महाप्राज्ञः प्लवङ्गमः सः हनूमान् अभिवाद्य सर्वधनुष्मतां वरं कमलपत्राक्षं रामम् उवाच — ‘यन्निमित्तः अयं सर्वः आरम्भः, यः च कर्मणां फलोदयः, तां शोकसंतप्तां देवीं मैथिलीं द्रष्टुम् अर्हसि। सा शोकसमाविष्टा बाष्पपर्याकुलेक्षणा मैथिली विजयं श्रुत्वा त्वां द्रष्टुम् अभिकांक्षति। पूर्वकात् प्रत्ययात् विश्वस्तया तया पर्याकुलेक्षणया अहम् उक्तः — ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति।’ एवं हनुमता उक्तः धर्मभृतां वरः रामः सहसा ध्यानम् आगच्छत्, ईषद्बाष्पपरिप्लुतः। सः दीर्घम् अभिनिःश्वस्य जगतीम् अवलोकयन् समीपे उपस्थितं मेघसंकाशं विभीषणम् उवाच। हनुमतः वचने ‘यन्निमित्तः अयम् आरम्भः’ इति स्मरणम् — सेतुबन्धः, युद्धं, रावणवधः — सर्वं सीतायाः कृते। अतः तस्याः दर्शनं सर्वस्य प्रयत्नस्य फलम्। ‘पूर्वकात् प्रत्ययात्’ इति — सुन्दरकाण्डे हनुमता दत्तेन अङ्गुलीयकेन सीतायाः विश्वासः उत्पन्नः; तेन एव विश्वासेन सा अद्य तं सन्देशं दत्तवती। रामस्य प्रतिक्रिया विचित्रा — सः हर्षेण न उत्प्लवते, अपि तु ध्यानमग्नः, अश्रुपूर्णनेत्रः, भूमिं पश्यन् निःश्वसिति। तस्य मनसि द्वन्द्वः — प्रियायाः दर्शनस्य इच्छा, लोकापवादस्य भयं च। समीक्षितसंस्करणे चतुर्थस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि कृतार्थं सहलक्ष्मणम्’ इति, मुद्रणे ‘द्रष्टुमिच्छामि भर्तारमिति पर्याकुलेक्षणा’। हनुमान् रामस्य हृदयं जानाति; अतः सः सीतायाः दुःखं, तस्याः उत्कण्ठां च विस्तरेण वर्णयति, येन रामः शीघ्रं तां द्रष्टुं प्रेरितः भवेत्। तस्य वचनेषु सीतायाः पक्षस्य समर्थनम् इव ध्वनिः। रामस्य ध्यानं तु सूचयति — सः केवलं पतिः न, अपि तु राजा; तस्य प्रत्येकं कर्म लोकः पश्यति, अतः सः सावधानः।

‘दिव्याङ्गरागां, दिव्याभरणभूषितां, शिरःस्नातां वैदेहीं सीताम् इह मा चिरम् उपस्थापय।’ एवं रामेण उक्तः विभीषणः त्वरमाणः अन्तःपुरं प्रविश्य स्वाभिः स्त्रीभिः सीतां अचोदयत्। ततः मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिः श्रीमान् विनीतः राक्षसेश्वरः विभीषणः महाभागां सीतां दृष्ट्वा उवाच — ‘हे वैदेहि, दिव्याङ्गरागा दिव्याभरणभूषिता यानम् आरोह; भद्रं ते; भर्ता त्वां द्रष्टुम् इच्छति।’ एवम् उक्ता वैदेही विभीषणं प्रत्युवाच — ‘हे राक्षसेश्वर, अस्नात्वा एव भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि।’ तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा विभीषणः प्रत्युवाच — ‘यथा भर्ता रामः आह, तत् तथा कर्तुम् अर्हसि।’ तस्य तत् वचनं श्रुत्वा पतिदेवता भर्तृभक्त्यावृता साध्वी मैथिली ‘तथा’ इति प्रत्यभाषत। ततः शिरःस्नातां प्रतिकर्मणा संयुक्तां महार्हाभरणोपेतां महार्हाम्बरधारिणीं सीतां दीप्तायां परार्ध्याम्बरसंवृतायां शिबिकायाम् आरोप्य बहुभिः रक्षोभिः गुप्तां विभीषणः आजहार। सः महात्मानं रामं ध्यानम् आस्थितं ज्ञात्वा अपि अभिगम्य प्रणतः प्रहृष्टः च ‘सीता प्राप्ता’ इति न्यवेदयत्। सीतायाः ‘अस्नात्वा द्रष्टुम् इच्छामि’ इति वचनं तस्याः उत्कण्ठां सूचयति — अलंकारः न, दर्शनम् एव तस्याः इष्टम्। किन्तु ‘यथा रामः आह’ इति श्रुत्वा सा तत्क्षणं स्वीकरोति — पतिदेवतायाः स्वभावः। नवमः श्लोकः (‘ततः सीतां महाभागां…’) वुल्गेटमात्रः। रामस्य आदेशे ‘मा चिरम्’ इति त्वरा — तस्य अपि उत्कण्ठा गूढा। मुद्रणे ‘परार्ध्याम्बरसंवृताम्’ (१५.१)। विभीषणस्य व्यवहारः विनीतः — सः सीतां ‘भद्रं ते’ इति आशीर्वचनेन सम्बोधयति, स्वस्त्रीभिः च तस्याः सेवां कारयति। सीतायाः अलंकरणं रामस्य आज्ञया — राज्ञः पत्नी राजोचितवेषेण एव सभायाम् आगच्छेत् इति तस्य आशयः स्यात्। शिबिका, वस्त्रावरणं, रक्षकाः — सर्वं राजकीयं गौरवम्। सीतायाः ‘तथेति’ इति एकपदम् उत्तरं तस्याः आज्ञापालनं दर्शयति — स्वेच्छां त्यक्त्वा पत्युः इच्छाम् अनुसरति। विभीषणः अपि ‘ध्यानमास्थितं ज्ञात्वा अपि’ रामं निवेदयति, यतः अस्य समाचारस्य महत्त्वम् अधिकम्।

रक्षोगृहे चिरोषितां ताम् आगताम् उपश्रुत्य शत्रुहा राघवः रोषं, हर्षं, दैन्यं च प्राप। ततः यानगतां सीतां सविमर्शं विचारयन् अहृष्टः राघवः विभीषणम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘हे सौम्य राक्षसाधिपते, नित्यं मद्विजये रत, वैदेही मे संनिकर्षं क्षिप्रं समभिगच्छतु।’ राघवस्य तत् वचनं श्रुत्वा धर्मवित् विभीषणः तत्र तूर्णम् उत्सारणं कारयामास। कञ्चुकोष्णीषिणः वेत्रझर्झरपाणयः पुरुषाः तान् योधान् उत्सारयन्तः समन्तात् परिचक्रमुः। ऋक्षाणां वानराणां राक्षसानां च वृन्दानि सर्वशः उत्सार्यमाणानि दूरम् उत्तस्थुः। तेषाम् उत्सार्यमाणानां वायुना उद्धूयमानस्य सागरस्य इव सुमहान् निःस्वनः अभूत्। समन्तात् जातसम्भ्रमान् उत्सार्यमाणान् तान् दृष्ट्वा राघवः दाक्षिण्यात् अमर्षात् च वारयामास। संरम्भात् चक्षुषा प्रदहन् इव रामः महाप्राज्ञं विभीषणं सोपालम्भम् इदं वचः अब्रवीत्। ‘रोषं हर्षं च दैन्यं च’ इति त्रयाणां विरुद्धानां भावानां युगपत् उदयः — प्रियायाः आगमनात् हर्षः, तस्याः परगृहवासात् रोषः, स्वस्य असहायावस्थायाः दैन्यम्। ‘सविमर्शं विचारयन्’ इति — सः लोकस्य दृष्टिं चिन्तयति। ‘अहृष्टः’ इति — अतीव महत्त्वपूर्णं पदम्; रामः प्रसन्नः न। उत्सारणं राजकुलस्त्रीणां रक्षणस्य सामान्यः आचारः, किन्तु रामः तत् न सहते — वानराः तस्य स्वजनाः, तेषां तिरस्कारः तस्य अप्रियः। सागरस्य उपमा — वानराणां ऋक्षाणां च विशालः समूहः, तस्य कोलाहलः वायुक्षुब्धस्य समुद्रस्य गर्जनम् इव। रामस्य ‘दाक्षिण्यम्’ — स्वसैनिकानां प्रति स्नेहः; ‘अमर्षः’ — तेषां तिरस्कारस्य असहनम्। ये तस्य कृते प्राणान् त्यक्तुं सज्जाः आसन्, ते अद्य दण्डैः निष्कास्यन्ते इति तस्य न रोचते। अस्मिन् भागे कविः रामस्य मानसिकं संघर्षं स्पष्टं न वदति, केवलं ‘अहृष्टः’, ‘रोषं हर्षं दैन्यम्’ इति पदैः सूचयति। पाठकः अनुमिनोति यत् किमपि अप्रियं भविष्यति।

‘मामनादृत्य किमर्थं त्वया अयं जनः क्लिश्यते? एनम् उद्वेगं निवर्तय; अयं जनः मम स्वजनः। न गृहाणि, न वस्त्राणि, न प्राकारः, न तिरस्क्रिया, न ईदृशाः राजसत्काराः स्त्रियाः आवरणम्; वृत्तम् एव स्त्रियाः आवरणम्। व्यसनेषु, कृच्छ्रेषु, युद्धेषु, स्वयंवरे, क्रतौ, विवाहे वा स्त्रियाः दर्शनं न दूष्यते। सा एषा विपद्गता, कृच्छ्रेण च समन्विता; विशेषतः मत्समीपे अस्याः दर्शने दोषः नास्ति। तस्मात् शिबिकां विसृज्य पद्भ्याम् एव अपसर्पतु; एते वनौकसः मम समीपे वैदेहीं पश्यन्तु।’ अत्र रामस्य वचनं द्विधा व्याख्यायते। एकतः तत् स्त्रीणां गौरवस्य उदात्तं सिद्धान्तं प्रकटयति — वस्त्राणि प्राकाराः च न, अपि तु चारित्रम् एव स्त्रियाः यथार्थं रक्षणम्। अपरतः तस्य आदेशः — ‘पद्भ्याम् एव आगच्छतु, सर्वे पश्यन्तु’ — अग्रिमस्य परीक्षायाः भूमिकां रचयति; सीतायाः चारित्र्यं सर्वेषां पुरतः प्रकटीभवतु इति तस्य आशयः इव। ‘मत्समीपे विशेषतः’ इति — पत्युः सान्निध्ये पत्न्याः दर्शनं सर्वथा निर्दोषम्। तिंशत्तमस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः वुल्गेटमात्रः, द्वितीयः समीक्षितात् भिन्नः (समीक्षिते ‘सीता पश्यतु मामेषा सुहृद्गणवृतं स्थितम्’)। अस्मिन् वचने रामस्य मनसि गूढः संघर्षः — सः सीतां सार्वजनिकरूपेण स्वीकर्तुं वा परीक्षितुं वा इच्छति। ‘व्यसनेषु’ इति सूचयति यत् सीता विपत्तौ, अतः सामान्याः नियमाः अत्र न प्रवर्तन्ते। स्वयंवरे, यज्ञे, विवाहे च स्त्रियः सर्वैः दृश्यन्ते इति लोकाचारः। एवं रामः शास्त्रेण लोकव्यवहारेण च स्वादेशं समर्थयति, न केवलं स्वेच्छया। किन्तु तस्य स्वरस्य कठोरता सर्वान् आश्चर्यचकितान् करोति।

