इति प्रतिसमादिष्टः मारुतात्मजः हनूमान् निशाचरैः पूज्यमानः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। पुरीं प्रविश्य विभीषणम् अनुज्ञाप्य, तेन अभ्यनुज्ञातः हनूमान् वृक्षवाटिकां यथान्यायं सम्प्रविश्य सीतायाः विदितः सन्, मृजया हीनां सातङ्कां रोहिणीम् इव वृक्षमूले निरानन्दां राक्षसीभिः परीवृतां सीतां ददर्श। निभृतः प्रणतः प्रह्वः सः अभिगम्य अभिवाद्य च स्थितः। आगतं महाबलं हनूमन्तं दृष्ट्वा देवी तदा तूष्णीम् आस्त; ततः तं स्मृत्वा हृष्टा अभवत्। तस्याः सौम्यं मुखं दृष्ट्वा प्लवगोत्तमः हनूमान् रामस्य सर्वं वचनम् आख्यातुम् उपचक्रमे। अत्र हनुमतः विनयः उल्लेखनीयः — इदानीं लङ्का विभीषणस्य राज्यम्, अतः सः राज्ञः अनुमतिं गृहीत्वा एव प्रविशति। पूर्वं सः गूढः चोरः इव लङ्कां प्राविशत्; अद्य राक्षसैः पूज्यमानः। ‘मृजया हीनाम्’ इति — स्नानालङ्कारादिशोधनरहिताम्। ‘सातङ्कां रोहिणीम् इव’ इति उपमा — ग्रहेण पीडिता रोहिणी इव भयग्रस्ता; समीक्षिते ‘शशिना हीनाम्’ इति पाठः, मुद्रणे ‘मृजया हीनाम्’। सीता प्रथमं तूष्णीं स्थिता, ततः तं परिचित्य हृष्टा — दीर्घस्य बन्धनस्य अनन्तरं सहसा आगतं दूतं सा क्षणं न अवगतवती। द्वितीयः श्लोकः (२.२ इत्यारभ्य) पञ्चमः षष्ठः च बहुधा वुल्गेटमात्राः। सुन्दरकाण्डे हनुमान् प्रथमं सीतां अस्मिन् एव स्थाने दृष्टवान् — शिंशपावृक्षस्य मूले, राक्षसीभिः परिवृताम्। अद्य पुनः तत्र एव सः आगतः, किन्तु परिस्थितिः सर्वथा परिवर्तिता। तदा सः गूढः, भीतः, वृक्षशाखासु निलीनः आसीत्; अद्य सः विजयवार्ताहरः, राक्षसैः एव पूजितः। सीतायाः अवस्था तु अद्यापि तादृशी — मलिना, निरानन्दा, बन्दिनी इव; यतः सा विजयस्य वार्तां न जानाति। हनुमतः प्रणामः ‘निभृतः प्रणतः प्रह्वः’ इति त्रिभिः पदैः वर्णितः — तस्य भक्तेः विनयस्य च पूर्णता।

‘हे वैदेहि, रामः ससुग्रीवलक्ष्मणः कुशली। सिद्धार्थः हतशत्रुः अमित्रजित् सः त्वां कुशलं च आह। हे देवि, विभीषणसहायेन हरिभिः सह रामेण, वीर्यवता लक्ष्मणेन च रावणः निहतः। हे देवि, ते प्रियम् आख्यामि, भूयः च त्वां सभाजये। हे धर्मज्ञे, तव प्रभावात् रामेण संयुगे अयं महान् विजयः लब्धः। हे सीते, स्वस्था गतज्वरा भव; शत्रुः रावणः हतः, लङ्का च वशीकृता। अलब्धनिद्रेण तव निर्जये धृतेन मया महोदधौ सेतुं बद्ध्वा एषा प्रतिज्ञा विनिस्तीर्णा — इति रामस्य वचनम्। रावणालये वर्तन्त्या त्वया सम्भ्रमः न कर्तव्यः; इदं लङ्कैश्वर्यं विभीषणविधेयं कृतम्। तत् आश्वसिहि, विस्रब्धा भव, स्वगृहे इव परिवर्तसे। अयं च विभीषणः संहृष्टः त्वद्दर्शनसमुत्सुकः अभ्येति।’ अत्र रामस्य सन्देशः क्रमशः — कुशलं, विजयः, प्रतिज्ञापूर्तिः, आश्वासनं च। ‘तव प्रभावात्’ इति वचनम् अत्यन्तं महत्त्वपूर्णम् — रामः स्वविजयं सीतायाः पातिव्रत्यस्य प्रभावाय अर्पयति। ‘अलब्धनिद्रेण’ इति रामस्य वियोगदुःखं सूच्यते — सीतां जेतुं सः रात्रिषु अपि न सुप्तवान्। ‘स्वगृहे परिवर्तसे’ इति — इदानीं लङ्का मित्रस्य राज्यम्, अतः इदं तव स्वगृहम् इव। नवमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे समीक्षितं ‘दिष्ट्या जीवसि धर्मज्ञे जयेन मम संयुगे’ इति पठति, मुद्रणं ‘तव प्रभावाद्धर्मज्ञे महान्रामेण संयुगे’। सन्देशस्य भाषा रामस्य एव — हनुमान् तस्य वचनं यथावत् निवेदयति, ‘मया’ इति उत्तमपुरुषः रामस्य। एषः दूतस्य धर्मः — स्वामिनः वचनं न परिवर्तनीयम्। लक्ष्मणस्य, सुग्रीवस्य, विभीषणस्य च उल्लेखः सर्वेषां सहयोगं स्मारयति। ‘सभाजये’ इति पदेन हनुमान् स्वयम् अपि सीतायाः अभिनन्दनं करोति। ‘स्वस्था भव गतज्वरा’ इति आश्वासनं दीर्घस्य भयस्य अन्तं सूचयति। रावणस्य भयात्, राक्षसीनां तर्जनात्, भर्तुः वियोगात् च या चिन्ता तस्याः मनसि आसीत्, सा अद्य दूरीभवतु इति रामस्य इच्छा। विभीषणस्य आगमनस्य उल्लेखः अपि आश्वासनाय — लङ्कायाः नूतनः राजा तस्याः मित्रम्।

एवम् उक्ता सा शशिनिभानना देवी सीता प्रहर्षेण अवरुद्धा व्याहर्तुं न शशाक। ततः हरिवरः अप्रतिजल्पतीं सीताम् अब्रवीत् — ‘हे देवि, किं चिन्तयसे? किं च मां न अभिभाषसे?’ एवं हनुमता उक्ता धर्मपथे स्थिता सीता परमप्रीता बाष्पगद्गदया गिरा अब्रवीत् — ‘भर्तुः विजयसंश्रितम् इदं प्रियम् उपश्रुत्य प्रहर्षवशम् आपन्ना अहं क्षणान्तरं निर्वाक्या अस्मि। हे प्लवंगम, चिन्तयन्ती अपि भवतः आख्यानकस्य सदृशं प्रत्यभिनन्दनं दातुं न पश्यामि। हे सौम्य वानर, पृथिव्याम् अपि तत् न पश्यामि यत् प्रियाख्याने तव दत्त्वा सदृशं सुखं भवेत्। हिरण्यं वा सुवर्णं वा विविधानि रत्नानि वा त्रिषु लोकेषु राज्यं वा — एतत् भाषितं न अर्हति।’ एवं वैदेह्या उक्तः प्लवंगमः हर्षात् प्रगृहीताञ्जलिः सीतायाः प्रमुखे स्थितः प्रत्युवाच — ‘हे भर्तुः प्रियहिते युक्ते, भर्तुः विजयकांक्षिणि, अनिन्दिते, एवंविधं स्निग्धं वाक्यं त्वम् एव अर्हसि। हे सौम्ये, तव एतत् सारवत् स्निग्धं वचनं विविधात् रत्नौघात्, देवराज्यात् अपि विशिष्यते। विजयिनं हतशत्रुं सुस्थितं रामं पश्यामि इति अर्थतः मया देवराज्यादयः गुणाः प्राप्ताः।’ सीतायाः मौनं हर्षस्य अतिशयात् — अतिदुःखे यथा वाक् रुध्यते, तथा अतिसुखे अपि। तस्याः कृतज्ञता — ‘त्रैलोक्यराज्यम् अपि अस्य वचनस्य मूल्यं न’ — प्रियवार्तायाः अमूल्यत्वं दर्शयति। हनुमतः उत्तरं तस्य निष्कामभक्तिं प्रकटयति — रामस्य विजयः एव तस्य पारितोषिकम्। १९.१ ‘नहि पश्यामि तत्सौम्य’ इति मुद्रणे, समीक्षिते ‘न च पश्यामि’। सीतायाः वचने तस्याः शालीनता — सा राजकुमारी, किन्तु अद्य तस्याः समीपे दातुं किमपि नास्ति; तथापि सा प्रियवार्ताहरस्य सम्मानं कर्तुम् इच्छति। पूर्वं सुन्दरकाण्डे अपि सा हनुमते चूडामणिं दत्तवती; अद्य तादृशं किमपि नास्ति। हनुमतः उत्तरे ‘अर्थतः’ इति पदम् — वस्तुतः रामस्य सुखं दृष्ट्वा एव सर्वे लाभाः प्राप्ताः। स्वामिनः हितम् एव भक्तस्य परमः लाभः इति रामायणस्य आदर्शः। अत्र हर्षस्य मनोवैज्ञानिकं चित्रम् — प्रथमं मौनं, ततः अश्रूणि, ततः गद्गदा वाणी, अन्ते कृतज्ञतायाः वचनानि। कविः भावानां क्रमं सूक्ष्मतया दर्शयति।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा जनकात्मजा मैथिली ततः शुभतरं वाक्यं पवनात्मजम् उवाच — ‘अतिलक्षणसम्पन्नं, माधुर्यगुणभूषणम्, अष्टाङ्गया बुद्ध्या युक्तं वाक्यं त्वम् एव भाषितुम् अर्हसि। अनिलस्य श्लाघनीयः सुतः परमधार्मिकः त्वम्। बलं, शौर्यं, श्रुतं, सत्त्वं, विक्रमः, उत्तमं दाक्ष्यं, तेजः, क्षमा, धृतिः, स्थैर्यं, विनीतत्वं च — एते अन्ये च बहवः शोभनाः गुणाः त्वयि एव सन्ति, न संशयः।’ एषः सम्पूर्णः भागः (२५–२८) समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘अष्टाङ्गया बुद्ध्या’ इति — शुश्रूषा, श्रवणं, ग्रहणं, धारणम्, ऊहः, अपोहः, अर्थविज्ञानं, तत्त्वज्ञानं च इति बुद्धेः अष्टौ अङ्गानि इति व्याख्यातारः। सीता हनुमतः गुणान् एकैकशः गणयति — शारीरिकाः (बलं, शौर्यं, विक्रमः), बौद्धिकाः (श्रुतं, दाक्ष्यम्), नैतिकाः (क्षमा, धृतिः, विनीतत्वम्)। एषा प्रशंसा एव तस्य पारितोषिकम् — या पूर्वं ‘किमपि दातुं न पश्यामि’ इति उक्तवती, सा इदानीं वाचा एव तं सम्मानयति। ‘अनिलस्य श्लाघनीयः सुतः’ इति — पितुः वायोः गौरवं वर्धयति। अयं भागः वुल्गेटस्य विशेषः, यत्र सीता हनुमतः गुणान् विस्तरेण स्तौति। एतेन हनुमतः चरित्रस्य सम्पूर्णं चित्रं सीतायाः दृष्ट्या प्रस्तूयते। हनुमतः गुणेषु ‘विनीतत्वम्’ अन्ते उक्तं, किन्तु तत् एव तस्य सर्वेषां गुणानां मुकुटम् — यतः एतावान् बली अपि सः सर्वदा विनयी।

अथ असम्भ्रान्तः विनीतवत् हर्षात् प्रगृहीताञ्जलिः सीतायाः प्रमुखे स्थितः सः पुनः सीताम् उवाच — ‘यदि त्वम् अनुमन्यसे, याभिः त्वं पुरा तर्जिता, ताः सर्वाः इमाः राक्षसीः हन्तुम् इच्छामि। अशोकवनिकां गतां पतिदेवां क्लिश्यन्तीं त्वां घोररूपसमाचाराः क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः विकृताननाः राक्षस्यः रावणाज्ञया असकृत् परुषैः वाक्यैः वदन्त्यः इह मया श्रुताः, हे देवि। विकृताः, विकृताकाराः, क्रूराः, क्रूरकचेक्षणाः, दारुणकथाः एताः सुदारुणाः राक्षसीः विविधैः घातैः हन्तुम् इच्छामि; एतत् वरं मे प्रयच्छ। मुष्टिभिः, पार्ष्णिघातैः, विशालैः बाहुभिः, जङ्घाजानुप्रहारैः, दन्तानां पीडनैः, कर्णनासानां कर्तनैः, केशानां लुञ्चनैः च तव विप्रियकारिणीः निपात्य हन्तुम् इच्छामि। हे यशस्विनि, एवं बहुभिः प्रहारैः सम्प्रहार्य, याभिः त्वं पुरा तर्जिता, ताः तीव्ररूपाः घातये।’ हनुमतः क्रोधः स्वाभाविकः — सः सुन्दरकाण्डे स्वयं दृष्टवान् यथा राक्षस्यः सीतां भीषयन्ति स्म। तस्य प्रस्तावे वीरस्य रोषः, स्वामिन्याः अपमानस्य प्रतीकारस्य इच्छा च। ‘यदि त्वम् अनुमन्यसे’ इति तस्य विनयः — सः स्वेच्छया न, सीतायाः अनुमत्या एव कार्यं कर्तुम् इच्छति। प्रहाराणां विस्तृतं वर्णनं तस्य क्रोधस्य तीव्रतां दर्शयति। अस्य भागस्य बहवः अर्धाः (२९, ३२.२–३४.१, ३६.१, ३७.१) वुल्गेटमात्राः; २९.२ ‘प्रगृहीताञ्जलिर्हर्षात्सीतायाः प्रमुखे स्थितः’ २१.२ इत्यस्य पुनरुक्तिः। किन्तु सः सीतायाः अनुमतिं विना किमपि न करोति — अत्र तस्य आवेशः विनयेन नियन्त्रितः। अस्य प्रस्तावस्य उत्तरे सीतायाः करुणा प्रकाशिष्यते; अतः अयं प्रस्तावः सीतायाः चरित्रस्य उत्कर्षाय भूमिका। राक्षसीनां वर्णने विशेषणानां पुनरुक्तिः — ‘विकृताः विकृताकाराः’, ‘क्रूराः क्रूरतरेक्षणाः’ — हनुमतः क्रोधस्य तीव्रतां प्रकाशयति।

इति उक्ता सा कृपणा दीनवत्सला सीता चिन्तयित्वा विमृश्य च हनूमन्तम् इदम् उवाच — ‘हे वानरोत्तम, राजसंश्रयवश्यानां पराज्ञया कुर्वतीनां विधेयानां दासीनां कः कुप्येत्? भाग्यवैषम्यदोषेण, पुरस्तात् दुष्कृतेन च मया एतत् सर्वं प्राप्यते; स्वकृतं हि उपभुज्यते। हे महाबाहो, मा एवं वद; एषा दैवी परा गतिः। दशायोगात् मया एतत् प्राप्तव्यम् इति निश्चितम्; अतः दुर्बला अहं रावणस्य दासीनाम् इह मर्षयामि। राक्षसेन आज्ञप्ताः राक्षस्यः मां तर्जयन्ति स्म; तस्मिन् हते, हे मारुतात्मज, ताः तर्जनं न कुर्वन्ति। हे प्लवंगम, व्याघ्रसमीपे ऋक्षेण गीतः पुराणः धर्मसंहितः अयं श्लोकः अस्ति, तं निबोध — ‘परः परेषां पापकर्मणां पापं न आदत्ते; समयः रक्षितव्यः, सन्तः चारित्रभूषणाः।’ पापानां वा शुभानां वा वधार्हाणाम् अपि वा आर्येण कारुण्यं कार्यम्; न कश्चित् न अपराध्यति। लोकहिंसाविहाराणां क्रूराणां पापकर्मणां पापानि कुर्वताम् अपि अशोभनं न एव कार्यम्।’ सीतायाः करुणा अस्य सर्गस्य हृदयम्। सा राक्षसीनां दोषं तासां स्वामिनि आरोपयति — ताः केवलं आज्ञापालिकाः। ततः स्वदुःखस्य कारणं स्वकर्मणि पश्यति — ‘स्वकृतं ह्युपभुज्यते’। व्याघ्रर्क्षकथा — मुद्रणस्य पादटिप्पण्यां रामायणभूषणटीकातः उद्धृता — व्याधेन अनुसृतः व्याघ्रः वृक्षम् आरूढं ऋक्षं ‘व्याधं पातय’ इति ययाचे; ऋक्षः शरणागतं न अपातयत्; पश्चात् व्याधः ऋक्षं पातयितुं यदा व्याघ्रेण प्रेरितः, तदा अपि ऋक्षः तं न अपातयत्, ‘न परः पापमादत्ते’ इति श्लोकं गीत्वा। ‘न कश्चिन्नापराध्यति’ — सर्वः अपि कदाचित् अपराध्यति, अतः सर्वेषु दया। ३७.२ इत्यतः ४६ पर्यन्तम् अयं भागः; ३७तमः श्लोकः उभयोः भागयोः सन्धौ। अस्मिन् उपदेशे सीता सामान्यां नारीं न, अपि तु धर्मस्य मूर्तिं प्रदर्शयति। या स्वयं दशमासान् ताभिः पीडिता, सा एव ताः रक्षति। अत एव सीता ‘करुणामूर्तिः’ इति परम्परायां प्रसिद्धा। ‘समयः रक्षितव्यः’ इति — सज्जनस्य आचारनियमः सर्वदा पालनीयः, परस्य दुराचारे अपि। अपकारिणि अपि उपकारः — एषा धर्मस्य सूक्ष्मा गतिः। सीतायाः तर्कः त्रिविधः — राक्षस्यः परवशाः, दुःखस्य कारणं स्वकर्म, सज्जनस्य धर्मः सर्वेषु दया।

