विलपमानानां तासां राक्षसयोषितां मध्ये ज्येष्ठा प्रिया दीना च पत्नी भर्तारं समुदैक्षत। अचिन्त्यकर्मणा रामेण हतं दशग्रीवं पतिं दृष्ट्वा मन्दोदरी तत्र कृपणं पर्यदेवयत् — ‘हे महाबाहो, हे वैश्रवणानुज, क्रुद्धस्य तव प्रमुखे स्थातुं पुरंदरः अपि त्रस्यति स्म। महान्तः ऋषयः, यशस्विनः गन्धर्वाः, चारणाः च तव उद्वेगात् दिशः गताः। सः त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः; हे राजन्, हे राक्षसेश्वर, न व्यपत्रपसे? किम् इदम्? त्रैलोक्यम् आक्रम्य श्रिया वीर्येण च अन्वितं, अविषह्यं त्वां वनगोचरः मानुषः कथं जघान? मानुषाणाम् अविषये चरतः कामरूपिणः तव रामेण संयुगे विनाशः न उपपद्यते। चमूमुखे रामस्य एतत् कर्म इति न श्रद्दधामि, यत् सर्वतः समुपेतस्य तव तेन अभिमर्षणं कृतम्। अथवा रामरूपेण स्वयं कृतान्तः अप्रतितर्कितां मायां विधाय तव विनाशाय आगतः। अथवा वासवेन त्वं धर्षितः असि? किन्तु वासवस्य का शक्तिः यत् संयुगे त्वां द्रष्टुम् अपि शक्नुयात्?’ मन्दोदर्याः विलापः विस्मयेन आरभते — यः इन्द्रम् अपि अत्रासयत्, सः कथं मनुष्येण हतः? सा एकैकां सम्भावनां परीक्ष्य निराकरोति — न मानुषः, न इन्द्रः; अतः कश्चित् अतिमानुषः अत्र कारणम् इति तस्याः निष्कर्षः। अग्रिमेषु श्लोकेषु सा तं विष्णुं जानाति। ‘कामरूपिणः’ इति पदेन सूच्यते — यः इच्छया रूपं धत्ते, सः मनुष्याणां गोचरे एव न आगच्छति, कथं तैः हन्येत? ‘वनगोचरः’ इति पदेन रामस्य वनवासी साधारणः इव वेषः सूच्यते, यस्य विपरीतम् असाधारणं कर्म। समीक्षितसंस्करणे नवमः श्लोकः ‘वासवः स्वयम् आगतः’ इति पठति, मुद्रणे ‘कृतान्तः स्वयमागतः’। अस्मिन् भागे मन्दोदर्याः प्रश्नाः तस्याः बुद्धिं दर्शयन्ति — सा केवलं रोदिति न, अपि तु कारणं विचारयति। मन्दोदरी मयदानवस्य पुत्री, रावणस्य प्रधानमहिषी, इन्द्रजितः माता च। पूर्वसर्गे अन्याः स्त्रियः सामूहिकं विलापं कृतवत्यः; अस्मिन् सर्गे ज्येष्ठपत्न्याः एकाकिनः विलापः, यः दीर्घः गभीरः विचारपूर्णः च। तस्याः प्रथमः भावः लज्जा — ‘न व्यपत्रपसे’ इति सा रावणं प्रति पृच्छति, यथा जीवन्तं पृच्छेत्। एषा रीतिः शोकस्य स्वाभाविकी — मृतम् अपि प्रियं जीवन्तम् इव सम्बोधयति। रावणस्य पूर्वं पराक्रमः — इन्द्रस्य भयं, ऋषिगन्धर्वचारणानां पलायनम् — तस्याः वचने पुनः पुनः स्मर्यते, येन वर्तमानस्य पतनस्य विरोधः स्पष्टः भवति। ‘मानुषमात्रेण’ इति पदे ‘मात्र’ शब्दः तिरस्कारं सूचयति; किन्तु सा एव शीघ्रं तं विचारं परिवर्तयति। अष्टमे श्लोके ‘सर्वतः समुपेतस्य’ इति — सर्वैः आयुधैः बलैः च युक्तस्य। नवमे दशमे च श्लोके सा द्वे विकल्पे परीक्षते — कृतान्तः वा इन्द्रः वा; इन्द्रस्य शक्तिः न पर्याप्ता इति सा स्वयं निराकरोति, अतः कृतान्तस्य वा परमात्मनः वा एव इदं कर्म इति तस्याः निष्कर्षस्य भूमिका सज्जा भवति। अस्य भागस्य सप्त श्लोकाः समीक्षितेन सह मिलन्ति। कथायाः दृष्ट्या अयं सर्गः युद्धकाण्डस्य करुणतमः अंशः। युद्धस्य विजयानन्दस्य अनन्तरं कविः पराजितपक्षस्य दुःखं विस्तरेण वर्णयति, येन पाठकः जानाति — युद्धे जयः अपि कस्यचित् विनाशः एव। मन्दोदर्याः प्रथमाः प्रश्नाः विस्मयस्य, अनन्तराः ज्ञानस्य, अन्तिमाः शोकस्य च।

‘महाबलं महावीर्यं महौजसं देवशत्रुं त्वां यः हतवान्, सः व्यक्तम् एव महायोगी सनातनः परमात्मा। सः अनादिमध्यनिधनः, महतः परमः महान्, तमसः परः, धाता, शङ्खचक्रगदाधरः, श्रीवत्सवक्षाः, नित्यश्रीः, अजय्यः, शाश्वतः, ध्रुवः सत्यपराक्रमः विष्णुः मानुषं रूपम् आस्थाय, वानरत्वम् उपागतैः सर्वैः देवैः परिवृतः, सर्वलोकेश्वरः श्रीमान् लोकानां हितकाम्यया राक्षसपरीवारं भयावहं देवशत्रुं त्वां हतवान्।’ अत्र मन्दोदरी रामस्य स्वरूपं जानाति — सः केवलं दाशरथिः न, अपि तु परमात्मा विष्णुः। ‘स राक्षसपरीवारं देवशत्रुं भयावहम्’ इति अर्धश्लोकः मुद्रणे ‘॥ १४॥’ इत्यस्य अनन्तरं, ‘॥ १५॥’ इत्यस्मात् पूर्वम्; अतः सः पञ्चदशस्य श्लोकस्य प्रथमः अर्धः, यद्यपि तस्य अर्थः पूर्वेण सम्बद्धः — हिन्दीभाष्यम् ११–१४ इति संयुक्तं व्याख्याति, तत्र अयम् अर्धः अपि व्याख्यातः। ‘हे नाथ, पुरा त्वया इन्द्रियाणि जित्वा त्रिभुवनं जितम्; तत् वैरं स्मरद्भिः इव इन्द्रियैः एव त्वम् इदानीं निर्जितः। यदा एव जनस्थाने बहुभिः राक्षसैः वृतः तव भ्राता खरः निहतः, तदा एव रामः न मानुषः इति ज्ञातम्। यदा सुरैः अपि दुष्प्रवेशां लङ्कां नगरीं हनुमान् वीर्यात् प्रविष्टः, तदा एव वयं व्यथिताः।’ इन्द्रियाणां वैरस्य कल्पना सुन्दरी — पूर्वं तपसा इन्द्रियाणि जितानि, पश्चात् कामवशः रावणः तैः एव पराजितः। अत्र मन्दोदर्याः वचने नीतिः अपि — जितेन्द्रियः एव जयति, इन्द्रियवशः नश्यति। खरवधः, हनुमतः लङ्काप्रवेशः — एते पूर्वलक्षणानि आसन्, यानि रावणः न अवगतवान्। अस्य भागस्य अधिकांशः (११–१५.१) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; सः वुल्गेटस्य भक्तिप्रधानः अंशः। ‘श्रीवत्सवक्षाः’, ‘शङ्खचक्रगदाधरः’ इति विष्णोः लक्षणानि। ‘वानरत्वमुपागतैः देवैः’ इति — बालकाण्डे देवाः वानररूपेण जाताः इति कथा अत्र स्मर्यते। अस्मिन् भागे रामायणस्य भक्तिपरम्परायाः दृष्टिः स्पष्टा — शत्रुपत्नी अपि रामं परमेश्वरं जानाति। ‘महतः परमः महान्’, ‘तमसः परमः’ इति उपनिषदां भाषा — ‘आदित्यवर्णं तमसः परस्तात्’ इति श्रुतेः स्मरणं कारयति। ‘धाता’ इति सर्वस्य धारकः। ‘अजय्यः’ इति यः केनापि जेतुं न शक्यः — अतः रावणस्य पराजयः न लज्जाकरः, इति अपि ध्वनिः। मन्दोदर्याः ज्ञानं तस्याः पतिव्रतात्वस्य, विवेकस्य च फलम्। अपि च, ‘इन्द्रियाणि पुरा जित्वा’ इति वाक्ये रावणस्य तपसः स्मरणम् — ब्रह्माणं तपसा आराध्य सः वरान् लब्धवान्। तपसा यत् प्राप्तं, तत् कामेन नष्टम्। खरवधस्य उल्लेखः — चतुर्दशसहस्राणि राक्षसान् एकः रामः अहन्; तदा एव तस्य अतिमानुषत्वं प्रकटितम्। हनुमतः लङ्काप्रवेशः, अशोकवनिकाभङ्गः, लङ्कादाहः च — एतानि अपि सूचकानि आसन्। मन्दोदर्याः वचनेषु ‘वयं व्यथिताः’ इति बहुवचनं सर्वस्य अन्तःपुरस्य भयं सूचयति। एतेषु श्लोकेषु रामस्य दिव्यत्वं शत्रोः पक्षात् उद्घोषितम्, यत् स्वपक्षस्य स्तुतेः अपेक्षया अधिकं प्रमाणवत्। अग्रिमेषु सर्गेषु ब्रह्मा अपि देवैः सह आगत्य रामं ‘नारायणः’ इति स्तोष्यति; तस्य पूर्वसूचना अत्र मन्दोदर्याः मुखात्। तस्याः वचनानि भक्तानां कृते स्तोत्रवत् पठ्यन्ते।

‘राघवेण सह अविरोधः क्रियताम् इति मया उच्यमानः त्वं न गृह्णासि स्म; तस्य इयं व्युष्टिः आगता। हे राक्षसपुङ्गव, ऐश्वर्यस्य देहस्य स्वजनस्य च विनाशाय त्वम् अकस्मात् सीताम् अभिकामः असि। हे दुर्मते, अरुन्धत्याः रोहिण्याः च अपि विशिष्टां, मान्यां, वसुधायाः अपि वसुधां, श्रियः अपि श्रियं, भर्तृवत्सलां सीतां धर्षयता त्वया असदृशं कृतम्। सर्वानवद्याङ्गीं शुभां दीनां तां विजने अरण्ये छद्मना आनीय आत्मनः दूषणं कृतम्। मैथिलीसंगमे कृतं कामम् अप्राप्य एव त्वं नूनं पतिव्रतायाः तपसा दग्धः असि। तदा एव तनुमध्यमां धर्षयन् यत् त्वं न दग्धः, तत् इन्द्राग्निप्रमुखाः सर्वे देवाः ते बिभ्यति स्म इति कारणात्। हे भर्तः, पापस्य कर्मणः फलं काले पर्यागते कर्ता अवश्यं लभते — अत्र संशयः नास्ति। शुभकृत् शुभम् आप्नोति, पापकृत् पापम् अश्नुते; विभीषणः सुखं प्राप्तः, त्वं च ईदृशं पापं प्राप्तः। रूपेण ततः अधिकाः अन्याः प्रमदाः तव सन्ति, किन्तु अनङ्गवशम् आपन्नः त्वं मोहात् न बुद्ध्यसे। कुलेन, रूपेण, दाक्षिण्येन वा मैथिली मया अधिका तुल्या वा न, तत् तु त्वं मोहात् न बुद्ध्यसे। सर्वदा सर्वभूतानां मृत्युः अलक्षणः न भवति; तव अयं मृत्युः मैथिलीकृतलक्षणः। सीतानिमित्तजः मृत्युः त्वया दूरात् उपाहृतः; मैथिली तु रामेण सह विशोका विहरिष्यति।’ अत्र मन्दोदरी स्वस्य गौरवम् अपि न विस्मरति — ‘सीता मम अपि न अधिका’ इति तस्याः वचने आत्माभिमानः, पत्युः मोहस्य निन्दा च। ‘कर्ता फलं लभते’ इति कर्मसिद्धान्तः अत्र स्पष्टः। ‘वसुधायाः वसुधा, श्रियः श्रीः’ इति सीतायाः अतिशयवर्णनम् — सा पृथिव्याः अपि आधारभूता, लक्ष्म्याः अपि लक्ष्मीः। मुद्रणे ‘श्रियाः श्रीं’ इति पाठः (समीक्षिते ‘श्रियः श्रीं’)। ‘व्युष्टिः’ इति फलम्। २७तमः श्लोकः (‘सन्त्यन्याः प्रमदाः…’) वुल्गेटमात्रः; अष्टाविंशस्य श्लोकस्य उत्तरार्धे सः एव पादः पुनः आवर्तते — ‘मोहान्न बुद्ध्यसे’। रावणस्य मृत्युः ‘सलक्षणः’ — तस्य कारणं स्पष्टम्, सीता एव। पतिव्रतायाः तपसः शक्तिः अस्य काण्डस्य मुख्यः विषयः; अग्रे अग्निपरीक्षायाम् अपि सा एव शक्तिः प्रकटिष्यति। विभीषणस्य रावणस्य च तुलना कर्मफलस्य उदाहरणम्। मन्दोदर्याः उपालम्भः न केवलं नैतिकः, अपि तु व्यावहारिकः अपि — ऐश्वर्यस्य, देहस्य, स्वजनस्य च विनाशः सीताहरणस्य फलम्। अरुन्धती वसिष्ठस्य पत्नी, रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया; उभे पतिव्रतात्वस्य आदर्शभूते। सीता ताभ्याम् अपि विशिष्टा इति मन्दोदरी स्वयं स्वीकरोति — शत्रुपक्षस्य स्त्रियः अपि सीतायाः महिमा अज्ञातः न। ‘छद्मना’ इति पदेन मारीचस्य मृगरूपं, रावणस्य संन्यासिवेषः च स्मर्येते। ‘तदैव यन्न दग्धः’ इति तर्कः — पतिव्रतायाः स्पर्शमात्रेण धर्षकः दग्धः भवेत्; किन्तु देवाः रावणात् बिभ्यति स्म, अतः तत्क्षणं फलं न अभवत्, कालान्तरे तु अवश्यम्। अत्र कर्मफलस्य कालः महत्त्वपूर्णः — ‘पर्यागते काले’। ‘अनङ्गवशम् आपन्नः’ इति कामस्य प्राबल्यं सूच्यते। मन्दोदरी स्वस्य सौन्दर्यं कुलं दाक्षिण्यं च सीतायाः समं मन्यते; तस्याः वचने ईर्ष्या अपि किञ्चित् दृश्यते, या स्त्रीस्वभावस्य स्वाभाविकः अंशः। अन्ते ‘मैथिली विशोका विहरिष्यति’ इति वाक्ये स्वस्य दुःखस्य सीतायाः सुखस्य च विरोधः। एवं मन्दोदरी त्रिधा रावणं बोधयति — धर्मदृष्ट्या (पतिव्रताधर्षणं पापम्), नीतिदृष्ट्या (हितवचनस्य अनादरः), व्यावहारिकदृष्ट्या (अन्याः सुन्दर्यः सन्ति, सीता न आवश्यकी)। तस्याः तर्कः पूर्णः, किन्तु अद्य व्यर्थः — यतः श्रोता मृतः।