एवं रामेण उक्तः सविमर्शः विभीषणः सीतां विनीतवत् रामस्य संनिकर्षम् उपानयत्। ततः रामस्य वाक्यं निशम्य लक्ष्मणः, सुग्रीवः, प्लवङ्गमः हनूमान् च भृशं व्यथिताः बभूवुः। अस्य कलत्रनिरपेक्षैः दारुणैः इङ्गितैः ते राघवं सीतायाम् अप्रीतम् इव तर्कयन्ति स्म। लज्जया स्वेषु गात्रेषु अवलीयमाना इव मैथिली विभीषणेन अनुगता भर्तारम् अभ्यवर्तत। विस्मयात्, प्रहर्षात्, स्नेहात् च पतिदेवता सौम्यतरानना सा भर्तुः सौम्यं मुखम् उदैक्षत। अथ सुचिरम् अदृष्टं प्रियस्य उदितपूर्णचन्द्रकान्तं वदनम् उदीक्ष्य सा मनःक्लमं समपनुदत्, विमलशशाङ्कनिभानना तदा आसीत्। अत्र द्वयोः दृष्ट्योः विरोधः — सीता स्नेहेन हर्षेण च पतिम् ईक्षते, रामस्य इङ्गितानि तु कलत्रनिरपेक्षाणि दारुणानि। लक्ष्मणादयः तत् अवगत्य व्यथिताः, किन्तु सीता अद्यापि तत् न जानाति — सा केवलं चिरात् दृष्टं प्रियमुखं पश्यति। ‘लज्जया अवलीयन्ती’ इति — सर्वेषां पुरतः पद्भ्याम् आगच्छन्ती सा स्वाङ्गेषु एव संकुचिता। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते — सीतायाः मुखस्य प्रसन्नता पूर्णचन्द्रेण उपमिता। अग्रिमे सर्गे अस्य प्रसन्नतायाः भङ्गः भविष्यति। समीक्षिते ६.१०२.०३४ (‘सा वस्त्रसंरुद्धमुखी … रुरोदासाद्य भर्तारमार्यपुत्रेति भाषिणी’) इति श्लोकः अत्र मुद्रणे नास्ति। ‘विस्मयात्’ इति — चिरकालानन्तरं पतिदर्शनं तस्याः कृते स्वप्नः इव; ‘प्रहर्षात्’ — विजयिनं पतिं दृष्ट्वा; ‘स्नेहात्’ — स्वाभाविकात् प्रेम्णः। त्रयः भावाः सीतायाः, त्रयः (रोषः, हर्षः, दैन्यम्) रामस्य — अस्य सर्गस्य रचनायां सममितिः दृश्यते। लक्ष्मणसुग्रीवहनुमतां व्यथा — ते रामस्य सर्वाधिकाः प्रियजनाः, तस्य भावान् च जानन्ति; तेषां चिन्ता अग्रिमस्य अप्रियस्य पूर्वसूचना।

మహాప్రాజ్ఞుడైన ఆ వానరుడు హనుమంతుడు సమస్తధనుర్ధారులలో శ్రేష్ఠుడూ కమలపత్రాక్షుడూ అయిన రామునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ ప్రయత్నమంతా ఎవరి కోసమో, కర్మల ఫలోదయం ఎవరో, శోకసంతప్తురాలైన ఆ దేవి మైథిలిని నీవు చూడాలి. శోకంలో మునిగి, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులు గల ఆ మైథిలి విజయవార్త విని నిన్ను చూడాలని కోరుతోంది. ఇంతకుముందు కలిగిన నమ్మకంతో విశ్వసించి, కలవరపడిన కన్నులతో ఆమె నాతో ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అని చెప్పింది.’ హనుమంతుడు ఇలా చెప్పగా ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడైన రాముడు అకస్మాత్తుగా ధ్యానంలో మునిగిపోయాడు, కొంచెం కన్నీళ్ళతో తడిసిపోయాడు. అతడు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి, నేలను చూస్తూ, సమీపంలో ఉన్న మేఘం వంటి విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు. హనుమంతుని మాటలో ‘ఈ ప్రయత్నమంతా ఎవరి కోసమో’ అన్న స్మరణ ఉంది — సేతుబంధం, యుద్ధం, రావణవధ — అంతా సీత కోసమే. అందువల్ల ఆమె దర్శనం సమస్తప్రయత్నపు ఫలం. ‘పూర్వకాత్ ప్రత్యయాత్’ (ఇంతకుముందు కలిగిన నమ్మకంతో) — సుందరకాండలో హనుమంతుడు ఇచ్చిన ఉంగరంతో సీతకు విశ్వాసం కలిగింది; ఆ విశ్వాసంతోనే ఆమె ఈరోజు ఆ సందేశం ఇచ్చింది. రాముని ప్రతిక్రియ విచిత్రమైనది — అతడు ఆనందంతో ఉప్పొంగడు, ధ్యానమగ్నుడై, కన్నీటితో నిండిన కన్నులతో, నేలను చూస్తూ నిట్టూరుస్తాడు. అతని మనస్సులో ద్వంద్వం — ప్రియురాలిని చూడాలన్న కోరిక, లోకాపవాదపు భయం. సమీక్షిత సంస్కరణలో నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో ‘కృతార్థుడైన, లక్ష్మణునితో కూడిన భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అని ఉంది, ముద్రణలో ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను అని కలవరపడిన కన్నులతో’ అని. హనుమంతునికి రాముని హృదయం తెలుసు; అందువల్ల అతడు సీత దుఃఖాన్నీ, ఆమె ఉత్కంఠనూ విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు — రాముడు త్వరగా ఆమెను చూడడానికి ప్రేరేపించబడాలని. అతని మాటలలో సీత పక్షాన్ని సమర్థిస్తున్నట్లు ధ్వని ఉంది. రాముని ధ్యానం మాత్రం సూచించేది — అతడు కేవలం పతి కాడు, రాజు కూడా; అతని ప్రతి కర్మనూ లోకం చూస్తుంది, అందువల్ల అతడు సావధానుడు.

‘దివ్యమైన అంగరాగం పూసుకుని, దివ్యాభరణాలతో అలంకరించుకుని, తలస్నానం చేసిన వైదేహి సీతను ఆలస్యం లేకుండా ఇక్కడికి తీసుకురా.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా విభీషణుడు త్వరపడుతూ అంతఃపురంలో ప్రవేశించి తన స్త్రీల ద్వారా సీతకు ఈ సంగతి తెలియజేశాడు. అప్పుడు తలపై చేతులు జోడించి, శ్రీమంతుడూ వినయశీలీ అయిన రాక్షసేశ్వరుడు విభీషణుడు మహాభాగ్యవతి అయిన సీతను చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘వైదేహీ, దివ్యాంగరాగం పూసుకుని దివ్యాభరణాలు ధరించి వాహనం ఎక్కు; నీకు శుభం కలుగుగాక; నీ భర్త నిన్ను చూడాలనుకుంటున్నాడు.’ ఇలా చెప్పబడిన వైదేహి విభీషణునికి ఇలా బదులిచ్చింది — ‘రాక్షసేశ్వరా, స్నానం చేయకుండానే భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను.’ ఆమె ఆ మాట విని విభీషణుడు బదులిచ్చాడు — ‘నీ భర్త రాముడు ఎలా చెప్పాడో అలాగే చేయాలి.’ అతని ఆ మాట విని పతియే దైవంగా భావించే, భర్తృభక్తితో నిండిన సాధ్వి మైథిలి ‘అలాగే’ అని బదులిచ్చింది. అప్పుడు తలస్నానం చేసి, అలంకరణతో కూడి, విలువైన ఆభరణాలూ విలువైన వస్త్రాలూ ధరించిన సీతను, మెరుస్తున్న, శ్రేష్ఠమైన వస్త్రాలతో కప్పబడిన పల్లకిపై ఎక్కించి, ఎందరో రాక్షసులు కాపలాగా ఉండగా విభీషణుడు తీసుకువచ్చాడు. మహాత్ముడైన రాముడు ధ్యానంలో ఉన్నాడని తెలిసి కూడా అతడు సమీపించి నమస్కరించి ఆనందంతో ‘సీత వచ్చింది’ అని విన్నవించాడు. సీత ‘స్నానం చేయకుండానే చూడాలనుకుంటున్నాను’ అన్న మాట ఆమె ఉత్కంఠను సూచిస్తుంది — అలంకారం కాదు, దర్శనమే ఆమెకు ఇష్టం. కాని ‘రాముడు ఎలా చెప్పాడో’ అని వినగానే ఆమె వెంటనే అంగీకరిస్తుంది — ఇది పతిదేవత స్వభావం. తొమ్మిదవ శ్లోకం (‘అప్పుడు మహాభాగ్యవతి అయిన సీతను…’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. రాముని ఆదేశంలో ‘మా చిరమ్’ (ఆలస్యం లేకుండా) అన్న త్వర ఉంది — అతని ఉత్కంఠ కూడా గూఢంగా ఉంది. ముద్రణలో ‘పరార్ధ్యాంబరసంవృతామ్’ (15.1) అని ఉంది. విభీషణుని ప్రవర్తన వినయపూర్వకమైనది — అతడు సీతను ‘నీకు శుభం కలుగుగాక’ అన్న ఆశీర్వచనంతో సంబోధిస్తాడు, తన స్త్రీలతో ఆమెకు సేవ చేయిస్తాడు. సీత అలంకరణ రాముని ఆజ్ఞ ప్రకారం జరిగింది — రాజపత్ని రాజోచితవేషంతోనే సభకు రావాలని అతని ఆశయం కావచ్చు. పల్లకి, వస్త్రావరణం, రక్షకులు — అంతా రాజోచిత గౌరవం. సీత ‘అలాగే’ అన్న ఒక్కమాట సమాధానం ఆమె ఆజ్ఞాపాలనను చూపిస్తుంది — తన ఇష్టాన్ని విడిచి పతి ఇష్టాన్ని అనుసరిస్తుంది. విభీషణుడు కూడా రాముడు ‘ధ్యానంలో ఉన్నాడని తెలిసి కూడా’ విన్నవిస్తాడు, ఎందుకంటే ఈ వార్తకు ప్రాముఖ్యం ఎక్కువ.

రాక్షసుని ఇంట్లో చాలాకాలం నివసించిన ఆమె వచ్చిందని విని శత్రుసంహారకుడైన రాఘవునికి రోషమూ, హర్షమూ, దైన్యమూ కలిగాయి. అప్పుడు వాహనంలో ఉన్న సీతను గురించి విమర్శపూర్వకంగా ఆలోచిస్తూ, సంతోషం లేని రాఘవుడు విభీషణునితో ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడవైన రాక్షసాధిపతీ, నిత్యమూ నా విజయంలో నిమగ్నుడవైనవాడా, వైదేహి త్వరగా నా సమీపానికి రావాలి.’ రాఘవుని ఆ మాట విని ధర్మజ్ఞుడైన విభీషణుడు అక్కడ వెంటనే జనులను తొలగింపజేశాడు. అంగీలూ తలపాగలూ ధరించి, చేతులలో బెత్తాలూ ఝర్ఝరాలూ (మ్రోగే దండాలు) పట్టుకున్న పురుషులు ఆ యోధులను తొలగిస్తూ అన్నివైపులా తిరిగారు. ఎలుగుబంట్ల, వానరుల, రాక్షసుల సమూహాలు అన్నివైపులా తొలగించబడుతూ దూరంగా వెళ్ళి నిలిచాయి. తొలగించబడుతున్న వారి నుండి గాలికి ఎగసిపడే సముద్రపు ఘోష వంటి మహానాదం పుట్టింది. అన్నివైపులా కలవరపడుతూ తొలగించబడుతున్న వారిని చూసి రాఘవుడు దాక్షిణ్యంతో, అసహనంతో ఆ పనిని ఆపించాడు. రోషంతో కంటిచూపుతో దహిస్తున్నట్లుగా రాముడు మహాప్రాజ్ఞుడైన విభీషణునితో నిష్ఠురంగా ఈ మాట అన్నాడు. ‘రోషమూ హర్షమూ దైన్యమూ’ — ఈ మూడు విరుద్ధభావాలు ఒకేసారి ఉదయించాయి — ప్రియురాలి రాక వల్ల హర్షం, ఆమె పరగృహంలో నివసించినందువల్ల రోషం, తన నిస్సహాయావస్థ వల్ల దైన్యం. ‘సవిమర్శం విచారయన్’ — అతడు లోకదృష్టిని గురించి ఆలోచిస్తున్నాడు. ‘అహృష్టః’ (సంతోషం లేనివాడు) — అత్యంత ముఖ్యమైన పదం; రాముడు ప్రసన్నంగా లేడు. జనులను తొలగించడం రాజకులస్త్రీల రక్షణకు సాధారణ ఆచారం, కాని రాముడు దానిని సహించడు — వానరులు అతని స్వజనులు, వారిని తిరస్కరించడం అతనికి అప్రియం. సముద్రపు ఉపమానం — వానరుల ఎలుగుబంట్ల విశాలసమూహం, దాని కోలాహలం గాలికి క్షోభించిన సముద్రపు గర్జన వంటిది. రాముని ‘దాక్షిణ్యం’ — తన సైనికులపై స్నేహం; ‘అమర్షం’ — వారి తిరస్కారాన్ని సహించలేకపోవడం. తన కోసం ప్రాణాలు విడవడానికి సిద్ధపడినవారు ఈరోజు బెత్తాలతో తరిమివేయబడడం అతనికి నచ్చలేదు. ఈ భాగంలో కవి రాముని మానసికసంఘర్షణను స్పష్టంగా చెప్పడు, ‘అహృష్టః’, ‘రోషం హర్షం దైన్యం’ అన్న పదాలతో మాత్రమే సూచిస్తాడు. ఏదో అప్రియమైనది జరగబోతోందని పాఠకుడు ఊహిస్తాడు.