एवं सीतया उक्तः वाक्यकोविदः हनुमान् ततः अनिन्दितां रामपत्नीं सीतां प्रत्युवाच — ‘रामस्य गुणान्विता धर्मपत्नी भवती युक्ता एव। हे देवि, मां प्रतिसंदिश; यत्र राघवः, तत्र गमिष्ये।’ एवं हनुमता उक्ता जनकात्मजा वैदेही ‘भक्तवत्सलं भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’ इति अब्रवीत्। तस्याः तत् वचनं श्रुत्वा महामतिः मारुतात्मजः हनूमान् मैथिलीं हर्षयन् इदं वाक्यम् उवाच — ‘शची सुरेश्वरं शचीपतिम् इव, पूर्णचन्द्रमुखं, स्थितमित्रं, हतामित्रं रामं सलक्ष्मणम् अद्य द्रक्ष्यसि।’ साक्षात् श्रियम् इव भ्राजन्तीं तां सीताम् एवम् उक्त्वा महातेजाः हनूमान् यत्र राघवः, तत्र आजगाम। ततः सपदि हरिवरः हनूमान् जनकेश्वरात्मजायाः प्रतिवचनं कथितं यथाक्रमेण त्रिदशवरप्रतिमाय राघवाय अकथयत्। सीतायाः सन्देशः अतिसंक्षिप्तः — ‘भर्तारं द्रष्टुम् इच्छामि’। दीर्घस्य वियोगस्य अनन्तरं तस्याः एका एव कामना। ‘भक्तवत्सलम्’ इति विशेषणं — रामः भक्तेषु स्निह्यति, अहं च तस्य भक्ता। हनुमान् तस्याः हर्षं वर्धयति — ‘अद्य द्रक्ष्यसि’। ‘शचीव इन्द्रम्’ इति उपमा रामस्य राजत्वं सूचयति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते। अग्रिमे सर्गे रामस्य व्यवहारः सीतायाः अपेक्षायाः विपरीतः भविष्यति — अतः अस्य हर्षस्य करुणः व्यङ्ग्यः अपि अस्ति। अस्य सर्गस्य अन्ते सीतायाः आशा पूर्णतां गच्छति इव — अद्य सा भर्तारं द्रक्ष्यति। हनुमान् तस्याः उत्तरं यथाक्रमं रामाय निवेदयति, सर्वम् अपि — सीतायाः हर्षं, प्रशंसां, करुणां, दर्शनेच्छां च।

ఇలా ఆదేశించబడిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు నిశాచరుల చేత పూజించబడుతూ లంకానగరంలో ప్రవేశించాడు. నగరంలో ప్రవేశించి విభీషణుని అనుమతి కోరి, అతని అనుజ్ఞ పొందిన హనుమంతుడు వృక్షవాటికలో యథాన్యాయంగా ప్రవేశించి, సీతకు తన రాకను తెలియజేసి, శుచిత్వం లేనిదీ, (గ్రహపీడితమైన) రోహిణి వలె భయంతో కూడినదీ, చెట్టు మొదట ఆనందం లేకుండా రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి ఉన్నదీ అయిన సీతను చూశాడు. వినమ్రుడై, తలవంచి, వంగి, సమీపించి నమస్కరించి నిలుచున్నాడు. వచ్చిన మహాబలుడైన హనుమంతుని చూసి దేవి అప్పుడు మౌనంగా ఉండిపోయింది; తరువాత అతనిని గుర్తుపట్టి ఆనందించింది. ఆమె సౌమ్యమైన ముఖాన్ని చూసి వానరోత్తముడు హనుమంతుడు రాముని మాటనంతటినీ చెప్పడం ప్రారంభించాడు. ఇక్కడ హనుమంతుని వినయం చెప్పుకోదగినది — ఇప్పుడు లంక విభీషణుని రాజ్యం, అందువల్ల అతడు రాజు అనుమతి తీసుకునే ప్రవేశిస్తున్నాడు. ఇంతకుముందు అతడు రహస్యంగా దొంగలా లంకలో ప్రవేశించాడు; ఈరోజు రాక్షసుల చేత పూజించబడుతూ. ‘మృజయా హీనామ్’ అంటే స్నానం అలంకారం మొదలైన శుచిత్వం లేనిది. ‘సాతంకాం రోహిణీమ్ ఇవ’ అన్న ఉపమానం — గ్రహం చేత పీడించబడిన రోహిణి వలె భయగ్రస్తురాలు; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శశినా హీనామ్’ (చంద్రుడు లేనిది) అని పాఠం, ముద్రణలో ‘మృజయా హీనామ్’. సీత మొదట మౌనంగా ఉండి, తరువాత అతనిని గుర్తించి ఆనందించింది — దీర్ఘమైన బంధనం తరువాత అకస్మాత్తుగా వచ్చిన దూతను ఆమె క్షణకాలం గుర్తించలేకపోయింది. రెండవ శ్లోకం (2.2 నుండి), ఐదవ ఆరవ శ్లోకాలు చాలావరకు ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. సుందరకాండలో హనుమంతుడు మొదట సీతను ఇదే స్థానంలో చూశాడు — శింశుపావృక్షం మొదట, రాక్షసస్త్రీలతో చుట్టుముట్టబడి. ఈరోజు మళ్ళీ అక్కడికే వచ్చాడు, కాని పరిస్థితి పూర్తిగా మారిపోయింది. అప్పుడు అతడు రహస్యంగా, భయంతో, చెట్టుకొమ్మలలో దాగి ఉన్నాడు; ఈరోజు అతడు విజయవార్తను తెచ్చేవాడు, రాక్షసుల చేతనే పూజించబడుతున్నవాడు. సీత స్థితి మాత్రం ఇప్పటికీ అలాగే ఉంది — మలినంగా, ఆనందం లేకుండా, బందీలా; ఎందుకంటే ఆమెకు విజయవార్త తెలియదు. హనుమంతుని ప్రణామం ‘నిభృతః ప్రణతః ప్రహ్వః’ అన్న మూడు పదాలతో వర్ణించబడింది — అతని భక్తికీ వినయానికీ పూర్ణత.

‘వైదేహీ, సుగ్రీవునితో లక్ష్మణునితో కలిసి రాముడు కుశలంగా ఉన్నాడు. కార్యం సిద్ధించినవాడూ, శత్రువును చంపినవాడూ, శత్రువులను జయించినవాడూ అయిన అతడు నీ కుశలాన్ని అడుగుతున్నాడు. దేవీ, విభీషణుని సహాయంతో, వానరులతో కలిసి రాముని చేత, వీర్యవంతుడైన లక్ష్మణుని చేత రావణుడు హతుడయ్యాడు. దేవీ, నీకు ఈ ప్రియవార్తను చెబుతున్నాను, మళ్ళీ నిన్ను అభినందిస్తున్నాను. ధర్మజ్ఞురాలా, నీ ప్రభావం వల్లనే రాముడు యుద్ధంలో ఈ మహావిజయాన్ని పొందాడు. సీతా, స్వస్థురాలవై తాపం విడువు; శత్రువు రావణుడు హతుడయ్యాడు, లంక వశమైంది. ‘నిద్ర లేకుండా, నిన్ను జయించి తేవాలన్న సంకల్పాన్ని ధరించి, మహాసముద్రంపై సేతువు కట్టి నేను ఈ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చాను’ — ఇది రాముని మాట. రావణుని ఇంట్లో ఉన్న నీవు కలవరపడనవసరం లేదు; ఈ లంకైశ్వర్యం విభీషణుని అధీనం చేయబడింది. అందువల్ల ధైర్యం తెచ్చుకో, నిశ్చింతగా ఉండు, నీ ఇంట్లో ఉన్నట్లే ఉన్నావు. ఈ విభీషణుడు కూడా ఆనందంతో నిన్ను చూడాలని ఉత్సుకుడై వస్తున్నాడు.’ ఇక్కడ రాముని సందేశం క్రమంగా ఉంది — కుశలం, విజయం, ప్రతిజ్ఞాపూర్తి, ఆశ్వాసన. ‘నీ ప్రభావం వల్ల’ అన్న మాట అత్యంత ముఖ్యమైనది — రాముడు తన విజయాన్ని సీత పాతివ్రత్య ప్రభావానికి అర్పిస్తున్నాడు. ‘అలబ్ధనిద్రేణ’ (నిద్ర లేకుండా) అన్న పదంతో రాముని వియోగదుఃఖం సూచించబడుతుంది — సీతను జయించి తేవడానికి అతడు రాత్రులు కూడా నిద్రించలేదు. ‘నీ ఇంట్లో ఉన్నట్లే’ — ఇప్పుడు లంక మిత్రుని రాజ్యం, అందువల్ల ఇది నీ స్వగృహం వంటిది. తొమ్మిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో సమీక్షిత సంస్కరణ ‘దిష్ట్యా జీవసి ధర్మజ్ఞే జయేన మమ సంయుగే’ (ధర్మజ్ఞురాలా, యుద్ధంలో నా జయం వల్ల అదృష్టవశాత్తు నీవు బ్రతికి ఉన్నావు) అని పఠిస్తుంది, ముద్రణ ‘తవ ప్రభావాద్ధర్మజ్ఞే మహాన్రామేణ సంయుగే’ అని. సందేశపు భాష రామునిదే — హనుమంతుడు అతని మాటను యథాతథంగా విన్నవిస్తున్నాడు, ‘నేను’ అన్న ఉత్తమపురుషం రామునిది. ఇది దూతధర్మం — స్వామి మాటను మార్చరాదు. లక్ష్మణుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని ప్రస్తావన అందరి సహకారాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘సభాజయే’ (అభినందిస్తున్నాను) అన్న పదంతో హనుమంతుడు స్వయంగా కూడా సీతను అభినందిస్తున్నాడు. ‘స్వస్థురాలవై తాపం విడువు’ అన్న ఆశ్వాసన దీర్ఘమైన భయానికి అంతాన్ని సూచిస్తుంది. రావణుని భయం వల్ల, రాక్షసస్త్రీల బెదిరింపుల వల్ల, భర్త వియోగం వల్ల ఆమె మనస్సులో ఉన్న చింత ఈరోజు దూరమవ్వాలన్నది రాముని కోరిక. విభీషణుని రాక ప్రస్తావన కూడా ఆశ్వాసన కోసమే — లంక కొత్త రాజు ఆమెకు మిత్రుడు.

ఇలా చెప్పబడిన, చంద్రుని వంటి ముఖం గల దేవి సీత ఆనందంతో గొంతు బిగుసుకుపోయి మాట్లాడలేకపోయింది. అప్పుడు బదులు పలకని సీతతో వానరశ్రేష్ఠుడు ఇలా అన్నాడు — ‘దేవీ, ఏమి ఆలోచిస్తున్నావు? నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు?’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా ధర్మమార్గంలో నిలిచిన సీత పరమప్రీతితో కన్నీటితో గద్గదమైన గొంతుతో ఇలా అన్నది — ‘భర్త విజయంతో కూడిన ఈ ప్రియవార్తను విని ఆనందానికి లొంగిపోయి నేను క్షణకాలం మాటలు లేనిదాననయ్యాను. వానరా, ఆలోచించినా నీవు చెప్పిన వార్తకు తగిన ప్రత్యుపకారం ఇవ్వడానికి ఏమీ కనిపించడం లేదు. సౌమ్యుడవైన వానరా, ప్రియవార్త చెప్పినందుకు నీకు ఇచ్చి తగిన సుఖం కలిగేది భూమిపై కూడా ఏదీ కనిపించడం లేదు. వెండి గాని, బంగారం గాని, వివిధరత్నాలు గాని, ముల్లోకాల రాజ్యం గాని — ఏదీ ఈ మాటకు సాటి కాదు.’ వైదేహి ఇలా అనగా ఆ వానరుడు ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘భర్త ప్రియమూ హితమూ కోరడంలో నిమగ్నురాలా, భర్త విజయాన్ని కోరేదానా, నిందలేనిదానా, ఇలాంటి స్నేహపూర్వకమైన మాట నీకే తగును. సౌమ్యురాలా, సారవంతమైన స్నేహపూర్ణమైన నీ ఈ మాట వివిధ రత్నరాశుల కంటే, దేవరాజ్యం కంటే కూడా విశిష్టమైనది. విజయుడై, శత్రువును చంపి, సుస్థితుడై ఉన్న రాముని చూస్తున్నాను కాబట్టి, వాస్తవంగా దేవరాజ్యం మొదలైన లాభాలన్నీ నాకు లభించినట్లే.’ సీత మౌనం ఆనందాతిశయం వల్ల — అతిదుఃఖంలో వాక్కు రుద్ధమైనట్లే అతిసుఖంలో కూడా రుద్ధమవుతుంది. ఆమె కృతజ్ఞత — ‘ముల్లోకాల రాజ్యం కూడా ఈ మాటకు విలువ కాదు’ — ప్రియవార్త అమూల్యత్వాన్ని చూపిస్తుంది. హనుమంతుని సమాధానం అతని నిష్కామభక్తిని ప్రకటిస్తుంది — రాముని విజయమే అతనికి బహుమానం. 19.1 లో ముద్రణ ‘నహి పశ్యామి తత్సౌమ్య’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణ ‘న చ పశ్యామి’ అని పఠిస్తాయి. సీత మాటలో ఆమె శాలీనత — ఆమె రాజకుమారి, కాని ఈరోజు ఆమె వద్ద ఇవ్వడానికి ఏమీ లేదు; అయినా ప్రియవార్త తెచ్చినవానిని సమ్మానించాలనుకుంటోంది. ఇంతకుముందు సుందరకాండలో కూడా ఆమె హనుమంతునికి చూడామణిని ఇచ్చింది; ఈరోజు అలాంటిది ఏమీ లేదు. హనుమంతుని సమాధానంలో ‘అర్థతః’ (వాస్తవంగా) అన్న పదం — నిజానికి రాముని సుఖాన్ని చూడడంతోనే లాభాలన్నీ లభించాయి. స్వామి హితమే భక్తునికి పరమలాభం అన్నది రామాయణపు ఆదర్శం. ఇక్కడ ఆనందపు మనోవైజ్ఞానిక చిత్రం ఉంది — మొదట మౌనం, తరువాత కన్నీళ్ళు, తరువాత గద్గదమైన వాణి, చివరికి కృతజ్ఞతా వచనాలు. కవి భావాల క్రమాన్ని సూక్ష్మంగా చూపిస్తాడు.

అతని ఆ మాట విని జనకుని కూతురు మైథిలి అప్పుడు వాయుపుత్రునితో మరింత శుభమైన మాట ఇలా అన్నది — ‘అత్యుత్తమ లక్షణాలతో కూడినదీ, మాధుర్యగుణమే భూషణంగా గలదీ, అష్టాంగబుద్ధితో కూడినదీ అయిన మాటను నీవే పలకగలవు. వాయువుకు ప్రశంసనీయుడైన పుత్రుడవు, పరమధార్మికుడవు నీవు. బలం, శౌర్యం, శాస్త్రజ్ఞానం, సత్త్వం, పరాక్రమం, ఉత్తమమైన దక్షత, తేజస్సు, క్షమ, ధైర్యం, స్థైర్యం, వినయం — ఇవీ ఇంకా ఎన్నో శోభనగుణాలూ నీలోనే ఉన్నాయి, సందేహం లేదు.’ ఈ భాగమంతా (25–28) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘అష్టాంగబుద్ధి’ అంటే — శుశ్రూష (వినాలన్న కోరిక), శ్రవణం, గ్రహణం, ధారణ, ఊహ, అపోహ, అర్థవిజ్ఞానం, తత్త్వజ్ఞానం — ఇవి బుద్ధి ఎనిమిది అంగాలని వ్యాఖ్యాతలు. సీత హనుమంతుని గుణాలను ఒక్కొక్కటిగా లెక్కిస్తుంది — శారీరకాలు (బలం, శౌర్యం, పరాక్రమం), బౌద్ధికాలు (శాస్త్రజ్ఞానం, దక్షత), నైతికాలు (క్షమ, ధైర్యం, వినయం). ఈ ప్రశంసే అతనికి బహుమానం — ఇంతకుముందు ‘ఇవ్వడానికి ఏమీ కనిపించడం లేదు’ అన్న ఆమె ఇప్పుడు మాటతోనే అతనిని సమ్మానిస్తోంది. ‘వాయువుకు ప్రశంసనీయుడైన పుత్రుడు’ — తండ్రి వాయువు గౌరవాన్ని పెంచేవాడు. ఈ భాగం ప్రచలిత పాఠపు విశేషం — ఇందులో సీత హనుమంతుని గుణాలను విస్తారంగా స్తుతిస్తుంది. దీనితో హనుమంతుని శీలపు సంపూర్ణచిత్రం సీత దృష్టి నుండి ప్రస్తుతించబడుతుంది. హనుమంతుని గుణాలలో ‘వినయం’ చివరగా చెప్పబడింది, కాని అదే అతని సమస్తగుణాలకూ కిరీటం — ఎందుకంటే ఇంత బలవంతుడైనా అతడు ఎల్లప్పుడూ వినయశీలి.