‘अल्पपुण्या अहं तु घोरे शोकसागरे पतिता। या अहं कैलासे, मन्दरे, मेरौ, चैत्ररथे वने, सर्वेषु देवोद्यानेषु च त्वया सहिता विहृत्य, अनुरूपेण विमानेन अतुलया श्रिया चित्रस्रगम्बरा विविधान् देशान् पश्यन्ती यामि स्म, सा अहं हे वीर, तव वधात् कामभोगेभ्यः भ्रंशिता। सा एव अहम् अन्या इव संवृत्ता; धिक् राज्ञां चञ्चलां श्रियम्। हा राजन्, सुभ्रु, सुत्वक्, समुन्नसं, कान्त्या श्रिया द्युत्या च इन्दुपद्मदिवाकरैः तुल्यं, किरीटकूटोज्ज्वलितं, ताम्रास्यं, दीप्तकुण्डलं, पानभूमिषु मदव्याकुललोलाक्षं, विविधस्रग्धरं, चारु, वल्गुस्मितकथं, शुभं तव यत् मुखम् आसीत्, तत् एव अद्य रामसायकनिर्भिन्नं, रुधिरविस्रवैः रक्तं, विशीर्णमेदोमस्तिष्कं, स्यन्दनरेणुभिः रूक्षं न भ्राजते। हा, वैधव्यदायिनी पश्चिमा दशा मे सम्प्राप्ता, या मन्दया मया कदापि न सम्बुद्धा। ‘दानवराजः मयः मे पिता, राक्षसेश्वरः मे भर्ता, शक्रनिर्जेता मे पुत्रः’ इति अहं भृशं गर्विता आसम्। ‘दृप्तारिमथनाः, क्रूराः, प्रख्यातबलपौरुषाः मम नाथाः अकुतश्चिद्भयाः’ इति मम ध्रुवा मतिः आसीत्। हे राक्षसर्षभाः, एवंप्रभावाणां युष्माकम् इदम् असम्बुद्धं भयं मानुषात् कथम् आगतम्? स्निग्धेन्द्रनीलनीलं, प्रांशुशैलोपमं, केयूराङ्गदवैदूर्यमुक्ताहारस्रगुज्ज्वलं, विहारेषु कान्तं, संग्रामभूमिषु दीप्तं, आभरणभाभिः विद्युद्भिः तोयदः इव भाति स्म यत्, तत् एव तव शरीरम् अद्य नैकैः तीक्ष्णैः शरैः चितं, पुनः दुर्लभसंस्पर्शं, परिष्वक्तुं न शक्यते। शललैः श्वाविधः इव निरन्तरं लग्नैः, मर्मसु स्वर्पितैः बाणैः संछिन्नस्नायुबन्धनं, रुधिरच्छवि, श्यामं तव शरीरं क्षितौ निपतितं — वज्रप्रहारेण अभिहतः विकीर्णः पर्वतः इव। हा, स्वप्नः किम् इदं सत्यम्? त्वं रामेण कथं हतः? त्वं मृत्योः अपि मृत्युः स्याः, कथं मृत्युवशं गतः?’ अत्र मन्दोदर्याः स्मृतिः सुखस्य दुःखस्य च विरोधं चित्रयति। पूर्वं यत् मुखं चन्द्रपद्मसूर्यैः तुल्यम्, तत् अद्य रक्तेन रेणुना च मलिनम्; यत् शरीरं मेघः इव विद्युद्भिः भाति स्म, तत् शरैः चितम्। ‘श्वाविधः शललैः’ इति उपमा — शल्यकः (कण्टकी जन्तुः) यथा कण्टकैः आवृतः, तथा रावणस्य शरीरं बाणैः। पितुः, भर्तुः, पुत्रस्य च गौरवेण सा पूर्वं निर्भया आसीत्; इदानीं सर्वम् एकेन मनुष्येण नष्टम्। ‘धिग्राज्ञां चञ्चलां श्रियम्’ इति वैराग्यस्य स्वरः। अस्य भागस्य अधिकांशः वुल्गेटमात्रः; ३१–३३ श्लोकाः समीक्षितस्य ६.०९९.०१८–०२० इत्यनेन सह मिलन्ति। अस्मिन् भागे मन्दोदर्याः आत्मशोकः प्रधानः। कैलासः, मन्दरः, मेरुः, चैत्ररथम् — एते देवानां विहारस्थानानि; रावणः तान् अपि जित्वा तत्र विहृतवान्। ‘सैवान्येवास्मि संवृत्ता’ इति वाक्ये परिवर्तनस्य तीव्रता — सा एव अहं, किन्तु अन्या इव। मुखस्य वर्णने सौन्दर्यस्य प्रत्येकः अवयवः गण्यते — भ्रुवौ, त्वक्, नासा, ओष्ठौ, कुण्डले, किरीटम्; ततः तस्य एव विनाशः — रक्तं, मेदः, मस्तिष्कं, रेणुः। एषः ‘तदेव … अद्य’ इति रचनाविशेषः द्विवारं (३७, ४४) प्रयुक्तः। पितुः मयस्य, पुत्रस्य इन्द्रजितः, भर्तुः रावणस्य च त्रयाणां बलेन सा ‘अकुतश्चिद्भया’ आसीत्; सा गर्वः अद्य नष्टः। ‘हा स्वप्नः सत्यमेवेदम्’ इति संशयः — दुःखस्य अतिशयात् सा यथार्थं स्वीकर्तुं न शक्नोति। ‘मृत्योरपि मृत्युः’ इति रावणस्य पराक्रमस्य अतिशयोक्तिः। अस्य भागस्य भाषा अलङ्कारप्रचुरा — उपमाः (विद्युद्भिः तोयदः, वज्रहतः पर्वतः, शललैः श्वावित्), विरोधाः (मृत्योः मृत्युः मृत्युवशं गतः), स्मरणं च। सर्वे अलङ्काराः करुणरसस्य पोषकाः। मन्दोदर्याः आत्मगौरवस्य स्मरणम् अपि तस्याः वर्तमानदैन्यं गाढतरं करोति। ‘पश्चिमा दशा’ इति अन्तिमा अवस्था — वैधव्यम्। पूर्वं सा एतां दशां कदापि न कल्पितवती, यतः तस्याः रक्षकाः अजेयाः इति तस्याः विश्वासः। तस्य विश्वासस्य भङ्गः एव तस्याः शोकस्य मूलम्; मानुषात् भयम् इति असम्भाव्यं सम्भूतम्।

‘त्रैलोक्यस्य वसूनां भोक्तारं, त्रैलोक्यस्य उद्वेगदं, महान्तं, लोकपालानां जेतारं, शंकरस्य क्षेप्तारं, दृप्तानां निग्रहीतारम्, आविष्कृतपराक्रमं, लोकक्षोभयितारं, साधुभूतविदारणं, रिपुसंनिधौ ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं, स्वयूथस्य भृत्यानां च गोप्तारं, भीमकर्मणां हन्तारं, दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः हन्तारम्, आहवे निवातकवचानां निग्रहीतारं, नैकयज्ञविलोप्तारं, स्वजनस्य त्रातारं, धर्मव्यवस्थाभेत्तारम्, आहवे मायास्रष्टारं, ततः ततः देवासुरनृकन्यानाम् आहर्तारं, शत्रुस्त्रीणां शोकदातारं, स्वजनस्य नेतारं, लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं, भीमकर्मणां कर्तारम्, अस्माकं कामभोगानां दातारं, रथिनां वरम् — एवंप्रभावं भर्तारं रामेण पातितं दृष्ट्वा अपि या अहं हतप्रिया इमं देहं धारयामि, सा अहं स्थिरा अस्मि। हे राक्षसेश्वर, महार्हेषु शयनेषु शयित्वा अद्य धरण्यां रेणुगुण्ठितः इह कस्मात् प्रसुप्तः असि? यदा मे तनयः इन्द्रजित् लक्ष्मणेन युधि शस्तः, तदा अहं तीव्रम् अभिहता; अद्य तु अस्मिन् त्वयि निपातिता। सा अहं बन्धुजनैः हीना, नाथेन त्वया हीना, कामभोगैः विहीना शाश्वतीः समाः शोचिष्ये। हे राजन्, त्वम् अद्य सुदुर्गमं दीर्घम् अध्वानं प्रपन्नः; दुःखार्तां माम् अपि नय, त्वया विना अहं न वर्तिष्ये। कृपणां मां विहाय इह कस्मात् गन्तुम् इच्छसि? दीनां विलपन्तीं मन्दां मां किं न अभिभाषसे? हे प्रभो, अनवगुण्ठितां नगरद्वारात् निर्गतां पद्भ्याम् एव आगतां मां दृष्ट्वा न खलु अभिक्रुद्धः असि?’ अत्र रावणस्य विशेषणेषु गुणाः दोषाः च मिश्रिताः — सः रक्षकः, दाता, वीरः; किन्तु साधूनां विदारणः, यज्ञानां विलोप्ता, धर्मव्यवस्थायाः भेत्ता, परस्त्रीणाम् आहर्ता च। मन्दोदरी निष्पक्षं पतिं वर्णयति, न केवलं स्तौति। ‘क्षेप्तारं शंकरस्य’ इति कैलासस्य उद्धरणं स्मर्यते। ‘स्थिरास्मि’ इति आत्मनिन्दा — एवं पतिं दृष्ट्वा अपि जीवामि, अतः कठोरहृदया अस्मि। इन्द्रजितः वधस्य स्मरणं दुःखस्य उपरि दुःखम्। अन्ते अनवगुण्ठितायाः पद्भ्याम् आगमनस्य उल्लेखः — राज्ञी पूर्वं कदापि एवं जनानां पुरतः न आगता; तत् दृष्ट्वा अपि पतिः न क्रुध्यति इति तस्याः वेदना। अष्टचत्वारिंशः श्लोकः उभयोः भागयोः सन्धौ — तस्य उत्तरार्धेन गणना आरभते। अस्य भागस्य रचना विशिष्टा — द्वितीयाविभक्त्यन्तानां विशेषणानां दीर्घा श्रेणी, या ‘एवंप्रभावं भर्तारं … पातितं दृष्ट्वा’ इति वाक्ये समाप्यते। एतेन रावणस्य सम्पूर्णं जीवनचरितं संक्षेपेण कथ्यते। ‘निवातकवचानां निग्रहीतारम्’ इति — उत्तरकाण्डे रावणस्य निवातकवचैः सह युद्धं वर्णितम्। ‘देवासुरनृकन्यानाम् आहर्तारम्’ इति — सः बहूनां कन्याः बलात् हृतवान्, ताः एव अद्य तस्य अन्तःपुरे रुदन्ति। मन्दोदरी स्वं ‘स्थिरा’ इति निन्दति — पतिव्रता पत्युः मरणे न जीवेत् इति तस्याः भावः। ‘नय मामपि’ इति प्रार्थना सहगमनस्य इच्छां सूचयति। एषा गणना रावणस्य चरित्रस्य द्वैविध्यं दर्शयति — सः वीरः, रक्षकः, दाता, किन्तु क्रूरः, धर्मभेत्ता, परस्त्रीहर्ता च। पत्नी तस्य उभयम् अपि जानाति, तथापि तं प्रियं मन्यते। ‘अस्माकं कामभोगानां दातारम्’ इति वचनेन पत्नीनां प्रति तस्य स्नेहः अपि स्मर्यते। इन्द्रजितः मरणस्य शोकः अद्य द्विगुणितः। ‘धरण्यां रेणुगुण्ठितः’ इति चित्रम् पूर्वस्य ‘शयनेषु महार्हेषु’ इत्यनेन विरुद्धम्। ‘दीर्घमध्वानम्’ इति परलोकयात्रा। ‘अनवगुण्ठिताम्’ इति पदेन राजकुलस्त्रीणां मर्यादायाः भङ्गः सूच्यते, यः रावणस्य जीवतः कदापि न अभविष्यत्।

‘हे इष्टदार, भ्रष्टलज्जावगुण्ठनान् बहिः निष्पतितान् सर्वान् ते दारान् पश्य; तान् दृष्ट्वा कथं न कुप्यसि? अयं तव क्रीडासहायः जनः अनाथः लालप्यते; त्वं न च एनम् आश्वासयसि, न वा बहु मन्यसे। हे राजन्, त्वया याः नैकाः पतिव्रताः, धर्मरताः, गुरुशुश्रूषणे रताः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः, ताभिः शोकाभितप्ताभिः त्वं शप्तः, अतः परवशं गतः। त्वया विप्रकृताभिः ताभिः तदा शप्तः, तत् इदानीम् आगतम्। हे नृप, ‘पतिव्रतानाम् अश्रूणि भूतले अकस्मात् न पतन्ति’ इति प्रवादः त्वां प्रति प्रायशः सत्यः एव। हे राजन्, तेजसा लोकान् आक्रम्य शौण्डीर्यमानिना त्वया इदं क्षुद्रं नारीचौर्यं कथं कृतम्, यत् मृगच्छद्मना आश्रमात् रामम् अपनीय, लक्ष्मणं च अपनीय, सा रामपत्नी आनीता? युद्धे तव कातर्यं कदापि न संस्मरामि; तत् तु नूनं भाग्यविपर्यासात् ते पक्वलक्षणम्। हे महाबाहो, अतीतानागतार्थज्ञः वर्तमानविचक्षणः मे देवरः सत्यवाक् विभीषणः आहृतां मैथिलीं दृष्ट्वा ध्यात्वा आयतं निःश्वस्य यत् अब्रवीत् — ‘अयं राक्षसमुख्यानां विनाशः प्रत्युपस्थितः’ — तत् सत्यं जातम्। कामक्रोधसमुत्थेन प्रसङ्गिना व्यसनेन त्वत्कृतेन अयं मूलहरः महान् अनर्थः निवृत्तः; त्वया इदं सर्वं राक्षसं कुलम् अनाथं कृतम्। प्रख्यातबलपौरुषः त्वं मया न शोचितव्यः; किन्तु स्त्रीस्वभावात् मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते। त्वं सुकृतं दुष्कृतं च गृहीत्वा स्वां गतिं गतः; त्वद्विनाशेन दुःखिताम् आत्मानम् एव अनुशोचामि। हे दशानन, हितकामानां सुहृदां वचनं त्वया न श्रुतम्, भ्रातॄणां च कार्त्स्न्येन उक्तं हितं न श्रुतम्। विभीषणेन अभिहितं हेत्वर्थयुक्तं, विधिवत्, श्रेयस्करम्, अदारुणं हेतुमत् वचनं त्वया न कृतम्। मारीचकुम्भकर्णाभ्यां, मम पित्रा च उक्तं वाक्यं वीर्यमत्तेन त्वया न कृतम्; तस्य इदम् ईदृशं फलम्।’ अत्र मन्दोदर्याः कोपः अपि स्पष्टः — ‘नारीचौर्यम्’, ‘क्षुद्रम्’ इति पदैः सा रावणस्य कर्म निन्दति; वीरस्य योग्यं युद्धं, न तु छद्मना परस्त्रीहरणम्। पतिव्रतानां शापः, हितवादिनाम् अनादरः — द्वे कारणे। ‘स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते’ इति तस्याः आत्मपरीक्षा — बुद्ध्या सा रावणं दोषिणं जानाति, हृदयेन तु रोदिति। समीक्षिते अयं भागः ६.०९९.०२१–०२४ इत्यत्र संक्षिप्तः। ‘पतिव्रतानाम् अश्रूणि’ इति प्रवादः लोके प्रसिद्धः — साध्वीनां दुःखं व्यर्थं न भवति। रावणेन याः कुलस्त्रियः विधवाः कृताः, तासां शापः अद्य फलितः। मन्दोदर्याः ‘क्षुद्रं नारीचौर्यम्’ इति वचनं तीक्ष्णम् — यः त्रीन् लोकान् तेजसा आक्रान्तवान्, तस्य कृते चौर्यं लज्जाकरम्। ‘कातर्यं न संस्मरामि’ इति सा पत्युः वीरत्वं स्वीकरोति, किन्तु तस्य एतत् कर्म भाग्यविपर्यासस्य लक्षणम् इति व्याख्याति। विभीषणं ‘अतीतानागतार्थज्ञः’ इति प्रशंसति — सः दूरदर्शी आसीत्। कामः क्रोधः च व्यसनानि; ताभ्याम् उत्पन्नः अनर्थः समूलं कुलं नाशितवान्। ‘स्वां गतिं गतः’ इति कर्मानुसारिणी गतिः। अस्मिन् भागे मन्दोदरी चतुरः वक्तॄन् स्मरति येषां वचनं रावणेन न कृतम् — विभीषणः, मारीचः, कुम्भकर्णः, स्वपिता मयः च। सर्वे हितवादिनः, सर्वे तिरस्कृताः। तस्याः वचनं शोकस्य मध्ये अपि विवेकपूर्णम्; सा न केवलं रोदिति, अपि तु कारणानि विशदयति। अन्ते ‘आत्मानमनुशोचामि’ इति स्वीकारः — मृतः स्वगतिं गतः, जीवन्ती अहम् एव शोच्या।

