पार्श्वे स्थितां प्रह्वां तां मैथिलीं सम्प्रेक्ष्य रामः हृदयान्तर्गतं भावं व्याहर्तुम् उपचक्रमे — ‘हे भद्रे, रणाजिरे शत्रुं जित्वा एषा त्वं निर्जिता असि; पौरुषात् यत् अनुष्ठेयं, तत् मया उपपादितम्। मम अमर्षस्य अन्तं गतः अस्मि; धर्षणा सम्प्रमार्जिता; अवमानः शत्रुः च मया युगपत् निहतौ। अद्य मे पौरुषं दृष्टम्, अद्य मे श्रमः सफलः, अद्य अहं तीर्णप्रतिज्ञः, अद्य आत्मनः प्रभवामि। चलचित्तेन रक्षसा विरहिता या त्वं नीता, सः दैवसम्पादितः दोषः मानुषेण मया जितः। यः प्राप्तम् अवमानं तेजसा न प्रमार्जति, तस्य अल्पचेतसः महता अपि पौरुषेण कः अर्थः? हनूमतः समुद्रस्य लङ्घनं, लङ्कायाः मर्दनं च — तस्य श्लाघ्यं कर्म अद्य सफलम्। युद्धे विक्रमतः हितं मन्त्रयतः ससैन्यस्य सुग्रीवस्य परिश्रमः अद्य सफलः। विगुणं भ्रातरं त्यक्त्वा यः मां स्वयम् उपस्थितः, तस्य विभीषणस्य अपि परिश्रमः अद्य सफलः।’ रामस्य प्रथमं वचनं विजयस्य घोषणा, किन्तु तत्र सीतायाः प्रति स्नेहस्य शब्दः एकः अपि नास्ति। सः ‘अमर्षः’, ‘धर्षणा’, ‘अवमानः’ इति पदैः स्वस्य अपमानस्य प्रतीकारं वर्णयति — विजयः क्षत्रियस्य मानस्य रक्षणं, न तु प्रेम्णः पूर्तिः। ‘दैवसम्पादितः दोषः’ इति — सीताहरणं दैवात् अभवत्, तस्य प्रतीकारः पौरुषेण। हनुमतः, सुग्रीवस्य, विभीषणस्य च कृतज्ञतया स्मरणं रामस्य न्यायबुद्धिं दर्शयति। ‘भद्रे’ इति सम्बोधनम् अपि औपचारिकम् इव। नवमस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः समीक्षितात् भिन्नः (‘विभीषणस्य भक्तस्य’ स्थाने ‘विभीषणस्य च तथा’)। रामस्य वचनानि सावधानं रचितानि — सः प्रत्येकस्य सहायकस्य योगदानं गणयति, किन्तु सीतायाः दुःखस्य, तस्याः धैर्यस्य वा उल्लेखं न करोति। एषः मौनः एव अग्रिमस्य कठोरवचनस्य भूमिका।

इति एवं वदतः रामस्य तत् वचः श्रुत्वा मृगीवत् उत्फुल्लनयना सीता बाष्पपरिप्लुता बभूव। समीपे हृदयप्रियां तां पश्यतः राज्ञः रामस्य हृदयं जनवादभयात् द्विधा बभूव। सः उत्पलपत्राक्षीं नीलकुञ्चितमूर्धजां वरारोहां सीतां वानररक्षसां मध्ये अवदत् — ‘धर्षणां प्रतिमार्जता मनुष्येण यत् कर्तव्यं, तत् मया मानकांक्षिणा रावणं हत्वा कृतम्। तपसा भावितात्मना मुनिना अगस्त्येन जीवलोकस्य दुराधर्षा दक्षिणा दिक् इव, त्वं मया निर्जिता।’ अत्र कविः रामस्य आन्तरिकं द्वन्द्वं स्पष्टं वदति — ‘जनवादभयात् हृदयं द्विधा’। एकतः हृदयप्रिया पत्नी, अपरतः लोकापवादः। रामः राजा, तस्य आचरणं प्रजानाम् आदर्शः; अतः परगृहे उषितायाः पत्न्याः स्वीकारः लोके संशयं जनयेत् इति तस्य भयम्। एषः श्लोकः (११) वुल्गेटस्य विशेषः — समीक्षिते तत्र ‘भूयः क्रोधः अभ्यवर्तत’ इति रामस्य क्रोधः वर्ण्यते, मुद्रणे तु तस्य हृदयस्य द्वैधम्; अतः वुल्गेटे रामस्य कठोरवचनं अन्तर्दुःखस्य फलम् इति व्याख्यायते। अगस्त्यस्य उपमा — अगस्त्यः विन्ध्यस्य वृद्धिं निरुध्य वातापीत्वलौ जित्वा दक्षिणां दिशं जीवलोकाय सुगमां कृतवान्; तथा रामः सीतां रावणस्य वशात् मोचितवान्। मृगीवत् उत्फुल्ले नेत्रे — विस्मयेन भयेन च विस्फारिते। ‘वानररक्षसां मध्ये’ इति — एतानि वचनानि सर्वेषां पुरतः उच्यन्ते, न एकान्ते। अतः तेषां प्रयोजनं सार्वजनिकम् — लोकस्य संशयस्य निवारणम्।

‘भद्रं ते, विदितः अस्तु — अयं यः रणपरिश्रमः सुहृदां वीर्यात् सुतीर्णः, सः त्वदर्थं मया न कृतः। वृत्तं रक्षता, सर्वतः अपवादं, प्रख्यातस्य आत्मवंशस्य न्यङ्गं च परिमार्जता मया कृतः। प्राप्तचारित्रसंदेहा त्वं मम प्रतिमुखे स्थिता नेत्रातुरस्य दीपः इव मे दृढं प्रतिकूला असि। तत् हे जनकात्मजे, अद्य त्वाम् अनुजाने, यथेष्टं गच्छ; हे भद्रे, एताः दश दिशः; मे त्वया कार्यं नास्ति। कुले जातः कः तेजस्वी पुमान् परगृहोषितां स्त्रियं सुहृल्लोभेन चेतसा पुनः आददीत? रावणस्य अङ्के परिक्लिष्टां, दुष्टेन चक्षुषा दृष्टां त्वां महत् कुलं व्यपदिशन् अहं कथं पुनः आददीय? यदर्थं त्वं मया निर्जिता, सः अयं यशः मया आसादितः; नास्ति मे त्वयि अभिष्वङ्गः; यथेष्टं गम्यताम्। हे भद्रे, इति कृतबुद्धिना मया अद्य एतत् व्याहृतम्; लक्ष्मणे वा भरते वा यथासुखं बुद्धिं कुरु। हे सीते, शत्रुघ्ने वा सुग्रीवे वा राक्षसे विभीषणे वा यथा सुखम् आत्मना मनः निवेशय। दिव्यरूपां मनोरमां त्वां स्वगृहे पर्यवस्थितां दृष्ट्वा रावणः चिरं न मर्षयेत।’ एतानि रामायणस्य कठोरतमानि वचनानि। रामः त्रीणि कारणानि वदति — वृत्तस्य रक्षणम्, अपवादस्य निवारणं, वंशस्य कलङ्कस्य परिमार्जनम्। ‘नेत्रातुरस्य दीपः’ इति उपमा — यथा नेत्ररोगिणः दीपप्रकाशः पीडाकरः, तथा संदिग्धचारित्रा पत्नी पत्युः दुःखकरी। ‘रावणो न मर्षयेत’ इति अन्तिमः तर्कः सीतायाः शुद्धतां प्रति संशयं प्रकटयति। व्याख्यातारः वदन्ति — रामः सीतायाः शुद्धतां जानाति, किन्तु लोकस्य पुरतः तस्याः परीक्षां प्रकटयितुम् इच्छति; अतः एव एतानि वचनानि। अग्रिमे सर्गे सीतायाः अग्निप्रवेशः, ततः अग्नेः साक्ष्यं च भविष्यति। २३.१ मुद्रणे ‘शत्रुघ्ने वाथ सुग्रीवे’, समीक्षिते ‘सुग्रीवे वानरेन्द्रे वा’। सीतायाः कृते एतत् वचनं रावणस्य सर्वेभ्यः तर्जनेभ्यः अपि दारुणतरम् — यतः शत्रोः वचनं सा सोढवती, प्रियस्य वचनं तु तस्याः हृदयं भिनत्ति। ‘लक्ष्मणे भरते वा बुद्धिं कुरु’ इति वचनं विशेषतः क्रूरम्; तत् सीतायाः पातिव्रत्यस्य अपमानः। तथापि कविः पूर्वं ‘हृदयं द्विधा’ इति उक्त्वा पाठकं स्मारयति यत् रामस्य अन्तःकरणं न कठोरम्।