అప్పుడు తొట్రుపాటు లేకుండా, వినయంగా, ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచిన అతడు మళ్ళీ సీతతో ఇలా అన్నాడు — ‘నీవు అనుమతిస్తే, ఇంతకుముందు నిన్ను బెదిరించిన ఈ రాక్షసస్త్రీలందరినీ చంపాలని కోరుతున్నాను. అశోకవనంలో ఉండి, పతియే దైవంగా భావిస్తూ, కష్టపడుతున్న నిన్ను — ఘోరమైన రూపమూ ప్రవర్తనా గలవారూ, క్రూరులూ, మరింత క్రూరమైన చూపులు గలవారూ, వికృతముఖాలు గలవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలు రావణుని ఆజ్ఞతో పదేపదే కఠినమైన మాటలతో దూషిస్తుండగా నేను ఇక్కడ విన్నాను, దేవీ. వికృతులూ, వికృతాకారాలు గలవారూ, క్రూరులూ, క్రూరమైన జుట్టూ చూపులూ గలవారూ, దారుణంగా మాట్లాడేవారూ అయిన మిక్కిలి దారుణమైన ఈ రాక్షసస్త్రీలను వివిధమైన దెబ్బలతో చంపాలనుకుంటున్నాను; ఈ వరం నాకు ఇవ్వు. పిడికిలి గుద్దులతో, మడమల దెబ్బలతో, విశాలమైన బాహువులతో, పిక్కల మోకాళ్ళ దెబ్బలతో, పళ్ళతో నొక్కి, చెవులూ ముక్కులూ కోసి, జుట్టు పీకి నీకు అప్రియం చేసినవారిని పడగొట్టి చంపాలనుకుంటున్నాను. యశస్వినీ, ఇలా ఎన్నో దెబ్బలతో కొట్టి, ఇంతకుముందు నిన్ను బెదిరించిన తీవ్రరూపిణులైన వారిని చంపిస్తాను.’ హనుమంతుని క్రోధం సహజమైనది — రాక్షసస్త్రీలు సీతను ఎలా భయపెట్టేవారో అతడు సుందరకాండలో స్వయంగా చూశాడు. అతని ప్రస్తావనలో వీరుని రోషమూ, స్వామిని అవమానానికి ప్రతీకారం చేయాలన్న కోరికా ఉన్నాయి. ‘నీవు అనుమతిస్తే’ అన్నది అతని వినయం — అతడు తన ఇష్టంతో కాదు, సీత అనుమతితోనే పని చేయాలనుకుంటున్నాడు. దెబ్బల విస్తృతవర్ణన అతని క్రోధపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది. ఈ భాగంలోని చాలా అర్ధభాగాలు (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; 29.2 ‘ఆనందంతో చేతులు జోడించి సీత ఎదుట నిలిచిన’ అన్నది 21.2 కు పునరుక్తి. కాని అతడు సీత అనుమతి లేకుండా ఏమీ చేయడు — ఇక్కడ అతని ఆవేశం వినయంతో నియంత్రించబడింది. ఈ ప్రస్తావనకు సమాధానంలో సీత కరుణ ప్రకాశిస్తుంది; అందువల్ల ఈ ప్రస్తావన సీత శీలోత్కర్షానికి భూమిక. రాక్షసస్త్రీల వర్ణనలో విశేషణాల పునరుక్తి — ‘వికృతులూ వికృతాకారాలు గలవారూ’, ‘క్రూరులూ మరింత క్రూరమైన చూపులు గలవారూ’ — హనుమంతుని క్రోధపు తీవ్రతను ప్రకాశింపజేస్తుంది.

ఇలా చెప్పబడిన, దీనురాలూ దీనులపై వాత్సల్యం గలదీ అయిన సీత ఆలోచించి, విమర్శించి హనుమంతునితో ఇలా అన్నది — ‘వానరోత్తమా, రాజాశ్రయానికి వశులై, ఇతరుల ఆజ్ఞతో పనిచేసే, అధీనులైన దాసీలపై ఎవరు కోపిస్తారు? భాగ్యవైషమ్యదోషం వల్ల, పూర్వం చేసిన దుష్కృతం వల్ల నేను ఇదంతా పొందుతున్నాను; తాను చేసినదానినే అనుభవించాలి కదా. మహాబాహూ, ఇలా మాట్లాడకు; ఇది దైవపు పరమగతి. దశాయోగం వల్ల నేను దీనిని పొందవలసి ఉందని నిశ్చితమైంది; అందువల్ల బలహీనురాలనైన నేను ఇక్కడ రావణుని దాసీలను క్షమిస్తున్నాను. రాక్షసుని ఆజ్ఞతో రాక్షసస్త్రీలు నన్ను బెదిరించేవారు; అతడు హతుడవడంతో, మారుతాత్మజా, వారు బెదిరించడం లేదు. వానరా, పులి సమీపంలో ఎలుగుబంటి చెప్పిన, ధర్మంతో కూడిన ఒక పురాతన శ్లోకం ఉంది, దానిని విను — ‘ఇతరుల పాపకర్మల పాపాన్ని సజ్జనుడు తాను స్వీకరించడు (ప్రతీకారం చేయడు); ఆచారనియమాన్ని కాపాడాలి, సత్పురుషులకు సచ్ఛీలమే భూషణం.’ పాపులైనా, శుభులైనా, వధార్హులైనా సరే, ఆర్యుడు కారుణ్యం చూపాలి; అపరాధం చేయనివారు ఎవరూ లేరు. లోకహింసలో విహరించే క్రూరులైన పాపకర్ములు పాపాలు చేస్తున్నా వారికి కూడా అశోభనమైనది చేయకూడదు.’ సీత కరుణే ఈ సర్గకు హృదయం. ఆమె రాక్షసస్త్రీల దోషాన్ని వారి స్వామిపై మోపుతుంది — వారు కేవలం ఆజ్ఞాపాలకులు. తరువాత తన దుఃఖానికి కారణాన్ని తన కర్మలో చూస్తుంది — ‘తాను చేసినదానినే అనుభవించాలి’. పులి ఎలుగుబంటి కథ — ముద్రణ పాదటిప్పణిలో రామాయణభూషణ టీక నుండి ఉదహరించబడింది — వేటగాడు వెంబడించిన పులి చెట్టు ఎక్కి ఉన్న ఎలుగుబంటిని ‘వేటగాడిని కిందికి తోసివేయి’ అని యాచించింది; శరణు కోరినవానిని ఎలుగుబంటి తోసివేయలేదు; తరువాత వేటగాడు ఎలుగుబంటిని తోసివేయమని పులి చేత ప్రేరేపించబడినప్పుడు కూడా ఎలుగుబంటి అతనిని తోసివేయలేదు, ‘న పరః పాపమాదత్తే’ అన్న శ్లోకాన్ని పాడి. ‘అపరాధం చేయనివారు ఎవరూ లేరు’ — ప్రతి ఒక్కరూ ఎప్పుడో ఒకప్పుడు అపరాధం చేస్తారు, అందువల్ల అందరిపై దయ. ఈ భాగం 37.2 నుండి 46 వరకు; ముప్పై ఏడవ శ్లోకం రెండు భాగాల సంధిలో ఉంది. ఈ ఉపదేశంలో సీత సామాన్య స్త్రీని కాదు, ధర్మమూర్తిని ప్రదర్శిస్తుంది. పది నెలలు వారి చేత పీడించబడిన ఆమెయే వారిని రక్షిస్తుంది. అందుకే సీత పరంపరలో ‘కరుణామూర్తి’గా ప్రసిద్ధురాలు. ‘సమయో రక్షితవ్యః’ (ఆచారనియమాన్ని కాపాడాలి) — ఇతరులు దురాచారం చేసినా సజ్జనుడు తన ఆచారనియమాన్ని ఎల్లప్పుడూ పాటించాలి. అపకారికి కూడా ఉపకారం — ఇది ధర్మపు సూక్ష్మగతి. సీత తర్కం మూడు విధాలు — రాక్షసస్త్రీలు పరవశలు, దుఃఖానికి కారణం స్వకర్మ, సజ్జనుని ధర్మం అందరిపై దయ.

సీత ఇలా చెప్పగా, వాక్యకోవిదుడైన హనుమంతుడు అప్పుడు నిందలేని రామపత్ని సీతకు ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘గుణాలతో కూడిన రాముని ధర్మపత్నివైన నీకు ఇది తగినదే. దేవీ, నాకు ప్రతిసందేశం ఇవ్వు; రాఘవుడు ఉన్నచోటికి వెళ్తాను.’ హనుమంతుడు ఇలా అనగా జనకుని కూతురు వైదేహి ‘భక్తవత్సలుడైన భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’ అన్నది. ఆమె ఆ మాట విని మహామతి అయిన మారుతాత్మజుడు హనుమంతుడు మైథిలిని ఆనందింపజేస్తూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘శచి సురేశ్వరుడైన శచీపతిని చూసినట్లు, పూర్ణచంద్రుని వంటి ముఖం గలవాడూ, మిత్రులు స్థిరంగా ఉన్నవాడూ, శత్రువులను చంపినవాడూ అయిన రాముని లక్ష్మణునితో కలిసి ఈరోజే చూస్తావు.’ సాక్షాత్తు లక్ష్మి వలె ప్రకాశిస్తున్న ఆ సీతతో ఇలా చెప్పి మహాతేజస్వి అయిన హనుమంతుడు రాఘవుడు ఉన్నచోటికి వచ్చాడు. అప్పుడు వెంటనే వానరశ్రేష్ఠుడు హనుమంతుడు జనకరాజపుత్రి చెప్పిన ప్రతివచనాన్ని యథాక్రమంగా దేవశ్రేష్ఠుని వంటి రాఘవునికి చెప్పాడు. సీత సందేశం అతిసంక్షిప్తం — ‘భర్తను చూడాలని కోరుతున్నాను’. దీర్ఘవియోగం తరువాత ఆమెకు ఒకే ఒక కోరిక. ‘భక్తవత్సలమ్’ అన్న విశేషణం — రాముడు భక్తులను ప్రేమిస్తాడు, నేను అతని భక్తురాలను. హనుమంతుడు ఆమె ఆనందాన్ని పెంచుతాడు — ‘ఈరోజే చూస్తావు’. ‘శచి ఇంద్రుని వలె’ అన్న ఉపమానం రాముని రాజత్వాన్ని సూచిస్తుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో ఉంది. తరువాతి సర్గలో రాముని ప్రవర్తన సీత ఆశకు విరుద్ధంగా ఉంటుంది — అందువల్ల ఈ ఆనందంలో కరుణమైన వ్యంగ్యం కూడా ఉంది. ఈ సర్గ చివరలో సీత ఆశ పూర్ణమవుతున్నట్లుంది — ఈరోజు ఆమె భర్తను చూస్తుంది. హనుమంతుడు ఆమె సమాధానాన్ని యథాక్రమంగా రామునికి విన్నవిస్తాడు, అంతా — సీత ఆనందం, ప్రశంస, కరుణ, దర్శనేచ్ఛ.

இவ்வாறு ஆணை பெற்ற வாயு மைந்தன் அனுமன் இரவில் திரிவோரால் போற்றப்பட்டபடி இலங்கை நகருக்குள் நுழைந்தான். நகருக்குள் நுழைந்து விபீஷணனிடம் அனுமதி கேட்டு, அவனால் அனுமதிக்கப்பட்ட அனுமன் மரத்தோட்டத்துக்குள் முறைப்படி நுழைந்து, சீதைக்குத் தன் வருகையைத் தெரிவித்து, நீராடல் அலங்காரம் இன்றி, அச்சத்தோடு கூடிய ரோகிணியைப் போல, மரத்தின் அடியில் மகிழ்ச்சியின்றி ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டிருந்த சீதையைக் கண்டான். அடக்கமாக, வணங்கி, பணிந்து அவன் அருகே சென்று வணக்கம் செய்து நின்றான். வந்திருந்த மாபெரும் வலிமையுடைய அனுமனைக் கண்டு தேவி அப்போது மௌனமாக இருந்தாள்; பிறகு அவனை நினைவுகூர்ந்து மகிழ்ந்தாள். அவளுடைய இனிய முகத்தைக் கண்டு வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் ராமனின் சொல் முழுவதையும் சொல்லத் தொடங்கினான். இங்கே அனுமனின் பணிவு குறிப்பிடத்தக்கது — இப்போது இலங்கை விபீஷணனின் அரசு; ஆகவே அவன் அரசனின் அனுமதி பெற்றே நுழைகிறான். முன்பு அவன் மறைந்து திருடனைப் போல இலங்கைக்குள் நுழைந்தான்; இன்று ராக்ஷசர்களால் போற்றப்படுகிறான். ‘ம்ருஜயா ஹீனாம்’ — நீராடல், அலங்காரம் முதலிய தூய்மைப்படுத்தல் இல்லாதவளை. ‘ஸாதங்காம் ரோஹிணீமிவ’ — ‘அச்சத்தோடு கூடிய ரோகிணியைப் போல’ — என்ற உவமை — கிரகத்தால் துன்புறுத்தப்பட்ட ரோகிணியைப் போல அச்சத்தால் பீடிக்கப்பட்டவள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சசினா ஹீனாம்’ — ‘சந்திரனை இழந்த’ — என்ற பாடம் உள்ளது, அச்சுப் பதிப்பில் ‘ம்ருஜயா ஹீனாம்’. சீதை முதலில் மௌனமாக இருந்தாள், பிறகு அவனை அடையாளம் கண்டு மகிழ்ந்தாள் — நீண்ட சிறைவாசத்துக்குப் பிறகு திடீரென வந்த தூதனை அவள் ஒரு கணம் அடையாளம் காணவில்லை. இரண்டாவது சுலோகமும் (2.2 முதல்), ஐந்தாவதும் ஆறாவதும் பெரும்பாலும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் முதன்முதலில் சீதையைக் கண்டது இதே இடத்தில்தான் — சிம்சுபா மரத்தின் அடியில், ராக்ஷசிகளால் சூழப்பட்டவளாக. இன்று மீண்டும் அவன் அங்கேயே வருகிறான்; ஆனால் சூழ்நிலை முற்றிலும் மாறிவிட்டது. அப்போது அவன் மறைந்து, அஞ்சி, மரக்கிளைகளில் ஒளிந்திருந்தான்; இன்று அவன் வெற்றிச் செய்தியைக் கொண்டுவருபவன், ராக்ஷசர்களாலேயே போற்றப்படுபவன். சீதையின் நிலையோ இன்னும் அப்படியே — மாசுற்று, மகிழ்ச்சியின்றி, சிறைப்பட்டவள் போல; ஏனெனில் அவள் வெற்றிச் செய்தியை அறியவில்லை. அனுமனின் வணக்கம் ‘நிப்ருத: ப்ரணத: ப்ரஹ்வ:’ — ‘அடக்கமாக, வணங்கி, பணிந்து’ — என்ற மூன்று சொற்களால் வருணிக்கப்படுகிறது — அவனுடைய பக்தியின், பணிவின் நிறைவு.