‘हे नीलजीमूतसंकाश, हे पीताम्बर, हे शुभाङ्गद, स्वगात्राणि विनिक्षिप्य रुधिरावृतः किं शेषे? प्रसुप्तः इव शोकार्तां मां किं न प्रतिभाषसे? महावीर्यस्य, दक्षस्य, संयुगेषु अपलायिनः यातुधानस्य दौहित्रीं मां किं न प्रतिभाषसे? उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ, नवे परिभवे कृते किं शेषे? अद्य लङ्कां सूर्यरश्मयः निर्भयाः प्रविष्टाः। येन सूर्यवर्चसा परिघेण त्वं समरे शत्रून् सूदयसे, वज्रधरस्य वज्रम् इव सततार्चितः, रणे बहुप्रहरणः, हेमजालपरिष्कृतः सः अयं तव परिघः बाणैः सहस्रधा छिन्नः व्यवकीर्णः। रणमेदिनीं प्रियाम् इव उपसंगृह्य किं शेषे? अप्रियाम् इव मां कस्मात् अभिभाषितुं न इच्छसि? धिक् अस्तु मम हृदयं, यत् त्वयि पञ्चत्वम् आपन्ने शोकपीडितम् अपि सहस्रधा न फलति।’ इति एवं बाष्पपर्याकुलेक्षणा स्नेहोपस्कन्नहृदया सा विलपन्ती तदा मोहम् उपागमत्। कश्मलाभिहता सन्ना सा रावणस्य उरसि संध्यानुरक्ते जलदे दीप्ता उज्ज्वला विद्युत् इव बभौ। तथागतां तां भृशातुराः सपत्न्यः समुत्थाप्य, स्वयं रुदत्यः, भृशं रुदतीं तां पर्यवस्थापयामासुः — ‘हे देवि, लोकानाम् अध्रुवा स्थितिः किं ते न विदिता? दशाविभागपर्याये राज्ञां श्रियः चञ्चलाः एव।’ एवम् उच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद, अस्रेण स्तनौ सुनिर्मलं वक्त्रं च स्नपयन्ती। अत्र ‘सूर्यरश्मयः निर्भयाः प्रविष्टाः’ इति सूक्ष्मः भावः — रावणस्य भयात् सूर्यः अपि लङ्कायां मन्दं तपति स्म, अद्य सः निर्भयः। मूर्छितायाः मन्दोदर्याः रावणोरसि उपमा — कृष्णे मेघे संध्यारक्ते विद्युत् — कृष्णः रावणः, रक्तं रुधिरं, गौरी मन्दोदरी। सपत्नीनां सान्त्वने अपि जगतः अनित्यता एव मुख्यः उपदेशः। ‘यातुधानस्य दौहित्रीम्’ इति — मन्दोदर्याः मातामहः सुमाली इति केचित्; मुद्रणे नाम न उक्तम्। एकनवतितमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धेन कथा रामं प्रति परिवर्तते। ‘पर्यवस्थापयामासू’ इति मुद्रणे दीर्घान्तं रूपम्। ‘उत्तिष्ठोत्तिष्ठ’ इति आह्वानं शोकस्य पराकाष्ठा — मृतं प्रति जीवन्तम् इव आह्वानम्। ‘नवे परिभवे कृते’ इति — शत्रुभिः अपमाने कृते अपि त्वं किं शेषे? रावणः कदापि परिभवं न सहते स्म। परिघस्य वर्णनं तस्य आयुधप्रियतां दर्शयति। ‘प्रियामिवोपसंगृह्य … रणमेदिनीम्’ इति उत्प्रेक्षा — भूमिः तस्य नवा प्रिया, मन्दोदरी अप्रिया इव त्यक्ता। हृदयस्य न भेदः इति आत्मनिन्दा पुनः। सपत्नीनां सान्त्वने ‘दशाविभागपर्याये’ इति — जीवनस्य दशाः परिवर्तन्ते, राज्ञां श्रीः चञ्चला। मन्दोदर्याः मूर्छा, सपत्नीनां सेवा, पुनः रोदनं — एषः करुणस्य क्रमः। सूर्यरश्मीनां निर्भयप्रवेशः रावणस्य प्रतापस्य अन्तं सूचयति — पूर्वं सूर्यः अपि तस्य आज्ञया मन्दं तपति स्म। परिघस्य छिन्नता तस्य शक्तेः नाशस्य प्रतीकम्। विद्युदुपमा मन्दोदर्याः सौन्दर्यं शोकावस्थायाम् अपि दर्शयति। सपत्न्यः ईर्ष्यां त्यक्त्वा ज्येष्ठां सान्त्वयन्ति। ‘स्नेहोपस्कन्नहृदया’ इति पदेन तस्याः प्रेम्णः गभीरता सूच्यते — सर्वान् दोषान् ज्ञात्वा अपि सा पतिं प्रीणाति। एतत् एव पतिव्रतायाः लक्षणम्।

एतस्मिन् अन्तरे रामः विभीषणम् उवाच — ‘भ्रातुः संस्कारः क्रियतां, स्त्रीगणः परिसान्त्व्यताम्।’ ततः धीमान् विभीषणः बुद्ध्या विमृश्य प्रश्रितं धर्मार्थसहितं हितम् इदं वचः तम् उवाच — ‘त्यक्तधर्मव्रतं, क्रूरं, नृशंसम्, अनृतं, परदाराभिमर्शनं रावणं संस्कर्तुम् अहं न अर्हामि। एषः भ्रातृरूपः मे शत्रुः, सर्वाहिते रतः। गुरुगौरवात् पूज्यः अपि रावणः पूजां न अर्हति। हे राम, भुवि मनुजाः मां नृशंसः इति वक्ष्यन्ति; किन्तु तस्य अगुणान् श्रुत्वा सर्वे पुनः ‘सुकृतम्’ इति वक्ष्यन्ति।’ तत् श्रुत्वा परमप्रीतः धर्मभृतां वरः वाक्यकोविदः रामः वाक्यज्ञं विभीषणम् इदम् उवाच — ‘तव अपि प्रियं मया कार्यं, त्वत्प्रभावात् हि मया जितम्। हे राक्षसेश्वर, अवश्यं तु त्वं मया क्षमं वाच्यः। एषः निशाचरः कामम् अधर्मानृतसंयुक्तः; तथापि तेजस्वी, बलवान्, शूरः, संग्रामेषु नित्यशः शतक्रतुमुखैः देवैः अपि न पराजितः इति श्रूयते; महात्मा, बलसम्पन्नः, लोकरावणः रावणः। वैराणि मरणान्तानि; नः प्रयोजनं निर्वृत्तम्। अस्य संस्कारः क्रियतां; एषः यथा तव, तथा मम अपि। हे महाबाहो, त्वत्सकाशात् धर्मेण विधिपूर्वकं संस्कारं क्षिप्रम् अर्हति; त्वं यशोभाक् भविष्यसि।’ अत्र विभीषणस्य धर्मसंकटः — भ्रातुः संस्कारः कर्तव्यः, किन्तु सः अधर्मी; तत्संस्कारेण लोके निन्दा भवेत् इति तस्य शङ्का। किन्तु तस्य आन्तरिकः आशयः रामस्य अनुवृत्तिः — रामः यत् इच्छति तत् एव करोमि इति। रामस्य उत्तरं धर्मस्य उदात्तं रूपं दर्शयति — शत्रोः अपि गुणाः स्वीकार्याः, मरणेन वैरं समाप्यते। ‘ममाप्येष यथा तव’ इति वचनेन रामः रावणं स्वबन्धुत्वेन स्वीकरोति। अयं श्लोकः (१००–१०१) नवाधिकशततमे सर्गे अपि पठितः — वुल्गेटे पुनरुक्तिः। अस्य भागस्य अधिकांशः समीक्षितस्य ६.०९९.०३०–०४० इत्यनेन सह क्रमशः मिलति। विभीषणस्य वचने त्रयः हेतवः — रावणः धर्मत्यागी, परदारधर्षकः, सर्वाहितरतः। ‘भ्रातृरूपः शत्रुः’ इति कठोरं वचनम्। तथापि ‘पूज्योऽपि गुरुगौरवात्’ इति सः ज्येष्ठभ्रातुः गौरवं न निराकरोति। रामः प्रथमं विभीषणस्य उपकारं स्मरति — ‘त्वत्प्रभावान्मया जितम्’ — ततः एव उपदेशं ददाति; एषा रामस्य शिष्टता। रावणस्य गुणगणना — तेजः, बलं, शौर्यं, अपराजितत्वं — रामस्य निष्पक्षतां दर्शयति। ‘लोकरावणः’ इति — लोकान् रावयति (रोदयति) इति। ‘यशोभाग्भविष्यसि’ इति अन्ते प्रोत्साहनम् — भ्रातृसंस्कारेण विभीषणस्य कीर्तिः एव वर्धिष्यते, न निन्दा। एषः संवादः रामायणस्य नैतिकदृष्टेः केन्द्रम् — वैरं मरणेन समाप्यते, मृतस्य संस्कारः धर्मः। विभीषणस्य प्रश्नः उचितः, रामस्य उत्तरं च उदात्ततरम्। रामः विभीषणं न आदिशति, अपि तु स्नेहेन प्रबोधयति — ‘तव अपि प्रियं कार्यम्’ इति पूर्वं वदन् तस्य मनोभावं मानयति। ‘अवश्यं तु क्षमं वाच्यः’ इति मित्रस्य कर्तव्यम् — प्रियम् अपि, हितम् अपि वक्तव्यम्। रामः विभीषणस्य लोकनिन्दाभयं दूरीकरोति, धर्मस्य सूक्ष्मतां च बोधयति — मृतस्य दोषाः तेन सह गताः, शेषः केवलं सम्मानः।

राघवस्य वचः श्रुत्वा विभीषणः त्वरमाणः हतं भ्रातरं रावणं संस्कारयितुम् आरेभे। सः राक्षसेन्द्रः लङ्कां पुरीं प्रविश्य रावणस्य अग्निहोत्रं सत्वरं निर्यापयति — शकटान्, दारुरूपाणि, अग्नीन्, याजकान्, चन्दनकाष्ठानि, विविधानि काष्ठानि, सुगन्धीनि अगरूणि, सुरभीन् गन्धान्, मणिमुक्ताप्रवालानि च। मुहूर्तेन राक्षसैः परिवारितः आजगाम, माल्यवता सह क्रियाम् आरेभे। क्षौमवाससं राक्षसाधीशं रावणं सौवर्ण्यां दिव्यायां शिबिकायाम् आरोप्य, अश्रुपूर्णमुखाः द्विजाः विविधैः तूर्यघोषैः स्तुवद्भिः च अभिनन्दितां, चित्राभिः पताकाभिः सुमनोभिः च चित्रितां तां शिबिकां विभीषणपुरोगमाः उत्क्षिप्य, काष्ठानि गृहीत्वा, दक्षिणाभिमुखाः सर्वे प्रस्थिताः। अध्वर्युसमीरिताः दीप्यमानाः अग्नयः, शरणाभिगताः ते सर्वे तस्य पुरस्तात् ययुः। रुदमानानि सर्वाणि अन्तःपुराणि पृष्ठतः सर्वतः प्लवमानानि अनुययुः। रावणं प्रयते देशे स्थापयित्वा भृशदुःखिताः ते चन्दनकाष्ठैः, पद्मकैः, उशीरैः, चन्दनैः च चितां ब्राह्म्या विधिना संवर्तयामासुः, राङ्कवास्तरणेन आवृतां च। ततः राक्षसेन्द्रस्य अनुत्तमं पितृमेधं प्रचक्रुः — दक्षिणप्राच्यां दिशि वेदिं, यथास्थानं पावकं च; पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं स्कन्धे, पादयोः शकटम्, ऊर्वोः उलूखलं, सर्वाणि दारुपात्राणि, अरणिम्, उत्तरारणिं, मुसलं च यथास्थानं निक्षिप्य, शास्त्रदृष्टेन महर्षिविहितेन विधिना मेध्यं पशुं हत्वा, घृताक्तां परिस्तरणिकां राज्ञः उपरि समवेशयन्। दीनमानसाः विभीषणसहायाः ते गन्धैः माल्यैः विविधैः वस्त्रैः च रावणम् अलंकृत्य, बाष्पपूर्णमुखाः लाजैः अवकिरन्ति स्म। विभीषणः विधियुक्तं पावकं तस्मै ददौ, स्नात्वा आर्द्रवस्त्रेण दर्भविमिश्रितान् उदकेन सम्मिश्रान् तिलान् विधिपूर्वकं प्रदाय, ताः स्त्रियः पुनः पुनः सान्त्वयित्वा ‘गम्यताम्’ इति अनुनयामास। ताः सर्वाः नगरं विविशुः। स्त्रीषु पुरीं प्रविष्टासु राक्षसेन्द्रः विभीषणः रामपार्श्वम् उपागम्य विनीतवत् समतिष्ठत्। १२२तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — अनेन पञ्चदशश्लोकात् आरब्धा अर्धश्लोकस्य विषमता समाप्यते। रामः अपि ससैन्यः ससुग्रीवः सलक्ष्मणः रिपुं हत्वा वज्रधरः वृत्रं हत्वा इव हर्षं लेभे। ततः सः अरिहा रामः महेन्द्रदत्तं सशरं शरासनं, तत् महत् कवचं च विमुच्य, रिपुनिग्रहात् रोषं विमुच्य सौम्यत्वम् उपागतः। अत्र अन्त्येष्टेः विस्तृतं वैदिकं वर्णनम् — आहिताग्नेः दाहे यज्ञपात्राणां शरीरस्य अवयवेषु न्यासः श्रौतविधिः। रावणः आहिताग्निः इति नवाधिकशततमे सर्गे उक्तम्; अतः तस्य संस्कारः श्रौतविधिना कृतः। समीक्षितसंस्करणे अयं भागः संक्षिप्तः (६.०९९.०४१–०४४), अधिकांशः वुल्गेटमात्रः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते — युद्धस्य समाप्तिः, रामस्य क्रोधात् शान्तिं प्रति परिवर्तनं च सूचयति। दाहस्य प्रत्येकं कर्म शास्त्रानुसारम् — अग्निहोत्रस्य अग्नीनां निर्यापणं, याजकानाम् आनयनं, चन्दनागरुसुगन्धद्रव्याणां संग्रहः, मणिमुक्तानां च। माल्यवान् रावणस्य मातामहः वृद्धः मन्त्री; तस्य सहयोगः कुलस्य ज्येष्ठस्य उपस्थितिं सूचयति। शिबिकायाः शोभा, तूर्यघोषाः, स्तुतयः — राज्ञः अन्तिमयात्रायाः गौरवम्। दक्षिणाभिमुखगमनं यमदिशं प्रति। ‘पितृमेधः’ इति प्रेतयज्ञः। यज्ञपात्राणां न्यासः आहिताग्नेः दाहविधौ श्रौतसूत्रेषु विहितः। स्नानं, आर्द्रवस्त्रं, तिलोदकदानं — एते अन्त्येष्टेः अन्तिमाः विधयः। विभीषणस्य विनयः — संस्कारं समाप्य सः रामस्य पार्श्वे विनीतः तिष्ठति। रामस्य कवचत्यागः युद्धस्य पूर्णविरामं सूचयति। एतस्य विस्तृतस्य वर्णनस्य प्रयोजनम् — रावणः शत्रुः अपि आहिताग्निः वेदवित् ब्राह्मणवंशजः च, अतः तस्य अन्त्येष्टिः पूर्णविधिना कृता; शत्रोः शरीरस्य अपमानः न कृतः, यत् अन्यत्र युद्धेषु प्रायः दृश्यते। एषः रामस्य धर्मस्य विजयः, न केवलं शस्त्राणाम्। विभीषणस्य भ्रातृधर्मः रामस्य आज्ञया पूर्णः। स्त्रीणां सान्त्वनं, नगरप्रवेशः, रामस्य सौम्यत्वं — एतैः युद्धस्य कथा समाप्यते। शकटम्, उलूखलं, मुसलं, अरणी, स्रुवः — एते गृहस्थस्य यज्ञसाधनानि; तानि मृतेन सह दह्यन्ते, यतः तस्य यज्ञजीवनं समाप्तम्। तिलाः दर्भाः उदकं च पितॄणां तर्पणस्य साधनानि। लाजावकिरणं शोकस्य सम्मानस्य च चिह्नम्। अस्मिन् वर्णने कविः वैदिकसंस्कृतेः ज्ञानं प्रदर्शयति, राक्षसानाम् अपि तत् एव आचरणम् इति च सूचयति।