ततः प्रियार्हश्रवणा, चिरस्य प्रियात् तत् अप्रियं वचनम् उपश्रुत्य, मानिनी सीता तदा रुदती भृशं बाष्पं मुमोच — गजेन्द्रस्य हस्तेन अभिहता वल्लरी इव। सा या सर्वदा प्रियवचनानि एव श्रोतुम् अर्हति, सा चिरकालानन्तरं प्रियात् एव अप्रियं श्रुतवती — अस्मिन् विरोधे एव तस्याः दुःखस्य तीव्रता। गजेन्द्रहस्ताभिहता लता इति उपमा — कोमला लता बलवता हस्तिशुण्डेन आहता कम्पते नमति च; तथा सीता। ‘मानिनी’ इति पदं तस्याः आत्मगौरवं सूचयति — अग्रिमे सर्गे सा रामस्य वचनानि सगौरवं प्रत्याख्यास्यति। अयं श्लोकः वंशस्थवृत्ते, सर्गस्य अन्ते।

పక్కన వినమ్రంగా నిలిచి ఉన్న ఆ మైథిలిని చూసి రాముడు తన హృదయంలోని భావాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టాడు — ‘భద్రా, రణరంగంలో శత్రువును జయించి ఇదిగో నిన్ను గెలుచుకున్నాను; పౌరుషంతో చేయవలసినదంతా నేను చేశాను. నా అసహనానికి అంతం చేరాను; నాకు జరిగిన అవమానం తుడిచివేయబడింది; అవమానాన్నీ శత్రువునూ నేను ఒకేసారి సంహరించాను. ఈరోజు నా పౌరుషం కనిపించింది, ఈరోజు నా శ్రమ సఫలమైంది, ఈరోజు నేను ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చాను, ఈరోజు నాకు నేను ప్రభువునయ్యాను. నేను లేనప్పుడు చంచలచిత్తుడైన రాక్షసుడు నిన్ను తీసుకువెళ్ళాడు — దైవం వల్ల కలిగిన ఆ దోషాన్ని మనుష్యుడనైన నేను జయించాను. పొందిన అవమానాన్ని తేజస్సుతో తుడిచివేయని అల్పబుద్ధికి మహత్తరమైన పౌరుషం ఉన్నా ఏమి ప్రయోజనం? హనుమంతుడు సముద్రాన్ని లంఘించడం, లంకను మర్దించడం — అతని ప్రశంసనీయమైన కర్మ ఈరోజు సఫలమైంది. యుద్ధంలో పరాక్రమించిన, హితమైన మంత్రాంగం చేసిన, సైన్యంతో కూడిన సుగ్రీవుని పరిశ్రమ ఈరోజు సఫలమైంది. గుణహీనుడైన సోదరుని విడిచి నా వద్దకు స్వయంగా వచ్చిన విభీషణుని పరిశ్రమ కూడా ఈరోజు సఫలమైంది.’ రాముని మొదటి మాట విజయఘోషణ, కాని అందులో సీత పట్ల స్నేహాన్ని తెలిపే ఒక్క మాట కూడా లేదు. అతడు ‘అమర్షం’, ‘ధర్షణ’, ‘అవమానం’ అన్న పదాలతో తన అవమానానికి చేసిన ప్రతీకారాన్ని వర్ణిస్తాడు — విజయం క్షత్రియుని మానరక్షణ, ప్రేమపూర్తి కాదు. ‘దైవసంపాదితః దోషః’ (దైవం వల్ల కలిగిన దోషం) — సీతాపహరణం దైవవశాత్తు జరిగింది, దానికి ప్రతీకారం పౌరుషంతో. హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని కృతజ్ఞతతో స్మరించడం రాముని న్యాయబుద్ధిని చూపిస్తుంది. ‘భద్రే’ అన్న సంబోధన కూడా లాంఛనప్రాయంగా ఉంది. తొమ్మిదవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నం (‘విభీషణస్య భక్తస్య’ — భక్తుడైన విభీషణుని — స్థానంలో ‘విభీషణస్య చ తథా’ — అలాగే విభీషణుని కూడా). రాముని మాటలు జాగ్రత్తగా కూర్చబడ్డాయి — అతడు ప్రతి సహాయకుని తోడ్పాటునూ లెక్కిస్తాడు, కాని సీత దుఃఖాన్ని గాని ఆమె ధైర్యాన్ని గాని ప్రస్తావించడు. ఈ మౌనమే తరువాతి కఠినవచనానికి భూమిక.

ఇలా మాట్లాడుతున్న రాముని ఆ మాట విని, లేడి కన్నుల వలె విప్పారిన కన్నులు గల సీత కన్నీళ్ళతో తడిసిపోయింది. సమీపంలో ఉన్న హృదయప్రియురాలైన ఆమెను చూస్తున్న రాజు రాముని హృదయం జనాపవాదభయంతో రెండుగా చీలిపోయింది. అతడు నల్లకలువ రేకుల వంటి కన్నులూ నల్లని ఉంగరాల జుట్టూ గల, సుందరి అయిన సీతతో వానరరాక్షసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు — ‘అవమానాన్ని తుడిచివేసే మనుష్యుడు ఏమి చేయాలో, అది మానాన్ని కోరే నేను రావణుని చంపి చేశాను. తపస్సుతో పవిత్రమైన మనస్సు గల అగస్త్యముని జీవలోకానికి దుర్గమమైన దక్షిణదిక్కును జయించినట్లు, నేను నిన్ను జయించాను.’ ఇక్కడ కవి రాముని అంతరంగ ద్వంద్వాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘జనాపవాదభయంతో హృదయం రెండుగా’. ఒకవైపు హృదయప్రియురాలైన పత్ని, మరొకవైపు లోకాపవాదం. రాముడు రాజు, అతని ఆచరణ ప్రజలకు ఆదర్శం; అందువల్ల పరగృహంలో నివసించిన పత్నిని స్వీకరించడం లోకంలో సందేహాన్ని పుట్టిస్తుందని అతని భయం. ఈ శ్లోకం (11) ప్రచలిత పాఠపు విశేషం — సమీక్షిత సంస్కరణలో అక్కడ ‘భూయః క్రోధోఽభ్యవర్తత’ (మళ్ళీ క్రోధం పొంగింది) అని రాముని క్రోధం వర్ణించబడుతుంది, ముద్రణలో మాత్రం అతని హృదయద్వైధం; అందువల్ల ప్రచలిత పాఠంలో రాముని కఠినవచనం అంతర్దుఃఖపు ఫలమని వ్యాఖ్యానించబడుతుంది. అగస్త్యుని ఉపమానం — అగస్త్యుడు వింధ్యపర్వతపు పెరుగుదలను అడ్డుకుని, వాతాపి ఇల్వలులను జయించి దక్షిణదిక్కును జీవలోకానికి సుగమం చేశాడు; అలాగే రాముడు సీతను రావణుని వశం నుండి విడిపించాడు. లేడి కన్నుల వలె విప్పారిన కన్నులు — విస్మయంతో భయంతో విస్ఫారితమైనవి. ‘వానరరాక్షసుల మధ్య’ — ఈ మాటలు అందరి ఎదుట పలకబడుతున్నాయి, ఏకాంతంలో కాదు. అందువల్ల వాటి ప్రయోజనం బహిరంగమైనది — లోకపు సందేహాన్ని నివారించడం.

