रावणस्य वधं दृष्ट्वा ते देवाः गन्धर्वाः दानवाः च स्वैः स्वैः विमानैः शुभाः कथाः कथयन्तः जग्मुः। ते घोरं रावणवधं, राघवस्य पराक्रमं, वानराणां सुयुद्धं, सुग्रीवस्य मन्त्रितं, मारुतेः लक्ष्मणस्य च अनुरागं वीर्यं च, सीतायाः पतिव्रतात्वं, हनूमति पराक्रमं च कथयन्तः महाभागाः हृष्टाः यथागतं जग्मुः। राघवः तु इन्द्रदत्तं शिखिप्रभं दिव्यं रथम् अनुज्ञाप्य महाबाहुः मातलिं प्रत्यपूजयत्। राघवेण अभ्यनुज्ञातः शक्रसारथिः मातलिः तं दिव्यं रथम् आस्थाय दिवम् एव उत्पपात। तस्मिन् रथिनां वरे सरथे दिवम् आरूढे परमप्रीतः राघवः सुग्रीवं परिषस्वजे। सुग्रीवं परिष्वज्य लक्ष्मणेन अभिवादितः सः हरिगणैः पूज्यमानः बलालयं शिबिरम् आजगाम। अत्र देवानां कथासु सर्वेषां योगदानं स्मर्यते — न केवलं रामस्य, अपि तु सुग्रीवस्य मन्त्रस्य, हनुमतः लक्ष्मणस्य च अनुरागस्य, सीतायाः पातिव्रत्यस्य च। युद्धजयः सामूहिकः इति कविः सूचयति। तृतीयस्य श्लोकस्य उत्तरार्धः (‘पतिव्रतात्वं सीताया हनूमति पराक्रमम्’) वुल्गेटमात्रः। ‘हनूमति पराक्रमम्’ इति सप्तम्या प्रयोगः विचित्रः — हनुमति स्थितं पराक्रमम् इति अर्थः। मातलेः सत्कारः शिष्टाचारस्य उदाहरणम् — इन्द्रस्य उपकारं रामः न विस्मरति। रथस्य ‘शिखिप्रभम्’ इति विशेषणं अग्निसदृशं तेजः सूचयति। सुग्रीवस्य आलिङ्गनं मैत्र्याः पूर्णतायाः चिह्नम् — किष्किन्धायां या मैत्री अग्निसाक्षिका कृता, सा अद्य सफला। देवाः युद्धं द्रष्टुम् आकाशे स्थिताः आसन्; रावणे हते तेषां कार्यं समाप्तम्, अतः ते स्वलोकं प्रत्यागच्छन्ति। तेषां कथाः ‘शुभाः’ — यतः अधर्मस्य नाशः धर्मस्य च जयः तासां विषयः।

अथ सः काकुत्स्थः समीपपरिवर्तिनं सत्त्वसम्पन्नं दीप्ततेजसं सौमित्रिं लक्ष्मणम् उवाच — ‘हे सौम्य, इमं विभीषणं लङ्कायाम् अभिषेचय। अयम् अनुरक्तः, भक्तः, पूर्वोपकारी च। एषः मे परमः कामः यत् इमं रावणानुजं विभीषणं लङ्कायाम् अभिषिक्तं पश्येयम्।’ एवं महात्मना राघवेण उक्तः सौमित्रिः ‘तथा’ इति उक्त्वा सुसंहृष्टः सौवर्णं घटम् आददे। रामः स्वयं लङ्कां न प्रविशति — पितुः आज्ञया चतुर्दश वर्षाणि ग्रामं नगरं वा न प्रवेष्टव्यम् इति तस्य व्रतम्। अतः अभिषेकस्य कार्यं लक्ष्मणाय समर्पितम्। पूर्वं समुद्रतीरे एव विभीषणस्य शरणागतिसमये रामः तं समुद्रजलेन अभिषिक्तवान्; अद्य तस्य प्रतिज्ञायाः पूर्तिः लङ्कायाम्। ‘पूर्वोपकारिणम्’ इति — युद्धे विभीषणस्य मन्त्रणा, इन्द्रजितः मायायाः प्रकाशनं, निकुम्भिलायाः रहस्यकथनं च। ‘परमः कामः’ इति रामस्य मित्रवात्सल्यम्।

सः मनोजवः लक्ष्मणः तं घटं वानरेन्द्राणां हस्ते दत्त्वा महासत्त्वान् तान् समुद्रसलिलम् आनेतुम् आदिदेश। मनोजवाः ते वानराः अतिशीघ्रं गत्वा समुद्रात् जलं गृहीत्वा आगताः। ततः एकं घटं गृहीत्वा परमासने विभीषणं संस्थाप्य, सौमित्रिः तेन घटेन रामस्य शासनात् लङ्कायां रक्षसां मध्ये विभीषणं राजानम् अभ्यषिञ्चत्, मन्त्रदृष्टेन विधिना, सुहृद्गणसमावृतम्। तदा सर्वे राक्षसाः वानराः च अभ्यषिञ्चन्, अतुलं प्रहर्षं गत्वा रामम् एव तुष्टुवुः। तस्य अमात्याः, ये च अस्य भक्ताः राक्षसाः, ते जहृषिरे। लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् अभिषिक्तं दृष्ट्वा सहलक्ष्मणः राघवः परमां प्रीतिं जगाम। अत्र अभिषेकस्य विधिः संक्षेपेण — समुद्रजलं, सौवर्णः घटः, परमासनं, मन्त्राः, सुहृदां सान्निध्यं च। राक्षसानां वानराणां च संयुक्तः अभिषेकः पूर्वशत्रूणां मैत्रीं सूचयति। ‘रामम् एव तुष्टुवुः’ इति — अभिषिक्तः विभीषणः, किन्तु स्तुतिः रामस्य, यतः तस्य एव प्रसादात् इदं राज्यम्। १२.२–१४.२ तथा १६.१, १७.१ वुल्गेटमात्राः — वानराणां जलानयनं, सर्वेषाम् अभिषेकः, स्तुतिः च। मुद्रणे ‘तुष्टुवू’ (१७.१) इति दीर्घान्तं रूपम्। विभीषणस्य अमात्याः — अनलः, शरभः, सम्पातिः, प्रघसः — ये तेन सह रामं शरणं गताः, तेषां हर्षः विशेषतः उल्लिखितः। अभिषेकः राज्ञः वैधतायाः चिह्नम्; विना अभिषेकं राज्यं न पूर्णम्। अतः रावणस्य दाहानन्तरं तत्क्षणम् एव रामः विभीषणस्य अभिषेकं कारयति, येन लङ्कायां राजशून्यता न भवेत्, प्रजाः च आश्वस्ताः भवेयुः।

सः विभीषणः रामदत्तं महत् राज्यं प्राप्य प्रकृतीः सान्त्वयित्वा ततः रामम् उपागमत्। संहृष्टाः पौराः निशाचराः तस्मै दधि, अक्षतान्, मोदकान्, लाजान्, सुमनसः च आजह्रुः। सः दुर्धर्षः वीर्यवान् तानि सर्वाणि मङ्गल्यानि मङ्गलद्रव्याणि गृहीत्वा राघवाय लक्ष्मणाय च न्यवेदयत्। कृतकार्यं समृद्धार्थं विभीषणं दृष्ट्वा रामः तस्य एव प्रतिकाम्यया तत् सर्वं प्रतिजग्राह। अत्र राज्ञः प्रथमं कर्तव्यं — प्रकृतीनां सान्त्वनम्; युद्धेन भीताः प्रजाः आश्वासनीयाः। ततः सः स्वामिनः पुरतः उपायनानि निवेदयति — एषः कृतज्ञतायाः आचारः। रामः तानि ‘तस्य एव प्रतिकाम्यया’ गृह्णाति — स्वस्य इच्छया न, अपि तु मित्रस्य प्रीत्यै। दधि, अक्षताः, मोदकाः, लाजाः, पुष्पाणि — एते मङ्गलद्रव्याणि शुभकार्येषु प्रयुज्यन्ते। ‘रामदत्तं राज्यम्’ इति — विभीषणः राज्यं स्वबलेन न, अपि तु रामस्य दानेन प्राप्तवान्; अतः तस्य कृतज्ञता स्वाभाविकी। एतेन सूच्यते — लङ्कायाः प्रजाः अपि नूतनं राजानं सहर्षं स्वीकृतवत्यः; रावणस्य भयात् मुक्ताः ताः विभीषणस्य धर्मराज्यम् अपेक्षन्ते।

