rākṣasas, so that her shame was doubled; Maithilī bowed her head. Janaka's daughter seemed to shrink into her own limbs, as though she would hide inside her own body or sink into the earth, and, as if pierced by those arrows of words, she wept and wept. The very arrows that had slain Rāvaṇa, it seemed, were now piercing Sītā's heart. Yet she gathered her courage, wiped her tear-soaked face, and slowly, in a voice thick with sobs, began to answer her husband, and this is the mark of her inner strength.

“Why, hero,” she said, “do you make me listen to such unworthy words, so harsh and so cruel to the ear, like a common man speaking to a common woman? I am not what you take me for, mighty-armed one. Believe me; I swear it by my own conduct. You suspect all women because of the behaviour of low women; if you have really known me, put this suspicion away. If I came into contact with another's body, my lord, I was helpless; it was not my choice, and fate is to blame. What was in my power, my heart, has always been yours; what could I do, powerless, about limbs that were in another's power? If, after all our love that grew up together and all our years side by side, you still do not know me, you who give honour to others, then I am lost for ever. When you sent the great hero Hanumān to find me, why did you not cast me off then, while I was still in Laṅkā, my king? The moment I heard such words from you in the monkey's presence, I would have given up my life, and then you would not have toiled in vain, risking your own life, and your friends' hardships would not have been for nothing. But you, tiger among kings, have given way to anger like a petty man and seen in me nothing but a woman. I am called Janaka's daughter only in name; I was born from the earth itself. You who know what good conduct is have made little of mine. You did not honour the hand you took in marriage when I was a girl; my devotion and my character, you have put them all behind you.” Sītā does not merely weep; she answers each of Rāma's charges with reason. First, his words are unworthy of him, the speech of a common man. Second, not all women are alike, and the misconduct of some is no ground for suspecting all. Third, her body was touched against her will, but her heart was always his. Fourth, if he meant to abandon her, why did he not send word through Hanumān long before, when there would have been no need for war at all? Fifth, her birth was divine, from the earth, for Janaka was her father only in name, since she rose from the sacrificial ground; and her conduct, her devotion and her character he has forgotten. The hand he took in marriage, with fire as witness, he has not even counted as proof. Her speech keeps its bounds but is sharp: she addresses him with respectful titles — giver of honour, knower of good conduct, tiger among kings — and alongside them delivers a stern reproach. Her answer is the finest example in the Rāmāyaṇa of a woman's self-respect. She does not stop honouring her husband, yet she will not bear injustice in silence, and three feelings run through her words: grief, dignity and unwavering love for him.

Still speaking, weeping, her voice choked with tears, Sītā turned to Lakṣmaṇa, who stood downcast and lost in thought. “Son of Sumitrā,” she said, “build me a pyre; it is the only cure for this calamity. Struck down by a false charge, I cannot bear to live. My husband is not pleased with my virtues and has cast me off before everyone; I will enter the fire, the only path fit for me.” She asked Lakṣmaṇa, not Rāma, for Rāma had rejected her, while Lakṣmaṇa had always attended her like a servant, and for him the command was all but unbearable. Knowing she was innocent, she called the charge false; her entering the fire was not a taking of her own life but a proof of the truth. Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, revered Sītā like a mother and was wholly devoted to Rāma. Hearing her, he was seized with indignation and looked at Rāghava, as if to ask whether this could be right. But he read Rāma's wish in his face — Rāma said nothing, but gave his consent by his expression — and so, with Rāma's approval, the valiant Lakṣmaṇa built the pyre. At that moment Rāma looked like Yama, the Destroyer at the end of time, and none of his friends dared to plead with him, or speak to him, or even look at him.

Then Vaidehī walked round Rāma, who stood with his face turned down, and went towards the blazing fire. Rāma could not look at her; his own heart too was in pain. Yet she walked round him in reverence, for her husband was her god, and even at this last moment she honoured him. Bowing to the gods and the brāhmaṇas, Maithilī joined her palms and said, close to the fire: “As my heart has never strayed from Rāghava, so may the Purifier, witness of the world, protect me on every side. As Rāghava thinks me corrupt though my conduct is pure, so may the Purifier, witness of the world, protect me on every side. As I have never been false to Rāghava, who knows all dharma, in deed or thought or word, so may the Purifier protect me. And as the sun, the blessed Wind, the quarters, the moon, day and night, the two twilights, the earth and others besides know me for a woman of good conduct, so may the Fire protect me.” Her prayer takes the form of an oath, an act of truth built on “as … so”; in ancient India an act of truth was the solemn speaking of a truth to call forth a result beyond the natural order. In the second of her oaths the contradiction is laid bare: she is pure, yet Rāghava thinks her corrupt, so the Fire must be the judge. She believes that the guardians of the world, the times of day and the earth itself are all witnesses of her character, and the refrain repeated twice, “may the Purifier, witness of the world, protect me on every side,” shows the firmness of her prayer. She does not blame Rāma and she does not curse him; she only wants the truth made plain.

With these words Vaidehī walked round the fire and, with a fearless heart, entered the blazing flames; there was no fear or doubt in her mind, for she knew she was pure. The great crowd gathered there, children and old people among them, watched the radiant Maithilī go into the fire. Glowing like newly heated gold and decked with ornaments of refined gold, she fell into the blazing fire in the sight of all the world. Every being there saw the large-eyed Sītā, like a golden altar, falling into the fire. The sages, gods and gandharvas saw the noble lady enter the fire like the final offering poured at the close of a sacrifice. All the women cried out when they saw her fall into the fire like the unbroken stream of ghee, consecrated with sacred formulas, that is poured at a sacrifice. And the three worlds, gods, gandharvas and dānavas, saw her like a goddess falling from heaven into hell under a curse. As she entered the fire a vast and extraordinary cry of “Alas!” went up from the rākṣasas and the monkeys. Every image but one speaks of holiness — the final offering, the stream of ghee, the golden altar of the sacrifice — so that her entering the fire is no suicide but an act as pure as a sacrifice. The image of the cursed goddess falling from heaven shows how the onlookers saw it: to them it was heartbreaking. The pity of the scene is twofold: an innocent woman is put to the test, and Rāma is forced to watch his beloved tried. Every onlooker — monkeys, rākṣasas, gods and sages — was on Sītā's side, and their cry of grief is the first witness to her purity. The sarga closes on that cry; in the next, the gods will come and reveal Rāma's divinity, and the Fire will give Sītā back.