‘வைதேகி, சுக்ரீவனோடும் லக்ஷ்மணனோடும் ராமன் நலமாக இருக்கிறான். நோக்கம் நிறைவேறியவனும், பகைவனைக் கொன்றவனும், பகைவர்களை வென்றவனுமான அவன் உன் நலத்தையும் விசாரிக்கிறான். தேவி, விபீஷணனின் துணையோடு, வானரர்களோடு கூடிய ராமனாலும், வீரம் நிறைந்த லக்ஷ்மணனாலும் ராவணன் கொல்லப்பட்டான். தேவி, உனக்கு இனியதைச் சொல்கிறேன்; மேலும் உன்னை வாழ்த்துகிறேன். தர்மம் அறிந்தவளே, உன் ஆற்றலால் ராமன் போரில் இந்தப் பெரும் வெற்றியைப் பெற்றான். சீதே, நலமாக இரு, கவலை நீங்கியவளாக இரு; பகைவன் ராவணன் கொல்லப்பட்டான், இலங்கையும் வசப்படுத்தப்பட்டது. “உறக்கம் இழந்து, உன்னை மீட்பதில் உறுதி பூண்டு, பெருங்கடலில் அணை கட்டி நான் இந்தச் சபதத்தை நிறைவேற்றினேன்” — இது ராமனின் சொல். ராவணனின் இல்லத்தில் இருக்கிறோமே என்று நீ பதற்றம் கொள்ள வேண்டாம்; இந்த இலங்கையின் ஆட்சி விபீஷணனின் வசம் ஒப்படைக்கப்பட்டுவிட்டது. ஆகவே ஆறுதல் கொள், நம்பிக்கையோடு இரு; உன் சொந்த வீட்டில் இருப்பது போல இருக்கிறாய். இதோ இந்த விபீஷணனும் மிகவும் மகிழ்ந்து உன்னைக் காணும் ஆவலோடு வருகிறான்.’ இங்கே ராமனின் செய்தி வரிசையாக — நலம், வெற்றி, சபதம் நிறைவேறுதல், ஆறுதல். ‘தவ ப்ரபாவாத்’ — ‘உன் ஆற்றலால்’ — என்ற சொல் மிக முக்கியமானது — ராமன் தன் வெற்றியைச் சீதையின் கற்பின் ஆற்றலுக்கு அர்ப்பணிக்கிறான். ‘அலப்தநித்ரேண’ — ‘உறக்கம் இழந்து’ — என்ற சொல்லால் ராமனின் பிரிவுத் துயர் சுட்டப்படுகிறது — சீதையை மீட்க அவன் இரவுகளிலும் உறங்கவில்லை. ‘ஸ்வக்ருஹே பரிவர்தஸே’ — ‘சொந்த வீட்டில் இருப்பது போல’ — இப்போது இலங்கை நண்பனின் அரசு; ஆகவே இது உன் சொந்த வீடு போன்றது. ஒன்பதாவது சுலோகத்தின் பின்னரைப் பகுதியில் திறனாய்வுப் பதிப்பு ‘திஷ்ட்யா ஜீவஸி தர்மஜ்ஞே ஜயேன மம ஸம்யுகே’ — ‘தர்மம் அறிந்தவளே, போரில் என் வெற்றியால் நல்லவேளையாக நீ உயிரோடிருக்கிறாய்’ — என்று ஓதுகிறது; அச்சுப் பதிப்பு ‘தவ ப்ரபாவாத்தர்மஜ்ஞே மஹான்ராமேண ஸம்யுகே’ — ‘தர்மம் அறிந்தவளே, உன் ஆற்றலால் ராமன் போரில் பெரும் (வெற்றி பெற்றான்)’. செய்தியின் மொழி ராமனுடையதே — அனுமன் அவனுடைய சொல்லை அப்படியே தெரிவிக்கிறான்; ‘நான்’ என்ற தன்மை ராமனுடையது. இதுவே தூதனின் தர்மம் — தலைவனின் சொல்லை மாற்றலாகாது. லக்ஷ்மணன், சுக்ரீவன், விபீஷணன் ஆகியோரைக் குறிப்பிடுவது அனைவரின் கூட்டுழைப்பை நினைவூட்டுகிறது. ‘ஸபாஜயே’ — ‘வாழ்த்துகிறேன்’ — என்ற சொல்லால் அனுமனும் தானே சீதையை வாழ்த்துகிறான். ‘ஸ்வஸ்தா பவ கதஜ்வரா’ — ‘நலமாக இரு, கவலை நீங்கியவளாக இரு’ — என்ற ஆறுதல் நீண்ட அச்சத்தின் முடிவைச் சுட்டுகிறது. ராவணனைப் பற்றிய அச்சத்தாலும், ராக்ஷசிகளின் மிரட்டலாலும், கணவனின் பிரிவாலும் அவள் மனத்தில் இருந்த கவலை இன்று நீங்கட்டும் என்பது ராமனின் விருப்பம். விபீஷணனின் வருகையைக் குறிப்பிடுவதும் ஆறுதலுக்காகவே — இலங்கையின் புதிய அரசன் அவளுடைய நண்பன்.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, சந்திரனைப் போன்ற முகமுடைய தேவி சீதை மகிழ்ச்சியால் தடைப்பட்டுப் பேச இயலாமல் போனாள். பிறகு மறுமொழி சொல்லாத சீதையிடம் வானரர்களில் சிறந்தவன் சொன்னான்: ‘தேவி, என்ன சிந்திக்கிறாய்? ஏன் என்னிடம் பேசவில்லை?’ அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும், தர்ம நெறியில் நிலைத்து நின்ற சீதை மிகவும் மகிழ்ந்து, கண்ணீரால் தழுதழுத்த குரலில் சொன்னாள்: ‘கணவனின் வெற்றியைப் பற்றிய இந்த இனிய செய்தியைக் கேட்டு, மகிழ்ச்சிக்கு வசப்பட்டு, நான் ஒரு கணம் பேச்சற்றுப் போனேன். வானரனே, சிந்தித்தும், நீ சொன்ன செய்திக்கு ஈடான வெகுமதியைக் காணவில்லை. இனிய வானரனே, இந்த இனிய செய்திக்காக உனக்குக் கொடுத்தால் அதற்கு ஈடான இன்பம் தருவதை உலகில் காணவில்லை. பொன்னோ, தங்கமோ, பலவகை ரத்தினங்களோ, மூன்று உலகங்களின் அரசோ — இவை இந்தச் சொல்லுக்கு ஈடாகா.’ வைதேகி இவ்வாறு சொன்னதும், அந்த வானரன் மகிழ்ச்சியால் கைகூப்பியபடி சீதையின் முன்னே நின்று மறுமொழி சொன்னான்: ‘கணவனுக்கு இனியதிலும் நலமானதிலும் ஈடுபட்டவளே, கணவனின் வெற்றியை விரும்புபவளே, குறையற்றவளே, இத்தகைய அன்பான சொல்லுக்கு நீயே உரியவள். இனியவளே, சாரமும் அன்பும் நிறைந்த உன் இந்தச் சொல் பலவகை ரத்தினக் குவியலைவிடவும், தேவர்களின் அரசைவிடவும் மேலானது. வெற்றி பெற்று, பகைவனைக் கொன்று, நலமாக இருக்கும் ராமனைக் காண்கிறேன் என்பதாலேயே, உண்மையில் தேவர் அரசு முதலான நன்மைகளை நான் அடைந்துவிட்டேன்.’ சீதையின் மௌனம் மகிழ்ச்சியின் மிகுதியால் — பெருந்துயரத்தில் பேச்சு அடைபடுவது போலப் பேரின்பத்திலும் அடைபடுகிறது. அவளுடைய நன்றி — ‘மூன்று உலகங்களின் அரசும் இந்தச் சொல்லின் மதிப்புக்கு ஈடாகாது’ — இனிய செய்தியின் விலைமதிப்பின்மையைக் காட்டுகிறது. அனுமனின் மறுமொழி அவனுடைய பயன் கருதாத பக்தியை வெளிப்படுத்துகிறது — ராமனின் வெற்றியே அவனுக்கான வெகுமதி. 19.1 அச்சுப் பதிப்பில் ‘நஹி பஸ்யாமி தத்ஸௌம்ய’, திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ந ச பஸ்யாமி’. சீதையின் சொல்லில் அவளுடைய பண்பாடு — அவள் அரசகுமாரி, ஆனால் இன்று அவளிடம் கொடுப்பதற்கு எதுவும் இல்லை; இருந்தும் இனிய செய்தி கொண்டுவந்தவனுக்கு மரியாதை செய்ய விரும்புகிறாள். முன்பு சுந்தர காண்டத்திலும் அவள் அனுமனுக்குச் சூடாமணியைக் கொடுத்தாள்; இன்று அத்தகையது எதுவும் இல்லை. அனுமனின் மறுமொழியில் ‘அர்த்தத:’ — ‘உண்மையில்’ — என்ற சொல் — உண்மையில் ராமனின் நலத்தைக் கண்டதாலேயே எல்லா நன்மைகளும் கிடைத்துவிட்டன. தலைவனின் நலமே பக்தனுக்கு மேலான நன்மை என்பது ராமாயணத்தின் இலட்சியம். இங்கே மகிழ்ச்சியின் உளவியல் சித்திரம் — முதலில் மௌனம், பிறகு கண்ணீர், பிறகு தழுதழுத்த குரல், இறுதியில் நன்றியின் சொற்கள். கவிஞர் உணர்வுகளின் வரிசையை நுட்பமாகக் காட்டுகிறார்.

அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, ஜனகனின் மகளான மைதிலி பிறகு வாயு மைந்தனிடம் மேலும் மங்களமான சொல்லைச் சொன்னாள்: ‘மிகச் சிறந்த இலக்கணங்கள் நிறைந்த, இனிமை என்ற குணத்தை அணிகலனாகக் கொண்ட, எட்டு அங்கங்களுடைய அறிவோடு கூடிய சொல்லைப் பேச நீயே தகுதியுடையவன். நீ வாயுவின் புகழத்தக்க மைந்தன், மிகுந்த தர்மசீலன். வலிமை, வீரம், கல்வி, மனவலிமை, பராக்கிரமம், சிறந்த திறமை, தேஜஸ், பொறுமை, மன உறுதி, நிலைத்தன்மை, பணிவு — இவையும் இன்னும் பல அழகிய குணங்களும் உன்னிடமே உள்ளன, ஐயமில்லை.’ இந்தப் பகுதி முழுவதும் (25–28) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘அஷ்டாங்கயா புத்த்யா’ — ‘எட்டு அங்கங்களுடைய அறிவோடு’ — கேட்க விரும்புதல், கேட்டல், கிரகித்தல், மனத்தில் தாங்குதல், ஊகித்தல், தள்ள வேண்டியதைத் தள்ளுதல், பொருளை அறிதல், உண்மையை அறிதல் — இவை அறிவின் எட்டு அங்கங்கள் என்று உரையாசிரியர்கள் விளக்குகிறார்கள். சீதை அனுமனின் குணங்களை ஒவ்வொன்றாக எண்ணுகிறாள் — உடல் சார்ந்தவை (வலிமை, வீரம், பராக்கிரமம்), அறிவு சார்ந்தவை (கல்வி, திறமை), அறம் சார்ந்தவை (பொறுமை, மன உறுதி, பணிவு). இந்தப் புகழ்ச்சியே அவனுக்கான வெகுமதி — முன்பு ‘கொடுப்பதற்கு எதையும் காணவில்லை’ என்று சொன்னவள் இப்போது சொல்லாலேயே அவனுக்கு மரியாதை செய்கிறாள். ‘அனிலஸ்ய ஸ்லாகனீய: ஸுத:’ — ‘வாயுவின் புகழத்தக்க மைந்தன்’ — தந்தையான வாயுவின் பெருமையைப் பெருக்குகிறான். இந்தப் பகுதி வல்கேட் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பு; இங்கே சீதை அனுமனின் குணங்களை விரிவாகப் புகழ்கிறாள். இதனால் அனுமனின் இயல்பின் முழுச் சித்திரம் சீதையின் பார்வையில் முன்வைக்கப்படுகிறது. அனுமனின் குணங்களில் ‘விநீதத்வம்’ — ‘பணிவு’ — கடைசியாகச் சொல்லப்பட்டது; ஆனால் அதுவே அவனுடைய எல்லாக் குணங்களுக்கும் மகுடம் — ஏனெனில் இத்தனை வலிமையுடையவனாயினும் அவன் எப்போதும் பணிவுடையவன்.

பிறகு பதற்றமின்றி, பணிவுடையவன் போல, மகிழ்ச்சியால் கைகூப்பியபடி சீதையின் முன்னே நின்ற அவன் மீண்டும் சீதையிடம் சொன்னான்: ‘நீ அனுமதித்தால், முன்பு உன்னை மிரட்டிய இந்த ராக்ஷசிகள் அனைவரையும் கொல்ல விரும்புகிறேன். தேவி, அசோக வனத்தில் இருந்த, கணவனையே தெய்வமாகக் கொண்டு வருந்திக்கொண்டிருந்த உன்னை, கொடிய வடிவும் நடத்தையும் உடைய, கொடிய, மேலும் கொடிய பார்வையுடைய, விகாரமான முகமுடைய ராக்ஷசிகள் ராவணனின் ஆணைப்படி மீண்டும் மீண்டும் கடுஞ்சொற்களால் பேசியதை நான் இங்கே கேட்டேன். விகாரமானவர்களும், விகார வடிவினர்களும், கொடியவர்களும், கொடிய கூந்தலும் பார்வையும் உடையவர்களும், கொடுஞ்சொல் பேசுபவர்களுமான இந்த மிகக் கொடிய ராக்ஷசிகளைப் பலவகைத் தாக்குதல்களால் கொல்ல விரும்புகிறேன்; இந்த வரத்தை எனக்குக் கொடு. முஷ்டிகளாலும், குதிகால் உதைகளாலும், பெரிய கைகளாலும், கணுக்கால் முழங்கால் அடிகளாலும், பற்களால் கடித்தலாலும், காதுகளையும் மூக்குகளையும் அறுத்தலாலும், கூந்தலைப் பிடுங்குதலாலும் உனக்குத் தீங்கிழைத்தவர்களை வீழ்த்திக் கொல்ல விரும்புகிறேன். புகழுடையவளே, இவ்வாறு பல அடிகளால் அடித்து, முன்பு உன்னை மிரட்டிய அந்தக் கொடிய வடிவினர்களைக் கொல்லச் செய்கிறேன்.’ அனுமனின் கோபம் இயல்பானது — ராக்ஷசிகள் சீதையை எப்படி அச்சுறுத்தினார்கள் என்பதைச் சுந்தர காண்டத்தில் அவனே கண்டான். அவனுடைய யோசனையில் வீரனின் சினமும், தலைவியின் அவமானத்துக்குப் பழி தீர்க்கும் விருப்பமும் உள்ளன. ‘யதி த்வம் அனுமன்யஸே’ — ‘நீ அனுமதித்தால்’ — என்பது அவனுடைய பணிவு — அவன் தன் விருப்பப்படி அல்ல, சீதையின் அனுமதியோடு மட்டுமே காரியம் செய்ய விரும்புகிறான். அடிகளின் விரிவான வருணனை அவனுடைய கோபத்தின் தீவிரத்தைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியின் பல அரைப்பகுதிகள் (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன; 29.2 ‘ப்ரக்ருஹீதாஞ்ஜலிர்ஹர்ஷாத்ஸீதாயா: ப்ரமுகே ஸ்தித:’ — ‘மகிழ்ச்சியால் கைகூப்பியபடி சீதையின் முன்னே நின்று’ — என்பது 21.2 இன் மறுகூற்று. ஆனால் அவன் சீதையின் அனுமதியின்றி எதையும் செய்வதில்லை — இங்கே அவனுடைய ஆவேசம் பணிவால் கட்டுப்படுத்தப்படுகிறது. இந்த யோசனைக்கான மறுமொழியில் சீதையின் கருணை வெளிப்படும்; ஆகவே இந்த யோசனை சீதையின் இயல்பின் உயர்வுக்கான பின்னணி. ராக்ஷசிகளின் வருணனையில் அடைமொழிகளின் மறுகூற்று — ‘விகாரமானவர்கள், விகார வடிவினர்கள்’, ‘கொடியவர்கள், மேலும் கொடிய பார்வையுடையவர்கள்’ — அனுமனின் கோபத்தின் தீவிரத்தை வெளிப்படுத்துகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, இரக்கமுடையவளும், துயருற்றோர் மீது அன்புடையவளுமான சீதை சிந்தித்து, ஆராய்ந்து அனுமனிடம் இதைச் சொன்னாள்: ‘வானரர்களில் சிறந்தவனே, அரசனைச் சார்ந்திருப்பதால் அவன் வசப்பட்டவர்களும், பிறரின் ஆணைப்படி செயல்படுபவர்களும், கட்டுப்பட்டவர்களுமான பணிப்பெண்கள் மீது யார் சினம் கொள்வார்? விதியின் தலைகீழ் மாற்றம் என்ற குற்றத்தாலும், முன்பு செய்த தீவினையாலும் இவை அனைத்தும் எனக்கு நேர்கின்றன; தான் செய்ததையே ஒருவன் அனுபவிக்கிறான். நீண்ட கைகளுடையவனே, இப்படிச் சொல்லாதே; இது தெய்வத்தின் மேலான போக்கு. வாழ்க்கை நிலைகளின் சேர்க்கையால் இதை நான் அடைய வேண்டும் என்பது விதிக்கப்பட்டிருந்தது; ஆகவே வலிமையற்ற நான் ராவணனின் பணிப்பெண்களை இங்கே மன்னிக்கிறேன். ராக்ஷசனால் ஆணையிடப்பட்ட ராக்ஷசிகள் என்னை மிரட்டினார்கள்; அவன் கொல்லப்பட்டபின், வாயு மைந்தனே, அவர்கள் மிரட்டுவதில்லை. வானரனே, புலியின் அருகே கரடியால் பாடப்பட்ட, தர்மம் நிறைந்த பழைய சுலோகம் ஒன்று உண்டு; அதைக் கேள் — “பிறர் செய்த பாவச் செயல்களின் பாவத்தை ஒருவன் தான் ஏற்பதில்லை; ஒழுக்க நெறி காக்கப்பட வேண்டும்; நல்லோர் நல்லொழுக்கத்தையே அணிகலனாகக் கொண்டவர்கள்.” பாவிகளிடமோ, நல்லவர்களிடமோ, கொல்லத்தக்கவர்களிடமோ கூட உயர்ந்தவன் கருணை காட்ட வேண்டும்; குற்றம் செய்யாதவர் யாருமில்லை. உலகுக்குத் தீங்கிழைப்பதில் இன்பம் காணும் கொடிய பாவிகள் பாவம் செய்தாலும், அவர்களுக்குத் தகாததைச் செய்யலாகாது.’ சீதையின் கருணையே இந்தச் சர்க்கத்தின் இதயம். அவள் ராக்ஷசிகளின் குற்றத்தை அவர்களுடைய தலைவன் மீது சுமத்துகிறாள் — அவர்கள் ஆணையை நிறைவேற்றியவர்கள் மட்டுமே. பிறகு தன் துயரத்தின் காரணத்தைத் தன் செயலிலேயே காண்கிறாள் — ‘ஸ்வக்ருதம் ஹ்யுபபுஜ்யதே’ — ‘தான் செய்ததையே ஒருவன் அனுபவிக்கிறான்’. புலி கரடி கதை — அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்பில் ராமாயண பூஷண உரையிலிருந்து எடுத்துக் காட்டப்பட்டது — வேடனால் துரத்தப்பட்ட புலி, மரத்தில் ஏறியிருந்த கரடியிடம் ‘வேடனைக் கீழே தள்ளு’ என்று வேண்டியது; கரடி சரணடைந்தவனைத் தள்ளவில்லை; பின்னர் வேடன் புலியால் கரடியைத் தள்ளும்படி தூண்டப்பட்டு அதைத் தள்ளியபோதும், கரடி ‘ந பர: பாபமாதத்தே’ — ‘பிறர் பாவத்தை ஒருவன் ஏற்பதில்லை’ — என்ற சுலோகத்தைப் பாடி அவனைத் தள்ளவில்லை. ‘ந கஸ்சின்னாபராத்யதி’ — ‘குற்றம் செய்யாதவர் யாருமில்லை’ — எல்லோரும் ஏதாவது ஒரு சமயம் குற்றம் செய்கிறார்கள்; ஆகவே அனைவரிடமும் கருணை. இந்தப் பகுதி 37.2 முதல் 46 வரை; முப்பத்தேழாவது சுலோகம் இரண்டு பகுதிகளின் சந்தியில் உள்ளது. இந்த உபதேசத்தில் சீதை சாதாரணப் பெண்ணாக அல்ல, தர்மத்தின் உருவமாகக் காட்சியளிக்கிறாள். பத்து மாதங்கள் அவர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டவளே அவர்களைக் காக்கிறாள். ஆகவேதான் சீதை மரபில் ‘கருணையின் வடிவம்’ என்று புகழ்பெற்றவள். ‘ஸமயோ ரக்ஷிதவ்ய:’ — ‘ஒழுக்க நெறி காக்கப்பட வேண்டும்’ — நல்லவனின் ஒழுக்க நியதி பிறர் தீய நடத்தையின்போதும் எப்போதும் கடைப்பிடிக்கப்பட வேண்டும். தீங்கு செய்தவனுக்கும் நன்மை செய்தல் — இதுவே தர்மத்தின் நுட்பமான போக்கு. சீதையின் வாதம் மூன்று வகையானது — ராக்ஷசிகள் பிறர் வசப்பட்டவர்கள், துயரத்தின் காரணம் தன் செயல், நல்லவனின் தர்மம் அனைவரிடமும் கருணை.