విలపిస్తున్న ఆ రాక్షసస్త్రీల మధ్య జ్యేష్ఠురాలూ ప్రియురాలూ అయిన దీనురాలైన పత్ని భర్తను చూసింది. అచింత్యకర్ముడైన రాముని చేత హతుడైన పతి దశగ్రీవుని చూసి మండోదరి అక్కడ దీనంగా ఇలా విలపించింది — ‘మహాబాహూ, వైశ్రవణుని తమ్ముడా, కోపించిన నీ ఎదుట నిలవడానికి పురందరుడు కూడా భయపడేవాడు. మహర్షులూ, యశస్వులైన గంధర్వులూ, చారణులూ నీ భయంతో దిక్కులకు పారిపోయారు. అటువంటి నీవు కేవలం మనుష్యుడైన రాముని చేత యుద్ధంలో జయించబడ్డావు; రాజా, రాక్షసేశ్వరా, సిగ్గుపడవా? ఇదేమిటి? ముల్లోకాలనూ ఆక్రమించి, సంపదతో వీర్యంతో కూడి, ఎదుర్కొనశక్యం కాని నిన్ను అడవిలో తిరిగే మనుష్యుడు ఎలా చంపాడు? మనుష్యులకు అందని చోట్ల సంచరించే, కోరిన రూపం ధరించే నీకు యుద్ధంలో రాముని చేత వినాశం కలగడం పొసగదు. అన్నివైపులా సర్వసన్నద్ధుడవైన నిన్ను అతడు సేనాముఖంలో పడగొట్టాడంటే ఇది రాముని పని అని నేను నమ్మలేను. లేదా రాముని రూపంలో స్వయంగా కృతాంతుడే ఊహించరాని మాయను కల్పించి నీ వినాశం కోసం వచ్చాడేమో. లేదా వాసవుడు (ఇంద్రుడు) నిన్ను పడగొట్టాడా? కాని యుద్ధంలో నిన్ను కనీసం చూడడానికైనా వాసవునికి ఏ శక్తి ఉంది?’ మండోదరి విలాపం విస్మయంతో ఆరంభమవుతుంది — ఇంద్రుని కూడా భయపెట్టినవాడు మనుష్యుని చేత ఎలా హతుడయ్యాడు? ఆమె ఒక్కొక్క సంభావ్యతనూ పరీక్షించి ఖండిస్తుంది — మనుష్యుడు కాదు, ఇంద్రుడు కాదు; అందువల్ల ఎవరో అతిమానుషుడే ఇక్కడ కారణం అన్నది ఆమె నిష్కర్ష. తరువాతి శ్లోకాలలో ఆమె అతనిని విష్ణువుగా గుర్తిస్తుంది. ‘కామరూపిణః’ (కోరిన రూపం ధరించేవాడు) అన్న పదం సూచించేది — ఇచ్ఛానుసారం రూపం ధరించేవాడు మనుష్యుల కంటికే చిక్కడు, వారి చేత ఎలా హతుడవుతాడు? ‘వనగోచరః’ (అడవిలో తిరిగేవాడు) అన్న పదంతో రాముని వనవాసి వంటి సాధారణ వేషం సూచించబడుతుంది — దానికి విరుద్ధమైనది అతని అసాధారణ కర్మ. సమీక్షిత సంస్కరణలో తొమ్మిదవ శ్లోకం ‘వాసవుడే స్వయంగా వచ్చాడు’ అని పఠిస్తుంది, ముద్రణలో ‘కృతాంతుడే స్వయంగా వచ్చాడు’ అని ఉంది. ఈ భాగంలో మండోదరి ప్రశ్నలు ఆమె బుద్ధిని చూపిస్తాయి — ఆమె కేవలం ఏడవడం లేదు, కారణాన్ని విచారిస్తోంది. మండోదరి మయదానవుని కూతురు, రావణుని పట్టపురాణి, ఇంద్రజిత్తు తల్లి. ముందటి సర్గలో ఇతర స్త్రీలు సామూహికంగా విలపించారు; ఈ సర్గలో జ్యేష్ఠపత్ని ఒంటరి విలాపం — అది దీర్ఘమైనదీ, గాఢమైనదీ, విచారపూర్ణమైనదీ. ఆమె మొదటి భావం లజ్జ — ‘సిగ్గుపడవా’ అని ఆమె రావణుని బ్రతికి ఉన్నవానిని అడిగినట్లు అడుగుతుంది. ఈ రీతి శోకానికి సహజం — మరణించిన ప్రియుని కూడా బ్రతికి ఉన్నవానిలా సంబోధిస్తారు. రావణుని పూర్వపరాక్రమం — ఇంద్రుని భయం, ఋషి గంధర్వ చారణుల పలాయనం — ఆమె మాటలో మళ్ళీ మళ్ళీ స్మరించబడుతుంది, దానితో వర్తమానపతనానికి గల విరోధం స్పష్టమవుతుంది. ‘మానుషమాత్రేణ’ (కేవలం మనుష్యుని చేత) అన్న పదంలో ‘మాత్ర’ శబ్దం తిరస్కారాన్ని సూచిస్తుంది; కాని ఆమెయే వెంటనే ఆ ఆలోచనను మార్చుకుంటుంది. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘సర్వతః సముపేతస్య’ అంటే అన్ని ఆయుధాలతో, బలాలతో కూడినవాని. తొమ్మిదవ పదవ శ్లోకాలలో ఆమె రెండు వికల్పాలను పరీక్షిస్తుంది — కృతాంతుడా లేక ఇంద్రుడా; ఇంద్రుని శక్తి చాలదని ఆమెయే స్వయంగా ఖండిస్తుంది, అందువల్ల ఇది కృతాంతుని పనో పరమాత్మ పనో అన్న ఆమె నిష్కర్షకు భూమిక సిద్ధమవుతుంది. ఈ భాగంలోని ఏడు శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణతో సరిపోలుతాయి. కథాదృష్టితో ఈ సర్గ యుద్ధకాండలో అత్యంత కరుణమైన భాగం. యుద్ధవిజయానందం తరువాత కవి ఓడిన పక్షపు దుఃఖాన్ని విస్తారంగా వర్ణిస్తాడు, దానితో పాఠకుడు గ్రహిస్తాడు — యుద్ధంలో జయం కూడా ఎవరికో వినాశమే. మండోదరి మొదటి ప్రశ్నలు విస్మయానివి, తరువాతివి జ్ఞానానివి, చివరివి శోకానివి.

‘మహాబలుడూ, మహావీర్యుడూ, మహాతేజస్వీ, దేవశత్రువూ అయిన నిన్ను ఎవడు చంపాడో, అతడు నిస్సందేహంగా మహాయోగి, సనాతనుడైన పరమాత్మ. ఆది మధ్య అంతాలు లేనివాడూ, మహత్తత్త్వానికి కూడా పరముడైన మహానుభావుడూ, తమస్సుకు అతీతుడూ, ధాతా, శంఖచక్రగదాధరుడూ, శ్రీవత్సవక్షుడూ, నిత్యశ్రీయుతుడూ, అజేయుడూ, శాశ్వతుడూ, ధ్రువుడూ, సత్యపరాక్రముడూ అయిన విష్ణువు మనుష్యరూపం ధరించి, వానరత్వం పొందిన సమస్తదేవతలతో చుట్టుముట్టబడి, సర్వలోకేశ్వరుడూ శ్రీమంతుడూ అయి, లోకాల హితం కోరి, రాక్షసపరివారంతో కూడిన భయంకరుడైన దేవశత్రువువైన నిన్ను చంపాడు.’ ఇక్కడ మండోదరి రాముని స్వరూపాన్ని గుర్తిస్తుంది — అతడు కేవలం దాశరథి కాడు, పరమాత్మ అయిన విష్ణువు. ‘రాక్షసపరివారంతో కూడిన భయంకరుడైన దేవశత్రువును’ అన్న అర్ధశ్లోకం ముద్రణలో 14వ శ్లోకసంఖ్య తరువాత, 15వ దానికి ముందు ఉంది; అందువల్ల అది పదిహేనవ శ్లోకపు మొదటి అర్ధం, దాని అర్థం ముందటి దానితో సంబంధించినదైనా — హిందీ వ్యాఖ్యానం 11–14 శ్లోకాలను కలిపి వివరిస్తుంది, అక్కడ ఈ అర్ధం కూడా వివరించబడింది. ‘నాథా, పూర్వం నీవు ఇంద్రియాలను జయించి ముల్లోకాలనూ జయించావు; ఆ వైరాన్ని స్మరిస్తున్నట్లు ఆ ఇంద్రియాలే ఇప్పుడు నిన్ను జయించాయి. జనస్థానంలో ఎందరో రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడిన నీ సోదరుడు ఖరుడు హతుడైనప్పుడే రాముడు మనుష్యుడు కాడని తెలిసిపోయింది. దేవతలకు కూడా ప్రవేశించశక్యం కాని లంకానగరంలో హనుమంతుడు తన వీర్యంతో ప్రవేశించినప్పుడే మేము వ్యథ చెందాము.’ ఇంద్రియాల వైరం అన్న కల్పన సుందరమైనది — పూర్వం తపస్సుతో ఇంద్రియాలు జయించబడ్డాయి, తరువాత కామవశుడైన రావణుడు వాటి చేతనే పరాజితుడయ్యాడు. ఇక్కడ మండోదరి మాటలో నీతి కూడా ఉంది — జితేంద్రియుడే జయిస్తాడు, ఇంద్రియవశుడు నశిస్తాడు. ఖరవధ, హనుమంతుని లంకాప్రవేశం — ఇవి పూర్వలక్షణాలు, వాటిని రావణుడు గ్రహించలేదు. ఈ భాగంలో అధికాంశం (11–15.1) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అది ప్రచలిత పాఠంలోని భక్తిప్రధానమైన అంశం. ‘శ్రీవత్సవక్షాః’, ‘శంఖచక్రగదాధరః’ అన్నవి విష్ణువు లక్షణాలు. ‘వానరత్వం పొందిన దేవతలతో’ — బాలకాండలో దేవతలు వానరరూపంలో జన్మించారన్న కథ ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది. ఈ భాగంలో రామాయణపు భక్తిపరంపర దృష్టి స్పష్టం — శత్రుపత్ని కూడా రాముని పరమేశ్వరునిగా గుర్తిస్తుంది. ‘మహత్తత్త్వానికి కూడా పరముడు’, ‘తమస్సుకు అతీతుడు’ అన్నవి ఉపనిషత్తుల భాష — ‘ఆదిత్యవర్ణం తమసః పరస్తాత్’ (సూర్యవర్ణుడు, తమస్సుకు అవతల ఉన్నవాడు) అన్న శ్రుతిని గుర్తుకుతెస్తాయి. ‘ధాతా’ అంటే అన్నిటినీ ధరించేవాడు. ‘అజయ్యః’ అంటే ఎవరి చేతా జయించబడనివాడు — అందువల్ల రావణుని పరాజయం సిగ్గుచేటు కాదన్న ధ్వని కూడా ఉంది. మండోదరి జ్ఞానం ఆమె పాతివ్రత్యానికీ వివేకానికీ ఫలం. అంతేకాక ‘పూర్వం ఇంద్రియాలను జయించి’ అన్న వాక్యంలో రావణుని తపస్సు స్మరణ ఉంది — బ్రహ్మను తపస్సుతో ఆరాధించి అతడు వరాలు పొందాడు. తపస్సుతో పొందినది కామంతో నశించింది. ఖరవధ ప్రస్తావన — ఒక్క రాముడే పద్నాలుగు వేల రాక్షసులను చంపాడు; అప్పుడే అతని అతిమానుషత్వం ప్రకటమైంది. హనుమంతుని లంకాప్రవేశం, అశోకవనభంగం, లంకాదహనం — ఇవి కూడా సూచకాలే. మండోదరి మాటలలో ‘మేము వ్యథ చెందాము’ అన్న బహువచనం అంతఃపురమంతటి భయాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ శ్లోకాలలో రాముని దివ్యత్వం శత్రుపక్షం నుండి ఉద్ఘోషించబడింది — ఇది స్వపక్షపు స్తుతి కంటే ఎక్కువ ప్రామాణికం. తరువాతి సర్గలలో బ్రహ్మ కూడా దేవతలతో వచ్చి రాముని ‘నారాయణుడు’ అని స్తుతిస్తాడు; దానికి పూర్వసూచన ఇక్కడ మండోదరి నోటి నుండి వస్తుంది. ఆమె మాటలు భక్తుల చేత స్తోత్రంలా పఠించబడతాయి.

‘రాఘవునితో విరోధం పెట్టుకోవద్దు అని నేను చెబుతున్నా నీవు స్వీకరించలేదు; దాని ఫలమే ఇది. రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఐశ్వర్యానికీ, దేహానికీ, స్వజనానికీ వినాశం కోసమే నీవు అకస్మాత్తుగా సీతను కామించావు. దుర్బుద్ధీ, అరుంధతి కంటే, రోహిణి కంటే కూడా విశిష్టురాలూ, మాన్యురాలూ, భూమికే భూమి వంటిదీ, శ్రీకే శ్రీ వంటిదీ, భర్తపై వాత్సల్యం గలదీ అయిన సీతను అవమానించి నీవు తగని పని చేశావు. సర్వాంగసుందరీ, శుభలక్షణవతీ, దీనురాలూ అయిన ఆమెను నిర్జనారణ్యంలో మోసంతో తీసుకువచ్చి నీకు నీవే దూషణ తెచ్చుకున్నావు. మైథిలీ సంగమంపై పెట్టుకున్న కోరిక తీరకుండానే నీవు నిశ్చయంగా ఆ పతివ్రత తపస్సుతో దగ్ధమయ్యావు. సన్నని నడుము గల ఆమెను అవమానించినప్పుడే నీవు దగ్ధం కాకపోవడానికి కారణం — ఇంద్రుడు అగ్ని మొదలైన దేవతలందరూ నీకు భయపడేవారు. భర్తా, కాలం పరిపక్వమైనప్పుడు పాపకర్మ ఫలాన్ని కర్త తప్పక పొందుతాడు — ఇందులో సందేహం లేదు. శుభం చేసేవాడు శుభాన్ని పొందుతాడు, పాపం చేసేవాడు పాపాన్ని అనుభవిస్తాడు; విభీషణుడు సుఖం పొందాడు, నీవు ఇలాంటి పాపఫలాన్ని పొందావు. రూపంలో ఆమె కంటే అధికులైన ఇతర స్త్రీలు నీకు ఉన్నారు, కాని అనంగుని (మన్మథుని) వశుడవై నీవు మోహంతో తెలుసుకోవడం లేదు. కులంలో గాని, రూపంలో గాని, దాక్షిణ్యంలో గాని మైథిలి నా కంటే అధికురాలు కాదు, సమానురాలూ కాదు, కాని నీవు మోహంతో దానిని తెలుసుకోవడం లేదు. ఎల్లప్పుడూ సమస్తప్రాణుల మృత్యువూ కారణం లేకుండా రాదు; నీ ఈ మృత్యువుకు మైథిలియే కారణం. సీత కారణంగా కలిగే మృత్యువును నీవు దూరం నుండి తెచ్చుకున్నావు; మైథిలి మాత్రం రామునితో కలిసి శోకం లేకుండా విహరిస్తుంది.’ ఇక్కడ మండోదరి తన గౌరవాన్ని కూడా మరువదు — ‘సీత నా కంటే కూడా అధికురాలు కాదు’ అన్న ఆమె మాటలో ఆత్మాభిమానమూ, పతి మోహంపై నిందా ఉన్నాయి. ‘కర్త ఫలాన్ని పొందుతాడు’ అన్న కర్మసిద్ధాంతం ఇక్కడ స్పష్టం. ‘భూమికే భూమి, శ్రీకే శ్రీ’ అన్నది సీతకు అతిశయవర్ణన — ఆమె భూమికి కూడా ఆధారభూతురాలు, లక్ష్మికి కూడా లక్ష్మి. ముద్రణలో ‘శ్రియాః శ్రీం’ అని పాఠం (సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘శ్రియః శ్రీం’). ‘వ్యుష్టిః’ అంటే ఫలం. ఇరవై ఏడవ శ్లోకం (‘రూపంలో అధికులైన ఇతర స్త్రీలు…’) ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; ఇరవై ఎనిమిదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంలో అదే పాదం — ‘మోహంతో తెలుసుకోవడం లేదు’ — మళ్ళీ పునరావృతమవుతుంది. రావణుని మృత్యువు ‘సలక్షణం’ — దాని కారణం స్పష్టం, సీతయే. పతివ్రత తపశ్శక్తి ఈ కాండలో ముఖ్యవిషయం; ముందు అగ్నిపరీక్షలో కూడా అదే శక్తి ప్రకటమవుతుంది. విభీషణుని రావణుని పోలిక కర్మఫలానికి ఉదాహరణ. మండోదరి నిష్ఠురం కేవలం నైతికమైనదే కాదు, వ్యావహారికమైనది కూడా — ఐశ్వర్యపు, దేహపు, స్వజనపు వినాశం సీతాపహరణపు ఫలం. అరుంధతి వసిష్ఠుని పత్ని, రోహిణి చంద్రుని ప్రియురాలు; ఇద్దరూ పాతివ్రత్యానికి ఆదర్శాలు. సీత వారిద్దరి కంటే విశిష్టురాలని మండోదరియే స్వయంగా అంగీకరిస్తుంది — శత్రుపక్షపు స్త్రీలకు కూడా సీత మహిమ తెలియనిది కాదు. ‘ఛద్మనా’ (మోసంతో) అన్న పదంతో మారీచుని మృగరూపమూ, రావణుని సన్న్యాసివేషమూ స్మరించబడతాయి. ‘అప్పుడే దగ్ధం కాకపోవడానికి’ అన్న తర్కం — పతివ్రత స్పర్శమాత్రంతోనే అవమానించేవాడు దగ్ధమవ్వాలి; కాని దేవతలు రావణునికి భయపడేవారు, అందువల్ల తక్షణఫలం కలగలేదు, కాలాంతరంలో మాత్రం తప్పక కలిగింది. ఇక్కడ కర్మఫలపు కాలం ముఖ్యమైనది — ‘కాలం పరిపక్వమైనప్పుడు’. ‘అనంగవశమ్ ఆపన్నః’ అన్న పదంతో కామపు ప్రాబల్యం సూచించబడుతుంది. మండోదరి తన సౌందర్యాన్నీ కులాన్నీ దాక్షిణ్యాన్నీ సీతతో సమానంగా భావిస్తుంది; ఆమె మాటలో కొంత ఈర్ష్య కూడా కనిపిస్తుంది — అది స్త్రీస్వభావంలో సహజమైన అంశం. చివరికి ‘మైథిలి శోకం లేకుండా విహరిస్తుంది’ అన్న వాక్యంలో తన దుఃఖానికీ సీత సుఖానికీ విరోధం. ఇలా మండోదరి రావణునికి మూడు విధాలుగా బోధిస్తుంది — ధర్మదృష్టితో (పతివ్రతను అవమానించడం పాపం), నీతిదృష్టితో (హితవచనాన్ని అనాదరించడం), వ్యావహారికదృష్టితో (ఇతర సుందరులు ఉన్నారు, సీత అవసరం లేదు). ఆమె తర్కం పూర్ణమైనది, కాని ఈరోజు వ్యర్థం — ఎందుకంటే వినేవాడు మరణించాడు.