‘నన్ను లెక్కచేయకుండా ఈ జనాన్ని నీవు ఎందుకు బాధపెడుతున్నావు? ఈ ఉద్వేగాన్ని ఆపు; ఈ జనం నా స్వజనం. ఇళ్ళు గాని, వస్త్రాలు గాని, ప్రాకారం గాని, తెరలు గాని, ఇలాంటి రాజసత్కారాలు గాని స్త్రీకి ఆవరణం (రక్షణ) కావు; సచ్ఛీలమే స్త్రీకి ఆవరణం. ఆపదలలో, కష్టాలలో, యుద్ధాలలో, స్వయంవరంలో, యజ్ఞంలో, వివాహంలో స్త్రీని చూడడం దోషం కాదు. ఈమె ఆపదలో ఉంది, కష్టంతో కూడి ఉంది; ముఖ్యంగా నా సమీపంలో ఈమెను చూడడంలో దోషం లేదు. అందువల్ల పల్లకిని విడిచి కాలినడకనే ఇక్కడికి రావాలి; ఈ వనవాసులు నా సమీపంలో వైదేహిని చూడాలి.’ ఇక్కడ రాముని మాట రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడుతుంది. ఒకవైపు అది స్త్రీగౌరవానికి సంబంధించిన ఉదాత్తసిద్ధాంతాన్ని ప్రకటిస్తుంది — వస్త్రాలూ ప్రాకారాలూ కాదు, శీలమే స్త్రీకి యథార్థరక్షణ. మరొకవైపు అతని ఆదేశం — ‘కాలినడకనే రావాలి, అందరూ చూడాలి’ — రాబోయే పరీక్షకు భూమిక రచిస్తుంది; సీత శీలం అందరి ఎదుట ప్రకటం కావాలని అతని ఆశయం అన్నట్లుంది. ‘ముఖ్యంగా నా సమీపంలో’ — పతి సాన్నిధ్యంలో పత్నిని చూడడం పూర్తిగా నిర్దోషం. ముప్పైవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, రెండవది సమీక్షిత సంస్కరణ నుండి భిన్నం (సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సీతా పశ్యతు మామ్ ఏషా సుహృద్గణవృతం స్థితమ్’ — మిత్రగణంతో చుట్టుముట్టబడి నిలిచిన నన్ను ఈ సీత చూడుగాక). ఈ మాటలో రాముని మనస్సులో గూఢమైన సంఘర్షణ ఉంది — అతడు సీతను బహిరంగంగా స్వీకరించాలనుకుంటున్నాడో పరీక్షించాలనుకుంటున్నాడో. ‘వ్యసనేషు’ (ఆపదలలో) అన్నది సూచించేది — సీత ఆపదలో ఉంది, అందువల్ల సాధారణ నియమాలు ఇక్కడ వర్తించవు. స్వయంవరంలో, యజ్ఞంలో, వివాహంలో స్త్రీలు అందరికీ కనిపిస్తారన్నది లోకాచారం. ఇలా రాముడు తన ఆదేశాన్ని శాస్త్రంతో లోకవ్యవహారంతో సమర్థిస్తున్నాడు, కేవలం తన ఇష్టంతో కాదు. కాని అతని స్వరంలోని కాఠిన్యం అందరినీ ఆశ్చర్యపరుస్తుంది.

రాముడు ఇలా చెప్పగా విమర్శతో కూడిన విభీషణుడు సీతను వినయంగా రాముని సమీపానికి తీసుకువచ్చాడు. అప్పుడు రాముని మాట విని లక్ష్మణుడూ, సుగ్రీవుడూ, వానరుడైన హనుమంతుడూ మిక్కిలి వ్యథ చెందారు. భార్యపై ఆపేక్ష లేని అతని దారుణమైన సంకేతాలతో వారు రాఘవుడు సీతపై అప్రీతితో ఉన్నట్లు ఊహించారు. సిగ్గుతో తన అవయవాలలోనే ముడుచుకుపోతున్నట్లుగా మైథిలి విభీషణుడు వెంటరాగా భర్తను సమీపించింది. విస్మయంతో, ఆనందంతో, స్నేహంతో, పతియే దైవంగా భావించే, మరింత సౌమ్యమైన ముఖం గల ఆమె భర్త సౌమ్యమైన ముఖాన్ని చూసింది. అప్పుడు చాలాకాలంగా చూడని, ఉదయించిన పూర్ణచంద్రుని కాంతి గల ప్రియుని ముఖాన్ని చూసి ఆమె మనోవేదనను తొలగించుకుంది; అప్పుడు ఆమె నిర్మలచంద్రుని వంటి ముఖం గలదైంది. ఇక్కడ రెండు దృష్టుల మధ్య విరోధం — సీత స్నేహంతో ఆనందంతో పతిని చూస్తోంది, రాముని సంకేతాలు మాత్రం భార్యపై ఆపేక్ష లేనివీ దారుణమైనవీ. లక్ష్మణాదులు దానిని గ్రహించి వ్యథ చెందారు, కాని సీతకు అది ఇంకా తెలియదు — ఆమె చాలాకాలం తరువాత చూసిన ప్రియుని ముఖాన్ని మాత్రమే చూస్తోంది. ‘సిగ్గుతో ముడుచుకుపోతూ’ — అందరి ఎదుట కాలినడకన వస్తున్న ఆమె తన అవయవాలలోనే సంకోచించిపోయింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో ఉంది — సీత ముఖప్రసన్నత పూర్ణచంద్రునితో పోల్చబడింది. తరువాతి సర్గలో ఈ ప్రసన్నత భగ్నమవుతుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.102.034 శ్లోకం (‘సా వస్త్రసంరుద్ధముఖీ … రురోదాసాద్య భర్తారమ్ ఆర్యపుత్రేతి భాషిణీ’ — వస్త్రంతో ముఖం కప్పుకున్న ఆమె … భర్తను సమీపించి ‘ఆర్యపుత్రా’ అంటూ ఏడ్చింది) ఇక్కడ ముద్రణలో లేదు. ‘విస్మయాత్’ — చాలాకాలం తరువాత పతిదర్శనం ఆమెకు కలలా ఉంది; ‘ప్రహర్షాత్’ — విజయుడైన పతిని చూసి; ‘స్నేహాత్’ — సహజమైన ప్రేమ వల్ల. మూడు భావాలు సీతవి, మూడు (రోషం, హర్షం, దైన్యం) రామునివి — ఈ సర్గ రచనలో సమతుల్యత కనిపిస్తుంది. లక్ష్మణ సుగ్రీవ హనుమంతుల వ్యథ — వారు రామునికి అత్యంత ప్రియజనులు, అతని భావాలు వారికి తెలుసు; వారి చింత రాబోయే అప్రియానికి పూర్వసూచన.

பேரறிவுடைய அந்த வானரன் அனுமன் வணங்கி, வில்லாளிகள் அனைவரிலும் சிறந்தவனும், தாமரை இதழ் போன்ற கண்களுடையவனுமான ராமனிடம் சொன்னான்: ‘எவளுக்காக இந்த முயற்சி முழுவதும் தொடங்கப்பட்டதோ, எவளே எல்லாச் செயல்களின் பயனின் மலர்ச்சியோ, சோகத்தால் வெந்த அந்தத் தேவி மைதிலியை நீ காண வேண்டும். சோகத்தில் மூழ்கி, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு இருக்கும் அந்த மைதிலி வெற்றியைக் கேட்டு உன்னைக் காண விரும்புகிறாள். முன்பு ஏற்பட்ட நம்பிக்கையால் என்னிடம் நம்பிக்கை கொண்ட, கலங்கிய கண்களுடைய அவள் என்னிடம், “கணவனைக் காண விரும்புகிறேன்” என்று சொன்னாள்.’ அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும், தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்த ராமன் திடீரென ஆழ்ந்த சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான்; கண்கள் சற்றுக் கண்ணீரால் நனைந்தன. அவன் நீண்ட பெருமூச்சு விட்டு, தரையை நோக்கியபடி, அருகில் நின்ற மேகம் போன்ற விபீஷணனிடம் சொன்னான். அனுமனின் சொல்லில் ‘யந்நிமித்தோ(அ)யம் ஆரம்ப:’ — ‘எவளுக்காக இந்த முயற்சி’ — என்ற நினைவூட்டல் — அணை கட்டுதல், போர், ராவண வதம் — அனைத்தும் சீதைக்காகவே. ஆகவே அவளைக் காண்பது எல்லா முயற்சியின் பயன். ‘பூர்வகாத் ப்ரத்யயாத்’ — ‘முன்பு ஏற்பட்ட நம்பிக்கையால்’ — சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் தந்த கணையாழியால் சீதைக்கு நம்பிக்கை உண்டானது; அதே நம்பிக்கையால் அவள் இன்று அவனிடம் அந்தச் செய்தியைத் தந்தாள். ராமனின் எதிர்வினை விந்தையானது — அவன் மகிழ்ச்சியால் துள்ளுவதில்லை; மாறாக ஆழ்ந்த சிந்தனையில் மூழ்கி, கண்ணீர் நிறைந்த கண்களோடு, தரையை நோக்கிப் பெருமூச்சு விடுகிறான். அவன் மனத்தில் இருமனப் போராட்டம் — அன்புக்குரியவளைக் காணும் விருப்பம், உலகப் பழிப்பு பற்றிய அச்சம். திறனாய்வுப் பதிப்பில் நான்காவது சுலோகத்தின் பின்னரைப் பகுதியில் ‘பர்தாரம் த்ரஷ்டும் இச்சாமி கிருதார்த்தம் ஸஹலக்ஷ்மணம்’ — ‘காரியம் நிறைவேறிய, லக்ஷ்மணனோடு கூடிய கணவனைக் காண விரும்புகிறேன்’ — என்று உள்ளது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘த்ரஷ்டுமிச்சாமி பர்தாரமிதி பர்யாகுலேக்ஷணா’ — ‘கணவனைக் காண விரும்புகிறேன் என்று கலங்கிய கண்களோடு’. அனுமன் ராமனின் இதயத்தை அறிவான்; ஆகவே ராமன் அவளை விரைவில் காணத் தூண்டப்படும்படி சீதையின் துயரத்தையும் ஆவலையும் விரிவாக வருணிக்கிறான். அவனுடைய சொற்களில் சீதையின் பக்கத்தை ஆதரிப்பது போன்ற தொனி உள்ளது. ராமனின் ஆழ்ந்த சிந்தனையோ, அவன் கணவன் மட்டுமல்லன், அரசனும் ஆவான் என்று சுட்டுகிறது; அவனுடைய ஒவ்வொரு செயலையும் உலகம் காண்கிறது; ஆகவே அவன் எச்சரிக்கையாக இருக்கிறான்.