‘నీకు శుభం కలుగుగాక, ఇది తెలుసుకో — మిత్రుల వీర్యంతో చక్కగా దాటిన ఈ యుద్ధపరిశ్రమను నేను నీ కోసం చేయలేదు. నా శీలాన్ని కాపాడుకుంటూ, అన్నివైపుల నుండి వచ్చే అపవాదాన్నీ, ప్రఖ్యాతమైన నా వంశానికి కలిగిన కళంకాన్నీ తుడిచివేస్తూ నేను ఇది చేశాను. శీలంపై సందేహం కలిగిన నీవు నా ఎదుట నిలిచి ఉండడం, కంటిజబ్బు గలవానికి దీపం వలె, నాకు మిక్కిలి ప్రతికూలంగా ఉంది. అందువల్ల జనకపుత్రీ, ఈరోజు నీకు అనుమతి ఇస్తున్నాను, నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు; భద్రా, ఇవిగో పది దిక్కులు; నీతో నాకు పనిలేదు. సత్కులంలో పుట్టిన ఏ తేజస్వి అయిన పురుషుడు పరగృహంలో నివసించిన స్త్రీని, స్నేహలోభంతో కూడిన మనస్సుతో, మళ్ళీ స్వీకరిస్తాడు? రావణుని ఒడిలో క్లేశం పొందిన, దుష్టదృష్టితో చూడబడిన నిన్ను, మహత్తరమైన నా కులాన్ని చెప్పుకుంటూ, నేను మళ్ళీ ఎలా స్వీకరించగలను? దేని కోసం నిన్ను జయించానో, ఆ కీర్తిని నేను పొందాను; నీపై నాకు ఆసక్తి లేదు; నీ ఇష్టం వచ్చిన చోటికి వెళ్ళు. భద్రా, నిశ్చయబుద్ధితో నేను ఈరోజు ఇది చెప్పాను; లక్ష్మణునిపై గాని భరతునిపై గాని నీకు సుఖమైనట్లు మనస్సు పెట్టుకో. సీతా, శత్రుఘ్నునిపై గాని, సుగ్రీవునిపై గాని, రాక్షసుడైన విభీషణునిపై గాని నీకు సుఖమైనట్లు మనస్సు నిలుపుకో. దివ్యరూపిణీ మనోహరీ అయిన నిన్ను తన ఇంట్లో ఉండగా చూసి రావణుడు చాలాకాలం సహించి ఉండడు.’ ఇవి రామాయణంలోని అత్యంత కఠినమైన మాటలు. రాముడు మూడు కారణాలు చెబుతాడు — శీలరక్షణ, అపవాదనివారణ, వంశకళంకాన్ని తుడిచివేయడం. ‘కంటిజబ్బు గలవానికి దీపం’ అన్న ఉపమానం — కంటిరోగికి దీపకాంతి బాధాకరమైనట్లు, శీలంపై సందేహం గల పత్ని పతికి దుఃఖకరం. ‘రావణుడు సహించి ఉండడు’ అన్న చివరి తర్కం సీత పవిత్రతపై సందేహాన్ని ప్రకటిస్తుంది. వ్యాఖ్యాతలు చెబుతారు — రామునికి సీత పవిత్రత తెలుసు, కాని లోకం ఎదుట ఆమె పరీక్షను ప్రకటించాలనుకుంటున్నాడు; అందుకే ఈ మాటలు. తరువాతి సర్గలో సీత అగ్నిప్రవేశమూ, తరువాత అగ్ని సాక్ష్యమూ జరుగుతాయి. 23.1 లో ముద్రణ ‘శత్రుఘ్నే వాథ సుగ్రీవే’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణ ‘సుగ్రీవే వానరేంద్రే వా’ (వానరేంద్రుడైన సుగ్రీవునిపై గాని) అని పఠిస్తాయి. సీతకు ఈ మాట రావణుని సమస్త బెదిరింపుల కంటే కూడా దారుణమైనది — ఎందుకంటే శత్రువు మాటను ఆమె సహించింది, కాని ప్రియుని మాట ఆమె హృదయాన్ని చీల్చుతుంది. ‘లక్ష్మణునిపై గాని భరతునిపై గాని మనస్సు పెట్టుకో’ అన్న మాట విశేషంగా క్రూరమైనది; అది సీత పాతివ్రత్యానికి అవమానం. అయినా కవి ఇంతకుముందే ‘హృదయం రెండుగా’ అని చెప్పి రాముని అంతఃకరణం కఠినమైనది కాదని పాఠకునికి గుర్తుచేస్తాడు.

అప్పుడు ఎల్లప్పుడూ ప్రియమైన మాటలు వినడానికే అర్హురాలైన, మానవతి అయిన సీత చాలాకాలం తరువాత ప్రియుని నుండి ఆ అప్రియమైన మాటను విని, ఏనుగురాజు తొండంతో కొట్టబడిన తీగ వలె, ఏడుస్తూ మిక్కిలి కన్నీరు కార్చింది. ఎల్లప్పుడూ ప్రియవచనాలు మాత్రమే వినడానికి అర్హురాలైన ఆమె చాలాకాలం తరువాత ప్రియుని నుండే అప్రియాన్ని వింది — ఈ విరోధంలోనే ఆమె దుఃఖపు తీవ్రత ఉంది. ఏనుగురాజు తొండంతో కొట్టబడిన తీగ అన్న ఉపమానం — కోమలమైన తీగ బలమైన ఏనుగుతొండం తగిలితే వణుకుతుంది, వంగిపోతుంది; సీత కూడా అలాగే. ‘మానినీ’ అన్న పదం ఆమె ఆత్మగౌరవాన్ని సూచిస్తుంది — తరువాతి సర్గలో ఆమె రాముని మాటలను గౌరవంతో ఖండిస్తుంది. ఈ శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో, సర్గ చివరలో ఉంది.

அருகில் பணிந்து நின்ற அந்த மைதிலியை நோக்கி, ராமன் தன் இதயத்தில் இருந்த கருத்தைச் சொல்லத் தொடங்கினான்: ‘நல்லவளே, போர்க்களத்தில் பகைவனை வென்று இதோ நீ மீட்கப்பட்டாய்; ஆண்மையால் எது செய்யப்பட வேண்டுமோ அது என்னால் செய்து முடிக்கப்பட்டது. என் பொறாமையின் முடிவை அடைந்துவிட்டேன்; தீண்டல் என்ற இழிவு துடைக்கப்பட்டது; அவமானமும் பகைவனும் என்னால் ஒருசேரக் கொல்லப்பட்டனர். இன்று என் ஆண்மை காணப்பட்டது, இன்று என் உழைப்பு பயன் பெற்றது, இன்று நான் சபதத்தைக் கடந்தவன், இன்று நான் எனக்கே உரிமையாளன். சஞ்சல மனமுடைய ராக்ஷசனால், நான் இல்லாதபோது நீ கொண்டு செல்லப்பட்டாய்; விதியால் நிகழ்த்தப்பட்ட அந்தக் குற்றம் மனிதனான என்னால் வெல்லப்பட்டது. அடைந்த அவமானத்தைத் தன் தேஜஸால் துடைக்காத அற்ப மனமுடையவனுக்குப் பெரும் ஆண்மையால்தான் என்ன பயன்? அனுமனின் கடல் தாண்டுதலும், இலங்கையை நசுக்கியதும் — அவனுடைய புகழத்தக்க செயல் இன்று பயன் பெற்றது. போரில் வீரம் காட்டி, நலமான ஆலோசனை சொன்ன, படையோடு கூடிய சுக்ரீவனின் உழைப்பு இன்று பயன் பெற்றது. குணமற்ற அண்ணனை விட்டுவிட்டுத் தானே என்னிடம் வந்த விபீஷணனின் உழைப்பும் இன்று பயன் பெற்றது.’ ராமனின் முதல் சொல் வெற்றியின் அறிவிப்பு; ஆனால் அதில் சீதை மீதான அன்பைப் பற்றிய ஒரு சொல்லும் இல்லை. அவன் ‘அமர்ஷ:’ — ‘பொறாமை’, ‘தர்ஷணா’ — ‘தீண்டல் என்ற இழிவு’, ‘அவமான:’ — ‘அவமானம்’ — என்ற சொற்களால் தனக்கு நேர்ந்த அவமானத்துக்கான பழி தீர்த்தலை வருணிக்கிறான் — வெற்றி க்ஷத்திரியனின் மானத்தைக் காப்பது, காதலின் நிறைவு அல்ல. ‘தைவஸம்பாதிதோ தோஷ:’ — ‘விதியால் நிகழ்த்தப்பட்ட குற்றம்’ — சீதை கவரப்பட்டது விதியால் நிகழ்ந்தது; அதற்கான பரிகாரம் ஆண்மையால். அனுமன், சுக்ரீவன், விபீஷணன் ஆகியோரை நன்றியோடு நினைவுகூர்வது ராமனின் நீதியுணர்வைக் காட்டுகிறது. ‘பத்ரே’ — ‘நல்லவளே’ — என்ற விளியும் சம்பிரதாயமானது போல் உள்ளது. ஒன்பதாவது சுலோகத்தின் முதல் அரைப்பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது (‘விபீஷணஸ்ய பக்தஸ்ய’ — ‘பக்தனான விபீஷணனின்’ — என்பதற்குப் பதிலாக ‘விபீஷணஸ்ய ச ததா’ — ‘அவ்வாறே விபீஷணனின்’). ராமனின் சொற்கள் கவனமாக அமைக்கப்பட்டவை — அவன் ஒவ்வொரு உதவியாளரின் பங்கையும் எண்ணுகிறான்; ஆனால் சீதையின் துயரத்தையோ அவளுடைய மன உறுதியையோ குறிப்பிடுவதில்லை. இந்த மௌனமே அடுத்து வரும் கடுஞ்சொல்லுக்குப் பின்னணி.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த ராமனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பெண் மானைப் போல விரிந்த கண்களுடைய சீதை கண்ணீரில் மூழ்கினாள். இதயத்துக்கு இனியவளான அவளை அருகே கண்டுகொண்டிருந்த அரசன் ராமனின் இதயம் மக்களின் பழிப்பு பற்றிய அச்சத்தால் இரண்டாகப் பிளந்தது. அவன் நீலோற்பல இதழ் போன்ற கண்களும், கருமையான சுருண்ட கூந்தலும், அழகிய இடையும் உடைய சீதையிடம் வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் நடுவே சொன்னான்: ‘இழிவைத் துடைக்கும் மனிதன் எதைச் செய்ய வேண்டுமோ அதை, மானத்தை விரும்பிய நான் ராவணனைக் கொன்று செய்தேன். தவத்தால் தூய்மையடைந்த உள்ளமுடைய அகஸ்திய முனிவரால், உயிருலகுக்கு அணுக முடியாததாக இருந்த தென்திசை வெல்லப்பட்டது போல, நீ என்னால் வெல்லப்பட்டாய்.’ இங்கே கவிஞர் ராமனின் உள்மனப் போராட்டத்தைத் தெளிவாகச் சொல்கிறார் — ‘மக்களின் பழிப்பு பற்றிய அச்சத்தால் இதயம் இரண்டானது’. ஒரு பக்கம் இதயத்துக்கு இனிய மனைவி, மறு பக்கம் உலகப் பழிப்பு. ராமன் அரசன்; அவனுடைய நடத்தை மக்களுக்கு முன்மாதிரி; ஆகவே பிறன் இல்லத்தில் வாழ்ந்த மனைவியை ஏற்றுக்கொள்வது உலகில் ஐயத்தை உண்டாக்கும் என்பது அவனுடைய அச்சம். இந்தச் சுலோகம் (11) வல்கேட் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பு — திறனாய்வுப் பதிப்பில் அங்கே ‘பூய: க்ரோதோ(அ)ப்யவர்தத’ — ‘மீண்டும் கோபம் எழுந்தது’ — என்று ராமனின் கோபம் வருணிக்கப்படுகிறது; அச்சுப் பதிப்பிலோ அவனுடைய இதயத்தின் இருமை; ஆகவே வல்கேட் பாடத்தில் ராமனின் கடுஞ்சொல் உள்ளத் துயரத்தின் விளைவு என்று விளக்கப்படுகிறது. அகஸ்தியரின் உவமை — அகஸ்தியர் விந்திய மலையின் வளர்ச்சியைத் தடுத்து, வாதாபி இல்வலன் ஆகியோரை வென்று, தென்திசையை உயிருலகுக்கு எளிதாக அணுகக் கூடியதாக்கினார்; அதுபோல ராமன் சீதையை ராவணனின் பிடியிலிருந்து விடுவித்தான். பெண் மானைப் போல விரிந்த கண்கள் — வியப்பாலும் அச்சத்தாலும் விரிந்தவை. ‘வானரரக்ஷஸாம் மத்யே’ — ‘வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் நடுவே’ — இந்தச் சொற்கள் தனிமையில் அல்ல, அனைவர் முன்னிலையிலும் சொல்லப்படுகின்றன. ஆகவே அவற்றின் நோக்கம் பொதுவானது — உலகின் ஐயத்தை நீக்குதல்.