ततः शैलोपमं प्राञ्जलिं प्रणतं स्थितं वीरं प्लवङ्गमं हनूमन्तं रामः इदं वचः उवाच — ‘हे सौम्य, इमं महाराजं विभीषणम् अनुज्ञाप्य लङ्कां नगरीं प्रविश्य मैथिलीं कुशलं ब्रूहि। हे वदतां श्रेष्ठ, वैदेह्यै मां च कुशलं, सुग्रीवं च सलक्ष्मणं कुशलम् आचक्ष्व; रावणं च रणे हतम् इति। हे हरीश्वर, एतत् प्रियम् इह वैदेह्याः आख्याहि; तस्याः संदेशं प्रतिगृह्य उपावर्तितुम् अर्हसि।’ रामः सीतां द्रष्टुं स्वयं न गच्छति, अपि तु प्रथमं हनुमन्तं प्रेषयति — यः पूर्वम् अपि सीतायाः सन्देशवाहकः आसीत्। ‘अनुज्ञाप्य महाराजम्’ इति — लङ्का इदानीं विभीषणस्य राज्यम्, अतः तस्य अनुमतिः आवश्यकी; रामः नूतनस्य राज्ञः अधिकारं सम्मानयति। ‘वदतां श्रेष्ठ’ इति हनुमतः वाक्चातुर्यं स्मर्यते। सीतायै प्रथमं रामस्य कुशलं, ततः सुग्रीवलक्ष्मणयोः, अन्ते रावणवधः — एषः समाचारस्य क्रमः। अस्मिन् आदेशे रामस्य उत्कण्ठा अपि गूढा — सः सीतायाः सन्देशं शीघ्रं ज्ञातुम् इच्छति, किन्तु मर्यादां न त्यजति। हनुमान् एव अस्य कार्यस्य योग्यतमः — सः सीतायाः विश्वासपात्रं, पूर्वं च अशोकवनिकायां तया सह संवादं कृतवान्।

రావణవధను చూసి ఆ దేవతలూ, గంధర్వులూ, దానవులూ తమతమ విమానాలలో శుభమైన కథలు చెప్పుకుంటూ వెళ్ళిపోయారు. ఘోరమైన రావణవధనూ, రాఘవుని పరాక్రమాన్నీ, వానరుల చక్కని యుద్ధాన్నీ, సుగ్రీవుని మంత్రాంగాన్నీ, మారుతి లక్ష్మణుల అనురాగాన్నీ వీర్యాన్నీ, సీత పాతివ్రత్యాన్నీ, హనుమంతునిలోని పరాక్రమాన్నీ చెప్పుకుంటూ ఆ మహాభాగులు ఆనందంతో వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయారు. మహాబాహువైన రాఘవుడు మాత్రం ఇంద్రుడు ఇచ్చిన, అగ్ని వంటి కాంతి గల దివ్యరథాన్ని వీడ్కొలుపుతూ మాతలిని సత్కరించాడు. రాఘవుని అనుజ్ఞ పొందిన శక్రసారథి మాతలి ఆ దివ్యరథాన్ని అధిరోహించి ఆకాశానికే ఎగిరిపోయాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడైన ఆ మాతలి రథంతో సహా ఆకాశానికి ఎక్కిపోగా, పరమప్రీతి చెందిన రాఘవుడు సుగ్రీవుని కౌగిలించుకున్నాడు. సుగ్రీవుని కౌగిలించుకుని, లక్ష్మణుని చేత నమస్కరించబడి, వానరగణాల చేత పూజించబడుతూ అతడు సైన్యం నివసించే శిబిరానికి వచ్చాడు. ఇక్కడ దేవతల కథలలో అందరి తోడ్పాటూ స్మరించబడుతుంది — రాముని తోడ్పాటు మాత్రమే కాదు, సుగ్రీవుని మంత్రాంగం, హనుమంతుని లక్ష్మణుని అనురాగం, సీత పాతివ్రత్యం కూడా. యుద్ధజయం సామూహికమైనదని కవి సూచిస్తాడు. మూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం (‘సీత పాతివ్రత్యం, హనుమంతునిలోని పరాక్రమం’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ‘హనూమతి పరాక్రమమ్’ అన్న సప్తమీ ప్రయోగం విచిత్రమైనది — హనుమంతునిలో ఉన్న పరాక్రమం అని అర్థం. మాతలి సత్కారం శిష్టాచారానికి ఉదాహరణ — ఇంద్రుని ఉపకారాన్ని రాముడు మరువడు. రథానికి ‘శిఖిప్రభమ్’ అన్న విశేషణం అగ్ని వంటి తేజస్సును సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని కౌగిలించుకోవడం మైత్రి పూర్ణతకు చిహ్నం — కిష్కింధలో అగ్నిసాక్షిగా చేసుకున్న మైత్రి ఈరోజు సఫలమైంది. దేవతలు యుద్ధం చూడడానికి ఆకాశంలో ఉన్నారు; రావణుడు హతుడవడంతో వారి పని ముగిసింది, అందువల్ల వారు తమ లోకాలకు తిరిగి వెళ్తున్నారు. వారి కథలు ‘శుభమైనవి’ — ఎందుకంటే అధర్మనాశమూ ధర్మజయమూ వాటి విషయం.

అప్పుడు ఆ కాకుత్స్థుడు సమీపంలో ఉన్న, సత్త్వసంపన్నుడూ దీప్తతేజస్వీ అయిన సౌమిత్రి లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ విభీషణుని లంకలో అభిషేకించు. ఇతడు అనురక్తుడు, భక్తుడు, ఇంతకుముందు ఉపకారం చేసినవాడు. రావణుని తమ్ముడైన ఈ విభీషణుని లంకలో అభిషిక్తునిగా చూడాలన్నదే నా పరమకోరిక.’ మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా చెప్పగా సౌమిత్రి ‘అలాగే’ అని మిక్కిలి సంతోషంతో బంగారు కలశాన్ని చేపట్టాడు. రాముడు స్వయంగా లంకలో ప్రవేశించడు — తండ్రి ఆజ్ఞ ప్రకారం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు గ్రామంలో గాని నగరంలో గాని ప్రవేశించరాదన్నది అతని వ్రతం. అందువల్ల అభిషేక కార్యం లక్ష్మణునికి అప్పగించబడింది. పూర్వం సముద్రతీరంలోనే విభీషణుడు శరణు కోరిన సమయంలో రాముడు అతనిని సముద్రజలంతో అభిషేకించాడు; ఈరోజు ఆ ప్రతిజ్ఞ లంకలో పూర్తవుతోంది. ‘పూర్వోపకారిణమ్’ (ఇంతకుముందు ఉపకారం చేసినవాడు) — యుద్ధంలో విభీషణుని మంత్రాంగం, ఇంద్రజిత్తు మాయను బయటపెట్టడం, నికుంభిల రహస్యాన్ని చెప్పడం. ‘పరమకోరిక’ అన్నది రాముని మిత్రవాత్సల్యం.

మనోవేగం గల ఆ లక్ష్మణుడు ఆ కలశాన్ని వానరేంద్రుల చేతికి ఇచ్చి, మహాసత్త్వులైన వారిని సముద్రజలం తీసుకురమ్మని ఆదేశించాడు. మనోవేగం గల ఆ వానరులు అతిశీఘ్రంగా వెళ్ళి సముద్రం నుండి నీరు తీసుకుని వచ్చారు. అప్పుడు ఒక కలశాన్ని తీసుకుని, విభీషణుని శ్రేష్ఠమైన ఆసనంపై కూర్చోబెట్టి, సౌమిత్రి ఆ కలశంతో రాముని శాసనం ప్రకారం లంకలో రాక్షసుల మధ్య, మంత్రదృష్టమైన విధిలో, మిత్రగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన విభీషణుని రాజుగా అభిషేకించాడు. అప్పుడు రాక్షసులందరూ వానరులూ కూడా అభిషేకించారు, సాటిలేని ఆనందం పొంది రామునే స్తుతించారు. అతని అమాత్యులూ, అతనికి భక్తులైన రాక్షసులూ ఆనందించారు. లంకలో రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుడు అభిషిక్తుడవడం చూసి లక్ష్మణునితో కలిసి రాఘవుడు పరమప్రీతి పొందాడు. ఇక్కడ అభిషేకవిధి సంక్షేపంగా ఉంది — సముద్రజలం, బంగారు కలశం, శ్రేష్ఠాసనం, మంత్రాలు, మిత్రుల సాన్నిధ్యం. రాక్షసులూ వానరులూ కలిసి చేసిన అభిషేకం పూర్వశత్రువుల మైత్రిని సూచిస్తుంది. ‘రామునే స్తుతించారు’ — అభిషిక్తుడు విభీషణుడు, కాని స్తుతి రామునిది, ఎందుకంటే అతని ప్రసాదం వల్లనే ఈ రాజ్యం. 12.2–14.2, అలాగే 16.1, 17.1 ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి — వానరులు నీరు తేవడం, అందరూ అభిషేకించడం, స్తుతి. ముద్రణలో ‘తుష్టువూ’ (17.1) అన్న దీర్ఘాంతరూపం ఉంది. విభీషణుని అమాత్యులు — అనలుడు, శరభుడు, సంపాతి, ప్రఘసుడు — అతనితో కలిసి రాముని శరణు కోరినవారు; వారి ఆనందం విశేషంగా పేర్కొనబడింది. అభిషేకం రాజు వైధతకు చిహ్నం; అభిషేకం లేకుండా రాజ్యం పూర్ణం కాదు. అందువల్ల రావణుని దహనం తరువాత వెంటనే రాముడు విభీషణునికి అభిషేకం చేయిస్తాడు — లంకలో రాజశూన్యత లేకుండా, ప్రజలు ధైర్యం పొందేలా.