‘தெய்வீகச் சந்தனப் பூச்சோடு, தெய்வீக அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, தலைமுழுகிய வைதேகி சீதையைத் தாமதமின்றி இங்கே அழைத்து வா.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும் விபீஷணன் விரைந்து அந்தப்புரத்துக்குள் நுழைந்து, தன் பெண்கள் மூலம் சீதையைத் தூண்டினான். பிறகு தலைமேல் கைகூப்பியபடி, திருவுடைய, பணிவுடைய ராக்ஷசேஸ்வரன் விபீஷணன் பெரும் பேறுடைய சீதையைக் கண்டு சொன்னான்: ‘வைதேகி, தெய்வீகச் சந்தனம் பூசி, தெய்வீக அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டு வாகனத்தில் ஏறு; உனக்கு மங்களம்; உன் கணவன் உன்னைக் காண விரும்புகிறான்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட வைதேகி விபீஷணனுக்கு மறுமொழி சொன்னாள்: ‘ராக்ஷசேஸ்வரா, நீராடாமலேயே கணவனைக் காண விரும்புகிறேன்.’ அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு விபீஷணன் மறுமொழி சொன்னான்: ‘உன் கணவன் ராமன் சொன்னபடியே அதைச் செய்ய வேண்டும்.’ அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்ட, கணவன் மீதான பக்தியால் சூழப்பட்ட, நல்லவளான மைதிலி ‘அப்படியே’ என்று மறுமொழி சொன்னாள். பிறகு தலைமுழுகி, அலங்காரம் செய்யப்பட்டு, விலையுயர்ந்த அணிகலன்களோடு, விலையுயர்ந்த ஆடைகளை அணிந்திருந்த சீதையை, ஒளிர்வதும் மிகச் சிறந்த ஆடைகளால் மூடப்பட்டதுமான பல்லக்கில் ஏற்றி, பல ராக்ஷசர்களால் காக்கப்பட்டவளாக விபீஷணன் அழைத்து வந்தான். மகாத்மாவான ராமன் ஆழ்ந்த சிந்தனையில் இருப்பதை அறிந்தும் அவன் அருகே சென்று வணங்கி, மிகவும் மகிழ்ந்து, ‘சீதை வந்துவிட்டாள்’ என்று தெரிவித்தான். சீதையின் ‘நீராடாமலேயே காண விரும்புகிறேன்’ என்ற சொல் அவளுடைய ஆவலைச் சுட்டுகிறது — அலங்காரம் அல்ல, காண்பதே அவள் விருப்பம். ஆனால் ‘ராமன் சொன்னபடி’ என்று கேட்டதும் அவள் அக்கணமே ஏற்றுக்கொள்கிறாள் — கணவனைத் தெய்வமாகக் கொண்டவளின் இயல்பு. ஒன்பதாவது சுலோகம் (‘தத: ஸீதாம் மஹாபாகாம்…’ — ‘பிறகு பெரும் பேறுடைய சீதையை…’) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ராமனின் ஆணையில் ‘மா சிரம்’ — ‘தாமதமின்றி’ — என்ற விரைவு — அவனுடைய ஆவலும் மறைந்திருக்கிறது. அச்சுப் பதிப்பில் ‘பரார்த்யாம்பரஸம்வ்ருதாம்’ (15.1). விபீஷணனின் நடத்தை பணிவானது — அவன் சீதையை ‘பத்ரம் தே’ — ‘உனக்கு மங்களம்’ — என்ற ஆசிமொழியால் விளிக்கிறான்; தன் பெண்கள் மூலம் அவளுக்குப் பணிவிடை செய்விக்கிறான். சீதையின் அலங்காரம் ராமனின் ஆணைப்படி — அரசனின் மனைவி அரசுக்குத் தகுந்த கோலத்திலேயே அவைக்கு வர வேண்டும் என்பது அவனுடைய கருத்தாக இருக்கலாம். பல்லக்கு, ஆடை மறைப்பு, காவலர்கள் — அனைத்தும் அரச மரியாதை. சீதையின் ‘ததேதி’ — ‘அப்படியே’ — என்ற ஒற்றைச் சொல் மறுமொழி அவளுடைய கீழ்ப்படிதலைக் காட்டுகிறது — தன் விருப்பத்தை விட்டுக் கணவனின் விருப்பத்தைப் பின்பற்றுகிறாள். விபீஷணனும் ‘ஆழ்ந்த சிந்தனையில் இருப்பதை அறிந்தும்’ ராமனிடம் தெரிவிக்கிறான்; ஏனெனில் இந்தச் செய்தியின் முக்கியத்துவம் மிகுதியானது.

ராக்ஷசனின் இல்லத்தில் நீண்ட காலம் வாழ்ந்திருந்த அவள் வந்திருப்பதைக் கேட்டு, பகைவரை அழிக்கும் ராகவன் கோபம், மகிழ்ச்சி, துயரம் ஆகியவற்றை அடைந்தான். பிறகு வாகனத்தில் வந்திருந்த சீதையைப் பற்றி ஆழ்ந்து சிந்தித்தபடி, மகிழ்ச்சியற்றவனாக ராகவன் விபீஷணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இனியவனே, ராக்ஷசர்களின் அதிபதியே, எப்போதும் என் வெற்றியில் ஈடுபட்டவனே, வைதேகி விரைவாக என் அருகே வரட்டும்.’ ராகவனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தர்மம் அறிந்த விபீஷணன் அங்கே விரைவாகக் கூட்டத்தை விலக்கச் செய்தான். சட்டையும் தலைப்பாகையும் அணிந்து, பிரம்புகளையும் ஜால்ராக்களையும் கையில் ஏந்திய ஆட்கள் அந்த வீரர்களை விலக்கியபடி எல்லாப் பக்கங்களிலும் சுற்றி வந்தனர். கரடிகள், வானரர்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியோரின் கூட்டங்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் விலக்கப்பட்டுத் தொலைவில் சென்று நின்றன. விலக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அவர்களிடமிருந்து, காற்றால் கொந்தளிக்கும் கடலின் ஓசை போன்ற பேரோசை எழுந்தது. எல்லாப் பக்கங்களிலும் பதற்றமுற்று விலக்கப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அவர்களைக் கண்டு, ராகவன் இரக்கத்தாலும் பொறுமையின்மையாலும் அதைத் தடுத்தான். சினத்தால் கண்களால் எரிப்பவன் போல, ராமன் பேரறிவுடைய விபீஷணனிடம் கடிந்துரையோடு இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான். ‘ரோஷம் ஹர்ஷம் ச தைன்யம் ச’ — ‘கோபம், மகிழ்ச்சி, துயரம்’ — என்ற மூன்று முரண்பட்ட உணர்வுகளின் ஒருசேரத் தோற்றம் — அன்புக்குரியவளின் வருகையால் மகிழ்ச்சி, அவள் பிறன் இல்லத்தில் வாழ்ந்ததால் கோபம், தன் இயலாமையால் துயரம். ‘ஸவிமர்சம் விசாரயன்’ — ‘ஆழ்ந்து சிந்தித்தபடி’ — அவன் உலகின் பார்வையைச் சிந்திக்கிறான். ‘அஹ்ருஷ்ட:’ — ‘மகிழ்ச்சியற்றவன்’ — மிக முக்கியமான சொல்; ராமன் மகிழ்ச்சியாக இல்லை. கூட்டத்தை விலக்குவது அரச குலப் பெண்களைக் காக்கும் வழக்கமான முறை; ஆனால் ராமன் அதைப் பொறுப்பதில்லை — வானரர்கள் அவனுடைய சொந்தவர்கள்; அவர்களை அவமதிப்பது அவனுக்குப் பிடிக்கவில்லை. கடலின் உவமை — வானரர்கள், கரடிகளின் பெரும் கூட்டம்; அதன் ஆரவாரம் காற்றால் கொந்தளிக்கும் கடலின் முழக்கம் போன்றது. ராமனின் ‘தாக்ஷிண்யம்’ — தன் வீரர்கள் மீதான அன்பு; ‘அமர்ஷ:’ — அவர்களுடைய அவமதிப்பைப் பொறுக்காமை. அவனுக்காக உயிரை விடத் தயாராக இருந்தவர்கள் இன்று பிரம்புகளால் விரட்டப்படுவது அவனுக்குப் பிடிக்கவில்லை. இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் ராமனின் மனப் போராட்டத்தை வெளிப்படையாகச் சொல்வதில்லை; ‘மகிழ்ச்சியற்றவன்’, ‘கோபம், மகிழ்ச்சி, துயரம்’ என்ற சொற்களால் மட்டுமே சுட்டுகிறார். ஏதோ விரும்பத்தகாதது நிகழப்போகிறது என்று வாசகர் ஊகிக்கிறார்.

‘என்னை மதிக்காமல் ஏன் இந்த மக்களை நீ வருத்துகிறாய்? இந்தக் கலக்கத்தை நிறுத்து; இந்த மக்கள் என் சொந்தவர்கள். வீடுகளோ, ஆடைகளோ, மதில்களோ, திரைகளோ, இத்தகைய அரச மரியாதைகளோ பெண்ணுக்கு மறைப்பு அல்ல; நல்லொழுக்கமே பெண்ணுக்கு மறைப்பு. துன்பங்களிலும், நெருக்கடிகளிலும், போர்களிலும், சுயம்வரத்திலும், வேள்வியிலும், திருமணத்திலும் பெண்ணைப் பிறர் காண்பது குற்றமாகாது. இவள் ஆபத்தில் சிக்கியவள், துன்பத்தோடும் கூடியவள்; குறிப்பாக என் அருகே இவளைக் காண்பதில் குற்றமில்லை. ஆகவே பல்லக்கை விட்டுவிட்டுக் கால்நடையாகவே இவள் அருகே வரட்டும்; இந்த வனவாசிகள் என் அருகே வைதேகியைக் காணட்டும்.’ இங்கே ராமனின் சொல் இரண்டு வகையில் விளக்கப்படுகிறது. ஒரு பக்கம் அது பெண்களின் பெருமை பற்றிய உயர்ந்த கொள்கையை வெளிப்படுத்துகிறது — ஆடைகளும் மதில்களும் அல்ல, நல்லொழுக்கமே பெண்ணுக்கு உண்மையான காப்பு. மறு பக்கம் அவனுடைய ஆணை — ‘கால்நடையாகவே வரட்டும், அனைவரும் காணட்டும்’ — அடுத்து வரும் சோதனைக்குப் பின்னணி அமைக்கிறது; சீதையின் ஒழுக்கம் அனைவர் முன்னிலையிலும் வெளிப்படட்டும் என்பது அவனுடைய நோக்கம் போலத் தோன்றுகிறது. ‘மத்ஸமீபே விசேஷத:’ — ‘குறிப்பாக என் அருகே’ — கணவனின் அருகில் மனைவியைக் காண்பது முற்றிலும் குற்றமற்றது. முப்பதாவது சுலோகத்தின் முதல் அரைப்பகுதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; இரண்டாவது திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து வேறுபடுகிறது (திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸீதா பஸ்யது மாம் ஏஷா ஸுஹ்ருத்கணவ்ருதம் ஸ்திதம்’ — ‘நண்பர் கூட்டம் சூழ நிற்கும் என்னை இந்தச் சீதை காணட்டும்’). இந்தச் சொல்லில் ராமனின் மனத்தில் மறைந்த போராட்டம் — அவன் சீதையைப் பொதுவில் ஏற்றுக்கொள்ள விரும்புகிறானா, சோதிக்க விரும்புகிறானா. ‘வ்யஸனேஷு’ — ‘துன்பங்களில்’ — என்ற சொல், சீதை ஆபத்தில் இருக்கிறாள், ஆகவே வழக்கமான நியதிகள் இங்கே பொருந்தாது என்று சுட்டுகிறது. சுயம்வரத்திலும், வேள்வியிலும், திருமணத்திலும் பெண்கள் அனைவராலும் காணப்படுவது உலக வழக்கம். இவ்வாறு ராமன் தன் ஆணையைத் தன் விருப்பத்தால் மட்டுமல்ல, சாஸ்திரத்தாலும் உலக வழக்கத்தாலும் நியாயப்படுத்துகிறான். ஆனால் அவனுடைய குரலின் கடுமை அனைவரையும் வியப்பில் ஆழ்த்துகிறது.

ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், ஆழ்ந்த சிந்தனையோடு விபீஷணன் சீதையைப் பணிவோடு ராமனின் அருகே அழைத்து வந்தான். பிறகு ராமனின் சொல்லைக் கேட்டு லக்ஷ்மணனும், சுக்ரீவனும், வானரன் அனுமனும் மிகவும் வேதனையுற்றனர். மனைவியைப் பொருட்படுத்தாத அவனுடைய கொடிய சைகைகளால், ராகவன் சீதையிடம் மகிழ்ச்சியற்றவன் போல் இருக்கிறான் என்று அவர்கள் ஊகித்தனர். வெட்கத்தால் தன் உறுப்புகளுக்குள்ளேயே ஒடுங்குபவள் போல, விபீஷணன் பின்தொடர மைதிலி கணவனை நோக்கி வந்தாள். வியப்பாலும், பெருமகிழ்ச்சியாலும், அன்பாலும், கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்ட, மேலும் இனிய முகமுடைய அவள் கணவனின் இனிய முகத்தை நோக்கினாள். பிறகு நீண்ட காலமாகக் காணாதிருந்த, உதித்த முழுநிலவு போல அழகிய அன்புக்குரியவனின் முகத்தைக் கண்டு, அவள் மனத்தின் களைப்பை நீக்கினாள்; அப்போது மாசற்ற சந்திரனைப் போன்ற முகமுடையவளானாள். இங்கே இருவரின் பார்வைகளுக்கும் இடையே முரண் — சீதை அன்போடும் மகிழ்ச்சியோடும் கணவனை நோக்குகிறாள்; ராமனின் சைகைகளோ மனைவியைப் பொருட்படுத்தாதவை, கொடியவை. லக்ஷ்மணன் முதலியோர் அதைப் புரிந்துகொண்டு வேதனையுறுகிறார்கள்; ஆனால் சீதை இன்னும் அதை அறியவில்லை — அவள் நீண்ட காலத்துக்குப் பின் கண்ட அன்புக்குரியவனின் முகத்தை மட்டுமே காண்கிறாள். ‘லஜ்ஜயா அவலீயந்தீ’ — ‘வெட்கத்தால் ஒடுங்குபவள்’ — அனைவர் முன்னிலையிலும் கால்நடையாக வரும் அவள் தன் உறுப்புகளுக்குள்ளேயே சுருங்கிக்கொள்கிறாள். கடைசி சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் உள்ளது — சீதையின் முகத்தின் மலர்ச்சி முழுநிலவோடு ஒப்பிடப்படுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்த மலர்ச்சி உடைக்கப்படும். திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.102.034 (‘ஸா வஸ்த்ரஸம்ருத்தமுகீ … ருரோதாஸாத்ய பர்தாரம் ஆர்யபுத்ரேதி பாஷிணீ’ — ‘ஆடையால் முகத்தை மூடியவளாக … கணவனை அடைந்து “ஆர்யபுத்ரா” என்று சொல்லி அழுதாள்’) என்ற சுலோகம் இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘விஸ்மயாத்’ — ‘வியப்பால்’ — நீண்ட காலத்துக்குப் பின் கணவனைக் காண்பது அவளுக்குக் கனவு போன்றது; ‘ப்ரஹர்ஷாத்’ — ‘பெருமகிழ்ச்சியால்’ — வெற்றி பெற்ற கணவனைக் கண்டு; ‘ஸ்நேஹாத்’ — ‘அன்பால்’ — இயல்பான காதலால். மூன்று உணர்வுகள் சீதையுடையவை, மூன்று (கோபம், மகிழ்ச்சி, துயரம்) ராமனுடையவை — இந்தச் சர்க்கத்தின் அமைப்பில் ஒரு சமச்சீர் காணப்படுகிறது. லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன், அனுமன் ஆகியோரின் வேதனை — அவர்கள் ராமனுக்கு மிக நெருக்கமானவர்கள், அவனுடைய உணர்வுகளையும் அறிந்தவர்கள்; அவர்களுடைய கவலை அடுத்து வரும் விரும்பத்தகாத நிகழ்வின் முன்னறிவிப்பு.

ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಆ ವಾನರ ಹನುಮಂತನು ಸರ್ವಧನುರ್ಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಕಮಲದಳಾಕ್ಷ ರಾಮನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಈ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಉದಯಿಸಿದೆಯೋ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತಳಾದ ಆ ದೇವಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ನೀನು ಕಾಣಬೇಕು. ಶೋಕಾವಿಷ್ಟಳಾದ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಮೈಥಿಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಕೇಳಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ಹಿಂದಿನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ ವಿಶ್ವಾಸವಿಟ್ಟ, ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಅವಳು ನನಗೆ “ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಮನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ತೇವಗೊಂಡವು. ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಟ್ಟು ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ ಮೇಘದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಯನ್ನಿಮಿತ್ತಃ ಅಯಮ್ ಆರಂಭಃ’ (ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ಪ್ರಯತ್ನ ಆರಂಭವಾಯಿತೋ) ಎಂಬ ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ — ಸೇತುಬಂಧ, ಯುದ್ಧ, ರಾವಣವಧೆ — ಎಲ್ಲವೂ ಸೀತೆಗಾಗಿ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳ ದರ್ಶನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲ. ‘ಪೂರ್ವಕಾತ್ ಪ್ರತ್ಯಯಾತ್’ (ಹಿಂದಿನ ನಂಬಿಕೆಯಿಂದ) — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕೊಟ್ಟ ಉಂಗುರದಿಂದ ಸೀತೆಗೆ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿತ್ತು; ಅದೇ ವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಅವಳು ಇಂದು ಅವನಿಗೆ ಸಂದೇಶ ಕೊಟ್ಟಳು. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ವಿಚಿತ್ರ — ಅವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕುಣಿದಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ನೆಲವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದ್ವಂದ್ವ — ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಕಾಣುವ ಇಚ್ಛೆ, ಲೋಕಾಪವಾದದ ಭಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಭರ್ತಾರಂ ದ್ರಷ್ಟುಮ್ ಇಚ್ಛಾಮಿ ಕೃತಾರ್ಥಂ ಸಹಲಕ್ಷ್ಮಣಮ್’ (ಕೃತಾರ್ಥನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂದಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ದ್ರಷ್ಟುಮಿಚ್ಛಾಮಿ ಭರ್ತಾರಮಿತಿ ಪರ್ಯಾಕುಲೇಕ್ಷಣಾ’. ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾಮನ ಹೃದಯ ತಿಳಿದಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವಳನ್ನು ಬೇಗನೆ ಕಾಣಲು ಪ್ರೇರಿತನಾಗಲೆಂದು ಅವನು ಸೀತೆಯ ದುಃಖವನ್ನೂ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಪಕ್ಷದ ಸಮರ್ಥನೆಯ ಧ್ವನಿ ಇದೆ. ರಾಮನ ಧ್ಯಾನವಾದರೋ ಸೂಚಿಸುವುದು — ಅವನು ಕೇವಲ ಪತಿಯಲ್ಲ, ರಾಜನೂ ಹೌದು; ಅವನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಲೋಕ ನೋಡುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಎಚ್ಚರದಿಂದಿದ್ದಾನೆ.

‘ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡ, ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾದ, ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದ ವೈದೇಹಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ತಡಮಾಡದೆ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಕರೆತಾ.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಭೀಷಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅಂತಃಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೂಲಕ ಸೀತೆಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಕೈಮುಗಿದು, ಶ್ರೀಮಂತನೂ ವಿನೀತನೂ ಆದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ವಿಭೀಷಣನು ಮಹಾಭಾಗೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಹೇಳಿದನು: ‘ವೈದೇಹಿ, ದಿವ್ಯ ಅಂಗರಾಗವನ್ನು ಲೇಪಿಸಿಕೊಂಡು ದಿವ್ಯಾಭರಣಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತಳಾಗಿ ವಾಹನವನ್ನು ಏರು; ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ಪತಿಯು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವೈದೇಹಿ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದಳು: ‘ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಸ್ನಾನ ಮಾಡದೆಯೇ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಪತಿ ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆಯೇ ನೀನು ಮಾಡಬೇಕು.’ ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಪತಿಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಆವೃತಳಾದ ಸಾಧ್ವಿ ಮೈಥಿಲಿ ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ತಲೆಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಆಭರಣಗಳನ್ನು ತೊಟ್ಟ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ ಸೀತೆಯನ್ನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ರಕ್ಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ವಿಭೀಷಣನು ಕರೆತಂದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಹರ್ಷದಿಂದ ‘ಸೀತೆ ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ’ ಎಂದು ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ‘ಸ್ನಾನ ಮಾಡದೆ ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂಬ ಮಾತು ಅವಳ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅಲಂಕಾರವಲ್ಲ, ದರ್ಶನವೇ ಅವಳ ಇಷ್ಟ. ಆದರೆ ‘ರಾಮನು ಹೇಳಿದಂತೆ’ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಅವಳು ತಕ್ಷಣವೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವವಳ ಸ್ವಭಾವ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ತತಃ ಸೀತಾಂ ಮಹಾಭಾಗಾಂ…’) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ‘ಮಾ ಚಿರಮ್’ (ತಡಮಾಡದೆ) ಎಂಬ ತ್ವರೆ ಇದೆ — ಅವನ ಉತ್ಕಂಠೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಪರಾರ್ಧ್ಯಾಂಬರಸಂವೃತಾಮ್’ (15.1) ಎಂದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ವರ್ತನೆ ವಿನೀತ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ‘ಭದ್ರಂ ತೇ’ (ನಿನಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬ ಆಶೀರ್ವಚನದಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ತನ್ನ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಂದ ಅವಳ ಸೇವೆ ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ಅಲಂಕರಣ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ — ರಾಜನ ಪತ್ನಿ ರಾಜೋಚಿತ ವೇಷದಲ್ಲೇ ಸಭೆಗೆ ಬರಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯವಿರಬಹುದು. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿ, ವಸ್ತ್ರದ ಆವರಣ, ರಕ್ಷಕರು — ಎಲ್ಲವೂ ರಾಜಕೀಯ ಗೌರವ. ಸೀತೆಯ ‘ತಥೇತಿ’ (ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಪದದ ಉತ್ತರ ಅವಳ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಪತಿಯ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ‘ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ’ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಸಮಾಚಾರದ ಮಹತ್ತ್ವ ಹೆಚ್ಚು.