சீதை இவ்வாறு சொன்னதும், சொல்வன்மை மிக்க அனுமன் பிறகு குறையற்றவளான ராமனின் மனைவி சீதைக்கு மறுமொழி சொன்னான்: ‘நற்குணங்கள் நிறைந்த ராமனின் தர்மபத்தினியான உனக்கு இது தகுந்ததே. தேவி, எனக்குச் செய்தி சொல்லி அனுப்பு; ராகவன் எங்கே இருக்கிறானோ அங்கே செல்வேன்.’ அனுமன் இவ்வாறு சொன்னதும், ஜனகனின் மகளான வைதேகி ‘பக்தர்களிடம் அன்புடைய என் கணவனைக் காண விரும்புகிறேன்’ என்று சொன்னாள். அவளுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, பேரறிவுடைய வாயு மைந்தன் அனுமன் மைதிலியை மகிழ்விக்கும்படி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இந்திராணி தேவர்களின் தலைவனான தன் கணவன் இந்திரனைக் காண்பது போல, முழுநிலவு போன்ற முகமுடையவனும், நண்பர்கள் நிலைத்திருக்கும், பகைவர்கள் கொல்லப்பட்டிருக்கும் ராமனை லக்ஷ்மணனோடு இன்று காண்பாய்.’ திருமகளே நேரில் வந்தது போல ஒளிர்ந்த அந்தச் சீதையிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மாபெரும் தேஜஸ் கொண்ட அனுமன் ராகவன் இருந்த இடத்துக்கு வந்தான். பிறகு உடனே வானரர்களில் சிறந்த அனுமன் ஜனக மன்னனின் மகள் சொன்ன மறுமொழியை, தேவர்களில் சிறந்தவனுக்கு ஒப்பான ராகவனிடம் வரிசைப்படி தெரிவித்தான். சீதையின் செய்தி மிகச் சுருக்கமானது — ‘கணவனைக் காண விரும்புகிறேன்’. நீண்ட பிரிவுக்குப் பிறகு அவளுக்கு ஒரே ஒரு விருப்பம். ‘பக்தவத்ஸலம்’ — ‘பக்தர்களிடம் அன்புடையவன்’ — என்ற அடைமொழி — ராமன் பக்தர்களிடம் அன்பு கொள்கிறான், நானும் அவனுடைய பக்தை. அனுமன் அவளுடைய மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குகிறான் — ‘இன்று காண்பாய்’. ‘இந்திராணி இந்திரனைப் போல’ என்ற உவமை ராமனின் அரச நிலையைச் சுட்டுகிறது. கடைசி சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் உள்ளது. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் நடத்தை சீதையின் எதிர்பார்ப்புக்கு நேர்மாறாக இருக்கும் — ஆகவே இந்த மகிழ்ச்சியில் ஒரு இரக்கமான முரண்சுவையும் உள்ளது. இந்தச் சர்க்கத்தின் முடிவில் சீதையின் நம்பிக்கை நிறைவேறுவது போல் இருக்கிறது — இன்று அவள் கணவனைக் காண்பாள். அனுமன் அவளுடைய மறுமொழியை வரிசைப்படி ராமனிடம் தெரிவிக்கிறான், அனைத்தையும் — சீதையின் மகிழ்ச்சி, புகழ்ச்சி, கருணை, காணும் விருப்பம்.

ಹೀಗೆ ಆದೇಶ ಪಡೆದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ನಿಶಾಚರರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಮತಿ ಕೇಳಿ, ಅವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಹನುಮಂತನು ಉದ್ಯಾನವನವನ್ನು ಕ್ರಮಪ್ರಕಾರ ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಸೀತೆಗೆ ತನ್ನ ಬರವನ್ನು ತಿಳಿಸಿ, ಸ್ನಾನಾಲಂಕಾರಗಳಿಲ್ಲದ, ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಮರದ ಬುಡದಲ್ಲಿ ಆನಂದರಹಿತಳಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು. ವಿನೀತನಾಗಿ, ನಮ್ರನಾಗಿ, ಬಾಗಿದವನಾಗಿ ಅವನು ಸಮೀಪಿಸಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ನಿಂತನು. ಬಂದಿರುವ ಮಹಾಬಲ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ದೇವಿ ಆಗ ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು; ಆಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು. ಅವಳ ಸೌಮ್ಯ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ವಾನರೋತ್ತಮನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಲು ತೊಡಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಉಲ್ಲೇಖನೀಯ — ಈಗ ಲಂಕೆ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದೇ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಅವನು ಗುಟ್ಟಾಗಿ ಕಳ್ಳನಂತೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ್ದನು; ಇಂದು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ. ‘ಮೃಜಯಾ ಹೀನಾಮ್’ ಎಂದರೆ ಸ್ನಾನ-ಅಲಂಕಾರ ಮೊದಲಾದ ಶುಚೀಕರಣವಿಲ್ಲದವಳು. ‘ಸಾತಂಕಾಂ ರೋಹಿಣೀಮ್ ಇವ’ (ಭಯಗ್ರಸ್ತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಗ್ರಹದಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ಭಯಗ್ರಸ್ತಳು; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶಶಿನಾ ಹೀನಾಮ್’ (ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಮೃಜಯಾ ಹೀನಾಮ್’. ಸೀತೆ ಮೊದಲು ಮೌನವಾಗಿದ್ದಳು, ಆಮೇಲೆ ಅವನನ್ನು ಗುರುತಿಸಿ ಹರ್ಷಗೊಂಡಳು — ದೀರ್ಘ ಬಂಧನದ ನಂತರ ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಬಂದ ದೂತನನ್ನು ಅವಳು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಗುರುತಿಸಲಿಲ್ಲ. ಎರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (2.2ರಿಂದ), ಐದನೆಯ ಮತ್ತು ಆರನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಮೊದಲು ಸೀತೆಯನ್ನು ಇದೇ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿದ್ದನು — ಶಿಂಶಪಾವೃಕ್ಷದ ಬುಡದಲ್ಲಿ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದವಳನ್ನು. ಇಂದು ಮತ್ತೆ ಅಲ್ಲಿಗೇ ಅವನು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಬದಲಾಗಿದೆ. ಆಗ ಅವನು ಗುಪ್ತನಾಗಿ, ಭೀತನಾಗಿ, ಮರದ ಕೊಂಬೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದ್ದನು; ಇಂದು ಅವನು ವಿಜಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ತರುವವನು, ರಾಕ್ಷಸರಿಂದಲೇ ಪೂಜಿತನು. ಸೀತೆಯ ಸ್ಥಿತಿಯಾದರೋ ಇನ್ನೂ ಹಾಗೆಯೇ ಇದೆ — ಮಲಿನಳು, ಆನಂದರಹಿತಳು, ಬಂದಿಯಂತೆ; ಏಕೆಂದರೆ ಅವಳಿಗೆ ವಿಜಯದ ವಾರ್ತೆ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ನಮಸ್ಕಾರವನ್ನು ‘ನಿಭೃತಃ ಪ್ರಣತಃ ಪ್ರಹ್ವಃ’ (ವಿನೀತ, ನಮ್ರ, ಬಾಗಿದ) ಎಂಬ ಮೂರು ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಅವನ ಭಕ್ತಿಯ ಮತ್ತು ವಿನಯದ ಪೂರ್ಣತೆ.

‘ವೈದೇಹಿ, ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ ರಾಮನು ಕ್ಷೇಮವಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧನಾದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಅಮಿತ್ರರನ್ನು ಗೆದ್ದ ಅವನು ನಿನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ಕೇಳಿದ್ದಾನೆ. ದೇವಿ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ವಾನರರೊಡನೆ ರಾಮನಿಂದಲೂ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ರಾವಣನು ಹತನಾದನು. ದೇವಿ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೇನೆ, ಮತ್ತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ. ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ ರಾಮನಿಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಈ ಮಹಾವಿಜಯ ದೊರೆತಿದೆ. ಸೀತೆ, ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ; ಶತ್ರು ರಾವಣನು ಹತನಾದನು, ಲಂಕೆಯೂ ವಶವಾಯಿತು. “ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳುವ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ ನಾನು ಮಹಾಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸೇತುವೆ ಕಟ್ಟಿ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪೂರೈಸಿದೆ” — ಇದು ರಾಮನ ಮಾತು. ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ಇರುವುದಕ್ಕಾಗಿ ನೀನು ಗಾಬರಿಪಡಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಈ ಲಂಕೆಯ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಧೀನಕ್ಕೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಆಶ್ವಸ್ತಳಾಗು, ನಿಶ್ಚಿಂತಳಾಗು, ನೀನು ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತಿರುವೆ. ಈ ವಿಭೀಷಣನೂ ಸಂತೋಷದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣಲು ಉತ್ಸುಕನಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂದೇಶ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಇದೆ — ಕ್ಷೇಮ, ವಿಜಯ, ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಪೂರ್ತಿ, ಆಶ್ವಾಸನೆ. ‘ತವ ಪ್ರಭಾವಾತ್’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅತ್ಯಂತ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ರಾಮನು ತನ್ನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಪ್ರಭಾವಕ್ಕೆ ಅರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಲಬ್ಧನಿದ್ರೇಣ’ (ನಿದ್ರೆಯಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬುದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಯೋಗದುಃಖ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸೀತೆಯನ್ನು ಗೆದ್ದುಕೊಳ್ಳಲು ಅವನು ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿಯೂ ನಿದ್ರಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸ್ವಗೃಹೇ ಪರಿವರ್ತಸೇ’ (ನಿನ್ನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಇರುವಂತಿರುವೆ) — ಈಗ ಲಂಕೆ ಮಿತ್ರನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇದು ನಿನ್ನ ಸ್ವಗೃಹದಂತೆ. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧವನ್ನು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ ಜೀವಸಿ ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಜಯೇನ ಮಮ ಸಂಯುಗೇ’ (ಧರ್ಮಜ್ಞೆಯೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜಯದಿಂದ ನೀನು ಬದುಕಿರುವೆ) ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ತವ ಪ್ರಭಾವಾದ್ಧರ್ಮಜ್ಞೇ ಮಹಾನ್ರಾಮೇಣ ಸಂಯುಗೇ’ ಎಂದು. ಸಂದೇಶದ ಭಾಷೆ ರಾಮನದೇ — ಹನುಮಂತನು ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಯಥಾವತ್ತಾಗಿ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ‘ನಾನು’ ಎಂಬ ಉತ್ತಮಪುರುಷ ರಾಮನದು. ಇದು ದೂತನ ಧರ್ಮ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತನ್ನು ಬದಲಿಸಬಾರದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಎಲ್ಲರ ಸಹಯೋಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಭಾಜಯೇ’ (ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ತಾನೂ ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ವಸ್ಥಾ ಭವ ಗತಜ್ವರಾ’ (ಸ್ವಸ್ಥಳಾಗು, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆ) ಎಂಬ ಆಶ್ವಾಸನೆ ದೀರ್ಘ ಭಯದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಬೆದರಿಕೆಯಿಂದ, ಪತಿಯ ವಿಯೋಗದಿಂದ ಅವಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿದ್ದ ಚಿಂತೆ ಇಂದು ದೂರವಾಗಲಿ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಇಚ್ಛೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಆಶ್ವಾಸನೆಗಾಗಿ — ಲಂಕೆಯ ಹೊಸ ರಾಜ ಅವಳ ಮಿತ್ರ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಚಂದ್ರಮುಖಿ ದೇವಿ ಸೀತೆ ಹರ್ಷದಿಂದ ಕಂಠ ಕಟ್ಟಿಹೋಗಿ ಮಾತನಾಡಲಾರದಾದಳು. ಆಗ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡದಿದ್ದ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವಿ, ಏನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ?’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಧರ್ಮಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸೀತೆ ಪರಮಪ್ರೀತಳಾಗಿ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಗದ್ಗದವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಪತಿಯ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ವಶಳಾದ ನಾನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮಾತಿಲ್ಲದವಳಾದೆ. ಹೇ ವಾನರ, ಯೋಚಿಸಿದರೂ ನಿನ್ನ ಈ ಸಮಾಚಾರಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಪ್ರತ್ಯುಪಕಾರವನ್ನು ಕೊಡಲು ನನಗೆ ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಸೌಮ್ಯ ವಾನರನೇ, ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಗಾಗಿ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟರೆ ತಕ್ಕ ಸಂತೋಷವಾಗುವಂತಹುದು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿಯೂ ನನಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿರಣ್ಯವಾಗಲಿ, ಸುವರ್ಣವಾಗಲಿ, ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನಗಳಾಗಲಿ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯವಾಗಲಿ — ಯಾವುದೂ ಈ ಮಾತಿಗೆ ಸಮವಲ್ಲ.’ ವೈದೇಹಿಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಪತಿಯ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿರುವವಳೇ, ಪತಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವಳೇ, ಅನಿಂದಿತೆಯೇ, ಇಂತಹ ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತನ್ನಾಡಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯಳು. ಸೌಮ್ಯಳೇ, ನಿನ್ನ ಈ ಸಾರವತ್ತಾದ, ಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣ ಮಾತು ಬಗೆಬಗೆಯ ರತ್ನರಾಶಿಗಿಂತಲೂ ದೇವರಾಜ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದುದು. ವಿಜಯಿಯಾದ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಸುಸ್ಥಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದರಿಂದ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ದೇವರಾಜ್ಯ ಮೊದಲಾದ ಲಾಭಗಳನ್ನು ನಾನು ಪಡೆದಿದ್ದೇನೆ.’ ಸೀತೆಯ ಮೌನ ಹರ್ಷದ ಅತಿಶಯದಿಂದ — ಅತಿದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮಾತು ಕಟ್ಟಿಹೋಗುವಂತೆ ಅತಿಸುಖದಲ್ಲಿಯೂ ಕಟ್ಟಿಹೋಗುತ್ತದೆ. ಅವಳ ಕೃತಜ್ಞತೆ — ‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರಾಜ್ಯವೂ ಈ ಮಾತಿನ ಬೆಲೆಯಲ್ಲ’ — ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯ ಅಮೂಲ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರ ಅವನ ನಿಷ್ಕಾಮ ಭಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ವಿಜಯವೇ ಅವನ ಪಾರಿತೋಷಕ. 19.1ರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿ ‘ನಹಿ ಪಶ್ಯಾಮಿ ತತ್ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿ ‘ನ ಚ ಪಶ್ಯಾಮಿ’. ಸೀತೆಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಶಾಲೀನತೆ ಇದೆ — ಅವಳು ರಾಜಕುಮಾರಿ, ಆದರೆ ಇಂದು ಅವಳ ಬಳಿ ಕೊಡಲು ಏನೂ ಇಲ್ಲ; ಆದರೂ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆ ತಂದವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾಳೆ. ಹಿಂದೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿಯೂ ಅವಳು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಳು; ಇಂದು ಅಂಥದೇನೂ ಇಲ್ಲ. ಹನುಮಂತನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ‘ಅರ್ಥತಃ’ (ವಾಸ್ತವವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ — ನಿಜವಾಗಿ ರಾಮನ ಸುಖವನ್ನು ಕಂಡುದರಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಲಾಭಗಳೂ ದೊರೆತಿವೆ. ಸ್ವಾಮಿಯ ಹಿತವೇ ಭಕ್ತನ ಪರಮ ಲಾಭ ಎಂಬುದು ರಾಮಾಯಣದ ಆದರ್ಶ. ಇಲ್ಲಿ ಹರ್ಷದ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಮೊದಲು ಮೌನ, ಆಮೇಲೆ ಕಣ್ಣೀರು, ಆಮೇಲೆ ಗದ್ಗದ ಧ್ವನಿ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮಾತುಗಳು. ಕವಿಯು ಭಾವಗಳ ಕ್ರಮವನ್ನು ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ಮೈಥಿಲಿ ಆಮೇಲೆ ಇನ್ನೂ ಶುಭಕರವಾದ ಮಾತನ್ನು ವಾಯುಪುತ್ರನಿಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಅತಿಶಯವಾದ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಮಾಧುರ್ಯಗುಣವನ್ನೇ ಆಭರಣವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ, ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಆಡಲು ನೀನೇ ಯೋಗ್ಯನು. ನೀನು ವಾಯುವಿನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಪುತ್ರ, ಪರಮಧಾರ್ಮಿಕ. ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ಸತ್ತ್ವ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಉತ್ತಮ ದಕ್ಷತೆ, ತೇಜಸ್ಸು, ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ಸ್ಥೈರ್ಯ, ವಿನಯ — ಇವು ಮತ್ತು ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶೋಭನವಾದ ಗುಣಗಳು ನಿನ್ನಲ್ಲಿಯೇ ಇವೆ, ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ.’ ಈ ಸಂಪೂರ್ಣ ಭಾಗ (25–28) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಅಷ್ಟಾಂಗಯಾ ಬುದ್ಧ್ಯಾ’ (ಎಂಟು ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ) — ಕೇಳುವ ಬಯಕೆ (ಶುಶ್ರೂಷೆ), ಕೇಳುವುದು (ಶ್ರವಣ), ಗ್ರಹಿಸುವುದು (ಗ್ರಹಣ), ನೆನಪಿನಲ್ಲಿಟ್ಟುಕೊಳ್ಳುವುದು (ಧಾರಣ), ಊಹೆ, ಅಪೋಹ (ತಪ್ಪನ್ನು ನಿವಾರಿಸುವುದು), ಅರ್ಥವಿಜ್ಞಾನ, ತತ್ತ್ವಜ್ಞಾನ — ಇವು ಬುದ್ಧಿಯ ಎಂಟು ಅಂಗಗಳು ಎಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಕಾರರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಶಾರೀರಿಕ (ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ), ಬೌದ್ಧಿಕ (ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನ, ದಕ್ಷತೆ), ನೈತಿಕ (ಕ್ಷಮೆ, ಧೈರ್ಯ, ವಿನಯ). ಈ ಪ್ರಶಂಸೆಯೇ ಅವನ ಪಾರಿತೋಷಕ — ಹಿಂದೆ ‘ಕೊಡಲು ಏನೂ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ’ ಎಂದವಳು ಈಗ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಅವನನ್ನು ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅನಿಲಸ್ಯ ಶ್ಲಾಘನೀಯಃ ಸುತಃ’ (ವಾಯುವಿನ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಪುತ್ರ) — ಇದು ತಂದೆ ವಾಯುವಿನ ಗೌರವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ; ಇಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರ ಸೀತೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪ್ರಸ್ತುತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಗುಣಗಳಲ್ಲಿ ‘ವಿನೀತತ್ವ’ (ವಿನಯ) ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದರೆ ಅದೇ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳ ಕಿರೀಟ — ಏಕೆಂದರೆ ಇಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾದರೂ ಅವನು ಸದಾ ವಿನಯಶೀಲ.