ఆ విభీషణుడు రాముడు ఇచ్చిన మహారాజ్యాన్ని పొంది, ప్రజలను ఓదార్చి, తరువాత రాముని వద్దకు వచ్చాడు. మిక్కిలి సంతోషించిన పౌరులైన నిశాచరులు అతనికి పెరుగు, అక్షతలు, మోదకాలు (లడ్డూలు), పేలాలు, పూలు తెచ్చారు. ఎదుర్కొనశక్యం కానివాడూ వీర్యవంతుడూ అయిన అతడు మంగళకరమైన ఆ మంగళద్రవ్యాలన్నిటినీ తీసుకుని రాఘవునికీ లక్ష్మణునికీ సమర్పించాడు. కృతకార్యుడై, సమృద్ధమైన ప్రయోజనం గలవాడైన విభీషణుని చూసి రాముడు అతని ప్రీతి కోసమే వాటన్నిటినీ స్వీకరించాడు. ఇక్కడ రాజు మొదటి కర్తవ్యం — ప్రజలను ఓదార్చడం; యుద్ధంతో భయపడిన ప్రజలకు ధైర్యం చెప్పాలి. తరువాత అతడు స్వామి ఎదుట కానుకలను సమర్పిస్తాడు — ఇది కృతజ్ఞతాచారం. రాముడు వాటిని ‘అతని ప్రీతి కోసమే’ స్వీకరిస్తాడు — తన కోరికతో కాదు, మిత్రుని ప్రీతి కోసం. పెరుగు, అక్షతలు, మోదకాలు, పేలాలు, పూలు — ఇవి శుభకార్యాలలో ఉపయోగించే మంగళద్రవ్యాలు. ‘రాముడు ఇచ్చిన రాజ్యం’ — విభీషణుడు రాజ్యాన్ని తన బలంతో కాదు, రాముని దానంతో పొందాడు; అందువల్ల అతని కృతజ్ఞత సహజం. దీనితో సూచించబడేది — లంకాప్రజలు కూడా కొత్త రాజును సంతోషంతో స్వీకరించారు; రావణుని భయం నుండి విముక్తులైన వారు విభీషణుని ధర్మరాజ్యాన్ని ఆశిస్తున్నారు.

అప్పుడు పర్వతం వంటివాడై, చేతులు జోడించి, వినమ్రుడై నిలిచి ఉన్న వీరుడైన వానరుడు హనుమంతునితో రాముడు ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమ్యా, ఈ మహారాజు విభీషణుని అనుమతి తీసుకుని లంకానగరంలో ప్రవేశించి మైథిలికి కుశలం చెప్పు. మాటకారులలో శ్రేష్ఠుడా, వైదేహికి నా కుశలమూ, లక్ష్మణునితో కూడిన సుగ్రీవుని కుశలమూ చెప్పు; రావణుడు యుద్ధంలో హతుడయ్యాడనీ చెప్పు. వానరేశ్వరా, ఈ ప్రియవార్తను ఇక్కడ వైదేహికి చెప్పు; ఆమె సందేశాన్ని తీసుకుని తిరిగి రావాలి.’ రాముడు సీతను చూడడానికి స్వయంగా వెళ్ళడు, మొదట హనుమంతుని పంపుతాడు — ఇంతకుముందు కూడా సీతకు సందేశాన్ని మోసుకువెళ్ళినవాడు అతడే. ‘మహారాజు అనుమతి తీసుకుని’ — లంక ఇప్పుడు విభీషణుని రాజ్యం, అందువల్ల అతని అనుమతి అవసరం; రాముడు కొత్త రాజు అధికారాన్ని గౌరవిస్తాడు. ‘మాటకారులలో శ్రేష్ఠుడా’ అన్న సంబోధనతో హనుమంతుని వాక్చాతుర్యం స్మరించబడుతుంది. సీతకు మొదట రాముని కుశలం, తరువాత సుగ్రీవలక్ష్మణుల కుశలం, చివరికి రావణవధ — ఇది వార్త క్రమం. ఈ ఆదేశంలో రాముని ఉత్కంఠ కూడా గూఢంగా ఉంది — అతడు సీత సందేశాన్ని త్వరగా తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాడు, కాని మర్యాదను విడువడు. ఈ కార్యానికి హనుమంతుడే అత్యంత యోగ్యుడు — అతడు సీతకు విశ్వాసపాత్రుడు, ఇంతకుముందు అశోకవనంలో ఆమెతో సంభాషించాడు.

ராவணனின் வதத்தைக் கண்டு அந்தத் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் தத்தம் விமானங்களில் நல்ல கதைகளைப் பேசியபடி சென்றனர். கொடிய ராவண வதத்தையும், ராகவனின் பராக்கிரமத்தையும், வானரர்களின் சிறந்த போரையும், சுக்ரீவனின் ஆலோசனையையும், அனுமன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் பற்றையும் வீரத்தையும், சீதையின் கற்பையும், அனுமனிடம் இருந்த பராக்கிரமத்தையும் பேசியபடி, பெரும் பேறுடைய அவர்கள் மகிழ்ந்து வந்தபடியே சென்றனர். நீண்ட கைகளுடைய ராகவனோ இந்திரன் தந்த, நெருப்புப் போன்ற ஒளியுடைய தெய்வீகத் தேருக்கு விடை கொடுத்து மாதலியைத் திருப்பி மரியாதை செய்தான். ராகவனால் விடை கொடுக்கப்பட்ட இந்திரனின் சாரதி மாதலி அந்தத் தெய்வீகத் தேரில் ஏறி வானுக்கே எழுந்தான். தேர்வீரர்களில் சிறந்த அவன் தேரோடு வானில் ஏறியபின், மிகவும் மகிழ்ந்த ராகவன் சுக்ரீவனைத் தழுவிக்கொண்டான். சுக்ரீவனைத் தழுவி, லக்ஷ்மணனால் வணங்கப்பட்டு, வானரக் கூட்டங்களால் போற்றப்பட்டபடி அவன் படைகள் தங்கியிருந்த பாசறைக்கு வந்தான். இங்கே தேவர்களின் பேச்சுகளில் அனைவருடைய பங்கும் நினைவுகூரப்படுகிறது — ராமனுடையது மட்டுமல்ல, சுக்ரீவனின் ஆலோசனையும், அனுமன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் பற்றும், சீதையின் கற்பும். போரின் வெற்றி கூட்டு முயற்சி என்று கவிஞர் சுட்டுகிறார். மூன்றாவது சுலோகத்தின் பின்னரைப் பகுதி (‘பதிவ்ரதாத்வம் ஸீதாயா ஹனூமதி பராக்ரமம்’ — ‘சீதையின் கற்பையும், அனுமனிடம் இருந்த பராக்கிரமத்தையும்’) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. ‘ஹனூமதி பராக்ரமம்’ என்ற ஏழாம் வேற்றுமைப் பயன்பாடு விந்தையானது — அனுமனிடம் இருந்த பராக்கிரமம் என்பது பொருள். மாதலிக்குச் செய்த மரியாதை நல்லொழுக்கத்துக்கு எடுத்துக்காட்டு — இந்திரனின் உதவியை ராமன் மறப்பதில்லை. தேரைப் பற்றிய ‘சிகிப்ரபம்’ — ‘நெருப்புப் போன்ற ஒளியுடையது’ — என்ற அடைமொழி அக்னிக்கு நிகரான தேஜஸைச் சுட்டுகிறது. சுக்ரீவனைத் தழுவுவது நட்பின் நிறைவுக்கான அடையாளம் — கிஷ்கிந்தையில் அக்னி சாட்சியாகச் செய்யப்பட்ட நட்பு இன்று பயன் தந்தது. தேவர்கள் போரைக் காண வானில் நின்றிருந்தனர்; ராவணன் கொல்லப்பட்டதும் அவர்களுடைய காரியம் முடிந்தது; ஆகவே அவர்கள் தங்கள் உலகத்துக்குத் திரும்புகிறார்கள். அவர்களுடைய பேச்சுகள் ‘நல்லவை’ — ஏனெனில் அதர்மத்தின் அழிவும் தர்மத்தின் வெற்றியுமே அவற்றின் பொருள்.