ರಾಕ್ಷಸನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಬಹುಕಾಲ ವಾಸಿಸಿದ್ದ ಅವಳು ಬಂದಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಘವನು ರೋಷವನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಹೊಂದಿದನು. ಆಮೇಲೆ ವಾಹನದಲ್ಲಿದ್ದ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ, ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ ರಾಘವನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನೇ, ಸದಾ ನನ್ನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನೇ, ವೈದೇಹಿ ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಬರಲಿ.’ ರಾಘವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಧರ್ಮಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಅಲ್ಲಿ ತಕ್ಷಣವೇ ಜನರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವಂತೆ ಮಾಡಿದನು. ಅಂಗಿ-ಮುಂಡಾಸುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬೆತ್ತ ಮತ್ತು ಝರ್ಝರ ವಾದ್ಯಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ಪುರುಷರು ಆ ಯೋಧರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುತ್ತಾ ಸುತ್ತಲೂ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಕರಡಿಗಳ, ವಾನರರ, ರಾಕ್ಷಸರ ಸಮೂಹಗಳು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ದೂರದಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ನಿಂತವು. ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಂದ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ ಮಹಾ ಕೋಲಾಹಲ ಉಂಟಾಯಿತು. ಸುತ್ತಲೂ ಗಾಬರಿಗೊಂಡು ದೂರ ಸರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಅದನ್ನು ತಡೆದನು. ಆವೇಶದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ರಾಮನು ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಕ್ಷೇಪಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ‘ರೋಷಂ ಹರ್ಷಂ ಚ ದೈನ್ಯಂ ಚ’ (ರೋಷವನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ) — ಮೂರು ವಿರುದ್ಧ ಭಾವಗಳ ಏಕಕಾಲದ ಉದಯ — ಪ್ರಿಯೆಯ ಆಗಮನದಿಂದ ಹರ್ಷ, ಅವಳು ಪರಗೃಹದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರೋಷ, ತನ್ನ ಅಸಹಾಯ ಸ್ಥಿತಿಯಿಂದ ದೈನ್ಯ. ‘ಸವಿಮರ್ಶಂ ವಿಚಾರಯನ್’ (ವಿಮರ್ಶೆಯಿಂದ ಯೋಚಿಸುತ್ತಾ) — ಅವನು ಲೋಕದ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಹೃಷ್ಟಃ’ (ಸಂತೋಷವಿಲ್ಲದ) — ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ ಪದ; ರಾಮನು ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿಲ್ಲ. ಜನರನ್ನು ದೂರ ಸರಿಸುವುದು ರಾಜಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಸಾಮಾನ್ಯ ಆಚಾರ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಅದನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ವಾನರರು ಅವನ ಸ್ವಜನರು, ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರ ಅವನಿಗೆ ಅಪ್ರಿಯ. ಸಮುದ್ರದ ಉಪಮೆ — ವಾನರರ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳ ವಿಶಾಲ ಸಮೂಹ, ಅದರ ಕೋಲಾಹಲ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಸಮುದ್ರದ ಗರ್ಜನೆಯಂತೆ. ರಾಮನ ‘ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯ’ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹ; ‘ಅಮರ್ಷ’ — ಅವರ ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾಗದಿರುವುದು. ತನಗಾಗಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಲು ಸಿದ್ಧರಾಗಿದ್ದವರು ಇಂದು ಬೆತ್ತಗಳಿಂದ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಡುತ್ತಿರುವುದು ಅವನಿಗೆ ಹಿಡಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಮಾನಸಿಕ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಅಹೃಷ್ಟಃ’, ‘ರೋಷಂ ಹರ್ಷಂ ದೈನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ಏನೋ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದು ಸಂಭವಿಸಲಿದೆ ಎಂದು ಓದುಗನು ಊಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ನನ್ನನ್ನು ಕಡೆಗಣಿಸಿ ನೀನು ಈ ಜನರನ್ನು ಏಕೆ ಕಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಈ ಉದ್ವೇಗವನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸು; ಈ ಜನ ನನ್ನ ಸ್ವಜನರು. ಮನೆಗಳಾಗಲಿ, ವಸ್ತ್ರಗಳಾಗಲಿ, ಪ್ರಾಕಾರವಾಗಲಿ, ತೆರೆಯಾಗಲಿ, ಇಂತಹ ರಾಜಸತ್ಕಾರಗಳಾಗಲಿ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಆವರಣವಲ್ಲ; ನಡತೆಯೇ ಸ್ತ್ರೀಗೆ ಆವರಣ. ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ, ಸ್ವಯಂವರದಲ್ಲಿ, ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ, ವಿವಾಹದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ದೋಷವಲ್ಲ. ಇವಳು ಆಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕಿದವಳು, ಕಷ್ಟದಿಂದ ಕೂಡಿದವಳು; ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಇವಳನ್ನು ಕಾಣುವುದರಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬರಲಿ; ಈ ವನವಾಸಿಗಳು ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕಾಣಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂದೆಡೆ ಅದು ಸ್ತ್ರೀಯರ ಗೌರವದ ಉದಾತ್ತ ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ವಸ್ತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಾಕಾರಗಳೂ ಅಲ್ಲ, ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಸ್ತ್ರೀಯ ನಿಜವಾದ ರಕ್ಷಣೆ. ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಅವನ ಆದೇಶ — ‘ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬರಲಿ, ಎಲ್ಲರೂ ಕಾಣಲಿ’ — ಮುಂದಿನ ಪರೀಕ್ಷೆಗೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ; ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯ ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಪ್ರಕಟವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯವಿರುವಂತಿದೆ. ‘ಮತ್ಸಮೀಪೇ ವಿಶೇಷತಃ’ (ವಿಶೇಷವಾಗಿ ನನ್ನ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ) — ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಸರ್ವಥಾ ನಿರ್ದೋಷ. ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಎರಡನೆಯದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಭಿನ್ನ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸೀತಾ ಪಶ್ಯತು ಮಾಮ್ ಏಷಾ ಸುಹೃದ್ಗಣವೃತಂ ಸ್ಥಿತಮ್’ — ಮಿತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಈ ಸೀತೆ ಕಾಣಲಿ). ಈ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ಗೂಢ ಸಂಘರ್ಷವಿದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಸಾರ್ವಜನಿಕವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಪರೀಕ್ಷಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ. ‘ವ್ಯಸನೇಷು’ (ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದು, ಸೀತೆ ಆಪತ್ತಿನಲ್ಲಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಿಯಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ವಯಿಸುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸ್ವಯಂವರ, ಯಜ್ಞ, ವಿವಾಹಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕಾಣಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಲೋಕಾಚಾರ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಆದೇಶವನ್ನು ಕೇವಲ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಲೋಕವ್ಯವಹಾರದಿಂದ ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಸ್ವರದ ಕಠೋರತೆ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಚಕಿತರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ವಿಮರ್ಶಾಪೂರ್ಣನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ವಿನೀತನಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನ ಸಮೀಪಕ್ಕೆ ಕರೆತಂದನು. ಆಗ ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಾನರ ಹನುಮಂತ — ಇವರು ತೀವ್ರವಾಗಿ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದಂತಹ ಅವನ ದಾರುಣ ಇಂಗಿತಗಳಿಂದ ರಾಘವನು ಸೀತೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ರೀತನಾಗಿರುವನೋ ಎಂದು ಅವರು ಊಹಿಸಿದರು. ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ತನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೇ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಳೋ ಎಂಬಂತೆ ಮೈಥಿಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಹಿಂಬಾಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಪತಿಯ ಬಳಿಗೆ ಬಂದಳು. ವಿಸ್ಮಯದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ, ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಸೌಮ್ಯವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ ಅವಳು ಪತಿಯ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಆಮೇಲೆ ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಕಾಣದಿದ್ದ, ಉದಯಿಸಿದ ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಂತೆ ಕಾಂತಿಯುತವಾದ ಪ್ರಿಯನ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿ ಅವಳು ಮನಸ್ಸಿನ ದಣಿವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಳು, ಆಗ ನಿರ್ಮಲ ಚಂದ್ರನಂತಹ ಮುಖವುಳ್ಳವಳಾದಳು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಗಳ ವಿರೋಧವಿದೆ — ಸೀತೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದಲೂ ಹರ್ಷದಿಂದಲೂ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ರಾಮನ ಇಂಗಿತಗಳಾದರೋ ಪತ್ನಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಆಸಕ್ತಿಯಿಲ್ಲದವು, ದಾರುಣವಾದವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣಾದಿಗಳು ಅದನ್ನು ಅರಿತು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಇನ್ನೂ ಅದು ತಿಳಿದಿಲ್ಲ — ಅವಳು ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರ ಕಂಡ ಪ್ರಿಯನ ಮುಖವನ್ನಷ್ಟೇ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾಳೆ. ‘ಲಜ್ಜಯಾ ಅವಲೀಯಂತೀ’ (ನಾಚಿಕೆಯಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ) — ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿರುವ ಅವಳು ತನ್ನ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೇ ಮುದುರಿಕೊಂಡಿದ್ದಾಳೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಸೀತೆಯ ಮುಖದ ಪ್ರಸನ್ನತೆಯನ್ನು ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರನಿಗೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಪ್ರಸನ್ನತೆ ಭಂಗವಾಗಲಿದೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.102.034 (‘ಸಾ ವಸ್ತ್ರಸಂರುದ್ಧಮುಖೀ … ರುರೋದಾಸಾದ್ಯ ಭರ್ತಾರಮ್ ಆರ್ಯಪುತ್ರೇತಿ ಭಾಷಿಣೀ’ — ವಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮುಖವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಕೊಂಡ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’ ಎನ್ನುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು) ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕ ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ವಿಸ್ಮಯಾತ್’ (ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ) — ಬಹುಕಾಲದ ನಂತರದ ಪತಿದರ್ಶನ ಅವಳಿಗೆ ಕನಸಿನಂತೆ; ‘ಪ್ರಹರ್ಷಾತ್’ (ಹರ್ಷದಿಂದ) — ವಿಜಯಿಯಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು; ‘ಸ್ನೇಹಾತ್’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ) — ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರೇಮದಿಂದ. ಮೂರು ಭಾವಗಳು ಸೀತೆಯವು, ಮೂರು (ರೋಷ, ಹರ್ಷ, ದೈನ್ಯ) ರಾಮನವು — ಈ ಸರ್ಗದ ರಚನೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಮಿತಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಸುಗ್ರೀವ-ಹನುಮಂತರ ವ್ಯಥೆ — ಅವರು ರಾಮನ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಿಯಜನರು, ಅವನ ಭಾವಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು; ಅವರ ಚಿಂತೆ ಮುಂದೆ ಬರಲಿರುವ ಅಪ್ರಿಯದ ಮುನ್ಸೂಚನೆ.

മഹാപ്രാജ്ഞനായ ആ വാനരൻ ഹനുമാൻ, എല്ലാ വില്ലാളികളിലും ശ്രേഷ്ഠനും താമരയിതൾപോലുള്ള കണ്ണുകളുള്ളവനുമായ രാമനെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ സംരംഭമെല്ലാം, ഏതൊരുവളാണോ ഈ കർമങ്ങളുടെ ഫലോദയം, ശോകസന്തപ്തയായ ആ മൈഥിലീദേവിയെ അങ്ങു കാണേണ്ടതാണ്. ശോകാവിഷ്ടയായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെയിരിക്കുന്ന മൈഥിലി വിജയവാർത്ത കേട്ട് അങ്ങയെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുമ്പുണ്ടായ വിശ്വാസത്താൽ എന്നെ വിശ്വസിക്കുന്ന, കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെയിരിക്കുന്ന അവൾ എന്നോടു പറഞ്ഞു — “ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.”’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ധർമധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമൻ പെട്ടെന്നു ധ്യാനത്തിലാണ്ടു; അല്പം കണ്ണീരിൽ മുങ്ങി. ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ച്, ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കിക്കൊണ്ട് അവൻ അടുത്തുനിന്ന മേഘവർണനായ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളിലെ ‘ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ സംരംഭം’ എന്നത് ഒരു ഓർമിപ്പിക്കലാണ് — സേതുബന്ധം, യുദ്ധം, രാവണവധം — എല്ലാം സീതയ്ക്കുവേണ്ടി. അതിനാൽ അവളെ കാണുന്നതാണ് എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ഫലം. ‘പൂർവകാത് പ്രത്യയാത്’ (മുമ്പുണ്ടായ വിശ്വാസത്താൽ) — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ നൽകിയ മോതിരത്താൽ സീതയ്ക്കു വിശ്വാസമുണ്ടായി; ആ വിശ്വാസത്താലാണ് അവൾ ഇന്ന് ആ സന്ദേശം നൽകിയത്. രാമന്റെ പ്രതികരണം വിചിത്രമാണ് — അവൻ ഹർഷത്താൽ തുള്ളിച്ചാടുന്നില്ല; മറിച്ച് ധ്യാനമഗ്നനായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ഭൂമിയിലേക്കു നോക്കി നിശ്വസിക്കുന്നു. അവന്റെ മനസ്സിൽ ഒരു ദ്വന്ദ്വമുണ്ട് — പ്രിയയെ കാണാനുള്ള ആഗ്രഹവും ലോകാപവാദത്തോടുള്ള ഭയവും. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ നാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം ‘ഭർതാരം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി കൃതാർഥം സഹലക്ഷ്മണം’ (കൃതാർഥനായ ഭർത്താവിനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു) എന്നാണ്; അച്ചടിയിൽ ‘ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി ഭർതാരമിതി പര്യാകുലേക്ഷണാ’ (“ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു” എന്ന് കലങ്ങിയ കണ്ണുകളോടെ) എന്നും. ഹനുമാൻ രാമന്റെ ഹൃദയം അറിയുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ വേഗം അവളെ കാണാൻ പ്രേരിതനാകേണ്ടതിന് അവൻ സീതയുടെ ദുഃഖവും ഉത്കണ്ഠയും വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ സീതയുടെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നതുപോലൊരു ധ്വനിയുണ്ട്. രാമന്റെ ധ്യാനമാകട്ടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — അവൻ ഭർത്താവു മാത്രമല്ല, രാജാവുമാണ്; അവന്റെ ഓരോ കർമവും ലോകം നോക്കുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ശ്രദ്ധാലുവാണ്.