ಆಮೇಲೆ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದೆ, ವಿನೀತನಂತೆ, ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತಿದ್ದ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಸೀತೆಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ ಈ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ದೇವಿ, ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ, ಪತಿಯನ್ನೇ ದೇವರೆಂದು ಭಾವಿಸುವ, ಕಷ್ಟಪಡುತ್ತಿದ್ದ ನಿನಗೆ ಘೋರರೂಪದ ಮತ್ತು ನಡತೆಯ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ವಿಕಾರ ಮುಖಗಳ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಪದೇಪದೇ ಕಠೋರ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದುದನ್ನು ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ಕೇಳಿದ್ದೇನೆ. ವಿಕಾರರಾದ, ವಿಕಾರಾಕಾರದ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಕ್ರೂರವಾದ ಕೂದಲು-ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ದಾರುಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುವ ಈ ಅತಿದಾರುಣ ರಾಕ್ಷಸಿಯರನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯ ಏಟುಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ಈ ವರವನ್ನು ನನಗೆ ಕೊಡು. ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಹಿಮ್ಮಡಿಯ ಏಟುಗಳಿಂದ, ವಿಶಾಲವಾದ ತೋಳುಗಳಿಂದ, ಕಾಲು-ಮಂಡಿಗಳ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ, ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚುವುದರಿಂದ, ಕಿವಿ-ಮೂಗುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದರಿಂದ, ಕೂದಲನ್ನು ಕೀಳುವುದರಿಂದ ನಿನಗೆ ಅಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಿದವರನ್ನು ಕೆಡವಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಯಶಸ್ವಿನಿಯೇ, ಹೀಗೆ ಅನೇಕ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದು, ಹಿಂದೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸಿದ ಆ ಉಗ್ರರೂಪಿಣಿಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಸೀತೆಯನ್ನು ಹೇಗೆ ಭಯಪಡಿಸುತ್ತಿದ್ದರು ಎಂಬುದನ್ನು ಅವನು ತಾನೇ ಕಂಡಿದ್ದನು. ಅವನ ಪ್ರಸ್ತಾವದಲ್ಲಿ ವೀರನ ರೋಷವೂ ಸ್ವಾಮಿನಿಯ ಅಪಮಾನಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವ ಇಚ್ಛೆಯೂ ಇವೆ. ‘ಯದಿ ತ್ವಮ್ ಅನುಮನ್ಯಸೇ’ (ನೀನು ಅನುಮತಿ ಕೊಟ್ಟರೆ) ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿನಯ — ಅವನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಪ್ರಹಾರಗಳ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಅರ್ಧಗಳು (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 29.2 ‘ಪ್ರಗೃಹೀತಾಂಜಲಿರ್ಹರ್ಷಾತ್ಸೀತಾಯಾಃ ಪ್ರಮುಖೇ ಸ್ಥಿತಃ’ (ಹರ್ಷದಿಂದ ಕೈಮುಗಿದು ಸೀತೆಯ ಎದುರು ನಿಂತು) ಎಂಬುದು 21.2ರ ಪುನರುಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಅನುಮತಿಯಿಲ್ಲದೆ ಏನನ್ನೂ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇಲ್ಲಿ ಅವನ ಆವೇಶ ವಿನಯದಿಂದ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವದ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಪ್ರಸ್ತಾವವು ಸೀತೆಯ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಉತ್ಕರ್ಷಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷಣಗಳ ಪುನರುಕ್ತಿ — ‘ವಿಕೃತಾಃ ವಿಕೃತಾಕಾರಾಃ’ (ವಿಕಾರರು, ವಿಕಾರಾಕಾರದವರು), ‘ಕ್ರೂರಾಃ ಕ್ರೂರತರೇಕ್ಷಣಾಃ’ (ಕ್ರೂರರು, ಇನ್ನೂ ಕ್ರೂರವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳವರು) — ಹನುಮಂತನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ದೀನರ ಮೇಲೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವುಳ್ಳ, ಕರುಣಾಮಯಿಯಾದ ಸೀತೆ ಚಿಂತಿಸಿ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ವಾನರೋತ್ತಮನೇ, ರಾಜಾಶ್ರಯಕ್ಕೆ ಅಧೀನರಾಗಿ ಇತರರ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಡೆಯುವ, ವಿಧೇಯರಾದ ದಾಸಿಯರ ಮೇಲೆ ಯಾರು ಕೋಪಿಸಿಕೊಂಡಾರು? ಭಾಗ್ಯವೈಷಮ್ಯದ ದೋಷದಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ದುಷ್ಕರ್ಮದಿಂದಲೂ ಇದೆಲ್ಲವೂ ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗುತ್ತಿದೆ; ತಾನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೇ ಉಣ್ಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಹೀಗೆ ಹೇಳಬೇಡ; ಇದು ದೈವದ ಪರಮ ಗತಿ. ದಶೆಯ ಯೋಗದಿಂದ ಇದು ನನಗೆ ಪ್ರಾಪ್ತವಾಗಬೇಕೆಂದು ನಿಶ್ಚಿತವಾಗಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ದುರ್ಬಲಳಾದ ನಾನು ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ದಾಸಿಯರನ್ನು ಕ್ಷಮಿಸುತ್ತೇನೆ. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಆಜ್ಞಾಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನನ್ನನ್ನು ಬೆದರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು; ಅವನು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ, ವಾಯುಪುತ್ರನೇ, ಅವರು ಬೆದರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರನೇ, ಹುಲಿಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕರಡಿಯು ಹಾಡಿದ, ಧರ್ಮದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಒಂದು ಪ್ರಾಚೀನ ಶ್ಲೋಕವಿದೆ, ಅದನ್ನು ಕೇಳು — “ಇತರರ ಪಾಪಕರ್ಮಗಳ ಪಾಪವನ್ನು ಸಜ್ಜನನು ತಾನು ಹೊತ್ತುಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ (ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪಾಪ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ); ನಡತೆಯ ನಿಯಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು, ಸತ್ಪುರುಷರಿಗೆ ಸಚ್ಚಾರಿತ್ರ್ಯವೇ ಆಭರಣ.” ಪಾಪಿಗಳಿಗಾಗಲಿ ಶುಭರಿಗಾಗಲಿ ವಧಾರ್ಹರಿಗಾಗಲಿ ಆರ್ಯನಾದವನು ಕಾರುಣ್ಯವನ್ನು ತೋರಬೇಕು; ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ. ಲೋಕಹಿಂಸೆಯನ್ನೇ ವಿನೋದವಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳಾದ, ಪಾಪಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರುವವರಿಗೂ ಅಶೋಭನವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬಾರದು.’ ಸೀತೆಯ ಕರುಣೆ ಈ ಸರ್ಗದ ಹೃದಯ. ಅವಳು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ದೋಷವನ್ನು ಅವರ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೇಲೆ ಆರೋಪಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವರು ಕೇವಲ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವವರು. ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ದುಃಖದ ಕಾರಣವನ್ನು ತನ್ನ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ — ‘ಸ್ವಕೃತಂ ಹ್ಯುಪಭುಜ್ಯತೇ’ (ತಾನು ಮಾಡಿದುದನ್ನೇ ಉಣ್ಣಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ). ಹುಲಿ-ಕರಡಿಯ ಕಥೆ — ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣಭೂಷಣ ಟೀಕೆಯಿಂದ ಉದ್ಧರಿಸಲಾಗಿದೆ — ಬೇಡನಿಂದ ಅಟ್ಟಿಸಿಕೊಂಡು ಬಂದ ಹುಲಿಯು ಮರವನ್ನೇರಿದ್ದ ಕರಡಿಯನ್ನು ‘ಬೇಡನನ್ನು ಕೆಳಗೆ ಬೀಳಿಸು’ ಎಂದು ಬೇಡಿತು; ಕರಡಿ ಶರಣಾಗತನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆಮೇಲೆ ಹುಲಿಯು ಕರಡಿಯನ್ನು ಬೀಳಿಸಲು ಬೇಡನನ್ನು ಪ್ರೇರಿಸಿದಾಗಲೂ ಕರಡಿ ‘ನ ಪರಃ ಪಾಪಮಾದತ್ತೇ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕವನ್ನು ಹಾಡಿ ಅವನನ್ನು ಬೀಳಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ನ ಕಶ್ಚಿನ್ನಾಪರಾಧ್ಯತಿ’ (ಅಪರಾಧ ಮಾಡದವನು ಯಾರೂ ಇಲ್ಲ) — ಎಲ್ಲರೂ ಎಂದಾದರೂ ಅಪರಾಧ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಯೆ. ಈ ಭಾಗ 37.2ರಿಂದ 46ರವರೆಗೆ; ಮೂವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದೆ. ಈ ಉಪದೇಶದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ನಾರಿಯಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಹತ್ತು ತಿಂಗಳು ಅವರಿಂದ ಪೀಡಿತಳಾಗಿದ್ದವಳೇ ಅವರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಸೀತೆ ‘ಕರುಣಾಮೂರ್ತಿ’ ಎಂದು ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಳು. ‘ಸಮಯಃ ರಕ್ಷಿತವ್ಯಃ’ (ನಿಯಮವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಬೇಕು) — ಇತರರು ದುರಾಚಾರ ಮಾಡಿದರೂ ಸಜ್ಜನನ ಆಚಾರನಿಯಮವನ್ನು ಸದಾ ಪಾಲಿಸಬೇಕು. ಅಪಕಾರಿಗೂ ಉಪಕಾರ — ಇದು ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಗತಿ. ಸೀತೆಯ ತರ್ಕ ಮೂರು ಬಗೆಯದು — ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಪರವಶರು, ದುಃಖದ ಕಾರಣ ಸ್ವಕರ್ಮ, ಸಜ್ಜನನ ಧರ್ಮ ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದಯೆ.

ಸೀತೆಯಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನಾದ ಹನುಮಂತನು ಆಮೇಲೆ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ರಾಮಪತ್ನಿ ಸೀತೆಗೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಗುಣಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ನೀನು ರಾಮನ ಧರ್ಮಪತ್ನಿಯಾಗಲು ಯೋಗ್ಯಳೇ. ದೇವಿ, ನನಗೆ ಪ್ರತಿಸಂದೇಶ ಕೊಡು; ರಾಘವನು ಇರುವಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಜನಕನ ಮಗಳಾದ ವೈದೇಹಿ ‘ಭಕ್ತವತ್ಸಲನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದಳು. ಅವಳ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಮತಿಯಾದ ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತಾ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಶಚಿಯು ದೇವೇಶ್ವರನಾದ ಶಚೀಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ, ಪೂರ್ಣಚಂದ್ರಮುಖನಾದ, ಮಿತ್ರರು ನೆಲೆನಿಂತಿರುವ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಂದ ರಾಮನನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಇಂದು ನೀನು ಕಾಣುವೆ.’ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಸೀತೆಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಹನುಮಂತನು ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಆಮೇಲೆ ತಕ್ಷಣವೇ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಹನುಮಂತನು ಜನಕರಾಜನ ಮಗಳು ಹೇಳಿದ ಪ್ರತಿವಚನವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ರಾಘವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದನು. ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶ ಅತಿಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ — ‘ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ’. ದೀರ್ಘ ವಿಯೋಗದ ನಂತರ ಅವಳಿಗೆ ಇರುವುದು ಒಂದೇ ಬಯಕೆ. ‘ಭಕ್ತವತ್ಸಲಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ರಾಮನು ಭಕ್ತರನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾನೆ, ನಾನು ಅವನ ಭಕ್ತೆ. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಇಂದು ಕಾಣುವೆ’. ‘ಶಚಿ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ರಾಜತ್ವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವರ್ತನೆ ಸೀತೆಯ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿರುತ್ತದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಹರ್ಷದಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ ವ್ಯಂಗ್ಯವೂ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯ ಆಸೆ ಪೂರ್ಣತೆಯತ್ತ ಸಾಗುವಂತಿದೆ — ಇಂದು ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಕಾಣುವಳು. ಹನುಮಂತನು ಅವಳ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ — ಸೀತೆಯ ಹರ್ಷ, ಪ್ರಶಂಸೆ, ಕರುಣೆ, ದರ್ಶನೇಚ್ಛೆ.

ഇങ്ങനെ ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ട മാരുതപുത്രനായ ഹനുമാൻ നിശാചരരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. പുരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് വിഭീഷണനോട് അനുമതി ചോദിച്ച്, അവനാൽ അനുവദിക്കപ്പെട്ട ഹനുമാൻ മുറപ്രകാരം വൃക്ഷവാടികയിൽ പ്രവേശിച്ച്, സീതയെ തന്റെ വരവ് അറിയിച്ചിട്ട്, ശരീരശുദ്ധിയില്ലാതെ, (ഗ്രഹപീഡയാൽ) ഭയന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ, മരച്ചുവട്ടിൽ ആനന്ദമറ്റ്, രാക്ഷസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരിക്കുന്ന സീതയെ കണ്ടു. ഒതുക്കത്തോടെ, വണങ്ങി, കുനിഞ്ഞ് അവൻ അടുത്തുചെന്ന് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു നിന്നു. മഹാബലനായ ഹനുമാൻ വന്നതു കണ്ട് ദേവി അപ്പോൾ മിണ്ടാതിരുന്നു; പിന്നെ അവനെ ഓർമവന്നപ്പോൾ സന്തുഷ്ടയായി. അവളുടെ സൗമ്യമായ മുഖം കണ്ട് വാനരോത്തമനായ ഹനുമാൻ രാമന്റെ വാക്കുകളെല്ലാം പറയാൻ തുടങ്ങി. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വിനയം എടുത്തുപറയേണ്ടതാണ് — ലങ്ക ഇപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ രാജ്യമാണ്; അതിനാൽ രാജാവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങിയേ അവൻ പ്രവേശിക്കുന്നുള്ളൂ. മുമ്പ് അവൻ ഒളിച്ച്, ഒരു കള്ളനെപ്പോലെ ലങ്കയിൽ കടന്നു; ഇന്ന് രാക്ഷസരാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട്. ‘മൃജയാ ഹീനാം’ — കുളി, അലങ്കാരം മുതലായ ശുചീകരണങ്ങളില്ലാത്തവൾ. ‘സാതങ്കാം രോഹിണീമിവ’ (ഭയന്ന രോഹിണിയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ — ഗ്രഹത്താൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട രോഹിണിയെപ്പോലെ ഭയഗ്രസ്ത; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശശിനാ ഹീനാം’ (ചന്ദ്രനിൽനിന്നു വേർപെട്ട) എന്നാണ് പാഠം, അച്ചടിയിൽ ‘മൃജയാ ഹീനാം’. സീത ആദ്യം മിണ്ടാതിരുന്നു, പിന്നെ അവനെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ് സന്തോഷിച്ചു — ദീർഘമായ തടവിനുശേഷം പെട്ടെന്നു വന്ന ദൂതനെ ഒരു നിമിഷം അവൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞില്ല. രണ്ടാം ശ്ലോകവും (2.2 മുതൽ) അഞ്ചും ആറും ശ്ലോകങ്ങളും ഏറെക്കുറെ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ സീതയെ ആദ്യം കണ്ടത് ഇതേ സ്ഥലത്തുവെച്ചാണ് — ശിംശപാവൃക്ഷത്തിന്റെ ചുവട്ടിൽ, രാക്ഷസികളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട നിലയിൽ. ഇന്നു വീണ്ടും അവൻ അവിടെത്തന്നെ വന്നിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ സാഹചര്യം പാടേ മാറിയിരിക്കുന്നു. അന്ന് അവൻ ഒളിച്ചും ഭയന്നും മരക്കൊമ്പുകളിൽ മറഞ്ഞും ഇരിക്കുകയായിരുന്നു; ഇന്ന് അവൻ വിജയവാർത്ത കൊണ്ടുവരുന്നവനാണ്, രാക്ഷസരാൽത്തന്നെ പൂജിക്കപ്പെട്ടവൻ. സീതയുടെ അവസ്ഥയാകട്ടെ ഇപ്പോഴും അതുപോലെതന്നെ — മലിന, ആനന്ദമറ്റവൾ, തടവുകാരിയെപ്പോലെ; കാരണം വിജയത്തിന്റെ വാർത്ത അവൾ അറിയുന്നില്ല. ഹനുമാന്റെ പ്രണാമം ‘നിഭൃതഃ പ്രണതഃ പ്രഹ്വഃ’ (ഒതുക്കത്തോടെ, വണങ്ങി, കുനിഞ്ഞ്) എന്ന മൂന്നു പദങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ ഭക്തിയുടെയും വിനയത്തിന്റെയും പൂർണത.