பிறகு அந்தக் காகுத்ஸ்தன் அருகில் இருந்த, மனவலிமை நிறைந்த, சுடர்விடும் தேஜஸ் உடைய சௌமித்திரியான லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘இனியவனே, இந்த விபீஷணனை இலங்கையில் அபிஷேகம் செய். இவன் அன்புடையவன், பக்தியுடையவன், முன்பே உதவி செய்தவன். ராவணனின் தம்பியான இந்த விபீஷணன் இலங்கையில் அபிஷேகம் செய்யப்பட்டிருப்பதைக் காண வேண்டும் என்பதே என் மேலான விருப்பம்.’ மகாத்மாவான ராகவன் இவ்வாறு சொன்னதும், சௌமித்திரி ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி மிகவும் மகிழ்ந்து பொற்குடத்தை எடுத்தான். ராமன் தானே இலங்கைக்குள் நுழைவதில்லை — தந்தையின் ஆணைப்படி பதினான்கு ஆண்டுகள் கிராமத்திலோ நகரத்திலோ நுழையலாகாது என்பது அவனுடைய விரதம். ஆகவே அபிஷேகக் காரியம் லக்ஷ்மணனிடம் ஒப்படைக்கப்பட்டது. முன்பு கடற்கரையிலேயே, விபீஷணன் சரணடைந்தபோது, ராமன் அவனைக் கடல் நீரால் அபிஷேகம் செய்திருந்தான்; இன்று அந்தச் சபதம் இலங்கையில் நிறைவேறுகிறது. ‘பூர்வோபகாரிணம்’ — ‘முன்பே உதவி செய்தவன்’ — போரில் விபீஷணனின் ஆலோசனை, இந்திரஜித்தின் மாயையை வெளிப்படுத்தியது, நிகும்பிலையின் ரகசியத்தைச் சொன்னது. ‘பரம: காம:’ — ‘மேலான விருப்பம்’ — என்பதில் ராமனின் நண்பர் மீதான வாஞ்சை தெரிகிறது.

மனோவேகமுடைய அந்த லக்ஷ்மணன் அந்தக் குடத்தை வானரத் தலைவர்களின் கையில் கொடுத்து, பெரும் வலிமையுடைய அவர்களைக் கடல் நீரைக் கொண்டுவரும்படி ஆணையிட்டான். மனோவேகமுடைய அந்த வானரர்கள் மிக விரைவாகச் சென்று கடலிலிருந்து நீரை எடுத்துக்கொண்டு வந்தனர். பிறகு ஒரு குடத்தை எடுத்து, விபீஷணனைச் சிறந்த ஆசனத்தில் அமர்த்தி, சௌமித்திரி அந்தக் குடத்தால், ராமனின் ஆணைப்படி, இலங்கையில் ராக்ஷசர்களின் நடுவே, நண்பர் கூட்டம் சூழ இருந்த விபீஷணனை மந்திரங்களில் கண்ட முறைப்படி அரசனாக அபிஷேகம் செய்தான். அப்போது ராக்ஷசர்கள், வானரர்கள் அனைவரும் அபிஷேகம் செய்தனர்; ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியை அடைந்து ராமனையே துதித்தனர். அவனுடைய அமைச்சர்களும், அவனிடம் பக்தி கொண்ட ராக்ஷசர்களும் மகிழ்ந்தனர். இலங்கையில் ராக்ஷசேந்திரனான விபீஷணன் அபிஷேகம் செய்யப்பட்டதைக் கண்டு லக்ஷ்மணனோடு ராகவன் பெரும் மகிழ்ச்சி அடைந்தான். இங்கே அபிஷேகத்தின் முறை சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது — கடல் நீர், பொற்குடம், சிறந்த ஆசனம், மந்திரங்கள், நண்பர்களின் உடனிருப்பு. ராக்ஷசர்களும் வானரர்களும் சேர்ந்து செய்த அபிஷேகம் முன்னாள் பகைவர்களின் நட்பைச் சுட்டுகிறது. ‘ராமம் ஏவ துஷ்டுவு:’ — ‘ராமனையே துதித்தனர்’ — அபிஷேகம் செய்யப்பட்டவன் விபீஷணன், ஆனால் துதி ராமனுக்கு; ஏனெனில் அவனுடைய அருளாலேயே இந்த அரசு. 12.2–14.2 மற்றும் 16.1, 17.1 வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன — வானரர்கள் நீர் கொண்டுவருதல், அனைவரும் அபிஷேகம் செய்தல், துதி. அச்சுப் பதிப்பில் ‘துஷ்டுவூ’ (17.1) என்ற நீண்ட ஊகார முடிவுடைய வடிவம் உள்ளது. விபீஷணனின் அமைச்சர்கள் — அனலன், சரபன், சம்பாதி, பிரகசன் — அவனோடு ராமனிடம் சரணடைந்தவர்கள்; அவர்களுடைய மகிழ்ச்சி தனியாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது. அபிஷேகம் அரசனின் சட்டப்பூர்வத் தன்மைக்கான அடையாளம்; அபிஷேகமின்றி அரசு முழுமையாவதில்லை. ஆகவே ராவணனின் தகனத்துக்குப் பிறகு உடனே ராமன் விபீஷணனுக்கு அபிஷேகம் செய்விக்கிறான்; இதனால் இலங்கையில் அரசனில்லாத நிலை ஏற்படாது, மக்களும் ஆறுதல் அடைவார்கள்.

அந்த விபீஷணன் ராமன் தந்த பெரும் அரசை அடைந்து, குடிமக்களைத் தேற்றிவிட்டுப் பிறகு ராமனை அணுகினான். மிகவும் மகிழ்ந்த நகரவாசிகளான இரவில் திரிவோர் அவனுக்குத் தயிர், அட்சதை, மோதகங்கள், பொரி, மலர்கள் ஆகியவற்றைக் கொண்டுவந்தனர். எதிர்க்க முடியாத வீரனான அவன் அந்த மங்கலமான மங்கலப் பொருள்கள் அனைத்தையும் எடுத்துக்கொண்டு ராகவனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் சமர்ப்பித்தான். காரியம் நிறைவேறி, நோக்கம் கைகூடிய விபீஷணனைக் கண்டு, ராமன் அவனுடைய விருப்பத்துக்காகவே அவை அனைத்தையும் ஏற்றுக்கொண்டான். இங்கே அரசனின் முதல் கடமை — குடிமக்களைத் தேற்றுதல்; போரால் அஞ்சிய மக்களுக்கு ஆறுதல் தரப்பட வேண்டும். பிறகு அவன் தன் தலைவனின் முன் காணிக்கைகளைச் சமர்ப்பிக்கிறான் — இது நன்றியின் ஒழுக்கம். ராமன் அவற்றை ‘அவனுடைய விருப்பத்துக்காகவே’ ஏற்கிறான் — தன் விருப்பத்தால் அல்ல, நண்பனின் மகிழ்ச்சிக்காக. தயிர், அட்சதை, மோதகங்கள், பொரி, மலர்கள் — இவை மங்கல நிகழ்வுகளில் பயன்படுத்தப்படும் மங்கலப் பொருள்கள். ‘ராமதத்தம் ராஜ்யம்’ — ‘ராமன் தந்த அரசு’ — விபீஷணன் அரசைத் தன் வலிமையால் அல்ல, ராமனின் கொடையால் பெற்றான்; ஆகவே அவனுடைய நன்றி இயல்பானது. இதனால் இலங்கையின் மக்களும் புதிய அரசனை மகிழ்ச்சியோடு ஏற்றுக்கொண்டனர் என்று சுட்டப்படுகிறது; ராவணனைப் பற்றிய அச்சத்திலிருந்து விடுபட்ட அவர்கள் விபீஷணனின் தர்ம ஆட்சியை எதிர்பார்க்கிறார்கள்.