‘உனக்கு மங்களம்; இது தெரியட்டும் — நண்பர்களின் வீரத்தால் நன்கு கடக்கப்பட்ட இந்தப் போர் உழைப்பு உனக்காக என்னால் செய்யப்படவில்லை. நல்லொழுக்கத்தைக் காத்து, எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் வரும் பழிப்பையும், புகழ்பெற்ற என் வம்சத்தின் களங்கத்தையும் துடைப்பதற்காகவே என்னால் செய்யப்பட்டது. ஒழுக்கம் பற்றிய ஐயத்துக்கு உள்ளான நீ என் முன்னே நிற்பது, கண்நோய் உள்ளவனுக்கு விளக்கைப் போல எனக்குக் கடுமையாக ஒவ்வாததாக இருக்கிறது. ஆகவே ஜனகனின் மகளே, இன்று உனக்கு அனுமதி தருகிறேன், விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்; நல்லவளே, இதோ பத்துத் திசைகள்; உன்னால் எனக்கு எந்தக் காரியமும் இல்லை. நல்ல குலத்தில் பிறந்த எந்தத் தேஜஸ்வியான ஆண், பிறன் இல்லத்தில் வாழ்ந்த பெண்ணை நட்பின் ஆசை கொண்ட மனத்தோடு மீண்டும் ஏற்றுக்கொள்வான்? ராவணனின் மடியில் துன்புற்ற, தீய கண்ணால் பார்க்கப்பட்ட உன்னை, பெரிய குலத்தைச் சொல்லிக்கொள்ளும் நான் எப்படி மீண்டும் ஏற்றுக்கொள்வேன்? எதற்காக நீ என்னால் மீட்கப்பட்டாயோ அந்தப் புகழ் என்னால் அடையப்பட்டுவிட்டது; உன்னிடம் எனக்குப் பற்று இல்லை; விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லலாம். நல்லவளே, இவ்வாறு உறுதியான முடிவோடு இன்று இதை நான் சொன்னேன்; லக்ஷ்மணனிடமோ பரதனிடமோ உன் விருப்பப்படி மனத்தைச் செலுத்து. சீதே, சத்ருக்னனிடமோ, சுக்ரீவனிடமோ, ராக்ஷசனான விபீஷணனிடமோ உன் விருப்பப்படி உன் மனத்தைச் செலுத்து. தெய்வீக அழகுடைய, மனம் கவரும் உன்னைத் தன் இல்லத்தில் இருக்கக் கண்டு ராவணன் நீண்ட காலம் பொறுத்திருக்க மாட்டான்.’ இவை ராமாயணத்தின் மிகக் கடுமையான சொற்கள். ராமன் மூன்று காரணங்களைச் சொல்கிறான் — நல்லொழுக்கத்தைக் காத்தல், பழிப்பை நீக்குதல், வம்சத்தின் களங்கத்தைத் துடைத்தல். ‘நேத்ராதுரஸ்ய தீப:’ — ‘கண்நோய் உள்ளவனுக்கு விளக்கு’ — என்ற உவமை — கண்நோயாளிக்கு விளக்கின் ஒளி வேதனை தருவது போல, ஒழுக்கம் ஐயத்துக்குள்ளான மனைவி கணவனுக்குத் துயரம் தருபவள். ‘ராவணன் பொறுத்திருக்க மாட்டான்’ என்ற இறுதி வாதம் சீதையின் தூய்மை மீதான ஐயத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. உரையாசிரியர்கள் சொல்கிறார்கள் — ராமன் சீதையின் தூய்மையை அறிவான்; ஆனால் உலகின் முன்னிலையில் அவளுடைய சோதனையை வெளிப்படுத்த விரும்புகிறான்; ஆகவேதான் இந்தச் சொற்கள். அடுத்த சர்க்கத்தில் சீதையின் அக்னிப் பிரவேசமும், பிறகு அக்னியின் சாட்சியும் நிகழும். 23.1 அச்சுப் பதிப்பில் ‘சத்ருக்னே வாத ஸுக்ரீவே’ — ‘சத்ருக்னனிடமோ, சுக்ரீவனிடமோ’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸுக்ரீவே வானரேந்த்ரே வா’ — ‘வானர அரசனான சுக்ரீவனிடமோ’. சீதைக்கு இந்தச் சொல் ராவணனின் எல்லா மிரட்டல்களையும்விடக் கொடியது — ஏனெனில் பகைவனின் சொல்லை அவள் பொறுத்துக்கொண்டாள்; அன்புக்குரியவனின் சொல்லோ அவளுடைய இதயத்தைப் பிளக்கிறது. ‘லக்ஷ்மணனிடமோ பரதனிடமோ மனத்தைச் செலுத்து’ என்ற சொல் தனிப்படக் கொடியது; அது சீதையின் கற்புக்கு அவமானம். இருந்தும் கவிஞர் முன்பே ‘இதயம் இரண்டானது’ என்று சொல்லி, ராமனின் உள்ளம் கடுமையானதல்ல என்று வாசகருக்கு நினைவூட்டுகிறார்.