‘అల్పపుణ్యురాలనైన నేను మాత్రం ఘోరమైన శోకసాగరంలో పడ్డాను. కైలాసంలో, మందరంలో, మేరువుపై, చైత్రరథవనంలో, సమస్త దేవోద్యానాలలోనూ నీతో కలిసి విహరించి, తగిన విమానంలో సాటిలేని శోభతో, చిత్రవిచిత్రమైన మాలలూ వస్త్రాలూ ధరించి వివిధదేశాలను చూస్తూ వెళ్ళే నేను, వీరా, నీ వధతో కామభోగాల నుండి దూరమయ్యాను. ఆ నేనే ఇప్పుడు మరొకతెలా అయిపోయాను; రాజుల చంచలమైన సంపదకు ధిక్కారం. హా రాజా, అందమైన కనుబొమలూ, మంచి చర్మమూ, ఎత్తైన ముక్కూ గలదీ, కాంతిలో శోభలో ద్యుతిలో చంద్రునితో పద్మంతో సూర్యునితో సమానమైనదీ, కిరీటశిఖరాలతో వెలిగేదీ, రాగిరంగు పెదవులు గలదీ, మెరిసే కుండలాలు గలదీ, పానభూములలో మదంతో చలించే చంచలనేత్రాలు గలదీ, వివిధమాలలు ధరించినదీ, మనోహరమైనదీ, మధురమైన చిరునవ్వుతో మాట్లాడేదీ, శుభమైనదీ అయిన నీ ముఖం — అదే ఈరోజు రాముని బాణాలతో ఛిద్రమై, రక్తస్రావాలతో ఎర్రబడి, కొవ్వూ మెదడూ చిందరవందరై, రథధూళితో రూక్షమై ప్రకాశించడం లేదు. హా, వైధవ్యాన్నిచ్చే చివరి దశ నాకు ప్రాప్తించింది — మందబుద్ధినైన నేను దానిని ఎన్నడూ ఊహించలేదు. ‘దానవరాజు మయుడు నా తండ్రి, రాక్షసేశ్వరుడు నా భర్త, శక్రుని జయించినవాడు నా కుమారుడు’ అని నేను మిక్కిలి గర్వించేదానిని. ‘గర్వించిన శత్రువులను మథించేవారూ, క్రూరులూ, ప్రఖ్యాతబలపౌరుషులూ అయిన నా నాథులకు ఎక్కడి నుండీ భయం లేదు’ అని నా దృఢమైన నమ్మకం. రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, ఇంతటి ప్రభావం గల మీకు ఊహించని ఈ భయం మనుష్యుని నుండి ఎలా వచ్చింది? నున్నని ఇంద్రనీలమణి వలె నల్లనిదీ, ఎత్తైన పర్వతం వంటిదీ, కేయూరాలతో అంగదాలతో వైడూర్యముక్తాహారాలతో మాలలతో వెలిగేదీ, విహారాలలో మనోహరమైనదీ, యుద్ధభూములలో దేదీప్యమానమైనదీ, ఆభరణకాంతులతో మెరుపులతో కూడిన మేఘంలా ప్రకాశించేదీ అయిన నీ శరీరం — అదే ఈరోజు అనేక వాడి బాణాలతో నిండిపోయి, మళ్ళీ స్పర్శించడానికి దుర్లభమై, కౌగిలించుకోవడానికి వీలుకాకుండా ఉంది. ముళ్ళపంది ముళ్ళతో నిండినట్లు దట్టంగా గుచ్చుకున్న, మర్మస్థానాలలో బాగా నాటుకున్న బాణాలతో నరాల బంధనాలు తెగిపోయి, రక్తవర్ణంతో నల్లనైన నీ శరీరం నేలపై పడి ఉంది — వజ్రప్రహారంతో కొట్టబడి చెదిరిన పర్వతంలా. హా, ఇది కలా, నిజమా? నీవు రాముని చేత ఎలా హతుడవయ్యావు? నీవు మృత్యువుకే మృత్యువు కాగలవాడివి, మృత్యువుకు ఎలా వశుడవయ్యావు?’ ఇక్కడ మండోదరి స్మృతి సుఖదుఃఖాల విరోధాన్ని చిత్రిస్తుంది. పూర్వం చంద్రపద్మసూర్యులతో సమానమైన ముఖం ఈరోజు రక్తంతో ధూళితో మలినమైంది; మెరుపులతో మేఘంలా ప్రకాశించిన శరీరం బాణాలతో నిండిపోయింది. ‘ముళ్ళపంది ముళ్ళతో’ అన్న ఉపమానం — ముళ్ళపంది (ముళ్ళు గల జంతువు) ముళ్ళతో కప్పబడినట్లు రావణుని శరీరం బాణాలతో కప్పబడింది. తండ్రి, భర్త, కుమారుల గౌరవంతో ఆమె పూర్వం నిర్భయంగా ఉండేది; ఇప్పుడు అంతా ఒక్క మనుష్యుని చేత నశించింది. ‘రాజుల చంచలమైన సంపదకు ధిక్కారం’ అన్నది వైరాగ్యపు స్వరం. ఈ భాగంలో అధికాంశం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది; 31–33 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.099.018–020 తో సరిపోలుతాయి. ఈ భాగంలో మండోదరి ఆత్మశోకం ప్రధానం. కైలాసం, మందరం, మేరువు, చైత్రరథం — ఇవి దేవతల విహారస్థానాలు; రావణుడు వాటిని కూడా జయించి అక్కడ విహరించాడు. ‘ఆ నేనే మరొకతెలా అయిపోయాను’ అన్న వాక్యంలో పరివర్తన తీవ్రత — నేను ఆమెనే, కాని మరొకతెలా ఉన్నాను. ముఖవర్ణనలో సౌందర్యపు ప్రతి అవయవమూ లెక్కించబడుతుంది — కనుబొమలు, చర్మం, ముక్కు, పెదవులు, కుండలాలు, కిరీటం; తరువాత దానికే వినాశం — రక్తం, కొవ్వు, మెదడు, ధూళి. ‘అదే … ఈరోజు’ అన్న ఈ రచనావిశేషం రెండుసార్లు (37, 44 శ్లోకాలలో) ప్రయోగించబడింది. తండ్రి మయుడు, కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు, భర్త రావణుడు — ఈ ముగ్గురి బలంతో ఆమె ‘ఎక్కడి నుండీ భయం లేనిది’గా ఉండేది; ఆ గర్వం ఈరోజు నశించింది. ‘హా, ఇది కలా, నిజమా’ అన్న సందేహం — దుఃఖాతిశయం వల్ల ఆమె యథార్థాన్ని అంగీకరించలేకపోతోంది. ‘మృత్యువుకే మృత్యువు’ అన్నది రావణుని పరాక్రమానికి అతిశయోక్తి. ఈ భాగపు భాష అలంకారప్రచురమైనది — ఉపమానాలు (మెరుపులతో మేఘం, వజ్రాహతపర్వతం, ముళ్ళతో ముళ్ళపంది), విరోధాలు (మృత్యువుకే మృత్యువు మృత్యువుకు వశుడయ్యాడు), స్మరణ. అలంకారాలన్నీ కరుణరసాన్ని పోషిస్తాయి. మండోదరి తన ఆత్మగౌరవాన్ని స్మరించడం కూడా ఆమె వర్తమానదైన్యాన్ని (మరింత గాఢం చేస్తుంది). ‘పశ్చిమా దశా’ అంటే అంతిమదశ — వైధవ్యం. పూర్వం ఆమె ఈ దశను ఎన్నడూ ఊహించలేదు, ఎందుకంటే తన రక్షకులు అజేయులని ఆమె విశ్వాసం. ఆ విశ్వాసభంగమే ఆమె శోకానికి మూలం; మనుష్యుని నుండి భయం అన్న అసంభావ్యమైనది సంభవించింది.

‘ముల్లోకాల సంపదలను అనుభవించేవాడూ, ముల్లోకాలకూ ఉద్వేగం కలిగించేవాడూ, మహానుభావుడూ, లోకపాలకులను జయించినవాడూ, శంకరుని (కైలాసంతో సహా) పెకలించినవాడూ, గర్వించినవారిని నిగ్రహించేవాడూ, పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించినవాడూ, లోకాలను క్షోభపెట్టేవాడూ, సాధుప్రాణులను చీల్చేవాడూ, శత్రువుల సన్నిధిలో ఓజస్సుతో గర్వపు మాటలు పలికేవాడూ, తన గుంపునూ సేవకులనూ కాపాడేవాడూ, భీకరకర్ములను చంపేవాడూ, దానవేంద్రులనూ యక్షులనూ వేలకొద్దీ చంపినవాడూ, యుద్ధంలో నివాతకవచులను నిగ్రహించినవాడూ, అనేక యజ్ఞాలను భంగపరచినవాడూ, స్వజనాన్ని రక్షించేవాడూ, ధర్మవ్యవస్థను భేదించేవాడూ, యుద్ధంలో మాయను సృష్టించేవాడూ, అక్కడక్కడ నుండి దేవ అసుర నర కన్యలను అపహరించినవాడూ, శత్రుస్త్రీలకు శోకాన్నిచ్చేవాడూ, స్వజనానికి నాయకుడూ, లంకాద్వీపాన్ని రక్షించేవాడూ, భీకరకర్మలు చేసేవాడూ, మాకు కామభోగాలు ఇచ్చేవాడూ, రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ — ఇంతటి ప్రభావం గల భర్త రాముని చేత పడగొట్టబడడం చూసి కూడా ప్రియుని కోల్పోయి ఈ దేహాన్ని ధరిస్తున్న నేను కఠినురాలనే. రాక్షసేశ్వరా, విలువైన శయ్యలపై పడుకునే నీవు ఈరోజు నేలపై ధూళి కప్పుకుని ఇక్కడ ఎందుకు నిద్రిస్తున్నావు? నా కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో లక్ష్మణుని చేత చంపబడినప్పుడు నేను తీవ్రంగా దెబ్బతిన్నాను; ఈరోజు నీవు పడిపోవడంతో పూర్తిగా కూలిపోయాను. బంధుజనులు లేని, నాథుడవైన నీవు లేని, కామభోగాలు లేని నేను శాశ్వతంగా శోకిస్తాను. రాజా, నీవు ఈరోజు మిక్కిలి దుర్గమమైన దీర్ఘమార్గాన్ని పట్టావు; దుఃఖార్తురాలనైన నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు, నీవు లేకుండా నేను బ్రతకను. దీనురాలనైన నన్ను విడిచి ఇక్కడి నుండి ఎందుకు వెళ్ళాలనుకుంటున్నావు? దీనంగా విలపిస్తున్న, మందభాగ్యురాలనైన నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? ప్రభూ, ముసుగు లేకుండా నగరద్వారం నుండి బయటకు వచ్చి కాలినడకన వచ్చిన నన్ను చూసి నీకు కోపం రావడం లేదా?’ ఇక్కడ రావణుని విశేషణాలలో గుణాలూ దోషాలూ కలిసి ఉన్నాయి — అతడు రక్షకుడు, దాత, వీరుడు; కాని సాధువులను చీల్చేవాడు, యజ్ఞాలను భంగపరచేవాడు, ధర్మవ్యవస్థను భేదించేవాడు, పరస్త్రీలను అపహరించేవాడు కూడా. మండోదరి పతిని నిష్పక్షంగా వర్ణిస్తుంది, కేవలం స్తుతించదు. ‘శంకరుని పెకలించినవాడు’ అన్న దానితో కైలాసాన్ని ఎత్తిన సంఘటన స్మరించబడుతుంది. ‘స్థిరాస్మి’ (కఠినురాలను) అన్నది ఆత్మనింద — ఇలా పతిని చూసి కూడా బ్రతికి ఉన్నాను, అందువల్ల కఠినహృదయను. ఇంద్రజిత్తు వధ స్మరణ దుఃఖం మీద దుఃఖం. చివరికి ముసుగు లేకుండా కాలినడకన రావడపు ప్రస్తావన — రాణి ఇంతకుముందు ఎన్నడూ ఇలా జనుల ఎదుటకు రాలేదు; అది చూసి కూడా పతి కోపించడం లేదన్నది ఆమె వేదన. నలభై ఎనిమిదవ శ్లోకం రెండు భాగాల సంధిలో ఉంది — దాని ఉత్తరార్ధంతో గణన ఆరంభమవుతుంది. ఈ భాగపు రచన విశిష్టమైనది — ద్వితీయావిభక్తిలో ముగిసే విశేషణాల దీర్ఘశ్రేణి, అది ‘ఇంతటి ప్రభావం గల భర్త … పడగొట్టబడడం చూసి’ అన్న వాక్యంలో ముగుస్తుంది. దీనితో రావణుని సంపూర్ణ జీవితచరిత్ర సంక్షేపంగా చెప్పబడుతుంది. ‘నివాతకవచులను నిగ్రహించినవాడు’ — ఉత్తరకాండలో రావణుడు నివాతకవచులతో చేసిన యుద్ధం వర్ణించబడింది. ‘దేవ అసుర నర కన్యలను అపహరించినవాడు’ — అతడు ఎందరో కన్యలను బలవంతంగా అపహరించాడు, వారే ఈరోజు అతని అంతఃపురంలో ఏడుస్తున్నారు. మండోదరి తనను తాను ‘స్థిర’ (కఠిన) అని నిందించుకుంటుంది — పతివ్రత పతి మరణిస్తే బ్రతకరాదని ఆమె భావం. ‘నన్ను కూడా తీసుకువెళ్ళు’ అన్న ప్రార్థన సహగమనేచ్ఛను సూచిస్తుంది. ఈ గణన రావణుని శీలపు ద్వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు వీరుడు, రక్షకుడు, దాత, కాని క్రూరుడు, ధర్మభేదకుడు, పరస్త్రీహర్త కూడా. పత్నికి అతని రెండు పార్శ్వాలూ తెలుసు, అయినా ఆమె అతనిని ప్రియునిగా భావిస్తుంది. ‘మాకు కామభోగాలు ఇచ్చేవాడు’ అన్న మాటతో పత్నులపై అతని స్నేహం కూడా స్మరించబడుతుంది. ఇంద్రజిత్తు మరణశోకం ఈరోజు (మరింత తీవ్రమైంది). ‘నేలపై ధూళి కప్పుకుని’ అన్న చిత్రం ముందటి ‘విలువైన శయ్యలపై’ అన్నదానికి విరుద్ధం. ‘దీర్ఘమార్గం’ అంటే పరలోకయాత్ర. ‘అనవగుంఠితామ్’ (ముసుగు లేనిదానిని) అన్న పదంతో రాజకుల స్త్రీల మర్యాదాభంగం సూచించబడుతుంది — రావణుడు బ్రతికి ఉండగా అది ఎన్నడూ జరిగేది కాదు.