பிறகு மலை போன்றவனும், கூப்பிய கைகளோடு வணங்கி நின்றவனுமான வீர வானரன் அனுமனிடம் ராமன் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘இனியவனே, இந்த மகாராஜா விபீஷணனிடம் அனுமதி பெற்று, இலங்கை நகருக்குள் நுழைந்து, மைதிலியிடம் நலம் சொல். பேசுவோரில் சிறந்தவனே, வைதேகியிடம் என் நலத்தையும், லக்ஷ்மணனோடு சுக்ரீவனின் நலத்தையும் தெரிவி; ராவணன் போரில் கொல்லப்பட்டான் என்பதையும் சொல். வானர ஈசனே, இந்த இனிய செய்தியை இங்கே வைதேகிக்குச் சொல்; அவளுடைய செய்தியைப் பெற்றுக்கொண்டு திரும்பி வர வேண்டும்.’ ராமன் சீதையைக் காணத் தானே செல்வதில்லை; முதலில் அனுமனை அனுப்புகிறான் — முன்பும் சீதையின் செய்தியைக் கொண்டுவந்தவன் அவனே. ‘அனுஜ்ஞாப்ய மஹாராஜம்’ — ‘மகாராஜாவிடம் அனுமதி பெற்று’ — இலங்கை இப்போது விபீஷணனின் அரசு; ஆகவே அவனுடைய அனுமதி தேவை; ராமன் புதிய அரசனின் உரிமையை மதிக்கிறான். ‘வததாம் ஸ்ரேஷ்ட’ — ‘பேசுவோரில் சிறந்தவனே’ — என்பதில் அனுமனின் சொல்வன்மை நினைவுகூரப்படுகிறது. சீதைக்கு முதலில் ராமனின் நலம், பிறகு சுக்ரீவன், லக்ஷ்மணன் ஆகியோரின் நலம், இறுதியில் ராவண வதம் — இதுவே செய்தியின் வரிசை. இந்த ஆணையில் ராமனின் ஆவலும் மறைந்திருக்கிறது — சீதையின் செய்தியை விரைவில் அறிய விரும்புகிறான்; ஆனால் மரியாதை எல்லையைக் கைவிடுவதில்லை. இந்தக் காரியத்துக்கு அனுமனே மிகத் தகுதியானவன் — அவன் சீதையின் நம்பிக்கைக்குரியவன்; முன்பு அசோக வனத்தில் அவளோடு உரையாடியவன்.

ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಆ ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ದಾನವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿ ಶುಭಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಹೊರಟರು. ರಾವಣನ ಘೋರ ವಧೆ, ರಾಘವನ ಪರಾಕ್ರಮ, ವಾನರರ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಮಾರುತಿಯ ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅನುರಾಗ ಮತ್ತು ವೀರ್ಯ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ — ಇವನ್ನು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾ ಆ ಮಹಾಭಾಗರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ರಾಘವನಾದರೋ ಇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಬೀಳ್ಕೊಟ್ಟು, ಆ ಮಹಾಬಾಹುವು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಸತ್ಕರಿಸಿದನು. ರಾಘವನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಇಂದ್ರಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿ ಆ ದಿವ್ಯರಥವನ್ನು ಏರಿ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಹಾರಿಹೋದನು. ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಥದೊಡನೆ ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಏರಿದ ಮೇಲೆ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾನರಗಣಗಳಿಂದ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾ ಅವನು ಸೈನ್ಯವು ನೆಲೆಸಿದ್ದ ಶಿಬಿರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಕಥೆಗಳಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರ ಕೊಡುಗೆಯೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಕೇವಲ ರಾಮನದಲ್ಲ, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಂತ್ರದ, ಹನುಮಂತ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಅನುರಾಗದ, ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಕೊಡುಗೆಯೂ. ಯುದ್ಧಜಯ ಸಾಮೂಹಿಕವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ (‘ಪತಿವ್ರತಾತ್ವಂ ಸೀತಾಯಾ ಹನೂಮತಿ ಪರಾಕ್ರಮಮ್’ — ಸೀತೆಯ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯ, ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ‘ಹನೂಮತಿ ಪರಾಕ್ರಮಮ್’ ಎಂಬಲ್ಲಿ ಸಪ್ತಮೀ ವಿಭಕ್ತಿಯ ಪ್ರಯೋಗ ವಿಚಿತ್ರ — ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಪರಾಕ್ರಮ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಮಾತಲಿಯ ಸತ್ಕಾರ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರದ ಉದಾಹರಣೆ — ಇಂದ್ರನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ರಥಕ್ಕೆ ‘ಶಿಖಿಪ್ರಭಮ್’ (ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮೈತ್ರಿಯ ಪೂರ್ಣತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ — ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಸಾಕ್ಷಿಯಾಗಿ ಮಾಡಿಕೊಂಡ ಮೈತ್ರಿ ಇಂದು ಸಫಲವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದರು; ರಾವಣನು ಹತನಾಗಲು ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ತಮ್ಮ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಕಥೆಗಳು ‘ಶುಭ’ — ಏಕೆಂದರೆ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶ ಮತ್ತು ಧರ್ಮದ ಜಯವೇ ಅವುಗಳ ವಿಷಯ.

ಆಮೇಲೆ ಆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸತ್ತ್ವಸಂಪನ್ನನಾದ, ಉಜ್ವಲ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸು. ಇವನು ಅನುರಕ್ತನು, ಭಕ್ತನು, ಹಿಂದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ಈ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾಗಿ ಕಾಣಬೇಕೆಂಬುದೇ ನನ್ನ ಪರಮ ಬಯಕೆ.’ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ‘ಹಾಗೆಯೇ ಆಗಲಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷದಿಂದ ಚಿನ್ನದ ಕಲಶವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ರಾಮನು ತಾನೇ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ತಂದೆಯ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಹದಿನಾಲ್ಕು ವರ್ಷ ಯಾವ ಗ್ರಾಮವನ್ನಾಗಲಿ ನಗರವನ್ನಾಗಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವನ ವ್ರತ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅಭಿಷೇಕದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಲಾಯಿತು. ಹಿಂದೆ ವಿಭೀಷಣನು ಶರಣಾಗತನಾದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಸಮುದ್ರತೀರದಲ್ಲೇ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಸಮುದ್ರಜಲದಿಂದ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದ್ದನು; ಇಂದು ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪೂರ್ತಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ. ‘ಪೂರ್ವೋಪಕಾರಿಣಮ್’ (ಹಿಂದೆ ಉಪಕಾರ ಮಾಡಿದವನು) — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಮಂತ್ರಾಲೋಚನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡಿದುದು, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಿದುದು. ‘ಪರಮಃ ಕಾಮಃ’ (ಪರಮ ಬಯಕೆ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಮಿತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯ.

ಮನೋವೇಗದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ಕಲಶವನ್ನು ವಾನರೇಂದ್ರರ ಕೈಗೆ ಕೊಟ್ಟು, ಮಹಾಸತ್ತ್ವರಾದ ಅವರಿಗೆ ಸಮುದ್ರಜಲವನ್ನು ತರಲು ಆದೇಶಿಸಿದನು. ಮನೋವೇಗದ ಆ ವಾನರರು ಅತಿಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಹೋಗಿ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ನೀರನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಬಂದರು. ಆಮೇಲೆ ಒಂದು ಕಲಶವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳ್ಳಿರಿಸಿ, ಸೌಮಿತ್ರಿಯು ಆ ಕಲಶದಿಂದ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ, ಮಿತ್ರಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮಂತ್ರೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ರಾಜನಾಗಿ ಅಭಿಷೇಕಿಸಿದನು. ಆಗ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದರು, ಅತುಲ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿ ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಅವನ ಅಮಾತ್ಯರೂ ಅವನ ಭಕ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು. ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ ವಿಭೀಷಣನು ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ರಾಘವನು ಪರಮ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಭಿಷೇಕದ ವಿಧಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿದೆ — ಸಮುದ್ರಜಲ, ಚಿನ್ನದ ಕಲಶ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಸನ, ಮಂತ್ರಗಳು, ಮಿತ್ರರ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅಭಿಷೇಕವು ಹಿಂದಿನ ಶತ್ರುಗಳ ಮೈತ್ರಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಾಮಮ್ ಏವ ತುಷ್ಟುವುಃ’ (ರಾಮನನ್ನೇ ಸ್ತುತಿಸಿದರು) — ಅಭಿಷಿಕ್ತನಾದವನು ವಿಭೀಷಣ, ಆದರೆ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನಿಗೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೇ ಈ ರಾಜ್ಯ. 12.2–14.2 ಹಾಗೂ 16.1, 17.1 ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ — ವಾನರರು ನೀರು ತಂದುದು, ಎಲ್ಲರೂ ಅಭಿಷೇಕ ಮಾಡಿದುದು, ಸ್ತುತಿ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ತುಷ್ಟುವೂ’ (17.1) ಎಂಬ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪವಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಅಮಾತ್ಯರು — ಅನಲ, ಶರಭ, ಸಂಪಾತಿ, ಪ್ರಘಸ — ಅವನೊಡನೆ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಗಿ ಬಂದವರು; ಅವರ ಹರ್ಷವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅಭಿಷೇಕವು ರಾಜನ ವೈಧತೆಯ ಚಿಹ್ನೆ; ಅಭಿಷೇಕವಿಲ್ಲದೆ ರಾಜ್ಯ ಪೂರ್ಣವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ದಹನದ ನಂತರ ತಕ್ಷಣವೇ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಅಭಿಷೇಕವನ್ನು ಮಾಡಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ರಾಜನಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿ ಉಂಟಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಆಶ್ವಸ್ತರಾಗುತ್ತಾರೆ.