பிறகு இனிய சொற்களைக் கேட்கவே தகுதியுடைய, மானமுடைய சீதை, நீண்ட காலத்துக்குப் பின் அன்புக்குரியவனிடமிருந்து அந்த விரும்பத்தகாத சொல்லைக் கேட்டு, அப்போது அழுதபடி பெருமளவில் கண்ணீர் உதிர்த்தாள் — யானைத் தலைவனின் துதிக்கையால் அடிபட்ட கொடியைப் போல. எப்போதும் இனிய சொற்களையே கேட்கத் தகுதியுடைய அவள், நீண்ட காலத்துக்குப் பின் அன்புக்குரியவனிடமிருந்தே விரும்பத்தகாததைக் கேட்டாள் — இந்த முரணிலேயே அவளுடைய துயரத்தின் கடுமை உள்ளது. யானைத் துதிக்கையால் அடிபட்ட கொடி என்ற உவமை — மென்மையான கொடி வலிய யானையின் துதிக்கையால் அடிபட்டு நடுங்கி வளைகிறது; அதுபோலச் சீதை. ‘மானினீ’ — ‘மானமுடையவள்’ — என்ற சொல் அவளுடைய தன்மானத்தைச் சுட்டுகிறது — அடுத்த சர்க்கத்தில் அவள் ராமனின் சொற்களுக்குப் பெருமிதத்தோடு மறுப்புச் சொல்வாள். இந்தச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில், சர்க்கத்தின் இறுதியில் உள்ளது.

ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಮ್ರಳಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೃದಯದೊಳಗಿನ ಭಾವವನ್ನು ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು: ‘ಭದ್ರೇ, ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವನ್ನು ಗೆದ್ದು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ; ಪೌರುಷದಿಂದ ಏನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಮಾಡಿ ಮುಗಿಸಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಅಸಹನೆಯ ಕೊನೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದೇನೆ; ಅಪಮಾನವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕಿದ್ದೇನೆ; ಅವಮಾನವನ್ನೂ ಶತ್ರುವನ್ನೂ ನಾನು ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಾಶಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಪೌರುಷ ಕಾಣಿಸಿತು, ಇಂದು ನನ್ನ ಶ್ರಮ ಸಫಲವಾಯಿತು, ಇಂದು ನಾನು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ, ಇಂದು ನಾನು ನನಗೆ ನಾನೇ ಒಡೆಯನಾದೆ. ನಾನಿಲ್ಲದಾಗ ಚಂಚಲಚಿತ್ತನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ನೀನು ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟೆ; ದೈವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ಆ ದೋಷವನ್ನು ಮನುಷ್ಯನಾದ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ. ತನಗಾದ ಅವಮಾನವನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ತೊಳೆದುಹಾಕದ ಅಲ್ಪಚೇತಸ್ಸಿನವನಿಗೆ ಮಹತ್ತಾದ ಪೌರುಷವಿದ್ದರೂ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ಹನುಮಂತನ ಸಮುದ್ರಲಂಘನ, ಲಂಕೆಯ ಮರ್ದನ — ಅವನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕಾರ್ಯ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರಿದ, ಹಿತವನ್ನು ಮಂತ್ರಾಲೋಚಿಸಿದ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಶ್ರಮ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ಗುಣಹೀನನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ತೊರೆದು ತಾನಾಗಿಯೇ ನನ್ನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಪರಿಶ್ರಮವೂ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು.’ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಮಾತು ವಿಜಯದ ಘೋಷಣೆ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ. ಅವನು ‘ಅಮರ್ಷ’ (ಅಸಹನೆ), ‘ಧರ್ಷಣಾ’ (ಅಪಮಾನ), ‘ಅವಮಾನ’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ತನ್ನ ಅಪಮಾನದ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಜಯವು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಮಾನದ ರಕ್ಷಣೆ, ಪ್ರೇಮದ ಪೂರ್ತಿಯಲ್ಲ. ‘ದೈವಸಂಪಾದಿತಃ ದೋಷಃ’ (ದೈವದಿಂದ ಉಂಟಾದ ದೋಷ) — ಸೀತಾಪಹರಣ ದೈವದಿಂದ ಆಯಿತು, ಅದರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಪೌರುಷದಿಂದ. ಹನುಮಂತ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣರನ್ನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಸ್ಮರಿಸುವುದು ರಾಮನ ನ್ಯಾಯಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಭದ್ರೇ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ಔಪಚಾರಿಕವೆಂಬಂತಿದೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ (‘ವಿಭೀಷಣಸ್ಯ ಭಕ್ತಸ್ಯ’ ಎಂಬುದರ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ವಿಭೀಷಣಸ್ಯ ಚ ತಥಾ’). ರಾಮನ ಮಾತುಗಳು ಎಚ್ಚರದಿಂದ ರಚಿತವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸಹಾಯಕನ ಕೊಡುಗೆಯನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಯ ದುಃಖದ ಅಥವಾ ಅವಳ ಧೈರ್ಯದ ಉಲ್ಲೇಖವನ್ನೇ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಮೌನವೇ ಮುಂದಿನ ಕಠೋರವಚನಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಳು. ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಅವಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಜ ರಾಮನ ಹೃದಯವು ಜನಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು. ನೈದಿಲೆಯ ದಳದಂತಹ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಕಪ್ಪು ಗುಂಗುರು ಕೂದಲಿನ, ಸುಂದರ ನಿತಂಬಗಳುಳ್ಳ ಸೀತೆಗೆ ಅವನು ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಪಮಾನವನ್ನು ತೊಳೆದುಹಾಕುವ ಮನುಷ್ಯನು ಏನು ಮಾಡಬೇಕೋ ಅದನ್ನು ಮಾನವನ್ನು ಬಯಸುವ ನಾನು ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ಮಾಡಿದ್ದೇನೆ. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪರಿಶುದ್ಧಾತ್ಮರಾದ ಅಗಸ್ತ್ಯಮುನಿಯು ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ದುರ್ಗಮವಾಗಿದ್ದ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಗೆದ್ದಂತೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ದ್ವಂದ್ವವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ಜನವಾದಭಯಾತ್ ಹೃದಯಂ ದ್ವಿಧಾ’ (ಜನಾಪವಾದದ ಭಯದಿಂದ ಹೃದಯ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು). ಒಂದೆಡೆ ಹೃದಯಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಪತ್ನಿ, ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಲೋಕಾಪವಾದ. ರಾಮನು ರಾಜ, ಅವನ ಆಚರಣೆ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆದರ್ಶ; ಆದ್ದರಿಂದ ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರೆ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಂಶಯ ಹುಟ್ಟೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಭಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕ (11) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ — ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ‘ಭೂಯಃ ಕ್ರೋಧಃ ಅಭ್ಯವರ್ತತ’ (ಮತ್ತೆ ಕ್ರೋಧವು ಉಕ್ಕಿತು) ಎಂದು ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅವನ ಹೃದಯದ ದ್ವಂದ್ವ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕಠೋರವಚನವು ಅಂತರಂಗದ ದುಃಖದ ಫಲವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರ ಉಪಮೆ — ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವಿಂಧ್ಯದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಡೆದು, ವಾತಾಪಿ-ಇಲ್ವಲರನ್ನು ಗೆದ್ದು, ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕನ್ನು ಜೀವಲೋಕಕ್ಕೆ ಸುಗಮವಾಗಿಸಿದರು; ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ವಶದಿಂದ ಬಿಡಿಸಿದನು. ಹೆಣ್ಣುಜಿಂಕೆಯಂತೆ ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಭಯದಿಂದಲೂ ಅರಳಿದವು. ‘ವಾನರರಕ್ಷಸಾಂ ಮಧ್ಯೇ’ (ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ) — ಈ ಮಾತುಗಳು ಏಕಾಂತದಲ್ಲಲ್ಲ, ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವುಗಳ ಉದ್ದೇಶ ಸಾರ್ವಜನಿಕ — ಲೋಕದ ಸಂಶಯದ ನಿವಾರಣೆ.