‘ഹേ വൈദേഹീ, രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി സുഖമായിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്യം നേടിയവനും ശത്രുവിനെ കൊന്നവനും ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചവനുമായ അവൻ നിന്റെ ക്ഷേമം അന്വേഷിക്കുന്നു. ഹേ ദേവീ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ, വാനരന്മാരോടൊപ്പം രാമനാലും വീര്യവാനായ ലക്ഷ്മണനാലും രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഹേ ദേവീ, നിനക്കു പ്രിയമായതു ഞാൻ പറയുന്നു; വീണ്ടും നിന്നെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ഹേ ധർമജ്ഞേ, നിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണ് യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഈ മഹത്തായ വിജയം നേടിയത്. ഹേ സീതേ, സ്വസ്ഥയാകുക, ദുഃഖജ്വരം അകലട്ടെ; ശത്രുവായ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ലങ്ക വശത്താക്കപ്പെട്ടു. “ഉറക്കമില്ലാതെ നിന്നെ ജയിച്ചെടുക്കാൻ ഉറച്ചുനിന്ന ഞാൻ മഹാസമുദ്രത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ച് ഈ പ്രതിജ്ഞ നിറവേറ്റി” — ഇതാണ് രാമന്റെ വാക്ക്. രാവണന്റെ ഭവനത്തിൽ കഴിയുന്ന നീ പരിഭ്രമിക്കേണ്ടതില്ല; ലങ്കയുടെ ഈ ഐശ്വര്യം വിഭീഷണന്റെ അധീനത്തിലാക്കിയിരിക്കുന്നു. അതിനാൽ ആശ്വസിക്കുക, വിശ്വസ്തയാകുക; നീ സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലെന്നപോലെയാണ് കഴിയുന്നത്. ഇതാ ഈ വിഭീഷണനും ഹർഷത്തോടെ നിന്നെ കാണാനുള്ള ഉത്കണ്ഠയോടെ വരുന്നു.’ ഇവിടെ രാമന്റെ സന്ദേശം ക്രമത്തിലാണ് — ക്ഷേമം, വിജയം, പ്രതിജ്ഞാപൂർത്തി, ആശ്വാസം. ‘നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ’ എന്ന വാക്ക് അത്യന്തം പ്രധാനമാണ് — രാമൻ തന്റെ വിജയം സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ പ്രഭാവത്തിനു സമർപ്പിക്കുന്നു. ‘അലബ്ധനിദ്രേണ’ (ഉറക്കമില്ലാതെ) എന്നത് രാമന്റെ വിയോഗദുഃഖം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — സീതയെ ജയിച്ചെടുക്കാൻ അവൻ രാത്രികളിലും ഉറങ്ങിയില്ല. ‘സ്വന്തം ഗൃഹത്തിലെന്നപോലെ കഴിയുന്നു’ — ഇപ്പോൾ ലങ്ക മിത്രത്തിന്റെ രാജ്യമാണ്; അതിനാൽ ഇത് നിന്റെ സ്വന്തം ഗൃഹംപോലെയാണ്. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ സമീക്ഷിതപതിപ്പ് ‘ദിഷ്ട്യാ ജീവസി ധർമജ്ഞേ ജയേന മമ സംയുഗേ’ (ഹേ ധർമജ്ഞേ, യുദ്ധത്തിലെ എന്റെ ജയത്താൽ ഭാഗ്യവശാൽ നീ ജീവിക്കുന്നു) എന്നു വായിക്കുന്നു; അച്ചടി ‘തവ പ്രഭാവാദ്ധർമജ്ഞേ മഹാൻ രാമേണ സംയുഗേ’ (ഹേ ധർമജ്ഞേ, നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹത്തായ...) എന്നും. സന്ദേശത്തിന്റെ ഭാഷ രാമന്റേതുതന്നെയാണ് — ഹനുമാൻ അവന്റെ വാക്ക് അതേപടി നിവേദനം ചെയ്യുന്നു; ‘ഞാൻ’ എന്ന ഉത്തമപുരുഷൻ രാമന്റേതാണ്. ഇതാണ് ദൂതന്റെ ധർമം — യജമാനന്റെ വാക്കു മാറ്റരുത്. ലക്ഷ്മണന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും പരാമർശം എല്ലാവരുടെയും സഹകരണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘സഭാജയേ’ (അഭിനന്ദിക്കുന്നു) എന്ന പദത്താൽ ഹനുമാനും സ്വയം സീതയെ അഭിനന്ദിക്കുന്നു. ‘സ്വസ്ഥയാകുക, ദുഃഖജ്വരം അകലട്ടെ’ എന്ന ആശ്വാസവാക്ക് ദീർഘമായ ഭയത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണനോടുള്ള ഭയത്താലും രാക്ഷസികളുടെ ഭീഷണിയാലും ഭർത്താവിന്റെ വിയോഗത്താലും അവളുടെ മനസ്സിലുണ്ടായിരുന്ന ചിന്ത ഇന്ന് അകലട്ടെ എന്നാണ് രാമന്റെ ആഗ്രഹം. വിഭീഷണന്റെ ആഗമനത്തിന്റെ പരാമർശവും ആശ്വാസത്തിനാണ് — ലങ്കയുടെ പുതിയ രാജാവ് അവളുടെ മിത്രമാണ്.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ ചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ള സീതാദേവി ഹർഷാതിരേകത്താൽ തൊണ്ടയടഞ്ഞ് ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെയായി. അപ്പോൾ മറുപടി പറയാതിരുന്ന സീതയോട് വാനരശ്രേഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ ദേവീ, എന്താണു ചിന്തിക്കുന്നത്? എന്താണ് എന്നോടു മിണ്ടാത്തത്?’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ ധർമമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സീത അത്യന്തം പ്രസന്നയായി, കണ്ണീരാൽ ഇടറിയ സ്വരത്തിൽ പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവിന്റെ വിജയത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഈ പ്രിയവാർത്ത കേട്ട്, ഹർഷത്തിനു വശപ്പെട്ട് ഞാൻ ഒരു നിമിഷം വാക്കില്ലാത്തവളായി. ഹേ വാനരാ, എത്ര ആലോചിച്ചിട്ടും നിന്റെ ഈ വാർത്തയ്ക്കു തുല്യമായ ഒരു പ്രത്യുപഹാരം നൽകാൻ ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ഹേ സൗമ്യനായ വാനരാ, പ്രിയവാർത്ത പറഞ്ഞ നിനക്കു നൽകിയാൽ തുല്യമായ സുഖമുണ്ടാകുന്ന ഒന്നും ഭൂമിയിലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. വെള്ളിയോ സ്വർണമോ പലതരം രത്നങ്ങളോ മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രാജ്യമോ — ഇവയൊന്നും ഈ വാക്കിനു തുല്യമാകില്ല.’ വൈദേഹി ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ വാനരൻ ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്ന് മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഭർത്താവിന്റെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തല്പരയും ഭർത്താവിന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവളും അനിന്ദിതയുമായവളേ, ഇത്തരം സ്നേഹമുള്ള വാക്ക് പറയാൻ നീ മാത്രമേ യോഗ്യയുള്ളൂ. ഹേ സൗമ്യേ, സാരവത്തും സ്നേഹമുള്ളതുമായ നിന്റെ ഈ വാക്ക് പലതരം രത്നക്കൂമ്പാരത്തെക്കാളും ദേവരാജ്യത്തെക്കാളും വിശിഷ്ടമാണ്. വിജയിയും ശത്രുവിനെ കൊന്നവനും സുസ്ഥിതനുമായ രാമനെ ഞാൻ കാണുന്നു എന്നതിനാൽ, ദേവരാജ്യം മുതലായ നേട്ടങ്ങളെല്ലാം വാസ്തവത്തിൽ എനിക്കു ലഭിച്ചുകഴിഞ്ഞു.’ സീതയുടെ മൗനം ഹർഷാതിരേകത്താലാണ് — അതിദുഃഖത്തിൽ വാക്ക് തടയപ്പെടുന്നതുപോലെ അതിസുഖത്തിലും. അവളുടെ കൃതജ്ഞത — ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെ രാജ്യംപോലും ഈ വാക്കിനു വിലയാകില്ല’ — പ്രിയവാർത്തയുടെ അമൂല്യത കാണിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ മറുപടി അവന്റെ നിഷ്കാമഭക്തി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — രാമന്റെ വിജയംതന്നെയാണ് അവന്റെ പ്രതിഫലം. 19.1-ൽ അച്ചടിയിൽ ‘നഹി പശ്യാമി തത്സൗമ്യ’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ന ച പശ്യാമി’ എന്നുമാണ് (രണ്ടിനും “ഞാൻ കാണുന്നില്ല” എന്നുതന്നെ അർഥം). സീതയുടെ വാക്കിൽ അവളുടെ ശാലീനത — അവൾ രാജകുമാരിയാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് അവളുടെ കയ്യിൽ കൊടുക്കാൻ ഒന്നുമില്ല; എന്നിട്ടും പ്രിയവാർത്ത കൊണ്ടുവന്നവനെ ബഹുമാനിക്കാൻ അവൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. മുമ്പ് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിലും അവൾ ഹനുമാനു ചൂഡാമണി നൽകിയിരുന്നു; ഇന്ന് അതുപോലെ ഒന്നുമില്ല. ഹനുമാന്റെ മറുപടിയിലെ ‘അർഥതഃ’ (വാസ്തവത്തിൽ) എന്ന പദം — യഥാർഥത്തിൽ രാമന്റെ സുഖം കണ്ടതോടെതന്നെ എല്ലാ നേട്ടങ്ങളും ലഭിച്ചു. യജമാനന്റെ ഹിതംതന്നെയാണ് ഭക്തന്റെ പരമമായ ലാഭം എന്നതാണ് രാമായണത്തിന്റെ ആദർശം. ഇവിടെ ഹർഷത്തിന്റെ മനശ്ശാസ്ത്രപരമായ ചിത്രമാണ് — ആദ്യം മൗനം, പിന്നെ കണ്ണീർ, പിന്നെ ഇടറിയ സ്വരം, ഒടുവിൽ കൃതജ്ഞതയുടെ വാക്കുകൾ. കവി ഭാവങ്ങളുടെ ക്രമം സൂക്ഷ്മമായി കാണിക്കുന്നു.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ജനകപുത്രിയായ മൈഥിലി പിന്നെ പവനപുത്രനോട് കൂടുതൽ ശുഭമായ ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘അതിശ്രേഷ്ഠമായ ലക്ഷണങ്ങളുള്ളതും മാധുര്യഗുണം ആഭരണമായതും എട്ട് അംഗങ്ങളുള്ള ബുദ്ധിയോടുകൂടിയതുമായ വാക്ക് പറയാൻ നീ മാത്രമേ യോഗ്യനുള്ളൂ. അനിലന്റെ (വായുവിന്റെ) പ്രശംസനീയനായ പുത്രനും പരമധാർമികനുമാണ് നീ. ബലം, ശൗര്യം, ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, സത്ത്വം, പരാക്രമം, ഉത്തമമായ സാമർഥ്യം, തേജസ്സ്, ക്ഷമ, ധൈര്യം, സ്ഥൈര്യം, വിനയം — ഇവയും മറ്റനേകം ശോഭനഗുണങ്ങളും നിന്നിൽത്തന്നെയുണ്ട്; സംശയമില്ല.’ ഈ ഭാഗം മുഴുവൻ (25–28) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘അഷ്ടാംഗയാ ബുദ്ധ്യാ’ (എട്ട് അംഗങ്ങളുള്ള ബുദ്ധിയോടെ) — ശുശ്രൂഷ (കേൾക്കാനുള്ള ആഗ്രഹം), ശ്രവണം, ഗ്രഹണം, ധാരണം, ഊഹം, അപോഹം, അർഥവിജ്ഞാനം, തത്ത്വജ്ഞാനം എന്നിവയാണ് ബുദ്ധിയുടെ എട്ട് അംഗങ്ങൾ എന്നു വ്യാഖ്യാതാക്കൾ പറയുന്നു. സീത ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓരോന്നായി എണ്ണുന്നു — ശാരീരികം (ബലം, ശൗര്യം, പരാക്രമം), ബൗദ്ധികം (ശാസ്ത്രജ്ഞാനം, സാമർഥ്യം), നൈതികം (ക്ഷമ, ധൈര്യം, വിനയം). ഈ പ്രശംസതന്നെയാണ് അവനുള്ള പ്രതിഫലം — മുമ്പ് ‘കൊടുക്കാൻ ഒന്നും കാണുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞവൾ ഇപ്പോൾ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ അവനെ ബഹുമാനിക്കുന്നു. ‘അനിലന്റെ പ്രശംസനീയനായ പുത്രൻ’ — പിതാവായ വായുവിന്റെ ഗൗരവം വർധിപ്പിക്കുന്നവൻ. ഈ ഭാഗം വൾഗേറ്റിന്റെ സവിശേഷതയാണ്; അവിടെ സീത ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിസ്തരിച്ചു സ്തുതിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം സീതയുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഗുണങ്ങളിൽ ‘വിനയം’ അവസാനമാണ് പറയുന്നതെങ്കിലും അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളുടെയും കിരീടം — കാരണം ഇത്ര ബലവാനായിട്ടും അവൻ എപ്പോഴും വിനയിയാണ്.

പിന്നെ പരിഭ്രമമില്ലാതെ, വിനീതനെപ്പോലെ, ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്നുകൊണ്ട് അവൻ വീണ്ടും സീതയോടു പറഞ്ഞു: ‘നീ അനുവദിക്കുമെങ്കിൽ, മുമ്പ് നിന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ ഈ രാക്ഷസികളെയെല്ലാം കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ ദേവീ, അശോകവനികയിൽ കഴിഞ്ഞിരുന്ന, ഭർത്താവിനെ ദൈവമായി കരുതുന്ന, ക്ലേശിക്കുന്ന നിന്നോട്, ഘോരരൂപവും ഘോരാചാരവുമുള്ള, ക്രൂരരും കൂടുതൽ ക്രൂരമായ നോട്ടമുള്ളവരും വികൃതമുഖികളുമായ രാക്ഷസികൾ രാവണന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പലവട്ടം പരുഷവാക്കുകൾ പറയുന്നത് ഞാൻ ഇവിടെ കേട്ടിട്ടുണ്ട്. വികൃതരും വികൃതാകാരരും ക്രൂരരും ക്രൂരമായ മുടിയും കണ്ണുകളുമുള്ളവരും ദാരുണമായി സംസാരിക്കുന്നവരുമായ ഈ അതിദാരുണരായ രാക്ഷസികളെ പലതരം പ്രഹരങ്ങളാൽ കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ വരം എനിക്കു തരിക. മുഷ്ടികൾകൊണ്ടും ഉപ്പൂറ്റികൊണ്ടുള്ള ചവിട്ടുകൾകൊണ്ടും വിശാലമായ കൈകൾകൊണ്ടും കണങ്കാലും കാൽമുട്ടും കൊണ്ടുള്ള പ്രഹരങ്ങൾകൊണ്ടും പല്ലുകൊണ്ടുള്ള കടികൾകൊണ്ടും ചെവിയും മൂക്കും മുറിച്ചും മുടി പറിച്ചും, നിനക്ക് അപ്രിയം ചെയ്ത ഇവരെ വീഴ്ത്തി കൊല്ലാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഹേ യശസ്വിനീ, ഇങ്ങനെ അനേകം പ്രഹരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ച്, മുമ്പ് നിന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയ ഈ ഉഗ്രരൂപിണികളെ ഞാൻ കൊല്ലട്ടെ.’ ഹനുമാന്റെ ക്രോധം സ്വാഭാവികമാണ് — രാക്ഷസികൾ സീതയെ ഭയപ്പെടുത്തുന്നത് സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അവൻ സ്വയം കണ്ടതാണ്. അവന്റെ നിർദേശത്തിൽ വീരന്റെ രോഷവും യജമാനത്തിക്കേറ്റ അപമാനത്തിനു പ്രതികാരം ചെയ്യാനുള്ള ആഗ്രഹവുമുണ്ട്. ‘നീ അനുവദിക്കുമെങ്കിൽ’ എന്നത് അവന്റെ വിനയമാണ് — അവൻ സ്വേച്ഛയാലല്ല, സീതയുടെ അനുമതിയോടെ മാത്രമേ കാര്യം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുള്ളൂ. പ്രഹരങ്ങളുടെ വിസ്തൃതമായ വർണന അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ പല അർധങ്ങളും (29, 32.2–34.1, 36.1, 37.1) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; 29.2 ‘പ്രഗൃഹീതാഞ്ജലിർഹർഷാത്സീതായാഃ പ്രമുഖേ സ്ഥിതഃ’ (ഹർഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി സീതയുടെ മുന്നിൽ നിന്ന്) എന്നത് 21.2-ന്റെ ആവർത്തനമാണ്. എന്നാൽ സീതയുടെ അനുമതിയില്ലാതെ അവൻ ഒന്നും ചെയ്യുന്നില്ല — ഇവിടെ അവന്റെ ആവേശം വിനയത്താൽ നിയന്ത്രിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ നിർദേശത്തിനുള്ള മറുപടിയിൽ സീതയുടെ കരുണ പ്രകാശിക്കും; അതിനാൽ ഈ നിർദേശം സീതയുടെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ഉത്കർഷത്തിനുള്ള പശ്ചാത്തലമാണ്. രാക്ഷസികളുടെ വർണനയിലെ വിശേഷണങ്ങളുടെ ആവർത്തനം — ‘വികൃതരും വികൃതാകാരരും’, ‘ക്രൂരരും കൂടുതൽ ക്രൂരമായ നോട്ടമുള്ളവരും’ — ഹനുമാന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ, ദീനരോടു വാത്സല്യമുള്ള ആ ദയാലുവായ സീത ചിന്തിച്ച്, ആലോചിച്ച് ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഹേ വാനരോത്തമാ, രാജാവിനെ ആശ്രയിച്ചു കഴിയുന്നതിനാൽ പരവശരായ, മറ്റൊരാളുടെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്ന, അധീനരായ ദാസികളോട് ആരാണ് കോപിക്കുക? ഭാഗ്യവൈഷമ്യമെന്ന ദോഷത്താലും മുമ്പു ചെയ്ത ദുഷ്കൃതത്താലുമാണ് ഇതെല്ലാം എനിക്കു വന്നുചേരുന്നത്; സ്വയം ചെയ്തതാണല്ലോ അനുഭവിക്കുന്നത്. ഹേ മഹാബാഹോ, ഇങ്ങനെ പറയരുത്; ഇതു ദൈവത്തിന്റെ പരമമായ ഗതിയാണ്. ദശായോഗത്താൽ (കാലത്തിന്റെ അവസ്ഥകളാൽ) ഇത് എനിക്കു ലഭിക്കേണ്ടതാണെന്നു നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു; അതിനാൽ ദുർബലയായ ഞാൻ രാവണന്റെ ദാസികളോട് ഇവിടെ ക്ഷമിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ചാണ് രാക്ഷസികൾ എന്നെ ഭീഷണിപ്പെടുത്തിയിരുന്നത്; ഹേ മാരുതപുത്രാ, അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ അവർ ഭീഷണിപ്പെടുത്തുന്നില്ല. ഹേ വാനരാ, ഒരു കടുവയുടെ മുന്നിൽവെച്ച് ഒരു കരടി പാടിയ, ധർമം നിറഞ്ഞ ഒരു പുരാതനശ്ലോകമുണ്ട്; അതു കേൾക്കുക — “മറ്റുള്ളവരുടെ പാപകർമങ്ങളുടെ പാപം ഒരു സജ്ജനം (പകരംവീട്ടി) ഏറ്റെടുക്കുന്നില്ല; മര്യാദ കാക്കേണ്ടതാണ്; സജ്ജനങ്ങൾക്ക് സദാചാരമാണ് ആഭരണം.” പാപികളോടോ ശുഭരോടോ വധം അർഹിക്കുന്നവരോടുപോലുമോ ആര്യൻ കാരുണ്യം കാണിക്കണം; തെറ്റു ചെയ്യാത്തവരായി ആരുമില്ല. ലോകത്തെ ഹിംസിക്കുന്നതിൽ രസിക്കുന്ന, ക്രൂരരായ, പാപകർമികളായ, പാപം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കുന്നവരോടുപോലും അശോഭനമായത് ചെയ്യരുത്.’ സീതയുടെ കരുണയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ ഹൃദയം. രാക്ഷസികളുടെ ദോഷം അവൾ അവരുടെ യജമാനനിൽ ആരോപിക്കുന്നു — അവർ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നവർ മാത്രമാണ്. പിന്നെ സ്വന്തം ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം സ്വന്തം കർമത്തിൽ കാണുന്നു — ‘സ്വകൃതം ഹ്യുപഭുജ്യതേ’ (സ്വയം ചെയ്തതാണല്ലോ അനുഭവിക്കുന്നത്). കടുവയുടെയും കരടിയുടെയും കഥ — അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പിൽ രാമായണഭൂഷണടീകയിൽനിന്ന് ഉദ്ധരിച്ചിരിക്കുന്നത് — ഒരു വേടനാൽ പിന്തുടരപ്പെട്ട കടുവ, മരത്തിൽ കയറിയിരുന്ന കരടിയോട് ‘വേടനെ താഴെ തള്ളിയിടുക’ എന്ന് യാചിച്ചു; ശരണാഗതനെ കരടി തള്ളിയിട്ടില്ല; പിന്നീട് കടുവയുടെ പ്രേരണയാൽ വേടൻ കരടിയെ തള്ളിയിടാൻ ശ്രമിച്ചപ്പോഴും, ‘ന പരഃ പാപമാദത്തേ’ എന്ന ശ്ലോകം പാടിക്കൊണ്ട് കരടി അവനെ തള്ളിയിട്ടില്ല. ‘ന കശ്ചിന്നാപരാധ്യതി’ (തെറ്റു ചെയ്യാത്തവരായി ആരുമില്ല) — എല്ലാവരും എപ്പോഴെങ്കിലും തെറ്റു ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ എല്ലാവരോടും ദയ. ഈ ഭാഗം 37.2 മുതൽ 46 വരെയാണ്; 37-ാം ശ്ലോകം രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുടെയും സന്ധിയിലാണ്. ഈ ഉപദേശത്തിൽ സീത ഒരു സാധാരണസ്ത്രീയെയല്ല, ധർമത്തിന്റെ മൂർത്തിയെയാണ് പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നത്. പത്തു മാസം അവരാൽ സ്വയം പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ടവൾതന്നെ അവരെ രക്ഷിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടാണ് സീത പാരമ്പര്യത്തിൽ ‘കരുണാമൂർത്തി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായത്. ‘സമയോ രക്ഷിതവ്യഃ’ (മര്യാദ കാക്കേണ്ടതാണ്) — മറ്റൊരാൾ ദുരാചാരം ചെയ്താലും സജ്ജനത്തിന്റെ ആചാരനിയമം എപ്പോഴും പാലിക്കണം. അപകാരിക്കുപോലും ഉപകാരം — ഇതാണ് ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മഗതി. സീതയുടെ യുക്തി മൂന്നുവിധമാണ് — രാക്ഷസികൾ പരവശരാണ്, ദുഃഖത്തിന്റെ കാരണം സ്വന്തം കർമമാണ്, എല്ലാവരോടും ദയ സജ്ജനത്തിന്റെ ധർമമാണ്.