‘భార్యలను ప్రేమించేవాడా, సిగ్గునూ ముసుగునూ విడిచి బయటకు వచ్చిన నీ భార్యలందరినీ చూడు; వారిని చూసి నీకు ఎందుకు కోపం రావడం లేదు? నీ క్రీడాసహచరులైన ఈ జనం అనాథలై పదేపదే విలపిస్తున్నారు; నీవు వారిని ఓదార్చడమూ లేదు, ఆదరించడమూ లేదు. రాజా, పతివ్రతలూ, ధర్మనిరతులూ, గురుశుశ్రూషలో నిరతులూ అయిన ఎందరో కులస్త్రీలను నీవు విధవలను చేశావు; శోకంతో తపించిన వారి చేత నీవు శపించబడ్డావు, అందుకే పరవశుడవయ్యావు. నీవు అపకారం చేసిన వారి చేత అప్పుడు శపించబడ్డావు, అదే ఇప్పుడు వచ్చింది. రాజా, ‘పతివ్రతల కన్నీళ్ళు నేలపై వృథాగా పడవు’ అన్న లోకోక్తి నీ విషయంలో దాదాపు సత్యమే అయింది. రాజా, తేజస్సుతో లోకాలను ఆక్రమించి, శౌర్యాభిమానం గల నీవు ఈ క్షుద్రమైన స్త్రీచౌర్యాన్ని ఎలా చేశావు — మృగవేషంతో రాముని ఆశ్రమం నుండి దూరంగా తప్పించి, లక్ష్మణుని కూడా తప్పించి, ఆ రామపత్నిని తీసుకువచ్చావు? యుద్ధంలో నీ పిరికితనాన్ని నేను ఎన్నడూ ఎరుగను; కాని ఇది నిశ్చయంగా భాగ్యవిపర్యయం వల్ల నీకు పండిన లక్షణం. మహాబాహూ, భూతభవిష్యత్తుల విషయాలు తెలిసినవాడూ, వర్తమానంలో విచక్షణ గలవాడూ, సత్యవాక్కు అయిన నా మరిది విభీషణుడు తీసుకురాబడిన మైథిలిని చూసి, ఆలోచించి, దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి — ‘రాక్షసముఖ్యులకు ఈ వినాశం ఎదురైంది’ అని ఏది చెప్పాడో, అది సత్యమైంది. కామక్రోధాల నుండి పుట్టిన, ఆసక్తితో కూడిన, నీవు చేసిన వ్యసనం వల్ల మూలాలను హరించే ఈ మహా అనర్థం సంభవించింది; నీవు ఈ రాక్షసకులాన్నంతటినీ అనాథను చేశావు. ప్రఖ్యాతబలపౌరుషుడవైన నీ కోసం నేను శోకించకూడదు; కాని స్త్రీస్వభావం వల్ల నా బుద్ధి కారుణ్యం వైపు మళ్ళుతోంది. నీవు నీ సుకృతాన్నీ దుష్కృతాన్నీ తీసుకుని నీ గతికి వెళ్ళావు; నీ వినాశంతో దుఃఖిస్తున్న నన్ను నేనే శోచించుకుంటున్నాను. దశాననా, హితం కోరే మిత్రుల మాటను నీవు వినలేదు, సోదరులు సమగ్రంగా చెప్పిన హితాన్నీ వినలేదు. విభీషణుడు చెప్పిన, హేతువూ ప్రయోజనమూ గల, విధిపూర్వకమైన, శ్రేయస్కరమైన, కఠినం కాని, హేతుబద్ధమైన మాటను నీవు పాటించలేదు. మారీచుడూ కుంభకర్ణుడూ, నా తండ్రీ చెప్పిన మాటను వీర్యమదంతో నీవు పాటించలేదు; దాని ఫలమే ఇలా వచ్చింది.’ ఇక్కడ మండోదరి కోపం కూడా స్పష్టం — ‘స్త్రీచౌర్యం’, ‘క్షుద్రమైనది’ అన్న పదాలతో ఆమె రావణుని కర్మను నిందిస్తుంది; వీరునికి తగినది యుద్ధం, మోసంతో పరస్త్రీహరణం కాదు. పతివ్రతల శాపం, హితవాదుల అనాదరం — రెండు కారణాలు. ‘స్త్రీస్వభావం వల్ల నా బుద్ధి కారుణ్యం వైపు మళ్ళుతోంది’ అన్నది ఆమె ఆత్మపరీక్ష — బుద్ధితో ఆమె రావణుని దోషిగా గ్రహిస్తుంది, హృదయంతో మాత్రం ఏడుస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ భాగం 6.099.021–024 లో సంక్షిప్తంగా ఉంది. ‘పతివ్రతల కన్నీళ్ళు’ అన్న లోకోక్తి లోకంలో ప్రసిద్ధమైనది — సాధ్వుల దుఃఖం వ్యర్థం కాదు. రావణుడు విధవలను చేసిన కులస్త్రీల శాపం ఈరోజు ఫలించింది. మండోదరి ‘క్షుద్రమైన స్త్రీచౌర్యం’ అన్న మాట తీక్ష్ణమైనది — ముల్లోకాలనూ తేజస్సుతో ఆక్రమించినవానికి చౌర్యం సిగ్గుచేటు. ‘పిరికితనాన్ని ఎరుగను’ అని ఆమె పతి వీరత్వాన్ని అంగీకరిస్తుంది, కాని అతని ఈ కర్మ భాగ్యవిపర్యయపు లక్షణమని వివరిస్తుంది. విభీషణుని ‘భూతభవిష్యత్తుల విషయాలు తెలిసినవాడు’ అని ప్రశంసిస్తుంది — అతడు దూరదర్శి. కామమూ క్రోధమూ వ్యసనాలు; వాటి నుండి పుట్టిన అనర్థం కులాన్ని సమూలంగా నశింపజేసింది. ‘తన గతికి వెళ్ళాడు’ అన్నది కర్మానుసారమైన గతి. ఈ భాగంలో మండోదరి రావణుడు ఎవరి మాటను పాటించలేదో ఆ వక్తలను స్మరిస్తుంది — విభీషణుడు, మారీచుడు, కుంభకర్ణుడు, తన తండ్రి మయుడు. అందరూ హితవాదులు, అందరూ తిరస్కరించబడ్డారు. ఆమె మాట శోకం మధ్యలో కూడా వివేకపూర్ణమైనది; ఆమె కేవలం ఏడవడం లేదు, కారణాలను విశదం చేస్తోంది. చివరికి ‘నన్ను నేనే శోచించుకుంటున్నాను’ అన్న అంగీకారం — మరణించినవాడు తన గతికి వెళ్ళాడు, బ్రతికి ఉన్న నేనే శోచనీయురాలను.

‘నల్లని మేఘం వంటివాడా, పీతాంబరధారీ, శుభమైన అంగదాలు గలవాడా, నీ అవయవాలను చాచి రక్తంతో కప్పబడి ఎందుకు పడుకున్నావు? నిద్రిస్తున్నవానిలా శోకార్తురాలనైన నాకు ఎందుకు బదులు పలకవు? మహావీర్యుడూ, దక్షుడూ, యుద్ధాలలో వెనుదిరగనివాడూ అయిన యాతుధానుని మనుమరాలినైన నాకు ఎందుకు బదులు పలకవు? లే, లే, కొత్త అవమానం జరిగితే ఎందుకు పడుకున్నావు? ఈరోజు లంకలోకి సూర్యకిరణాలు నిర్భయంగా ప్రవేశించాయి. ఏ సూర్యతేజస్సు గల పరిఘతో నీవు యుద్ధంలో శత్రువులను సంహరించేవాడివో, వజ్రధారి వజ్రం వలె ఎల్లప్పుడూ పూజించబడేదీ, యుద్ధంలో అనేకులను ప్రహరించేదీ, బంగారు జాలరులతో అలంకరించబడినదీ అయిన ఆ నీ పరిఘ బాణాలతో వేయి ముక్కలై చెల్లాచెదురైంది. రణభూమిని ప్రియురాలిని కౌగిలించుకున్నట్లు కౌగిలించుకుని ఎందుకు పడుకున్నావు? అప్రియురాలినైనట్లు నాతో ఎందుకు మాట్లాడాలనుకోవడం లేదు? నీవు మరణించగా శోకపీడితమైనా వేయి ముక్కలుగా పగలని నా హృదయానికి ధిక్కారం.’ ఇలా కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులతో, స్నేహంతో తడిసిన హృదయంతో విలపిస్తూ ఆమె అప్పుడు మూర్ఛపోయింది. మూర్ఛకు లోనై రావణుని వక్షస్థలంపై వాలిన ఆమె సంధ్యారాగంతో కూడిన మేఘంలో మెరిసే ఉజ్జ్వలమైన మెరుపులా ప్రకాశించింది. అలా ఉన్న ఆమెను మిక్కిలి దుఃఖార్తులైన సవతులు లేవనెత్తి, తామూ ఏడుస్తూ, బాగా ఏడుస్తున్న ఆమెను ఓదార్చారు — ‘దేవీ, లోకాల స్థితి అస్థిరమని నీకు తెలియదా? దశలు మారే క్రమంలో రాజుల సంపదలు చంచలమైనవే.’ ఇలా చెప్పబడిన ఆమె శబ్దంతో పెద్దగా ఏడ్చింది, కన్నీటితో స్తనాలనూ నిర్మలమైన ముఖాన్నీ తడుపుతూ. ఇక్కడ ‘సూర్యకిరణాలు నిర్భయంగా ప్రవేశించాయి’ అన్నది సూక్ష్మమైన భావం — రావణుని భయంతో సూర్యుడు కూడా లంకలో మెల్లగా తపించేవాడు, ఈరోజు అతడు నిర్భయుడు. మూర్ఛపోయిన మండోదరి రావణుని వక్షస్థలంపై ఉండడానికి ఉపమానం — సంధ్యారాగంతో కూడిన నల్లని మేఘంలో మెరుపు — నల్లనివాడు రావణుడు, ఎరుపు రక్తం, గౌరవర్ణ మండోదరి. సవతుల సాంత్వనంలో కూడా జగత్తు అనిత్యతయే ముఖ్యోపదేశం. ‘యాతుధానుని మనుమరాలు’ — మండోదరి మాతామహుడు సుమాలి అని కొందరు; ముద్రణలో పేరు చెప్పబడలేదు. తొంభై ఒకటవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధంతో కథ రాముని వైపు మళ్ళుతుంది. ‘పర్యవస్థాపయామాసూ’ అన్నది ముద్రణలో దీర్ఘాంతరూపం. ‘లే, లే’ అన్న పిలుపు శోకపు పరాకాష్ఠ — మరణించినవానిని బ్రతికి ఉన్నవానిలా పిలవడం. ‘కొత్త అవమానం జరిగితే’ — శత్రువులు అవమానించినా నీవు ఎందుకు పడుకున్నావు? రావణుడు ఎన్నడూ అవమానాన్ని సహించేవాడు కాడు. పరిఘ వర్ణన అతని ఆయుధప్రియత్వాన్ని చూపిస్తుంది. ‘రణభూమిని ప్రియురాలిని కౌగిలించుకున్నట్లు’ అన్నది ఉత్ప్రేక్ష — భూమి అతని కొత్త ప్రియురాలు, మండోదరి అప్రియురాలిలా విడువబడింది. హృదయం పగలకపోవడంపై మళ్ళీ ఆత్మనింద. సవతుల సాంత్వనంలో ‘దశలు మారే క్రమంలో’ — జీవితపు దశలు మారుతాయి, రాజుల సంపద చంచలం. మండోదరి మూర్ఛ, సవతుల సేవ, మళ్ళీ రోదనం — ఇది కరుణపు క్రమం. సూర్యకిరణాల నిర్భయప్రవేశం రావణుని ప్రతాపపు అంతాన్ని సూచిస్తుంది — పూర్వం సూర్యుడు కూడా అతని ఆజ్ఞతో మెల్లగా తపించేవాడు. పరిఘ ఛిద్రమవడం అతని శక్తినాశానికి ప్రతీక. మెరుపు ఉపమానం శోకావస్థలో కూడా మండోదరి సౌందర్యాన్ని చూపిస్తుంది. సవతులు ఈర్ష్యను విడిచి జ్యేష్ఠురాలిని ఓదారుస్తున్నారు. ‘స్నేహోపస్కన్నహృదయా’ (స్నేహంతో తడిసిన హృదయం గలది) అన్న పదంతో ఆమె ప్రేమ గాఢత సూచించబడుతుంది — అన్ని దోషాలూ తెలిసి కూడా ఆమె పతిని ప్రేమిస్తుంది. ఇదే పతివ్రత లక్షణం.