‘ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ, ಇದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿದಿರಲಿ — ಮಿತ್ರರ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ದಾಟಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ಯುದ್ಧಪರಿಶ್ರಮವನ್ನು ನಾನು ನಿನಗಾಗಿ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ನಡತೆಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾ, ಎಲ್ಲೆಡೆಯ ಅಪವಾದವನ್ನೂ, ಪ್ರಖ್ಯಾತವಾದ ನನ್ನ ವಂಶಕ್ಕೆ ಬಂದ ಕಳಂಕವನ್ನೂ ತೊಳೆದುಹಾಕುತ್ತಾ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದ ನೀನು ನನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ನಿಂತಿರುವಾಗ, ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗವುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೀಪದಂತೆ ನನಗೆ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲಳಾಗಿರುವೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಜನಕನ ಮಗಳೇ, ಇಂದು ನಿನಗೆ ಅನುಮತಿ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ, ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು; ಭದ್ರೇ, ಇವೇ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳು; ನಿನ್ನಿಂದ ನನಗೆ ಯಾವ ಕಾರ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಯಾವ ತೇಜಸ್ವಿ ಪುರುಷನು ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಸ್ನೇಹದ ಆಸೆಯ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿಯಾನು? ರಾವಣನ ತೊಡೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಲೇಶಪಟ್ಟ, ಅವನ ದುಷ್ಟ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಗುರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು, ನನ್ನ ಮಹಾಕುಲವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವ ನಾನು ಹೇಗೆ ಮತ್ತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿ? ಯಾವುದಕ್ಕಾಗಿ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಂಡೆನೋ ಆ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ; ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲ; ಇಷ್ಟಬಂದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು. ಭದ್ರೇ, ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಾನು ಇಂದು ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು. ಸೀತೆ, ಶತ್ರುಘ್ನನಲ್ಲಾಗಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಲ್ಲಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಸುಖವಾದಂತೆ ನಿನ್ನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸು. ದಿವ್ಯರೂಪಿಣಿಯಾದ, ಮನೋಹರಳಾದ ನೀನು ತನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಬಹುಕಾಲ ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಿರಲಾರನು.’ ಇವು ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳು. ರಾಮನು ಮೂರು ಕಾರಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಡತೆಯ ರಕ್ಷಣೆ, ಅಪವಾದದ ನಿವಾರಣೆ, ವಂಶದ ಕಳಂಕದ ಪರಿಮಾರ್ಜನೆ. ‘ನೇತ್ರಾತುರಸ್ಯ ದೀಪಃ’ (ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗವುಳ್ಳವನಿಗೆ ದೀಪ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕಣ್ಣಿನ ರೋಗಿಗೆ ದೀಪದ ಬೆಳಕು ಪೀಡಾಕರವಾಗಿರುವಂತೆ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಬಗ್ಗೆ ಸಂದೇಹವಿರುವ ಪತ್ನಿ ಪತಿಗೆ ದುಃಖಕರ. ‘ರಾವಣೋ ನ ಮರ್ಷಯೇತ’ (ರಾವಣನು ಸುಮ್ಮನಿದ್ದಿರಲಾರನು) ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ತರ್ಕವು ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಸಂಶಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಶುದ್ಧತೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಲೋಕದ ಮುಂದೆ ಅವಳ ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಈ ಮಾತುಗಳು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ, ಆಮೇಲೆ ಅಗ್ನಿಯ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ನಡೆಯಲಿವೆ. 23.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ಶತ್ರುಘ್ನೇ ವಾಥ ಸುಗ್ರೀವೇ’ ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇ ವಾನರೇಂದ್ರೇ ವಾ’. ಸೀತೆಗೆ ಈ ಮಾತು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ಬೆದರಿಕೆಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು ದಾರುಣ — ಏಕೆಂದರೆ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾತನ್ನು ಅವಳು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದಳು, ಆದರೆ ಪ್ರಿಯನ ಮಾತು ಅವಳ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾಗಲಿ ಭರತನಲ್ಲಾಗಲಿ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡು’ ಎಂಬ ಮಾತು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕ್ರೂರ; ಅದು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯಕ್ಕೆ ಅಪಮಾನ. ಆದರೂ ಕವಿಯು ಮೊದಲೇ ‘ಹೃದಯಂ ದ್ವಿಧಾ’ (ಹೃದಯ ಇಬ್ಭಾಗವಾಯಿತು) ಎಂದು ಹೇಳಿ, ರಾಮನ ಅಂತಃಕರಣ ಕಠೋರವಲ್ಲ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಪ್ರಿಯನಿಂದ ಆ ಅಪ್ರಿಯವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಮಾನಿನಿ ಸೀತೆ ಆಗ ಅಳುತ್ತಾ, ಗಜೇಂದ್ರನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿಯಂತೆ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದಳು. ಯಾವಾಗಲೂ ಪ್ರಿಯವಚನಗಳನ್ನೇ ಕೇಳಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ ಅವಳು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಪ್ರಿಯನಿಂದಲೇ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಕೇಳಿದಳು — ಈ ವಿರೋಧದಲ್ಲಿಯೇ ಅವಳ ದುಃಖದ ತೀವ್ರತೆ. ಗಜೇಂದ್ರನ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಬಳ್ಳಿ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೋಮಲವಾದ ಬಳ್ಳಿ ಬಲಿಷ್ಠ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನಡುಗುತ್ತದೆ, ಬಾಗುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಸೀತೆ. ‘ಮಾನಿನೀ’ ಎಂಬ ಪದವು ಅವಳ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವಳು ರಾಮನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಗೌರವದಿಂದ ಖಂಡಿಸುವಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ.

അരികിൽ കുനിഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന ആ മൈഥിലിയെ നോക്കി രാമൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിലുള്ള ഭാവം പറയാൻ തുടങ്ങി: ‘ഭദ്രേ, യുദ്ധക്കളത്തിൽ ശത്രുവിനെ ജയിച്ച് ഇതാ നിന്നെ ഞാൻ ജയിച്ചെടുത്തിരിക്കുന്നു; പൗരുഷംകൊണ്ടു ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ അതു ഞാൻ നിർവഹിച്ചു. എന്റെ അമർഷത്തിന്റെ അന്ത്യത്തിലെത്തി; ധർഷണം (എനിക്കേറ്റ അപമാനം) കഴുകിക്കളഞ്ഞു; അപമാനവും ശത്രുവും ഒരേസമയം ഞാൻ നശിപ്പിച്ചു. ഇന്ന് എന്റെ പൗരുഷം കാണപ്പെട്ടു, ഇന്ന് എന്റെ പ്രയത്നം സഫലമായി, ഇന്ന് ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി, ഇന്ന് ഞാൻ എനിക്കുതന്നെ നാഥനായി. ചഞ്ചലചിത്തനായ രാക്ഷസൻ, ഞാനില്ലാതിരുന്നപ്പോൾ നിന്നെ കൊണ്ടുപോയി; ദൈവം വരുത്തിയ ആ ദോഷം മനുഷ്യനായ ഞാൻ ജയിച്ചു. ലഭിച്ച അപമാനം തേജസ്സുകൊണ്ടു കഴുകിക്കളയാത്ത അല്പബുദ്ധിക്ക് എത്ര വലിയ പൗരുഷംകൊണ്ടും എന്തു പ്രയോജനം? ഹനുമാന്റെ സമുദ്രലംഘനവും ലങ്കാമർദനവും — അവന്റെ ആ പ്രശംസനീയമായ കർമം ഇന്നു സഫലമായി. യുദ്ധത്തിൽ പരാക്രമം കാണിച്ചും ഹിതം ഉപദേശിച്ചും സൈന്യത്തോടുകൂടിയ സുഗ്രീവന്റെ പരിശ്രമം ഇന്നു സഫലമായി. ഗുണമില്ലാത്ത സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിച്ച് സ്വയം എന്റെ അടുത്തുവന്ന വിഭീഷണന്റെ പരിശ്രമവും ഇന്നു സഫലമായി.’ രാമന്റെ ആദ്യവാക്ക് വിജയത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനമാണ്; എന്നാൽ അതിൽ സീതയോടുള്ള സ്നേഹത്തിന്റെ ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല. ‘അമർഷം’, ‘ധർഷണം’, ‘അപമാനം’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ അവൻ തനിക്കേറ്റ അപമാനത്തിന്റെ പ്രതികാരം വർണിക്കുന്നു — വിജയം ക്ഷത്രിയന്റെ മാനരക്ഷയാണ്, പ്രേമത്തിന്റെ പൂർത്തിയല്ല. ‘ദൈവസമ്പാദിതമായ ദോഷം’ — സീതാപഹരണം ദൈവത്താൽ സംഭവിച്ചു; അതിന്റെ പ്രതികാരം പൗരുഷംകൊണ്ട്. ഹനുമാനെയും സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും കൃതജ്ഞതയോടെ ഓർക്കുന്നത് രാമന്റെ ന്യായബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു. ‘ഭദ്രേ’ എന്ന സംബോധനപോലും ഔപചാരികമെന്നപോലെയാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് (‘വിഭീഷണസ്യ ഭക്തസ്യ’ — ഭക്തനായ വിഭീഷണന്റെ — എന്നതിനു പകരം ‘വിഭീഷണസ്യ ച തഥാ’ — അതുപോലെ വിഭീഷണന്റെയും). രാമന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രദ്ധാപൂർവം രചിച്ചവയാണ് — ഓരോ സഹായിയുടെയും സംഭാവന അവൻ എണ്ണിപ്പറയുന്നു; എന്നാൽ സീതയുടെ ദുഃഖമോ ധൈര്യമോ പരാമർശിക്കുന്നില്ല. ഈ മൗനംതന്നെയാണ് തുടർന്നുവരുന്ന കഠിനവാക്കുകളുടെ പശ്ചാത്തലം.

ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്ന രാമന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് മാൻപേടയെപ്പോലെ കണ്ണുകൾ വിടർന്ന സീത കണ്ണീരിൽ മുങ്ങി. ഹൃദയപ്രിയയായ അവളെ അരികിൽ കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്ന രാജാവായ രാമന്റെ ഹൃദയം ജനാപവാദഭയത്താൽ രണ്ടായി പിളർന്നു. താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളും കറുത്തു ചുരുണ്ട മുടിയുമുള്ള സുന്ദരിയായ സീതയോട് അവൻ വാനരരാക്ഷസരുടെ നടുവിൽവെച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ധർഷണത്തിനു പരിഹാരം ചെയ്യുന്ന ഒരു മനുഷ്യൻ ചെയ്യേണ്ടതെന്തോ, അതു മാനം ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞാൻ രാവണനെ കൊന്നു ചെയ്തു. തപസ്സിനാൽ ആത്മാവിനെ ശുദ്ധീകരിച്ച അഗസ്ത്യമുനി ജീവലോകത്തിന് ദുർഗമമായിരുന്ന തെക്കേ ദിക്കിനെ ജയിച്ചതുപോലെ, ഞാൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തു.’ ഇവിടെ കവി രാമന്റെ ആന്തരികദ്വന്ദ്വം വ്യക്തമായി പറയുന്നു — ‘ജനാപവാദഭയത്താൽ ഹൃദയം രണ്ടായി’. ഒരു വശത്ത് ഹൃദയപ്രിയയായ പത്നി, മറുവശത്ത് ലോകാപവാദം. രാമൻ രാജാവാണ്; അവന്റെ ആചരണം പ്രജകൾക്ക് ആദർശമാണ്; അതിനാൽ പരഗൃഹത്തിൽ വസിച്ച പത്നിയെ സ്വീകരിക്കുന്നത് ലോകത്തിൽ സംശയം ജനിപ്പിക്കും എന്നാണ് അവന്റെ ഭയം. ഈ ശ്ലോകം (11) വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ് — സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ അവിടെ ‘ഭൂയഃ ക്രോധോ'ഭ്യവർതത’ (വീണ്ടും ക്രോധം ഉയർന്നുവന്നു) എന്ന് രാമന്റെ ക്രോധമാണ് വർണിക്കപ്പെടുന്നത്; അച്ചടിയിലാകട്ടെ അവന്റെ ഹൃദയത്തിന്റെ ദ്വൈധം; അതിനാൽ വൾഗേറ്റിൽ രാമന്റെ കഠിനവാക്ക് ഉള്ളിലെ ദുഃഖത്തിന്റെ ഫലമായി വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. അഗസ്ത്യന്റെ ഉപമ — അഗസ്ത്യൻ വിന്ധ്യന്റെ വളർച്ച തടഞ്ഞ്, വാതാപിയെയും ഇല്വലനെയും ജയിച്ച്, തെക്കേ ദിക്കിനെ ജീവലോകത്തിനു സുഗമമാക്കി; അതുപോലെ രാമൻ സീതയെ രാവണന്റെ വശത്തുനിന്നു മോചിപ്പിച്ചു. മാൻപേടയെപ്പോലെ വിടർന്ന കണ്ണുകൾ — വിസ്മയത്താലും ഭയത്താലും വിടർന്നവ. ‘വാനരരാക്ഷസരുടെ നടുവിൽ’ — ഈ വാക്കുകൾ സ്വകാര്യമായല്ല, എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലാണ് പറയുന്നത്. അതിനാൽ അവയുടെ ഉദ്ദേശ്യം പൊതുവാണ് — ലോകത്തിന്റെ സംശയം നീക്കൽ.

‘നിനക്കു മംഗളം; അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക — സുഹൃത്തുക്കളുടെ വീര്യത്താൽ നന്നായി കടന്നുപോന്ന ഈ യുദ്ധപരിശ്രമം നിനക്കുവേണ്ടിയല്ല ഞാൻ ചെയ്തത്. സദാചാരം കാത്തുകൊണ്ടും, എല്ലാ വശത്തുനിന്നുമുള്ള അപവാദവും പ്രസിദ്ധമായ സ്വവംശത്തിനുണ്ടായ കളങ്കവും കഴുകിക്കളഞ്ഞുകൊണ്ടുമാണ് ഞാൻ ഇതു ചെയ്തത്. ചാരിത്ര്യത്തിൽ സംശയം വന്നുചേർന്ന നീ എന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ, കണ്ണുരോഗമുള്ളവനു ദീപമെന്നപോലെ, എനിക്കു കഠിനമായി പ്രതികൂലയാണ്. അതിനാൽ ജനകപുത്രീ, ഇന്നു ഞാൻ നിന്നെ അനുവദിക്കുന്നു; ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പോകുക; ഭദ്രേ, ഇതാ പത്തു ദിക്കുകളും; എനിക്കു നിന്നെക്കൊണ്ട് ഒരു കാര്യവുമില്ല. നല്ല കുലത്തിൽ ജനിച്ച ഏതു തേജസ്വിയായ പുരുഷനാണ് പരഗൃഹത്തിൽ വസിച്ച സ്ത്രീയെ, സ്നേഹലോഭമുള്ള മനസ്സോടെ, വീണ്ടും സ്വീകരിക്കുക? രാവണന്റെ മടിയിൽ ക്ലേശിച്ചവളും ദുഷ്ടദൃഷ്ടിയാൽ നോക്കപ്പെട്ടവളുമായ നിന്നെ, മഹത്തായ കുലത്തെ എടുത്തുപറയുന്ന ഞാൻ എങ്ങനെ വീണ്ടും സ്വീകരിക്കും? ഏതൊന്നിനുവേണ്ടിയാണോ ഞാൻ നിന്നെ ജയിച്ചെടുത്തത്, ആ യശസ്സ് ഞാൻ നേടിക്കഴിഞ്ഞു; എനിക്കു നിന്നിൽ ആസക്തിയില്ല; ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തേക്കു പൊയ്ക്കൊള്ളുക. ഭദ്രേ, ഉറച്ച തീരുമാനത്തോടെയാണ് ഞാൻ ഇന്ന് ഇതു പറഞ്ഞത്; ലക്ഷ്മണനിലോ ഭരതനിലോ ഇഷ്ടംപോലെ മനസ്സുവെക്കുക. സീതേ, ശത്രുഘ്നനിലോ സുഗ്രീവനിലോ രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനിലോ നിനക്കു സുഖമെന്നു തോന്നുന്നിടത്ത് സ്വയം മനസ്സുറപ്പിക്കുക. ദിവ്യരൂപിണിയും മനോരമയുമായ നീ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിൽ കഴിയുന്നതു കണ്ടിട്ട് രാവണൻ ഏറെക്കാലം അടങ്ങിയിരുന്നിരിക്കില്ല.’ രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും കഠിനമായ വാക്കുകളാണിവ. രാമൻ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ പറയുന്നു — സദാചാരത്തിന്റെ രക്ഷ, അപവാദത്തിന്റെ നിവാരണം, വംശത്തിനേറ്റ കളങ്കത്തിന്റെ പരിമാർജനം. ‘കണ്ണുരോഗമുള്ളവനു ദീപം’ എന്ന ഉപമ — കണ്ണുരോഗിക്കു ദീപപ്രകാശം വേദനയുണ്ടാക്കുന്നതുപോലെ, ചാരിത്ര്യത്തിൽ സംശയമുള്ള പത്നി ഭർത്താവിനു ദുഃഖം നൽകുന്നവളാണ്. ‘രാവണൻ അടങ്ങിയിരുന്നിരിക്കില്ല’ എന്ന അവസാനത്തെ യുക്തി സീതയുടെ ശുദ്ധിയിലുള്ള സംശയം പ്രകടമാക്കുന്നു. വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു — രാമൻ സീതയുടെ ശുദ്ധി അറിയുന്നുണ്ട്; എന്നാൽ ലോകത്തിന്റെ മുന്നിൽ അവളുടെ പരീക്ഷ വെളിപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഈ വാക്കുകൾ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സീതയുടെ അഗ്നിപ്രവേശവും പിന്നെ അഗ്നിയുടെ സാക്ഷ്യവും ഉണ്ടാകും. 23.1-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘ശത്രുഘ്നേ വാഥ സുഗ്രീവേ’ (ശത്രുഘ്നനിലോ സുഗ്രീവനിലോ) എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സുഗ്രീവേ വാനരേന്ദ്രേ വാ’ (വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനിലോ) എന്നുമാണ്. സീതയ്ക്ക് ഈ വാക്ക് രാവണന്റെ എല്ലാ ഭീഷണികളെക്കാളും ദാരുണമാണ് — കാരണം ശത്രുവിന്റെ വാക്ക് അവൾ സഹിച്ചു; പ്രിയന്റെ വാക്കാകട്ടെ അവളുടെ ഹൃദയം പിളർക്കുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണനിലോ ഭരതനിലോ മനസ്സുവെക്കുക’ എന്ന വാക്ക് വിശേഷിച്ചും ക്രൂരമാണ്; അത് സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ അപമാനമാണ്. എങ്കിലും നേരത്തെ ‘ഹൃദയം രണ്ടായി’ എന്നു പറഞ്ഞതിലൂടെ കവി വായനക്കാരനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, രാമന്റെ അന്തഃകരണം കഠിനമല്ല എന്ന്.