സീത ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വാക്യകോവിദനായ ഹനുമാൻ അനിന്ദിതയായ രാമപത്നി സീതയോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ഗുണസമ്പന്നയായ രാമന്റെ ധർമപത്നിയായ ഭവതിക്ക് ഇതു യോജിച്ചതുതന്നെ. ഹേ ദേവീ, എനിക്കു മറുസന്ദേശം തരിക; രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു ഞാൻ പോകാം.’ ഹനുമാൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ജനകപുത്രിയായ വൈദേഹി ‘ഭക്തവത്സലനായ ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു’ എന്നു പറഞ്ഞു. അവളുടെ ആ വാക്കു കേട്ട് മഹാമതിയായ മാരുതപുത്രൻ ഹനുമാൻ മൈഥിലിയെ സന്തോഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ശചി ദേവേശ്വരനായ ശചീപതിയെ (ഇന്ദ്രനെ) എന്നപോലെ, പൂർണചന്ദ്രനെപ്പോലുള്ള മുഖമുള്ളവനും മിത്രങ്ങൾ സുസ്ഥിരരായിരിക്കുന്നവനും ശത്രുക്കളെ കൊന്നവനുമായ രാമനെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നീ ഇന്നു കാണും.’ സാക്ഷാൽ ലക്ഷ്മിയെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്ന ആ സീതയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ ഹനുമാൻ രാഘവൻ എവിടെയോ അവിടെ വന്നു. പിന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാൻ ഉടൻതന്നെ ജനകരാജപുത്രി പറഞ്ഞ മറുപടി ക്രമമായി, ദേവശ്രേഷ്ഠനു തുല്യനായ രാഘവനോടു പറഞ്ഞു. സീതയുടെ സന്ദേശം അതിസംക്ഷിപ്തമാണ് — ‘ഭർത്താവിനെ കാണാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ ദീർഘമായ വിയോഗത്തിനുശേഷം അവൾക്ക് ഒരേയൊരു കാമന. ‘ഭക്തവത്സലൻ’ എന്ന വിശേഷണം — രാമൻ ഭക്തരെ സ്നേഹിക്കുന്നു; ഞാനും അവന്റെ ഭക്തയാണ്. ഹനുമാൻ അവളുടെ ഹർഷം വർധിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഇന്നു നീ കാണും.’ ‘ശചി ഇന്ദ്രനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ രാജത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ പെരുമാറ്റം സീതയുടെ പ്രതീക്ഷയ്ക്കു വിപരീതമായിരിക്കും — അതിനാൽ ഈ ഹർഷത്തിൽ ഒരു കരുണമായ വ്യംഗ്യവുമുണ്ട്. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം സീതയുടെ പ്രതീക്ഷ പൂർണമാകുന്നതുപോലെയാണ് — ഇന്ന് അവൾ ഭർത്താവിനെ കാണും. ഹനുമാൻ അവളുടെ മറുപടി ക്രമമായി, എല്ലാം — സീതയുടെ ഹർഷം, പ്രശംസ, കരുണ, ദർശനേച്ഛ — രാമനോടു നിവേദനം ചെയ്യുന്നു.

So charged by Rāma, Hanumān, son of the Wind, went into the city of Laṅkā, and the night-rangers honoured him as he passed. Once inside he took leave of Vibhīṣaṇa and, with the king's permission, entered the grove of trees in due form. His courtesy is worth noticing: Laṅkā was now Vibhīṣaṇa's kingdom, so he went in only with its king's consent. The first time he had crept into Laṅkā secretly, like a thief; now the rākṣasas themselves did him honour. Making himself known to Sītā, he saw her sitting joyless at the foot of a tree with rākṣasīs all around her, unwashed and unadorned, as anxious as the star Rohiṇī when a malign planet presses on her. Quiet, bowing low and humble, he went up to her and saluted her and stood waiting; the three words the poet uses for his posture sum up his devotion and his modesty. Seeing the mighty Hanumān arrive, the queen at first sat silent, for after so long a captivity she did not at once take in a messenger appearing so suddenly; then she recognised him and was glad. It was in this very spot, at the foot of the śiṃśapā tree among the rākṣasīs, that Hanumān had first seen her in the Sundara Kāṇḍa. Now he stood there again, but everything had changed: then he had been hidden, afraid, crouching among the branches; now he came bearing news of victory, honoured by the rākṣasas themselves. Sītā alone was as she had been, soiled, joyless, still like a prisoner, because she did not yet know that the war was won. Seeing her gentle face, Hanumān, best of monkeys, began to give her the whole of Rāma's message.

“Vaidehī,” he said, “Rāma is well, and Sugrīva and Lakṣmaṇa with him. The conqueror of his enemies has achieved his purpose and destroyed his foe, and he sends you word that all is well. With Vibhīṣaṇa's help, Rāma, with the monkeys and the valiant Lakṣmaṇa, has slain Rāvaṇa, my queen. I bring you this happy news and I greet you once again. It was through your power, lady who knows dharma, that Rāma won this great victory in battle. Be at ease now, Sītā, and let your fever of fear pass: Rāvaṇa, your enemy, is dead and Laṅkā is in our hands. And these are Rāma's own words: ‘Sleepless, set on winning you back, I bridged the great ocean and I have kept my vow. You need not be alarmed at living in Rāvaṇa's palace, for the lordship of Laṅkā has been placed under Vibhīṣaṇa's rule. So take heart and rest easy; you are as good as in your own home. And here is Vibhīṣaṇa himself coming, full of joy and eager to see you.’” Rāma's message moves in order: his welfare, the victory, the vow fulfilled, and reassurance. The words “through your power” matter most of all, for in them Rāma lays his victory at the feet of Sītā's faithfulness. “Sleepless” betrays what the separation had cost him: he had not slept even at night in his struggle to win her back. Laṅkā was now a friend's kingdom, and so it could be to her like her own home. Hanumān repeats the message just as Rāma gave it, keeping the “I” that is Rāma's; this is the messenger's duty, never to alter his master's words. The mention of Lakṣmaṇa, Sugrīva and Vibhīṣaṇa recalls how all had worked together, and in saying “I greet you” Hanumān adds his own congratulations. “Be at ease, free of fever” marks the end of a long fear: Rāma wished that every anxiety in her mind — dread of Rāvaṇa, the threats of the rākṣasīs, the pain of separation from her husband — should now be driven away. Even the news of Vibhīṣaṇa's coming was meant to comfort her, for the new king of Laṅkā was her friend.

At these words the moon-faced queen was so overwhelmed with joy that she could not speak. When she made no reply, the best of monkeys asked her, “What are you thinking, my queen? Why don't you say anything to me?” Then Sītā, who had never strayed from the path of dharma, answered in a voice choked with tears of happiness: “When I heard this dear news of my husband's victory, joy overcame me and for a moment I had no words. I have been thinking, monkey, and I can find nothing to give you that would be a fitting return for such tidings. Nowhere on the whole earth, gentle friend, do I see anything which, given to you for this news, could bring you a happiness to match it. Gold, riches, jewels of every kind, even kingship over the three worlds — none of them is worth these words.” She was a king's daughter, and yet today she had nothing about her to give; still she longed to honour the bearer of good news, as she had once given Hanumān her crest-jewel in the Sundara Kāṇḍa. And her gratitude shows that such news is beyond all price. Hearing Vaidehī, the monkey joined his palms in delight and, standing before her, replied: “Lady devoted to your husband's good, you who longed for his victory, blameless one, only you could speak such loving words. These words of yours, gentle lady, so warm and so full of meaning, are worth more than heaps of jewels, more even than the kingship of the gods. In truth I have already gained the kingdom of the gods and every such blessing, since I see Rāma victorious, his enemies slain, and safe.” His answer lays bare a devotion that asks nothing: Rāma's victory is his whole reward. The good of one's master is the servant's highest gain, and this is the ideal the Rāmāyaṇa holds up. The poet traces the course of Sītā's joy with delicacy: first silence, since great happiness can stop the tongue just as great grief can; then tears; then a faltering voice; and at last words of gratitude.

Hearing him, Maithilī, Janaka's daughter, spoke still more graciously to the son of the Wind: “Speech that has every excellence, graced with sweetness and ruled by the eightfold intelligence — only you are capable of it. You are a son the Wind may well be proud of, and wholly righteous. Strength, valour, learning, courage, prowess, the highest skill, energy, forbearance, steadiness, firmness and modesty — these and many other fine qualities are all in you, beyond any doubt.” The eightfold intelligence, as the commentators explain it, is the willingness to listen, listening, grasping, retaining, reasoning for, reasoning against, understanding the meaning and knowing the truth of a thing. Sītā counts Hanumān's virtues one by one: those of the body, like strength, valour and prowess; those of the mind, like learning and skill; and those of character, like forbearance, steadiness and modesty. This praise is itself her reward to him: she who had just said she could find nothing to give now honours him with words, and in calling him the Wind's worthy son she adds to his father's glory too. Through her eyes the whole of Hanumān's character is set before us. Modesty comes last in her list, yet it crowns all the rest, for mighty as he was he was always humble.

Then, calm and modest, his palms joined in joy, still standing before her, Hanumān spoke to Sītā again. “If you will allow it,” he said, “I want to kill all these rākṣasīs who used to threaten you. While you were suffering in the Aśoka grove, you who hold your husband as your god, I heard these cruel creatures, dreadful in looks and in conduct, with their crueller eyes and misshapen faces, speaking harshly to you again and again at Rāvaṇa's command. I heard it here myself, my queen. These deformed, hideous, savage creatures with their cruel hair and eyes and their dreadful talk — I want to kill them with blows of every kind; grant me this as a favour. With my fists, with kicks of my heels, with my great arms, with blows of my shins and knees, grinding them with my teeth, cutting off their ears and noses and tearing out their hair, I want to strike down and kill every one of those who wronged you. Glorious lady, I will beat them with blow upon blow and have those fierce ones slain who threatened you.” His anger was natural; in the Sundara Kāṇḍa he had watched with his own eyes as the rākṣasīs terrified her, and now a hero's fury and the wish to avenge his mistress's humiliation spoke in him. The long list of blows and the piling up of words for their ugliness and cruelty show how fierce his rage was. Yet “if you will allow it” shows his humility: he would do nothing of his own will, only with Sītā's consent, and so his passion is held in check by his modesty. The proposal also prepares the ground for what follows, where Sītā's compassion will shine out.

The gentle Sītā, always tender towards the wretched, thought and weighed the matter, and then said to Hanumān: “Best of monkeys, who would be angry with servants who are bound to obey a king and act on another's orders? It is through the unevenness of my fortune and through wrongs done in the past that all this has come to me; one reaps what one has sown. Do not talk like this, mighty-armed one; this is the supreme course of fate. It was settled that my lot would bring me this suffering, and so, powerless as I am, I forgive Rāvaṇa's servants here. The rākṣasīs threatened me because the rākṣasa ordered them to; now that he is dead, son of the Wind, they threaten me no more. There is an old verse full of dharma, monkey, that a bear once sang in the presence of a tiger; listen to it: ‘The good do not take on the evil of those who do evil to them; one's own code must be kept, for conduct is the ornament of the good.’ Whether people are wicked or virtuous, or even deserve to die, a noble person must show them compassion, for there is no one who never does wrong. Even to cruel evildoers who make sport of harming the world, even while they are doing wrong, nothing unkind should be done.” Sītā's compassion is the heart of this sarga, and her reasoning has three strands. She places the blame on the rākṣasīs' master, since they only obeyed him; she finds the cause of her own suffering in her own past deeds; and she holds that the good must be kind to all. The story of the tiger and the bear runs like this: a tiger chased by a hunter begged a bear sitting in a tree to throw the hunter down to it; the bear would not hand over one who had come to him for shelter; later, when the tiger urged the hunter to throw the bear down, the bear still did not take revenge, but sang the verse, “the good do not take on the evil of others.” “There is no one who never does wrong” means that everyone errs at some time, so kindness is owed to all. To keep one's code is the good person's rule of conduct, to be kept even when others behave badly; to do good even to one who has done harm is the subtle way of dharma. In this teaching Sītā shows herself not an ordinary woman but dharma in living form: she who had been tormented by these women for ten months is the one who protects them. That is why tradition knows her as compassion embodied.

Hearing this, Hanumān, a master of speech, answered Rāma's blameless wife: “You are indeed a fitting wife for Rāma, rich in virtue as he is. Give me your message in return, my queen; I will go back to where Rāghava is.” And Vaidehī, Janaka's daughter, said only this: “I want to see my husband, who loves those devoted to him.” Her message is as short as it could be: after so long a separation she had just one desire, and in calling Rāma loving to his devotees she counts herself among them. The wise son of the Wind, to add to her joy, replied: “Today you will see Rāma, his face like the full moon, with Lakṣmaṇa beside him, his friends secure and his enemies destroyed, as Śacī sees Indra, lord of the gods.” The comparison with Indra hints at the kingship that is now Rāma's. So speaking to Sītā, who shone like the goddess of fortune herself, the splendid Hanumān went back to where Rāghava was, and at once the best of monkeys told Rāghava, who was the equal of the lord of the gods, everything the daughter of Janaka's line had said in reply, in its proper order — her joy, her praise, her compassion and her longing to see him. At the end of the sarga Sītā's hope seems about to be fulfilled: today she will see her husband. Yet there is a sad irony in her happiness, for in the next sarga Rāma will receive her in a way quite unlike what she expects.