ಆ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ಮಹಾರಾಜ್ಯವನ್ನು ಪಡೆದು ಪ್ರಜೆಗಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ನಗರವಾಸಿಗಳಾದ ನಿಶಾಚರರು ಅವನಿಗೆ ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಮೋದಕಗಳು, ಅರಳು, ಹೂವುಗಳನ್ನು ತಂದು ಕೊಟ್ಟರು. ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಆ ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಕರ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾಘವನಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೂ ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು. ಕೃತಕಾರ್ಯನಾದ, ಸಮೃದ್ಧಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಅವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ ಅವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಜನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ — ಪ್ರಜೆಗಳ ಸಾಂತ್ವನ; ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹೆದರಿದ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಆಶ್ವಾಸನೆ ಕೊಡಬೇಕು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಮುಂದೆ ಕಾಣಿಕೆಗಳನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಆಚಾರ. ರಾಮನು ಅವನ್ನು ‘ತಸ್ಯ ಏವ ಪ್ರತಿಕಾಮ್ಯಯಾ’ (ಅವನ ಪ್ರೀತಿಗಾಗಿಯೇ) ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ಮಿತ್ರನ ಸಂತೋಷಕ್ಕಾಗಿ. ಮೊಸರು, ಅಕ್ಷತೆ, ಮೋದಕಗಳು, ಅರಳು, ಹೂವುಗಳು — ಇವು ಶುಭಕಾರ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಬಳಸುವ ಮಂಗಳದ್ರವ್ಯಗಳು. ‘ರಾಮದತ್ತಂ ರಾಜ್ಯಮ್’ (ರಾಮನು ಕೊಟ್ಟ ರಾಜ್ಯ) — ವಿಭೀಷಣನು ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತನ್ನ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ರಾಮನ ದಾನದಿಂದ ಪಡೆದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ. ಇದರಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಲಂಕೆಯ ಪ್ರಜೆಗಳೂ ಹೊಸ ರಾಜನನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು; ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಮುಕ್ತರಾದ ಅವರು ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮರಾಜ್ಯವನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಮೇಲೆ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕೈಮುಗಿದು ನಮ್ರನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ರಾಮನು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಈ ಮಹಾರಾಜ ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಮೈಥಿಲಿಗೆ ಕ್ಷೇಮವನ್ನು ತಿಳಿಸು. ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ವೈದೇಹಿಗೆ ನನ್ನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ, ಲಕ್ಷ್ಮಣಸಹಿತನಾದ ಸುಗ್ರೀವನ ಕ್ಷೇಮವನ್ನೂ ತಿಳಿಸು; ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೂ ಹೇಳು. ಹೇ ವಾನರೇಶ್ವರ, ಈ ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿ ವೈದೇಹಿಗೆ ಹೇಳು; ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಪಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿ ಬರಬೇಕು.’ ರಾಮನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ತಾನೇ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದೆಯೂ ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವಾಹಕನಾಗಿದ್ದವನು ಅವನೇ. ‘ಅನುಜ್ಞಾಪ್ಯ ಮಹಾರಾಜಮ್’ (ಮಹಾರಾಜನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು) — ಲಂಕೆ ಈಗ ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅನುಮತಿ ಅಗತ್ಯ; ರಾಮನು ಹೊಸ ರಾಜನ ಅಧಿಕಾರವನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವದತಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠ’ (ಮಾತನಾಡುವವರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನೇ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಹನುಮಂತನ ವಾಕ್ಚಾತುರ್ಯ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಗೆ ಮೊದಲು ರಾಮನ ಕ್ಷೇಮ, ಆಮೇಲೆ ಸುಗ್ರೀವ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರದು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣವಧೆ — ಇದು ಸಮಾಚಾರದ ಕ್ರಮ. ಈ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಉತ್ಕಂಠೆಯೂ ಅಡಗಿದೆ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸಂದೇಶವನ್ನು ಬೇಗನೆ ತಿಳಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹನುಮಂತನೇ ಅತ್ಯಂತ ಯೋಗ್ಯ — ಅವನು ಸೀತೆಯ ವಿಶ್ವಾಸಪಾತ್ರ, ಹಿಂದೆ ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿ ಅವಳೊಡನೆ ಸಂವಾದ ಮಾಡಿದ್ದನು.

രാവണന്റെ വധം കണ്ട് ആ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും ശുഭകഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവരവരുടെ വിമാനങ്ങളിൽ മടങ്ങിപ്പോയി. ഘോരമായ രാവണവധവും രാഘവന്റെ പരാക്രമവും വാനരന്മാരുടെ നല്ല യുദ്ധവും സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രണവും മാരുതിയുടെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അനുരാഗവും വീര്യവും സീതയുടെ പാതിവ്രത്യവും ഹനുമാനിലെ പരാക്രമവും പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ മഹാഭാഗന്മാർ ഹർഷത്തോടെ വന്നതുപോലെ മടങ്ങി. മഹാബാഹുവായ രാഘവനാകട്ടെ ഇന്ദ്രൻ നൽകിയ, അഗ്നിപോലെ പ്രഭയുള്ള ദിവ്യരഥം തിരികെ നൽകാൻ അനുവദിച്ച് മാതലിയെ സത്കരിച്ചു. രാഘവനാൽ അനുവദിക്കപ്പെട്ട ശക്രസാരഥിയായ മാതലി ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ കയറി ആകാശത്തേക്കുതന്നെ ഉയർന്നുപോയി. രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അവൻ രഥത്തോടൊപ്പം സ്വർഗത്തിലേക്കു കയറിയപ്പോൾ അത്യന്തം പ്രസന്നനായ രാഘവൻ സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ലക്ഷ്മണനാൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്യപ്പെട്ട്, വാനരഗണങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ട് അവൻ സൈന്യം താവളമടിച്ച ശിബിരത്തിലേക്കു വന്നു. ഇവിടെ ദേവന്മാരുടെ കഥകളിൽ എല്ലാവരുടെയും സംഭാവന ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു — രാമന്റേതു മാത്രമല്ല, സുഗ്രീവന്റെ മന്ത്രണത്തിന്റെയും ഹനുമാന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും അനുരാഗത്തിന്റെയും സീതയുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെയും. യുദ്ധവിജയം സാമൂഹികമാണ് എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധം (‘പതിവ്രതാത്വം സീതായാ ഹനൂമതി പരാക്രമം’) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. ‘ഹനൂമതി പരാക്രമം’ എന്ന സപ്തമീപ്രയോഗം വിചിത്രമാണ് — ഹനുമാനിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന പരാക്രമം എന്നാണ് അർഥം. മാതലിയുടെ സത്കാരം ശിഷ്ടാചാരത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ ഉപകാരം രാമൻ മറക്കുന്നില്ല. രഥത്തിന്റെ ‘ശിഖിപ്രഭം’ (അഗ്നിപോലെ പ്രഭയുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണം അഗ്നിസദൃശമായ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തത് മൈത്രിയുടെ പൂർണതയുടെ ചിഹ്നമാണ് — കിഷ്കിന്ധയിൽ അഗ്നിസാക്ഷിയായി ചെയ്ത മൈത്രി ഇന്നു സഫലമായി. ദേവന്മാർ യുദ്ധം കാണാൻ ആകാശത്തു നിന്നിരുന്നു; രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ അവരുടെ കാര്യം പൂർത്തിയായി; അതിനാൽ അവർ സ്വലോകത്തേക്കു മടങ്ങുന്നു. അവരുടെ കഥകൾ ‘ശുഭങ്ങൾ’ ആണ് — കാരണം അധർമത്തിന്റെ നാശവും ധർമത്തിന്റെ ജയവുമാണ് അവയുടെ വിഷയം.