ఈ మధ్యలో రాముడు విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సోదరునికి సంస్కారం చేయబడుగాక, స్త్రీసమూహం ఓదార్చబడుగాక.’ అప్పుడు బుద్ధిమంతుడైన విభీషణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి వినయంతో కూడిన, ధర్మార్థసహితమైన, హితమైన ఈ మాట అతనితో అన్నాడు — ‘ధర్మాన్నీ వ్రతాన్నీ విడిచినవాడూ, క్రూరుడూ, నిర్దయుడూ, అసత్యవాదీ, పరస్త్రీని అవమానించినవాడూ అయిన రావణునికి సంస్కారం చేయడానికి నేను తగను. ఇతడు సోదరుని రూపంలో ఉన్న నా శత్రువు, అందరికీ అహితం చేయడంలో నిరతుడు. జ్యేష్ఠుడన్న గౌరవం వల్ల పూజ్యుడైనా రావణుడు పూజకు అర్హుడు కాడు. రామా, భూమిపై మనుష్యులు నన్ను నిర్దయుడని అంటారు; కాని అతని దుర్గుణాలను విని అందరూ మళ్ళీ ‘బాగా చేశాడు’ అంటారు.’ అది విని పరమప్రీతి చెందిన, ధర్మధారులలో శ్రేష్ఠుడూ వాక్యకోవిదుడూ అయిన రాముడు వాక్యజ్ఞుడైన విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నీకు ప్రియమైనది కూడా నేను చేయాలి, ఎందుకంటే నీ ప్రభావం వల్లనే నేను జయించాను. రాక్షసేశ్వరా, అయినా నీకు తగినది నేను తప్పక చెప్పాలి. ఈ నిశాచరుడు నిజంగా అధర్మమూ అసత్యమూ కలవాడే; అయినా తేజస్వి, బలవంతుడు, శూరుడు; యుద్ధాలలో ఎల్లప్పుడూ శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) మొదలైన దేవతల చేత కూడా పరాజితుడు కాలేదని వింటున్నాం; మహాత్ముడూ, బలసంపన్నుడూ, లోకాలను ఏడిపించే రావణుడు. వైరాలు మరణంతో అంతమవుతాయి; మన ప్రయోజనం నెరవేరింది. ఇతనికి సంస్కారం చేయబడుగాక; ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే. మహాబాహూ, ఇతడు నీ నుండి ధర్మపూర్వకంగా విధిపూర్వకంగా త్వరగా సంస్కారం పొందడానికి అర్హుడు; నీవు కీర్తిభాగివి అవుతావు.’ ఇక్కడ విభీషణుని ధర్మసంకటం — సోదరునికి సంస్కారం చేయాలి, కాని అతడు అధర్మి; అతనికి సంస్కారం చేస్తే లోకంలో నింద వస్తుందని అతని శంక. కాని అతని అంతరంగ ఆశయం రాముని అనుసరించడమే — రాముడు ఏది కోరితే అదే చేస్తాను అని. రాముని సమాధానం ధర్మపు ఉదాత్తరూపాన్ని చూపిస్తుంది — శత్రువు గుణాలను కూడా అంగీకరించాలి, మరణంతో వైరం ముగుస్తుంది. ‘ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే’ అన్న మాటతో రాముడు రావణుని తన బంధువుగా అంగీకరిస్తాడు. ఈ శ్లోకం (100–101) నూట తొమ్మిదవ సర్గలో కూడా పఠించబడింది — ప్రచలిత పాఠంలో పునరుక్తి. ఈ భాగంలో అధికాంశం సమీక్షిత సంస్కరణలోని 6.099.030–040 తో క్రమంగా సరిపోలుతుంది. విభీషణుని మాటలో మూడు హేతువులు — రావణుడు ధర్మత్యాగి, పరస్త్రీని అవమానించినవాడు, అందరికీ అహితం చేయడంలో నిరతుడు. ‘సోదరుని రూపంలో ఉన్న శత్రువు’ అన్నది కఠినమైన మాట. అయినా ‘జ్యేష్ఠుడన్న గౌరవం వల్ల పూజ్యుడైనా’ అని అతడు అన్న గౌరవాన్ని నిరాకరించడు. రాముడు మొదట విభీషణుని ఉపకారాన్ని స్మరిస్తాడు — ‘నీ ప్రభావం వల్లనే నేను జయించాను’ — ఆ తరువాతే ఉపదేశం ఇస్తాడు; ఇది రాముని శిష్టత. రావణుని గుణగణన — తేజస్సు, బలం, శౌర్యం, అపరాజితత్వం — రాముని నిష్పక్షపాతాన్ని చూపిస్తుంది. ‘లోకరావణః’ అంటే లోకాలను ఏడిపించేవాడు. ‘కీర్తిభాగివి అవుతావు’ అన్నది చివరి ప్రోత్సాహం — సోదరునికి సంస్కారం చేయడం వల్ల విభీషణుని కీర్తే పెరుగుతుంది, నింద కాదు. ఈ సంవాదం రామాయణపు నైతికదృష్టికి కేంద్రం — మరణంతో వైరం ముగుస్తుంది, మృతునికి సంస్కారం చేయడం ధర్మం. విభీషణుని ప్రశ్న ఉచితమైనది, రాముని సమాధానం మరింత ఉదాత్తమైనది. రాముడు విభీషణుని ఆదేశించడు, స్నేహంతో ప్రబోధిస్తాడు — ‘నీకు ప్రియమైనది కూడా చేయాలి’ అని ముందుగా చెబుతూ, (తరువాత హితం చెబుతాడు). ‘నీకు తగినది తప్పక చెప్పాలి’ అన్నది మిత్రుని కర్తవ్యం — ప్రియమూ చెప్పాలి, హితమూ చెప్పాలి. రాముడు విభీషణుని లోకనిందాభయాన్ని తొలగిస్తాడు, ధర్మసూక్ష్మతను బోధిస్తాడు — మృతుని దోషాలు అతనితో పాటే పోయాయి, మిగిలినది కేవలం సమ్మానం.

రాఘవుని మాట విని విభీషణుడు త్వరపడుతూ హతుడైన సోదరుడు రావణునికి సంస్కారం చేయించడం మొదలుపెట్టాడు. ఆ రాక్షసేంద్రుడు లంకానగరంలో ప్రవేశించి రావణుని అగ్నిహోత్రాన్ని త్వరగా బయటకు తెప్పించాడు — బండ్లు, కట్టెలు, అగ్నులు, యాజకులు, చందనపు కట్టెలు, వివిధరకాల కట్టెలు, సుగంధమైన అగరు, సువాసనద్రవ్యాలు, మణులూ ముత్యాలూ పగడాలూ. ఒక ముహూర్తకాలంలో రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి వచ్చి, మాల్యవంతునితో కలిసి క్రియను ఆరంభించాడు. పట్టువస్త్రం ధరించిన రాక్షసాధీశుడు రావణుని బంగారు దివ్యపల్లకిపై ఉంచి, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖాలు గల బ్రాహ్మణులు వివిధ వాద్యఘోషలతో, స్తుతులతో అభినందిస్తుండగా, చిత్రవిచిత్రమైన పతాకాలతో పూలతో అలంకరించబడిన ఆ పల్లకిని విభీషణుడు ముందుండగా అందరూ ఎత్తుకుని, కట్టెలు పట్టుకుని దక్షిణాభిముఖంగా బయలుదేరారు. అధ్వర్యుల చేత ప్రజ్వలింపజేయబడిన, మండుతున్న అగ్నులు, శరణంగా పాత్రలలో ఉంచబడినవై, అతని ముందు వెళ్ళాయి. ఏడుస్తున్న అంతఃపురస్త్రీలందరూ వెనుకా అన్నివైపులా తడబడుతూ వెంటవచ్చారు. రావణుని పవిత్రమైన ప్రదేశంలో ఉంచి, మిక్కిలి దుఃఖితులైన వారు చందనపు కట్టెలతో, పద్మకాలతో, ఉశీరాలతో (వట్టివేళ్ళతో), చందనాలతో బ్రాహ్మవిధిలో చితిని పేర్చారు, దానిని రాంకవ (జింకచర్మపు) ఆస్తరణంతో కప్పారు. అప్పుడు రాక్షసేంద్రునికి అనుత్తమమైన పితృమేధాన్ని నిర్వహించారు — ఆగ్నేయదిశలో వేదిని, యథాస్థానంలో అగ్నిని ఉంచారు; పృషదాజ్యంతో (పెరుగు కలిపిన నెయ్యితో) నిండిన స్రువాన్ని భుజంపై, పాదాలపై శకటాన్ని, తొడలపై రోలును, సమస్త దారుపాత్రలనూ, అరణినీ, ఉత్తరారణినీ, రోకలినీ యథాస్థానంలో ఉంచి, శాస్త్రదృష్టమైన, మహర్షులు విధించిన విధితో యజ్ఞపశువును వధించి, నెయ్యి పూసిన పరిస్తరణికను (కప్పును) రాజుపై కప్పారు. దీనమనస్కులై, విభీషణునికి సహాయులైన వారు గంధాలతో, మాలలతో, వివిధవస్త్రాలతో రావణుని అలంకరించి, కన్నీళ్ళతో నిండిన ముఖాలతో పేలాలు చల్లారు. విభీషణుడు విధియుక్తమైన అగ్నిని అతనికి ఇచ్చాడు; స్నానం చేసి తడివస్త్రంతో దర్భలు కలిపిన, నీటితో కలిసిన తిలలను విధిపూర్వకంగా సమర్పించి, ఆ స్త్రీలను మళ్ళీ మళ్ళీ ఓదార్చి ‘వెళ్ళండి’ అని అనునయించాడు. వారందరూ నగరంలో ప్రవేశించారు. స్త్రీలు నగరంలో ప్రవేశించిన తరువాత రాక్షసేంద్రుడు విభీషణుడు రాముని పక్కకు వచ్చి వినయంగా నిలిచాడు. నూట ఇరవై రెండవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — దీనితో పదిహేనవ శ్లోకం నుండి మొదలైన అర్ధశ్లోకపు విషమత ముగుస్తుంది. రాముడు కూడా సైన్యంతో, సుగ్రీవునితో, లక్ష్మణునితో కలిసి, శత్రువును చంపి, వజ్రధారి (ఇంద్రుడు) వృత్రుని చంపినట్లు ఆనందం పొందాడు. అప్పుడు శత్రుసంహారకుడైన రాముడు మహేంద్రుడు ఇచ్చిన బాణసహితమైన విల్లునూ, ఆ మహాకవచాన్నీ విడిచి, శత్రునిగ్రహం నుండి కలిగిన రోషాన్ని విడిచి సౌమ్యత్వాన్ని పొందాడు. ఇక్కడ అంత్యేష్టి విస్తృతమైన వైదికవర్ణన ఉంది — ఆహితాగ్ని దహనంలో యజ్ఞపాత్రలను శరీరావయవాలపై ఉంచడం శ్రౌతవిధి. రావణుడు ఆహితాగ్ని అని నూట తొమ్మిదవ సర్గలో చెప్పబడింది; అందువల్ల అతని సంస్కారం శ్రౌతవిధిలో జరిగింది. సమీక్షిత సంస్కరణలో ఈ భాగం సంక్షిప్తంగా ఉంది (6.099.041–044), అధికాంశం ప్రచలిత పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది — అది యుద్ధసమాప్తినీ, రాముడు క్రోధం నుండి శాంతికి మారడాన్నీ సూచిస్తుంది. దహనంలో ప్రతి కర్మా శాస్త్రానుసారం — అగ్నిహోత్రపు అగ్నులను బయటకు తేవడం, యాజకులను తీసుకురావడం, చందన అగరు సుగంధద్రవ్యాల సేకరణ, మణిముక్తాల సేకరణ. మాల్యవంతుడు రావణుని మాతామహుడు, వృద్ధమంత్రి; అతని సహకారం కులజ్యేష్ఠుని ఉనికిని సూచిస్తుంది. పల్లకి శోభ, వాద్యఘోషలు, స్తుతులు — రాజు అంతిమయాత్ర గౌరవం. దక్షిణాభిముఖంగా వెళ్ళడం యమదిశ వైపు. ‘పితృమేధం’ అంటే ప్రేతయజ్ఞం. యజ్ఞపాత్రలను ఉంచడం ఆహితాగ్ని దహనవిధిలో శ్రౌతసూత్రాలలో విధించబడింది. స్నానం, తడివస్త్రం, తిలోదకదానం — ఇవి అంత్యేష్టిలోని చివరి విధులు. విభీషణుని వినయం — సంస్కారం ముగించి అతడు రాముని పక్కన వినయంగా నిలుస్తాడు. రాముని కవచత్యాగం యుద్ధపు పూర్ణవిరామాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ విస్తృతవర్ణన ప్రయోజనం — రావణుడు శత్రువైనా ఆహితాగ్ని, వేదవేత్త, బ్రాహ్మణవంశజుడు; అందువల్ల అతని అంత్యేష్టి పూర్ణవిధిలో జరిగింది; ఇతర యుద్ధాలలో తరచుగా కనిపించే విధంగా శత్రుశరీరానికి అవమానం జరగలేదు. ఇది రాముని ధర్మవిజయం, కేవలం ఆయుధాల విజయం కాదు. విభీషణుని భ్రాతృధర్మం రాముని ఆజ్ఞతో పూర్తయింది. స్త్రీల సాంత్వనం, నగరప్రవేశం, రాముని సౌమ్యత్వం — వీటితో యుద్ధకథ ముగుస్తుంది. శకటం, రోలు, రోకలి, అరణులు, స్రువం — ఇవి గృహస్థుని యజ్ఞసాధనాలు; అవి మృతునితో పాటు దహించబడతాయి, ఎందుకంటే అతని యజ్ఞజీవితం ముగిసింది. తిలలూ దర్భలూ నీరూ పితృతర్పణ సాధనాలు. పేలాలు చల్లడం శోకానికీ సమ్మానానికీ చిహ్నం. ఈ వర్ణనలో కవి వైదికసంస్కృతి జ్ఞానాన్ని ప్రదర్శిస్తాడు, రాక్షసులకు కూడా అదే ఆచారమని సూచిస్తాడు.

புலம்பிக்கொண்டிருந்த அந்த ராக்ஷசப் பெண்களின் நடுவே, மூத்தவளும், அன்புக்குரியவளும், துயருற்றவளுமான மனைவி தன் கணவனை உற்று நோக்கினாள். சிந்தனைக்கு எட்டாத செயலுடைய ராமனால் கொல்லப்பட்ட கணவன் தசக்ரீவனைக் கண்டு, மண்டோதரி அங்கே பரிதாபமாகப் புலம்பினாள்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, வைசிரவணனின் தம்பியே, சினந்த உன் முன்னே நிற்க இந்திரனும் அஞ்சினான். பெரும் முனிவர்களும், புகழ்பெற்ற கந்தர்வர்களும், சாரணர்களும் உன்னைப் பற்றிய அச்சத்தால் திசைகளுக்கு ஓடினர். அத்தகைய நீ வெறும் மனிதனான ராமனால் போரில் வெல்லப்பட்டாய்; அரசே, ராக்ஷசேஸ்வரா, உனக்கு வெட்கமில்லையா? இது என்ன? மூன்று உலகங்களையும் வென்று, செல்வத்தாலும் வீரத்தாலும் நிறைந்து, எதிர்க்க முடியாதவனாக இருந்த உன்னைக் காட்டில் திரியும் ஒரு மனிதன் எப்படிக் கொன்றான்? மனிதர்களுக்கு எட்டாத இடங்களில் திரிபவனும், விரும்பிய வடிவை எடுப்பவனுமான உனக்கு ராமனால் போரில் அழிவு நேர்வது பொருந்தாது. படையின் முன்னணியில், எல்லாவற்றாலும் சூழப்பட்டிருந்த உன்னை அவன் தாக்கினான் என்ற இந்த ராமனின் செயலை நான் நம்பவில்லை. அல்லது ராமனின் வடிவில் காலனே, எண்ணிப் பார்க்க முடியாத மாயையை அமைத்துக்கொண்டு உன் அழிவுக்காக வந்தானோ. அல்லது இந்திரனால் நீ வீழ்த்தப்பட்டாயோ? ஆனால் போரில் உன்னைப் பார்க்கக்கூட இந்திரனுக்கு என்ன ஆற்றல் உண்டு?’ மண்டோதரியின் புலம்பல் வியப்போடு தொடங்குகிறது — இந்திரனையே அச்சுறுத்தியவன் மனிதனால் எப்படிக் கொல்லப்பட்டான்? அவள் ஒவ்வொரு சாத்தியத்தையும் சோதித்து மறுக்கிறாள் — மனிதனும் அல்லன், இந்திரனும் அல்லன்; ஆகவே மனிதனுக்கு அப்பாற்பட்ட யாரோ இதற்குக் காரணம் என்பது அவளுடைய முடிவு. அடுத்த சுலோகங்களில் அவள் அவனை விஷ்ணுவாக அறிகிறாள். ‘காமரூபிண:’ — ‘விரும்பிய வடிவை எடுப்பவன்’ — என்ற சொல்லால், விருப்பப்படி வடிவம் கொள்பவன் மனிதர்களின் கண்ணுக்கே எட்டுவதில்லை, அவர்களால் எப்படிக் கொல்லப்படுவான் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘வனகோசர:’ — ‘காட்டில் திரிபவன்’ — என்ற சொல்லால் ராமனின் வனவாசி போன்ற சாதாரணத் தோற்றம் சுட்டப்படுகிறது; அதற்கு நேர்மாறானது அவனுடைய அசாதாரணச் செயல். திறனாய்வுப் பதிப்பில் ஒன்பதாவது சுலோகம் ‘வாஸவ: ஸ்வயம் ஆகத:’ — ‘இந்திரனே வந்தான்’ — என்று ஓதுகிறது; அச்சுப் பதிப்பில் ‘கிருதாந்த: ஸ்வயமாகத:’ — ‘காலனே வந்தான்’. இந்தப் பகுதியில் மண்டோதரியின் கேள்விகள் அவளுடைய அறிவைக் காட்டுகின்றன — அவள் அழுவது மட்டுமல்ல, காரணத்தையும் ஆராய்கிறாள். மண்டோதரி மய தானவனின் மகள், ராவணனின் பட்டத்தரசி, இந்திரஜித்தின் தாய். முந்தைய சர்க்கத்தில் மற்றப் பெண்கள் கூட்டாகப் புலம்பினர்; இந்தச் சர்க்கத்தில் மூத்த மனைவியின் தனிப் புலம்பல் — நீண்டது, ஆழமானது, சிந்தனை நிறைந்தது. அவளுடைய முதல் உணர்வு வெட்கம் — ‘உனக்கு வெட்கமில்லையா’ என்று அவள் ராவணனை, உயிரோடிருப்பவனைக் கேட்பது போலக் கேட்கிறாள். இது சோகத்தின் இயல்பான முறை — இறந்த அன்புக்குரியவனையும் உயிரோடிருப்பவனைப் போல விளிப்பது. ராவணனின் முந்தைய வீரம் — இந்திரனின் அச்சம், முனிவர், கந்தர்வர், சாரணர்களின் ஓட்டம் — அவளுடைய சொல்லில் மீண்டும் மீண்டும் நினைவுகூரப்படுகிறது; அதனால் இப்போதைய வீழ்ச்சியின் முரண் தெளிவாகிறது. ‘மானுஷமாத்ரேண’ — ‘வெறும் மனிதனால்’ — என்ற சொல்லில் ‘மாத்ர’ என்ற சொல் இகழ்ச்சியைச் சுட்டுகிறது; ஆனால் அவளே விரைவில் அந்த எண்ணத்தை மாற்றிக்கொள்கிறாள். எட்டாவது சுலோகத்தில் ‘ஸர்வத: ஸமுபேதஸ்ய’ — எல்லா ஆயுதங்களாலும் படைகளாலும் சூழப்பட்டவனுக்கு. ஒன்பதாவது, பத்தாவது சுலோகங்களில் அவள் இரண்டு மாற்றுகளைச் சோதிக்கிறாள் — காலனோ இந்திரனோ; இந்திரனின் ஆற்றல் போதாது என்று அவளே மறுக்கிறாள்; ஆகவே இது காலனின் அல்லது பரமாத்மாவின் செயலே என்ற அவளுடைய முடிவுக்குப் பின்னணி தயாராகிறது. இந்தப் பகுதியின் ஏழு சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்போடு பொருந்துகின்றன. கதையின் பார்வையில் இந்தச் சர்க்கம் யுத்த காண்டத்தின் மிக இரக்கமான பகுதி. போரின் வெற்றிக் களிப்புக்குப் பிறகு கவிஞர் தோற்ற தரப்பின் துயரத்தை விரிவாக வருணிக்கிறார்; அதனால் போரில் வெற்றியும் யாரோ ஒருவரின் அழிவே என்று வாசகர் அறிகிறார். மண்டோதரியின் முதல் கேள்விகள் வியப்பினுடையவை, அடுத்தவை ஞானத்தினுடையவை, இறுதியானவை சோகத்தினுடையவை.