പിന്നെ പ്രിയവാക്കുകൾ മാത്രം കേൾക്കാൻ അർഹയായ, അഭിമാനിനിയായ സീത, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം പ്രിയനിൽനിന്ന് ആ അപ്രിയവാക്കു കേട്ട്, അപ്പോൾ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് ധാരധാരയായി കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു — ഗജേന്ദ്രന്റെ തുമ്പിക്കയ്യാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട വള്ളിയെപ്പോലെ. എപ്പോഴും പ്രിയവാക്കുകൾ മാത്രം കേൾക്കാൻ അർഹയായവൾ, ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം പ്രിയനിൽനിന്നുതന്നെ അപ്രിയം കേട്ടു — ഈ വൈരുധ്യത്തിലാണ് അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ തീവ്രത. ഗജേന്ദ്രന്റെ തുമ്പിക്കയ്യാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട വള്ളി എന്ന ഉപമ — ബലവാനായ ആനയുടെ തുമ്പിക്കയ്യാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട മൃദുവായ വള്ളി വിറയ്ക്കുകയും വളയുകയും ചെയ്യുന്നു; അതുപോലെ സീത. ‘മാനിനീ’ (അഭിമാനിനി) എന്ന പദം അവളുടെ ആത്മഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൾ രാമന്റെ വാക്കുകൾക്ക് അഭിമാനത്തോടെ മറുപടി നൽകും. ഈ ശ്ലോകം സർഗത്തിന്റെ അവസാനം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്.

Looking at Maithilī as she stood humbly at his side, Rāma began to speak what lay in his heart. “Here you are, good lady,” he said, “won back by me after I conquered the enemy on the field of battle. What a man's valour demanded, I have done. My wrath has run its course; the outrage has been wiped away, and the insult and the enemy have been destroyed together. Today my manhood has been seen, today my labour has borne fruit, today I have kept my vow and am my own master again. That the fickle-minded rākṣasa carried you off while I was away was a wrong that fate brought about, and I, a mere man, have overcome it. What good is great valour to a small-minded man who does not wipe out by his own might an insult he has suffered? Today Hanumān's glorious deed has borne fruit, his leap across the ocean and his ravaging of Laṅkā. Today the labour of Sugrīva and his army has borne fruit, for he fought bravely and counselled well. And today Vibhīṣaṇa's labour too has borne fruit, who left his worthless brother and came to me of his own accord.” Rāma's first words proclaim the victory, and yet there is not one word of affection for Sītā in them. With words like wrath, outrage and insult he describes the avenging of his own dishonour: the victory is the defence of a warrior's honour, not the fulfilment of love. Sītā's abduction was fate's doing; its remedy was a man's effort. His grateful mention of Hanumān, Sugrīva and Vibhīṣaṇa shows his sense of justice, but even the address “good lady” sounds formal. His words are carefully built: he counts up the contribution of every helper, yet says nothing of Sītā's suffering or her endurance, and that silence prepares the way for the harsh words that follow.

As Rāma spoke, Sītā's eyes opened wide like a doe's, in wonder and in fear, and filled with tears. And as the king looked at her standing near him, the beloved of his heart, his heart was torn in two for fear of what people would say. Here the poet states Rāma's inner conflict plainly: on one side his dearly loved wife, on the other the world's reproach. Rāma was a king whose conduct was the model for his people, and he feared that taking back a wife who had lived in another's house would raise doubts in the world. So, in the midst of the monkeys and rākṣasas, he spoke to Sītā, lovely, with eyes like lotus petals and dark curling hair: “What a man must do to wipe out an outrage, I have done by slaying Rāvaṇa, jealous as I am of my honour. I have won you back as the sage Agastya, made pure by his austerities, won the southern quarter that the living world could not enter.” Agastya had halted the Vindhya mountain's growth and conquered Vātāpi and Ilvala, opening the south to the world of the living; in the same way Rāma had freed Sītā from Rāvaṇa's power. Because Rāma's words were spoken before everyone, not in private, the reader understands that their purpose was public: to lay to rest the doubts of the world. On this reading Rāma's harsh words spring from inner pain.

“Blessings on you, but understand this,” he went on. “This labour of war, which I carried through by my friends' valour, was not undertaken for your sake. I did it to guard my good conduct, to wipe away the reproach that spread on every side and the stain on my famous line. Now that your character has fallen under suspicion, you stand before me as hateful to me as a lamp to a man with diseased eyes. So go, daughter of Janaka; I give you leave today to go wherever you like. Here are the ten directions, good lady; I have no use for you. What man of spirit, born in a noble family, would take back a woman who has lived in another man's house, just because he once loved her? How could I, who claim so great a lineage, take you back, when you have been mauled in Rāvaṇa's lap and he has looked at you with evil eyes? What I won you back for, my good name, I have regained. I have no attachment to you; go where you please. I say this, good lady, having made up my mind. Set your heart on Lakṣmaṇa or on Bharata, whichever you like; or on Śatrughna, or Sugrīva, or the rākṣasa Vibhīṣaṇa — fix your mind, Sītā, wherever you find happiness. For Rāvaṇa, seeing you so divinely beautiful and charming, living in his own house, would not have held back for long.” These are the harshest words in the Rāmāyaṇa. Rāma gives three reasons: to guard his conduct, to end the reproach, and to wipe the stain from his lineage. As lamplight pains a man whose eyes are diseased, so a wife whose character is in doubt brings pain to her husband. His last argument, that Rāvaṇa would not have restrained himself, shows open doubt of her purity, and telling her to turn to Lakṣmaṇa or Bharata is especially cruel, an insult to her faithfulness. The commentators say that Rāma knew Sītā was pure but wished to make her trial manifest before the world, and that this is why he spoke as he did; in the next sarga Sītā will enter the fire, and the Fire-god will bear witness for her. For Sītā these words were more dreadful than all Rāvaṇa's threats: an enemy's words she had endured, but the words of her beloved broke her heart. Yet by telling us earlier that Rāma's heart was torn in two, the poet reminds us that Rāma was not hard within.

Sītā, who deserved to hear only loving words, heard these unloving words from her beloved after so long a time, and, proud woman that she was, she wept bitterly, like a creeper struck down by the trunk of a great elephant. She who should always hear kind words heard unkind ones, and from the very man she loved, after so long a separation; in that contradiction lies the sharpness of her grief. The tender creeper, struck by the mighty trunk, trembles and bends, and so did Sītā. But the poet calls her proud, a word that tells of her self-respect, and in the next sarga she will answer Rāma's words with dignity.