പിന്നെ ആ കാകുത്സ്ഥൻ അടുത്തുനിന്നിരുന്ന, സത്ത്വസമ്പന്നനും ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളവനുമായ സൗമിത്രിയായ ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഈ വിഭീഷണനെ ലങ്കയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക. ഇവൻ അനുരക്തനും ഭക്തനും മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവനുമാണ്. രാവണന്റെ അനുജനായ ഈ വിഭീഷണനെ ലങ്കയിൽ അഭിഷിക്തനായി കാണണം എന്നതാണ് എന്റെ പരമമായ ആഗ്രഹം.’ മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സൗമിത്രി ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ സ്വർണകലശം കയ്യിലെടുത്തു. രാമൻ സ്വയം ലങ്കയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നില്ല — പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് പതിനാലു വർഷം ഗ്രാമത്തിലോ നഗരത്തിലോ പ്രവേശിക്കരുത് എന്നതാണ് അവന്റെ വ്രതം. അതിനാൽ അഭിഷേകത്തിന്റെ കാര്യം ലക്ഷ്മണനെ ഏൽപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് സമുദ്രതീരത്തുവെച്ചുതന്നെ, വിഭീഷണൻ ശരണാഗതനായ സമയത്ത്, രാമൻ അവനെ സമുദ്രജലംകൊണ്ട് അഭിഷേകം ചെയ്തിരുന്നു; ഇന്ന് ആ പ്രതിജ്ഞയുടെ പൂർത്തി ലങ്കയിൽ. ‘പൂർവോപകാരിണം’ (മുമ്പേ ഉപകാരം ചെയ്തവനെ) — യുദ്ധത്തിലെ വിഭീഷണന്റെ മന്ത്രണം, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായ വെളിപ്പെടുത്തൽ, നികുംഭിലയുടെ രഹസ്യം പറഞ്ഞുകൊടുക്കൽ. ‘പരമമായ ആഗ്രഹം’ എന്നത് രാമന്റെ മിത്രവാത്സല്യമാണ്.

മനോവേഗമുള്ള ആ ലക്ഷ്മണൻ ആ കലശം വാനരേന്ദ്രന്മാരുടെ കയ്യിൽ കൊടുത്ത്, മഹാസത്ത്വരായ അവരോടു സമുദ്രജലം കൊണ്ടുവരാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു. മനോവേഗമുള്ള ആ വാനരന്മാർ അതിവേഗം പോയി സമുദ്രത്തിൽനിന്നു ജലമെടുത്തു വന്നു. പിന്നെ ഒരു കലശമെടുത്ത്, വിഭീഷണനെ ശ്രേഷ്ഠമായ ആസനത്തിലിരുത്തി, സൗമിത്രി ആ കലശംകൊണ്ട് രാമന്റെ ശാസനപ്രകാരം ലങ്കയിൽ രാക്ഷസരുടെ നടുവിൽ, സുഹൃദ്ഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിഭീഷണനെ മന്ത്രങ്ങളിൽ കണ്ട വിധിപ്രകാരം രാജാവായി അഭിഷേകം ചെയ്തു. അപ്പോൾ എല്ലാ രാക്ഷസരും വാനരന്മാരും അഭിഷേകം ചെയ്തു; അതുല്യമായ ഹർഷം പ്രാപിച്ച് അവർ രാമനെത്തന്നെ സ്തുതിച്ചു. അവന്റെ അമാത്യന്മാരും അവന്റെ ഭക്തരായ രാക്ഷസരും ഹർഷിച്ചു. ലങ്കയിൽ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ അഭിഷിക്തനായതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാഘവൻ പരമമായ പ്രീതി നേടി. ഇവിടെ അഭിഷേകത്തിന്റെ വിധി സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു — സമുദ്രജലം, സ്വർണകലശം, ശ്രേഷ്ഠാസനം, മന്ത്രങ്ങൾ, സുഹൃത്തുക്കളുടെ സാന്നിധ്യം. രാക്ഷസരും വാനരന്മാരും ഒരുമിച്ചു നടത്തിയ അഭിഷേകം മുൻശത്രുക്കളുടെ മൈത്രി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘രാമനെത്തന്നെ സ്തുതിച്ചു’ — അഭിഷിക്തൻ വിഭീഷണനാണ്; എന്നാൽ സ്തുതി രാമനാണ്; കാരണം അവന്റെ പ്രസാദത്താലാണ് ഈ രാജ്യം. 12.2–14.2, അതുപോലെ 16.1, 17.1 എന്നിവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ് — വാനരന്മാരുടെ ജലാനയനം, എല്ലാവരുടെയും അഭിഷേകം, സ്തുതി. അച്ചടിയിൽ ‘തുഷ്ടുവൂ’ (17.1) എന്ന ദീർഘാന്തരൂപമാണ്. വിഭീഷണന്റെ അമാത്യന്മാർ — അനലൻ, ശരഭൻ, സമ്പാതി, പ്രഘസൻ — അവനോടൊപ്പം രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചവർ; അവരുടെ ഹർഷം വിശേഷിച്ചും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു. അഭിഷേകം രാജാവിന്റെ നിയമസാധുതയുടെ ചിഹ്നമാണ്; അഭിഷേകമില്ലാതെ രാജ്യം പൂർണമല്ല. അതിനാൽ രാവണന്റെ ദഹനത്തിനുശേഷം ഉടൻതന്നെ രാമൻ വിഭീഷണന്റെ അഭിഷേകം നടത്തിക്കുന്നു; അതിനാൽ ലങ്കയിൽ രാജാവില്ലാത്ത അവസ്ഥ ഉണ്ടാകുന്നില്ല; പ്രജകൾ ആശ്വസിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

രാമൻ നൽകിയ മഹത്തായ രാജ്യം പ്രാപിച്ച ആ വിഭീഷണൻ പ്രജകളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിട്ട് പിന്നീട് രാമന്റെ അടുത്തു ചെന്നു. അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ നഗരവാസികളായ നിശാചരർ അവനു തൈര്, അക്ഷതം, മോദകങ്ങൾ, മലർ, പൂക്കൾ എന്നിവ കൊണ്ടുവന്നു. ദുർധർഷനും വീര്യവാനുമായ അവൻ ആ മംഗളകരമായ മംഗളദ്രവ്യങ്ങളെല്ലാം എടുത്ത് രാഘവനും ലക്ഷ്മണനും സമർപ്പിച്ചു. കാര്യം സാധിച്ച്, ലക്ഷ്യം സമൃദ്ധമായ വിഭീഷണനെ കണ്ട്, അവന്റെതന്നെ സന്തോഷത്തിനായി രാമൻ അതെല്ലാം സ്വീകരിച്ചു. ഇവിടെ രാജാവിന്റെ ആദ്യകർത്തവ്യം — പ്രജകളെ ആശ്വസിപ്പിക്കൽ; യുദ്ധത്താൽ ഭയന്ന പ്രജകളെ ആശ്വസിപ്പിക്കേണ്ടതുണ്ട്. പിന്നെ അവൻ യജമാനന്റെ മുന്നിൽ കാഴ്ചദ്രവ്യങ്ങൾ സമർപ്പിക്കുന്നു — ഇത് കൃതജ്ഞതയുടെ ആചാരമാണ്. രാമൻ അവ ‘അവന്റെതന്നെ സന്തോഷത്തിനായി’ സ്വീകരിക്കുന്നു — സ്വന്തം ഇഷ്ടത്താലല്ല, മിത്രത്തിന്റെ പ്രീതിക്കായി. തൈര്, അക്ഷതം, മോദകങ്ങൾ, മലർ, പൂക്കൾ — ഇവ ശുഭകാര്യങ്ങളിൽ ഉപയോഗിക്കുന്ന മംഗളദ്രവ്യങ്ങളാണ്. ‘രാമൻ നൽകിയ രാജ്യം’ — വിഭീഷണൻ രാജ്യം നേടിയത് സ്വന്തം ബലംകൊണ്ടല്ല, രാമന്റെ ദാനത്താലാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ കൃതജ്ഞത സ്വാഭാവികമാണ്. ഇതിലൂടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ലങ്കയിലെ പ്രജകളും പുതിയ രാജാവിനെ സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു; രാവണനോടുള്ള ഭയത്തിൽനിന്നു മുക്തരായ അവർ വിഭീഷണന്റെ ധർമരാജ്യം പ്രതീക്ഷിക്കുന്നു.