‘ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പൂശി, ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ്, തലകുളിച്ച വൈദേഹിയായ സീതയെ താമസിയാതെ ഇവിടെ കൊണ്ടുവരിക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഭീഷണൻ തിടുക്കത്തിൽ അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് തന്റെ സ്ത്രീകളെക്കൊണ്ട് സീതയെ അറിയിച്ചു. പിന്നെ തലയ്ക്കുമീതെ കൈകൂപ്പി, ശ്രീമാനും വിനീതനുമായ രാക്ഷസേശ്വരൻ വിഭീഷണൻ മഹാഭാഗയായ സീതയെ കണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘ഹേ വൈദേഹീ, ദിവ്യമായ അംഗരാഗം പൂശി, ദിവ്യാഭരണങ്ങളണിഞ്ഞ് വാഹനത്തിൽ കയറുക; നിനക്കു മംഗളം; ഭർത്താവ് നിന്നെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ വൈദേഹി വിഭീഷണനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, കുളിക്കാതെതന്നെ ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവായ രാമൻ പറഞ്ഞതുപോലെതന്നെ നീ ചെയ്യേണ്ടതാണ്.’ അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട്, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളും ഭർതൃഭക്തിയിൽ മുഴുകിയവളുമായ സാധ്വിയായ മൈഥിലി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു മറുപടി പറഞ്ഞു. പിന്നെ തലകുളിച്ച്, അലങ്കാരങ്ങളണിഞ്ഞ്, വിലയേറിയ ആഭരണങ്ങളും വിലയേറിയ വസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ച സീതയെ, ജ്വലിക്കുന്നതും അത്യുത്തമമായ വസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടിയതുമായ ശിബികയിൽ കയറ്റി, അനേകം രാക്ഷസരാൽ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ട് വിഭീഷണൻ കൊണ്ടുവന്നു. മഹാത്മാവായ രാമൻ ധ്യാനത്തിലാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ അടുത്തുചെന്ന്, വണങ്ങി, ഹർഷത്തോടെ ‘സീത എത്തിയിരിക്കുന്നു’ എന്നു നിവേദനം ചെയ്തു. ‘കുളിക്കാതെ കാണാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്ന സീതയുടെ വാക്ക് അവളുടെ ഉത്കണ്ഠ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അലങ്കാരമല്ല, ദർശനമാണ് അവൾക്കു വേണ്ടത്. എന്നാൽ ‘രാമൻ പറഞ്ഞതുപോലെ’ എന്നു കേട്ടപ്പോൾ അവൾ ഉടൻ സമ്മതിക്കുന്നു — ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്നവളുടെ സ്വഭാവം. ഒമ്പതാം ശ്ലോകം (‘തതഃ സീതാം മഹാഭാഗാം…’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാമന്റെ ആദേശത്തിലെ ‘മാ ചിരം’ (താമസിയാതെ) എന്നതിൽ തിടുക്കമുണ്ട് — അവന്റെ ഉത്കണ്ഠയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അച്ചടിയിൽ ‘പരാർധ്യാംബരസംവൃതാം’ (15.1). വിഭീഷണന്റെ പെരുമാറ്റം വിനീതമാണ് — അവൻ സീതയെ ‘നിനക്കു മംഗളം’ എന്ന ആശീർവചനത്തോടെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; സ്വന്തം സ്ത്രീകളെക്കൊണ്ട് അവളെ ശുശ്രൂഷിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. സീതയുടെ അലങ്കാരം രാമന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് — രാജാവിന്റെ പത്നി രാജോചിതമായ വേഷത്തിൽത്തന്നെ സഭയിൽ വരണം എന്നായിരിക്കാം അവന്റെ ആശയം. ശിബിക, വസ്ത്രാവരണം, രക്ഷകർ — എല്ലാം രാജകീയമായ ഗൗരവം. സീതയുടെ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്ന ഒറ്റവാക്കു മറുപടി അവളുടെ ആജ്ഞാപാലനം കാണിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഇഷ്ടം ഉപേക്ഷിച്ച് ഭർത്താവിന്റെ ഇഷ്ടം അനുസരിക്കുന്നു. ഈ വാർത്തയുടെ പ്രാധാന്യം ഏറെയായതിനാൽ, രാമൻ ധ്യാനത്തിലാണെന്നറിഞ്ഞിട്ടും വിഭീഷണൻ അവനെ അറിയിക്കുന്നു.

രാക്ഷസഗൃഹത്തിൽ ഏറെക്കാലം കഴിഞ്ഞ അവൾ വന്നിരിക്കുന്നു എന്നു കേട്ട് ശത്രുനാശകനായ രാഘവന് രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും ഉണ്ടായി. പിന്നെ വാഹനത്തിലിരിക്കുന്ന സീതയെക്കുറിച്ച് ആലോചനയോടെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട്, സന്തോഷമില്ലാത്തവനായി രാഘവൻ വിഭീഷണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യനായ രാക്ഷസാധിപതേ, എന്നും എന്റെ വിജയത്തിൽ തല്പരനായവനേ, വൈദേഹി വേഗം എന്റെ അടുത്തേക്കു വരട്ടെ.’ രാഘവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ധർമജ്ഞനായ വിഭീഷണൻ അവിടെ വേഗം ജനങ്ങളെ ആട്ടിയകറ്റിച്ചു. കുപ്പായവും തലപ്പാവുമണിഞ്ഞ, ചൂരലും കിലുക്കുന്ന വാദ്യവും കയ്യിലേന്തിയ പുരുഷന്മാർ ആ യോദ്ധാക്കളെ ആട്ടിയകറ്റിക്കൊണ്ട് ചുറ്റും നടന്നു. ആട്ടിയകറ്റപ്പെട്ട കരടികളുടെയും വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും കൂട്ടങ്ങൾ എല്ലാ വശത്തും ദൂരെ മാറിനിന്നു. ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്ന അവരുടെ, കാറ്റിനാൽ ഇളകുന്ന സമുദ്രത്തിന്റേതുപോലുള്ള അതിമഹത്തായ കോലാഹലം ഉണ്ടായി. എല്ലാ വശത്തും പരിഭ്രമിച്ച്, ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്ന അവരെ കണ്ട് രാഘവൻ ദാക്ഷിണ്യത്താലും അസഹിഷ്ണുതയാലും അതു തടഞ്ഞു. ക്ഷോഭത്താൽ കണ്ണുകൊണ്ട് എരിക്കുന്നതുപോലെ നോക്കി രാമൻ മഹാപ്രാജ്ഞനായ വിഭീഷണനോട് ഉപാലംഭത്തോടെ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ‘രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും’ — വിരുദ്ധമായ മൂന്നു ഭാവങ്ങളുടെ ഒരേസമയത്തുള്ള ഉദയം — പ്രിയയുടെ ആഗമനത്താൽ ഹർഷം, അവൾ പരഗൃഹത്തിൽ വസിച്ചതിനാൽ രോഷം, തന്റെ നിസ്സഹായാവസ്ഥയാൽ ദൈന്യം. ‘സവിമർശം വിചാരയൻ’ (ആലോചനയോടെ ചിന്തിച്ച്) — അവൻ ലോകത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു. ‘അഹൃഷ്ടഃ’ (സന്തോഷമില്ലാത്തവൻ) — അതീവപ്രധാനമായ പദം; രാമൻ പ്രസന്നനല്ല. ആട്ടിയകറ്റൽ രാജകുലസ്ത്രീകളുടെ സംരക്ഷണത്തിനുള്ള സാധാരണ ആചാരമാണ്; എന്നാൽ രാമൻ അതു സഹിക്കുന്നില്ല — വാനരന്മാർ അവന്റെ സ്വജനങ്ങളാണ്; അവരുടെ തിരസ്കാരം അവന് അപ്രിയമാണ്. സമുദ്രത്തിന്റെ ഉപമ — വാനരന്മാരുടെയും കരടികളുടെയും വിശാലമായ കൂട്ടം; അതിന്റെ കോലാഹലം കാറ്റിനാൽ ക്ഷോഭിച്ച സമുദ്രത്തിന്റെ ഗർജനംപോലെ. രാമന്റെ ‘ദാക്ഷിണ്യം’ — സ്വന്തം സൈനികരോടുള്ള സ്നേഹം; ‘അമർഷം’ — അവരുടെ തിരസ്കാരം സഹിക്കാനാകായ്ക. തനിക്കുവേണ്ടി പ്രാണൻ ത്യജിക്കാൻ തയ്യാറായിരുന്നവർ ഇന്നു വടികൊണ്ട് ആട്ടിയകറ്റപ്പെടുന്നത് അവന് ഇഷ്ടമാകുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി രാമന്റെ മാനസികസംഘർഷം വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല; ‘അഹൃഷ്ടഃ’, ‘രോഷവും ഹർഷവും ദൈന്യവും’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ സൂചിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. എന്തോ അപ്രിയം സംഭവിക്കാൻ പോകുന്നു എന്ന് വായനക്കാരൻ അനുമാനിക്കുന്നു.

‘എന്നെ അനാദരിച്ച് നീ എന്തിനാണ് ഈ ജനങ്ങളെ ക്ലേശിപ്പിക്കുന്നത്? ഈ ഉദ്വേഗം നിർത്തുക; ഈ ജനങ്ങൾ എന്റെ സ്വജനങ്ങളാണ്. വീടുകളോ വസ്ത്രങ്ങളോ കോട്ടമതിലോ മറയ്ക്കലോ ഇത്തരം രാജകീയസത്കാരങ്ങളോ അല്ല സ്ത്രീയുടെ ആവരണം; സദാചാരംതന്നെയാണ് സ്ത്രീയുടെ ആവരണം. വിപത്തുകളിലും കഷ്ടതകളിലും യുദ്ധങ്ങളിലും സ്വയംവരത്തിലും യജ്ഞത്തിലും വിവാഹത്തിലും സ്ത്രീയെ കാണുന്നതു ദോഷമല്ല. ഇവൾ വിപത്തിൽപ്പെട്ടവളും കഷ്ടതയനുഭവിക്കുന്നവളുമാണ്; വിശേഷിച്ചും എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ ഇവളെ കാണുന്നതിൽ ദോഷമില്ല. അതിനാൽ ശിബിക ഉപേക്ഷിച്ച് കാൽനടയായിത്തന്നെ വരട്ടെ; ഈ വനവാസികൾ എന്റെ അരികിൽവെച്ച് വൈദേഹിയെ കാണട്ടെ.’ ഇവിടെ രാമന്റെ വാക്ക് രണ്ടുവിധത്തിൽ വ്യാഖ്യാനിക്കപ്പെടുന്നു. ഒരു വശത്ത് അത് സ്ത്രീകളുടെ ഗൗരവത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഉദാത്തമായ സിദ്ധാന്തം പ്രകടമാക്കുന്നു — വസ്ത്രങ്ങളോ കോട്ടമതിലുകളോ അല്ല, ചാരിത്ര്യംതന്നെയാണ് സ്ത്രീയുടെ യഥാർഥരക്ഷ. മറുവശത്ത് അവന്റെ ആദേശം — ‘കാൽനടയായിത്തന്നെ വരട്ടെ, എല്ലാവരും കാണട്ടെ’ — വരാനിരിക്കുന്ന പരീക്ഷയ്ക്കു പശ്ചാത്തലമൊരുക്കുന്നു; സീതയുടെ ചാരിത്ര്യം എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ വെളിപ്പെടട്ടെ എന്നാണ് അവന്റെ ആശയമെന്നു തോന്നുന്നു. ‘മത്സമീപേ വിശേഷതഃ’ (വിശേഷിച്ചും എന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ) — ഭർത്താവിന്റെ സാന്നിധ്യത്തിൽ പത്നിയെ കാണുന്നത് തീർത്തും നിർദോഷമാണ്. മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ഉത്തരാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്നു ഭിന്നമാണ് (സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സീതാ പശ്യതു മാമേഷാ സുഹൃദ്ഗണവൃതം സ്ഥിതം’ — സുഹൃദ്ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടു നിൽക്കുന്ന എന്നെ ഈ സീത കാണട്ടെ). ഈ വാക്കിൽ രാമന്റെ മനസ്സിലെ ഗൂഢമായ സംഘർഷമുണ്ട് — സീതയെ പരസ്യമായി സ്വീകരിക്കാനോ പരീക്ഷിക്കാനോ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘വ്യസനേഷു’ (വിപത്തുകളിൽ) എന്നത് സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സീത വിപത്തിലാണ്; അതിനാൽ സാധാരണനിയമങ്ങൾ ഇവിടെ ബാധകമല്ല എന്നാണ്. സ്വയംവരത്തിലും യജ്ഞത്തിലും വിവാഹത്തിലും സ്ത്രീകളെ എല്ലാവരും കാണുന്നു എന്നതു ലോകാചാരമാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ സ്വന്തം ആദേശത്തെ സ്വേച്ഛകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ശാസ്ത്രംകൊണ്ടും ലോകവ്യവഹാരംകൊണ്ടും ന്യായീകരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ സ്വരത്തിലെ കാഠിന്യം എല്ലാവരെയും അമ്പരപ്പിക്കുന്നു.

രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആലോചനയിലാണ്ട വിഭീഷണൻ വിനീതനായി സീതയെ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. അപ്പോൾ രാമന്റെ വാക്കു കേട്ട് ലക്ഷ്മണനും സുഗ്രീവനും വാനരനായ ഹനുമാനും അത്യന്തം വ്യഥിതരായി. പത്നിയോടു നിസ്സംഗമായ അവന്റെ ദാരുണമായ ഇംഗിതങ്ങളാൽ, രാഘവൻ സീതയിൽ അപ്രീതനാണെന്നപോലെ അവർ ഊഹിച്ചു. ലജ്ജയാൽ സ്വന്തം അവയവങ്ങളിൽത്തന്നെ ഒതുങ്ങിച്ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ, വിഭീഷണൻ പിന്നാലെ നടന്നുകൊണ്ട് മൈഥിലി ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തേക്കു ചെന്നു. വിസ്മയത്താലും ഹർഷത്താലും സ്നേഹത്താലും, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്ന, കൂടുതൽ സൗമ്യമായ മുഖമുള്ള അവൾ ഭർത്താവിന്റെ സൗമ്യമായ മുഖത്തേക്കു നോക്കി. പിന്നെ ഏറെക്കാലമായി കാണാതിരുന്ന, ഉദിച്ചുയർന്ന പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലെ കാന്തിയുള്ള പ്രിയന്റെ മുഖം നോക്കി അവൾ മനസ്സിന്റെ ക്ലേശം അകറ്റി; അപ്പോൾ അവളുടെ മുഖം നിർമലചന്ദ്രനെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ രണ്ടു ദൃഷ്ടികളുടെ വൈരുധ്യമാണ് — സീത സ്നേഹത്തോടെയും ഹർഷത്തോടെയും ഭർത്താവിനെ നോക്കുന്നു; രാമന്റെ ഇംഗിതങ്ങളാകട്ടെ പത്നിയോടു നിസ്സംഗവും ദാരുണവുമാണ്. ലക്ഷ്മണാദികൾ അതു മനസ്സിലാക്കി വ്യഥിതരാകുന്നു; എന്നാൽ സീത ഇപ്പോഴും അത് അറിയുന്നില്ല — ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷം കാണുന്ന പ്രിയമുഖം മാത്രമേ അവൾ കാണുന്നുള്ളൂ. ‘ലജ്ജയാൽ ഒതുങ്ങിച്ചുരുങ്ങുന്നതുപോലെ’ — എല്ലാവരുടെയും മുന്നിലൂടെ കാൽനടയായി വരുന്ന അവൾ സ്വന്തം അവയവങ്ങളിൽത്തന്നെ ചുരുങ്ങി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ് — സീതയുടെ മുഖത്തിന്റെ പ്രസന്നത പൂർണചന്ദ്രനോട് ഉപമിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ പ്രസന്നത തകരും. സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.102.034 (‘സാ വസ്ത്രസംരുദ്ധമുഖീ … രുരോദാസാദ്യ ഭർതാരം ആര്യപുത്രേതി ഭാഷിണീ’ — വസ്ത്രത്താൽ മുഖം മറച്ച അവൾ … ഭർത്താവിന്റെ അടുത്തെത്തി ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് കരഞ്ഞു) എന്ന ശ്ലോകം ഇവിടെ അച്ചടിയിൽ ഇല്ല. ‘വിസ്മയാത്’ (വിസ്മയത്താൽ) — ഏറെക്കാലത്തിനുശേഷമുള്ള ഭർതൃദർശനം അവൾക്കു സ്വപ്നംപോലെ; ‘പ്രഹർഷാത്’ (ഹർഷത്താൽ) — വിജയിയായ ഭർത്താവിനെ കണ്ട്; ‘സ്നേഹാത്’ (സ്നേഹത്താൽ) — സ്വാഭാവികമായ പ്രേമത്താൽ. മൂന്നു ഭാവങ്ങൾ സീതയുടേത്, മൂന്നെണ്ണം (രോഷം, ഹർഷം, ദൈന്യം) രാമന്റേത് — ഈ സർഗത്തിന്റെ രചനയിൽ ഒരു സമമിതി കാണാം. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും ഹനുമാന്റെയും വ്യഥ — അവർ രാമന്റെ ഏറ്റവും പ്രിയപ്പെട്ടവരാണ്; അവന്റെ ഭാവങ്ങൾ അറിയുന്നവരും; അവരുടെ ചിന്ത വരാനിരിക്കുന്ന അപ്രിയത്തിന്റെ മുന്നറിയിപ്പാണ്.

The wise monkey saluted the lotus-eyed Rāma, finest of all bowmen, and said to him: “You should see the queen Maithilī, who is burning with grief. She is the reason all this was undertaken, and in her all these deeds bear their fruit. Overwhelmed by sorrow, her eyes swimming with tears, she has heard of your victory and longs to see you. Because she learned to trust me at our first meeting, she told me, her eyes full of tears, ‘I want to see my husband.’” Hanumān reminds Rāma that everything — the bridge, the war, the slaying of Rāvaṇa — had been done for Sītā, so that seeing her was the fruit of the whole enterprise. Her trust went back to the Sundara Kāṇḍa, when the ring Hanumān brought from Rāma first convinced her, and it was that same trust that let her send him her message now. Hanumān knew Rāma's heart, and he described her grief and longing at length, as if pleading her cause, so that Rāma would be moved to see her quickly. But Rāma's response was strange. He did not leap up in joy; he fell suddenly into thought, his eyes a little wet with tears, and, sighing deeply and looking at the ground, he spoke to Vibhīṣaṇa, who stood near him, dark as a cloud. A conflict was at work in his mind, between the wish to see his beloved and the fear of what people would say. His brooding shows that he was not only a husband but a king, whose every act the world watches, and so he moved with care.

“Have Sītā bathed and brought here without delay,” he said, “anointed with heavenly unguents and adorned with heavenly ornaments.” The words “without delay” betray an eagerness he kept hidden. At Rāma's command Vibhīṣaṇa hurried into the inner apartments and had his own women tell Sītā. Then the glorious lord of the rākṣasas, seeing that noble lady, raised his joined palms to his head and said humbly: “Vaidehī, put on heavenly unguents and heavenly ornaments and mount the carriage. Blessings on you: your husband wishes to see you.” Vaidehī answered him, “Lord of the rākṣasas, I want to see my husband just as I am, without bathing.” It was the sight of him she wanted, not finery. But Vibhīṣaṇa replied, “You should do exactly as your husband Rāma has said,” and on hearing that, Maithilī, whose husband was her god, a good woman wholly given to him, said simply, “So be it.” That single word shows her obedience: she set aside her own wish to follow his. So Sītā bathed her head and was dressed by attendants, and put on costly ornaments and costly garments. Rāma perhaps intended that a king's wife should come before the assembly in dress befitting a king's house, and everything about her coming spoke of royal dignity: a shining litter hung with precious cloth, and many rākṣasas guarding her as Vibhīṣaṇa brought her. Vibhīṣaṇa's courtesy throughout — the blessing he spoke, the women he sent to serve her — is marked. Though he knew the great-souled Rāma was lost in thought, he went up to him, bowed and announced joyfully that Sītā had come, for news like this could not wait.

When Rāghava, destroyer of his enemies, heard that she had come, she who had lived so long in the rākṣasa's house, he felt anger, joy and sorrow all at once: joy that his beloved had come, anger that she had lived in another man's house, and sorrow at his own helpless position. Weighing carefully how Sītā was arriving in a carriage, and thinking of how the world would see it, Rāghava, unhappy, said to Vibhīṣaṇa: “Gentle lord of the rākṣasas, always devoted to my victory, let Vaidehī come to me at once.” That word “unhappy” carries great weight: Rāma was not pleased. At his words Vibhīṣaṇa, who knew what was proper, promptly had the ground cleared. Men in jackets and turbans, holding canes and rattles, went round on every side driving the warriors back, and the crowds of bears, monkeys and rākṣasas, pushed back from all sides, stood off at a distance. As they were driven back a huge uproar went up, like the roar of the ocean whipped up by the wind, for that vast multitude of monkeys and bears was itself like a sea. Clearing the way was the usual custom for protecting the women of a royal house, but Rāma could not bear it. When he saw his people driven off and alarmed on every side, out of kindness for them and indignation at their treatment he stopped it; the monkeys were his own, men who had been ready to give their lives for him, and he would not see them chased away with sticks. Then, in anger, as if he would burn Vibhīṣaṇa up with his eyes, Rāma spoke words of reproach to that wise rākṣasa. The poet does not state Rāma's inner struggle outright; he only hints at it with the word “unhappy” and the mingling of anger, joy and sorrow, and the reader senses that something unwelcome is about to happen.

“Why do you harass these people without regard for me?” he said. “Stop this disturbance; these people are my own. It is not houses, or clothes, or walls, or screens, or royal honours like these that cover a woman; her conduct is her covering. In times of calamity or hardship, in war, at a bride's choosing of her husband, at a sacrifice or at a wedding, there is no wrong in a woman being seen. She is in distress and beset by hardship, and there can be no fault in her being seen, least of all in my presence. So let her leave the litter and come on foot, and let these forest-dwellers see Vaidehī at my side.” Rāma's words can be read in two ways. On the one hand they state a noble principle about a woman's dignity: not clothes or walls but character is her true protection. On the other, his command that she walk and be seen by all prepares the way for the ordeal to come, as though he wished her conduct to be laid open before everyone. That she was in calamity meant the ordinary rules did not apply, and custom itself allows women to be seen by all at a bride's choosing, a sacrifice or a wedding; in his husband's presence especially, a wife's being seen can be no fault. Thus Rāma supports his order with the rules of dharma and the usage of the world, not his own will alone. Beneath his words lies a hidden struggle, whether to receive Sītā publicly or to put her to the test, and the harshness of his tone astonished everyone.

At Rāma's words, Vibhīṣaṇa, thoughtful, humbly led Sītā up to him. Hearing what Rāma had said, Lakṣmaṇa, Sugrīva and the monkey Hanumān were deeply pained; from his harsh looks and gestures, which showed no regard for his wife, they guessed that Rāghava was displeased with Sītā. These three were his dearest companions and knew his moods, and their distress foreshadows the unhappiness that follows. Followed by Vibhīṣaṇa, Maithilī came towards her husband on foot before them all, shrinking into herself with shame. Yet with wonder, with joy and with love, she whose husband was her god, her face gentler still, gazed up at his gentle face: wonder, because after so long a time seeing him seemed like a dream; joy, at seeing him victorious; love, from the affection natural to her. Three feelings are Sītā's here, as anger, joy and sorrow were Rāma's, and the sarga is built on this balance. And when at last she saw the face of her beloved, unseen for so long and lovely as the full moon rising, the weariness of her heart fell away, and her own face shone like the spotless moon. Two gazes meet here and clash: Sītā looks at her husband with love and delight, while Rāma's bearing is harsh and cold towards her. Lakṣmaṇa and the others understood this and grieved, but Sītā did not yet know it; she saw only the dear face she had missed so long. In the next sarga that happiness will be shattered.