പിന്നെ പർവതംപോലെയുള്ളവനും കൈകൂപ്പി വണങ്ങിനിൽക്കുന്നവനുമായ വീരനായ വാനരൻ ഹനുമാനോട് രാമൻ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഈ മഹാരാജാവായ വിഭീഷണന്റെ അനുമതി വാങ്ങി, ലങ്കാനഗരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് മൈഥിലിയോടു ക്ഷേമവാർത്ത പറയുക. സംസാരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ, ഞാൻ സുഖമായിരിക്കുന്നുവെന്നും, സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും സുഖമായിരിക്കുന്നുവെന്നും, രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നും വൈദേഹിയോടു പറയുക. ഹേ വാനരേശ്വരാ, ഈ പ്രിയവാർത്ത ഇവിടെ വൈദേഹിയോടു പറയുക; അവളുടെ സന്ദേശം സ്വീകരിച്ച് മടങ്ങിവരിക.’ രാമൻ സീതയെ കാണാൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല; ആദ്യം ഹനുമാനെ അയയ്ക്കുന്നു — മുമ്പും സീതയുടെ സന്ദേശവാഹകനായിരുന്നവനെ. ‘അനുജ്ഞാപ്യ മഹാരാജം’ (മഹാരാജാവിന്റെ അനുമതി വാങ്ങി) — ലങ്ക ഇപ്പോൾ വിഭീഷണന്റെ രാജ്യമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ അനുമതി ആവശ്യമാണ്; രാമൻ പുതിയ രാജാവിന്റെ അധികാരം മാനിക്കുന്നു. ‘സംസാരിക്കുന്നവരിൽ ശ്രേഷ്ഠാ’ എന്നതിലൂടെ ഹനുമാന്റെ വാക്ചാതുര്യം ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. സീതയോട് ആദ്യം രാമന്റെ ക്ഷേമം, പിന്നെ സുഗ്രീവലക്ഷ്മണന്മാരുടേത്, ഒടുവിൽ രാവണവധം — ഇതാണ് വാർത്തയുടെ ക്രമം. ഈ ആദേശത്തിൽ രാമന്റെ ഉത്കണ്ഠയും ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്നു — സീതയുടെ സന്ദേശം വേഗം അറിയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; എന്നാൽ മര്യാദ കൈവിടുന്നില്ല. ഈ കാര്യത്തിന് ഏറ്റവും യോഗ്യൻ ഹനുമാൻതന്നെയാണ് — അവൻ സീതയുടെ വിശ്വാസപാത്രമാണ്; മുമ്പ് അശോകവനികയിൽ അവളുമായി സംവദിച്ചിട്ടുമുണ്ട്.

Having watched Rāvaṇa fall, the gods, the gandharvas and the dānavas set off in their own aerial cars, each the way he had come, and as they went they told one another auspicious stories. They spoke of the terrible slaying of Rāvaṇa and of Rāghava's valour, of how finely the monkeys had fought and how wisely Sugrīva had counselled, of the devotion and courage of Lakṣmaṇa and of the son of the Wind, of Sītā's faithfulness to her husband and of the prowess that lived in Hanumān; and those glorious beings went home rejoicing. The poet lets the gods remember everyone's part in the victory, not Rāma's alone but Sugrīva's counsel, the loyalty of Hanumān and Lakṣmaṇa and the steadfast fidelity of Sītā: the war was won together. Their tales are called auspicious because their theme is the destruction of wrong and the triumph of right. The gods had stood in the sky to watch the battle; with Rāvaṇa dead their work was done and they returned to their own worlds. Rāma, for his part, gave up the divine chariot Indra had lent him, bright as fire, and the mighty-armed prince honoured Mātali, Indra's charioteer, before letting him go; he does not forget the help Indra had given, and the courtesy is that of a well-bred man. With Rāghava's leave Mātali mounted the chariot and flew straight up to heaven. When that best of charioteers had risen out of sight, Rāghava, deeply content, embraced Sugrīva. That embrace marks a friendship made whole: the alliance sworn with fire as witness in Kiṣkindhā had today borne its fruit. Then, saluted by Lakṣmaṇa and honoured by the monkey hosts, Rāma came back to the camp where his army lay.

There Kākutstha turned to Lakṣmaṇa, son of Sumitrā, who stood at his side, full of strength and blazing with energy, and said: “Gentle brother, consecrate this Vibhīṣaṇa as king in Laṅkā. He is loyal to us, devoted, and he has already served us well. It is my dearest wish to see Rāvaṇa's younger brother installed on the throne of Laṅkā.” The great-souled Rāghava had only to say it; Lakṣmaṇa answered “So be it,” and, overjoyed, took up a golden pitcher. Rāma does not enter Laṅkā himself: at his father's command he had vowed to set foot in no village or city for fourteen years, and so the consecration is entrusted to Lakṣmaṇa. Long before, on the seashore, when Vibhīṣaṇa first came to him for refuge, Rāma had anointed him with sea-water as the future king; now that promise was to be kept in Laṅkā itself. The service Vibhīṣaṇa had already rendered was plain to all — his counsel throughout the war, his unmasking of Indrajit's magic illusions, his revealing the secret of the Nikumbhilā grove — and the words “my dearest wish” show how warmly Rāma loved his friends.

Lakṣmaṇa, swift as thought, put the pitcher into the hands of the monkey chiefs and sent those mighty creatures to fetch water from the sea. Off they went, swift as thought themselves, and very soon were back with water from the ocean. Then Lakṣmaṇa took one pitcher, seated Vibhīṣaṇa on a lofty throne and, at Rāma's command, consecrated him king in Laṅkā, there in the midst of the rākṣasas, by the rite laid down in the sacred formulas, while Vibhīṣaṇa's friends stood round him. After him all the rākṣasas and the monkeys too poured water over him, and in their boundless delight it was Rāma they praised. Vibhīṣaṇa was the one anointed, but the praise went to Rāma, for it was by his grace alone that the kingdom was given. Vibhīṣaṇa's ministers — Anala, Śarabha, Sampāti and Praghasa, who had gone with him to take refuge with Rāma — and all the rākṣasas loyal to him rejoiced, and the poet mentions their joy particularly. And when Rāghava and Lakṣmaṇa saw Vibhīṣaṇa consecrated lord of the rākṣasas in Laṅkā, their own happiness was complete. The rite is told briefly, but its parts are all there: sea-water, the golden pitcher, the high seat, the sacred formulas and the presence of friends. That rākṣasas and monkeys anointed the king together shows the old enemies now joined in friendship. A consecration is what makes a king lawful; without it a kingdom is not truly held. That is why Rāma had Vibhīṣaṇa consecrated at once, as soon as Rāvaṇa had been cremated, so that Laṅkā should not be left without a king and its people might feel secure.

Having received that great kingdom from Rāma's hand, Vibhīṣaṇa first set his subjects' minds at rest, and only then came back to Rāma. This is a king's first duty: people frightened by war must be reassured. The night-ranging citizens, delighted, brought their new king curds, unbroken rice, sweetmeats, parched grain and flowers, the auspicious things used at every happy rite. The valiant, unassailable Vibhīṣaṇa took them all and laid them before Rāghava and Lakṣmaṇa, as a grateful man offers gifts to his lord; and his gratitude was natural, for he had won the kingdom not by his own strength but by Rāma's gift. Seeing his friend successful and all his hopes fulfilled, Rāma accepted everything, not because he wanted any of it but only to give Vibhīṣaṇa pleasure. The scene shows too that the people of Laṅkā had gladly accepted their new king: freed from their fear of Rāvaṇa, they looked to Vibhīṣaṇa for a reign of righteousness.

Then Rāma spoke to the heroic Hanumān, who stood before him like a mountain, bowing with folded hands. “Gentle friend,” he said, “take leave of the great king Vibhīṣaṇa, go into the city of Laṅkā and tell Maithilī that all is well with us. Tell Vaidehī, best of speakers, that I am safe, and Sugrīva, and Lakṣmaṇa, and that Rāvaṇa has been killed in battle. Give her this good news, lord of monkeys, and when you have her message, come back to me.” Rāma does not go to Sītā himself; he first sends Hanumān, who had carried her messages before. He asks Hanumān to take Vibhīṣaṇa's leave because Laṅkā was now Vibhīṣaṇa's kingdom and Rāma respected the new king's authority. Calling him “best of speakers” recalls Hanumān's gift with words. The order of the news is careful: first Rāma's own safety, then that of Sugrīva and Lakṣmaṇa, and last the death of Rāvaṇa. Beneath the command lies Rāma's longing to hear from Sītā quickly, yet he does not step beyond what is proper. And no one was better fitted for the errand than Hanumān, whom Sītā trusted and with whom she had already spoken in the Aśoka grove.