‘மாபெரும் வலிமையும், மாபெரும் வீரமும், மாபெரும் ஆற்றலும் உடைய, தேவர்களின் பகைவனான உன்னைக் கொன்றவன், தெளிவாகவே மகாயோகியும் நிலையானவனுமான பரமாத்மாவே. அவன் தொடக்கமும் நடுவும் முடிவும் இல்லாதவன், மகத்தானதைவிட மேலான மகத்தானவன், இருளுக்கு அப்பாற்பட்டவன், அனைத்தையும் தாங்குபவன், சங்கு சக்கரம் கதை ஏந்தியவன், ஸ்ரீவத்ஸம் மார்பில் உடையவன், என்றும் திருமகள் நீங்காதவன், வெல்லப்பட முடியாதவன், நிலையானவன், மாறாதவன், சத்தியமான பராக்கிரமம் உடைய விஷ்ணு; அவன் மனித வடிவை மேற்கொண்டு, வானர வடிவை அடைந்த எல்லாத் தேவர்களாலும் சூழப்பட்டு, எல்லா உலகங்களுக்கும் ஈசனும் திருவுடையவனுமாக, உலகங்களின் நலனை விரும்பி, ராக்ஷசர்களைப் பரிவாரமாகக் கொண்ட, அச்சம் தரும், தேவர்களின் பகைவனான உன்னைக் கொன்றான்.’ இங்கே மண்டோதரி ராமனின் உண்மை வடிவை அறிகிறாள் — அவன் தசரதனின் மகன் மட்டுமல்லன், பரமாத்மாவான விஷ்ணு. ‘ஸ ராக்ஷஸபரீவாரம் தேவசத்ரும் பயாவஹம்’ — ‘ராக்ஷசர்களைப் பரிவாரமாகக் கொண்ட, அச்சம் தரும், தேவர்களின் பகைவனை’ — என்ற அரைச் சுலோகம் அச்சுப் பதிப்பில் ‘14’ என்ற சுலோக எண்ணுக்குப் பின்னும் ‘15’ என்ற எண்ணுக்கு முன்னும் உள்ளது; ஆகவே அது பதினைந்தாவது சுலோகத்தின் முதல் அரைப்பகுதி, அதன் பொருள் முந்தையதோடு தொடர்புடையதாயினும் — இந்தி உரை 11–14 ஐ ஒன்றாக விளக்குகிறது; அங்கே இந்த அரைப்பகுதியும் விளக்கப்பட்டுள்ளது. ‘நாதா, முன்பு நீ புலன்களை வென்று மூன்று உலகங்களையும் வென்றாய்; அந்தப் பகைமையை நினைவுகூர்ந்தவை போல அதே புலன்களால் நீ இப்போது வெல்லப்பட்டாய். ஜனஸ்தானத்தில் பல ராக்ஷசர்களால் சூழப்பட்டிருந்த உன் தம்பி கரன் கொல்லப்பட்டபோதே, ராமன் மனிதனல்லன் என்று அறியப்பட்டது. தேவர்களாலும் நுழைய முடியாத இலங்கை நகரில் அனுமன் தன் வீரத்தால் நுழைந்தபோதே நாங்கள் கலங்கினோம்.’ புலன்களின் பகைமை என்ற கற்பனை அழகானது — முன்பு தவத்தால் புலன்கள் வெல்லப்பட்டன; பின்பு காமத்துக்கு வசப்பட்ட ராவணன் அதே புலன்களால் தோற்கடிக்கப்பட்டான். இங்கே மண்டோதரியின் சொல்லில் நீதியும் உள்ளது — புலன்களை வென்றவனே வெல்கிறான், புலன்களுக்கு வசப்பட்டவன் அழிகிறான். கர வதம், அனுமனின் இலங்கைப் பிரவேசம் — இவை ராவணன் புரிந்துகொள்ளாத முன்னறிகுறிகள். இந்தப் பகுதியின் பெரும்பகுதி (11–15.1) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அது வல்கேட் பாடத்தின் பக்தி முதன்மையான பகுதி. ‘ஸ்ரீவத்ஸவக்ஷா:’, ‘சங்கசக்ரகதாதர:’ ஆகியவை விஷ்ணுவின் அடையாளங்கள். ‘வானரத்வமுபாகதை: தேவை:’ — ‘வானர வடிவை அடைந்த தேவர்களால்’ — பால காண்டத்தில் தேவர்கள் வானர வடிவில் பிறந்தனர் என்ற கதை இங்கே நினைவுகூரப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியில் ராமாயணப் பக்தி மரபின் பார்வை தெளிவானது — பகைவனின் மனைவியும் ராமனைப் பரமேசுவரனாக அறிகிறாள். ‘மஹத: பரமோ மஹான்’, ‘தமஸ: பரம:’ என்பவை உபநிடதங்களின் மொழி — ‘ஆதித்யவர்ணம் தமஸ: பரஸ்தாத்’ — ‘சூரிய ஒளியுடையவன், இருளுக்கு அப்பாற்பட்டவன்’ — என்ற சுருதியை நினைவூட்டுகின்றன. ‘தாதா’ என்பது அனைத்தையும் தாங்குபவன். ‘அஜய்ய:’ என்பது யாராலும் வெல்ல முடியாதவன் — ஆகவே ராவணனின் தோல்வி வெட்கத்துக்குரியதல்ல என்ற தொனியும் உண்டு. மண்டோதரியின் ஞானம் அவளுடைய கற்பின், விவேகத்தின் பயன். மேலும், ‘இந்த்ரியாணி புரா ஜித்வா’ — ‘முன்பு புலன்களை வென்று’ — என்ற வாக்கியத்தில் ராவணனின் தவம் நினைவுகூரப்படுகிறது — பிரம்மனைத் தவத்தால் வழிபட்டு அவன் வரங்களைப் பெற்றான். தவத்தால் பெற்றது காமத்தால் அழிந்தது. கர வதத்தைக் குறிப்பிடுதல் — பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்களை ராமன் ஒருவனே கொன்றான்; அப்போதே அவனுடைய மனிதனுக்கு அப்பாற்பட்ட தன்மை வெளிப்பட்டது. அனுமனின் இலங்கைப் பிரவேசம், அசோக வனத்தை அழித்தல், இலங்கையை எரித்தல் — இவையும் அறிகுறிகளே. மண்டோதரியின் சொற்களில் ‘நாங்கள் கலங்கினோம்’ என்ற பன்மை அந்தப்புரம் முழுவதன் அச்சத்தைச் சுட்டுகிறது. இந்தச் சுலோகங்களில் ராமனின் தெய்வத்தன்மை பகைவர் தரப்பிலிருந்தே அறிவிக்கப்படுகிறது; இது தன் தரப்பின் புகழ்ச்சியைவிட மேலான சான்று. அடுத்த சர்க்கங்களில் பிரம்மாவும் தேவர்களோடு வந்து ராமனை ‘நாராயணன்’ என்று துதிப்பார்; அதன் முன்னறிவிப்பு இங்கே மண்டோதரியின் வாயிலிருந்து. அவளுடைய சொற்கள் பக்தர்களால் துதியைப் போல ஓதப்படுகின்றன.

‘ராகவனோடு பகைமை கொள்ளாதே என்று நான் சொன்னபோது நீ ஏற்கவில்லை; அதன் விளைவே இது வந்திருக்கிறது. ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, உன் செல்வத்தின், உடலின், உறவினர்களின் அழிவுக்காகவே நீ திடீரெனச் சீதையை விரும்பினாய். தீய மதியுடையவனே, அருந்ததியைவிடவும் ரோகிணியைவிடவும் சிறந்தவளும், மதிக்கத்தக்கவளும், பூமிக்கே பூமியானவளும், திருமகளுக்கே திருமகளானவளும், கணவன் மீது அன்பு கொண்டவளுமான சீதையைத் தீண்டியதால் நீ தகாததைச் செய்தாய். எல்லா உறுப்புகளிலும் குறையற்றவளும், மங்களமானவளும், துயருற்றவளுமான அவளை ஆளற்ற காட்டிலிருந்து வஞ்சகத்தால் கொண்டுவந்து நீ உனக்கே களங்கம் தேடிக்கொண்டாய். மைதிலியோடு சேர வேண்டும் என்று நீ கொண்ட விருப்பத்தை அடையாமலேயே நீ நிச்சயமாகக் கற்புடைய அவளுடைய தவத்தால் எரிக்கப்பட்டாய். மெல்லிடையாளான அவளைத் தீண்டியபோதே நீ எரிக்கப்படாமல் போனதற்குக் காரணம், இந்திரன், அக்னி முதலான எல்லாத் தேவர்களும் உனக்கு அஞ்சினார்கள் என்பதே. கணவனே, பாவச் செயலின் பயனைக் காலம் வரும்போது செய்தவன் நிச்சயமாக அடைகிறான் — இதில் ஐயமில்லை. நல்லது செய்பவன் நல்லதை அடைகிறான், பாவம் செய்பவன் பாவத்தையே அனுபவிக்கிறான்; விபீஷணன் இன்பத்தை அடைந்தான், நீ இத்தகைய தீங்கை அடைந்தாய். அழகில் அவளைவிட மேலான வேறு பெண்கள் உனக்கு இருக்கிறார்கள்; ஆனால் காமனுக்கு வசப்பட்ட நீ மயக்கத்தால் அதை உணரவில்லை. குலத்தாலோ, அழகாலோ, இனிய பண்பாலோ மைதிலி என்னைவிட மேலானவளும் அல்லள், எனக்குச் சமமானவளும் அல்லள்; ஆனால் அதை நீ மயக்கத்தால் உணரவில்லை. எப்போதும் எல்லா உயிர்களுக்கும் மரணம் காரணமின்றி வருவதில்லை; உன்னுடைய இந்த மரணத்துக்கு மைதிலியே காரணம். சீதையால் உண்டான மரணத்தை நீ தொலைவிலிருந்து இழுத்துக்கொண்டு வந்தாய்; மைதிலியோ ராமனோடு சோகமின்றி மகிழ்ந்து வாழ்வாள்.’ இங்கே மண்டோதரி தன் பெருமையையும் மறப்பதில்லை — ‘சீதை என்னைவிட மேலானவளும் அல்லள்’ என்ற சொல்லில் தன்மானமும், கணவனின் மயக்கத்துக்கான பழிப்பும் உள்ளன. ‘செய்தவன் பயனை அடைகிறான்’ என்ற கர்மக் கோட்பாடு இங்கே தெளிவானது. ‘பூமிக்கே பூமி, திருமகளுக்கே திருமகள்’ என்பது சீதையைப் பற்றிய உயர்வு நவிற்சி — அவள் பூமிக்கும் ஆதாரமானவள், லக்ஷ்மிக்கும் லக்ஷ்மி. அச்சுப் பதிப்பில் ‘ச்ரியா: ஸ்ரீம்’ என்ற பாடம் உள்ளது (திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ச்ரிய: ஸ்ரீம்’). ‘வ்யுஷ்டி:’ என்பது பயன். இருபத்தேழாவது சுலோகம் (‘ஸந்த்யன்யா: ப்ரமதா:…’ — ‘வேறு பெண்கள் இருக்கிறார்கள்…’) வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; இருபத்தெட்டாவது சுலோகத்தின் பின்னரைப் பகுதியில் அதே பாதம் — ‘மோஹான்ன புத்யஸே’ — ‘மயக்கத்தால் உணரவில்லை’ — மீண்டும் வருகிறது. ராவணனின் மரணம் ‘ஸலக்ஷண:’ — காரணம் உடையது; அதன் காரணம் தெளிவானது, சீதையே. கற்புடையவளின் தவ ஆற்றல் இந்தக் காண்டத்தின் முக்கியப் பொருள்; பின்னர் அக்னிப் பரீட்சையிலும் அதே ஆற்றல் வெளிப்படும். விபீஷணனையும் ராவணனையும் ஒப்பிடுவது கர்மப் பயனுக்கு எடுத்துக்காட்டு. மண்டோதரியின் கடிந்துரை அறநெறி சார்ந்தது மட்டுமல்ல, நடைமுறை சார்ந்ததும் கூட — செல்வம், உடல், உறவினர் ஆகியவற்றின் அழிவு சீதையைக் கவர்ந்ததன் பயன். அருந்ததி வசிஷ்டரின் மனைவி, ரோகிணி சந்திரனின் அன்புக்குரியவள்; இருவரும் கற்பின் இலக்கணங்கள். சீதை அவர்களைவிடவும் சிறந்தவள் என்று மண்டோதரியே ஏற்றுக்கொள்கிறாள் — பகைவர் தரப்புப் பெண்களுக்கும் சீதையின் மகிமை தெரியாததல்ல. ‘சத்மனா’ — ‘வஞ்சகத்தால்’ — என்ற சொல்லால் மாரீசனின் மான் வடிவமும் ராவணனின் சன்னியாசி வேடமும் நினைவுகூரப்படுகின்றன. ‘ததைவ யன்ன தக்த:’ — ‘அப்போதே எரிக்கப்படாமல் போனது’ — என்ற வாதம் — கற்புடையவளைத் தீண்டியதுமே தீண்டியவன் எரிந்திருக்க வேண்டும்; ஆனால் தேவர்கள் ராவணனுக்கு அஞ்சியதால் உடனடிப் பயன் விளையவில்லை; காலம் கடந்து நிச்சயம் விளைந்தது. இங்கே கர்மப் பயனின் காலம் முக்கியமானது — ‘பர்யாகதே காலே’ — ‘காலம் வரும்போது’. ‘அனங்கவசம் ஆபன்ன:’ — ‘காமனுக்கு வசப்பட்டவன்’ — என்ற சொல்லால் காமத்தின் வலிமை சுட்டப்படுகிறது. மண்டோதரி தன் அழகையும் குலத்தையும் இனிய பண்பையும் சீதைக்குச் சமமாகக் கருதுகிறாள்; அவளுடைய சொல்லில் சிறிது பொறாமையும் தெரிகிறது; அது பெண் இயல்பின் இயல்பான பகுதி. இறுதியில் ‘மைதிலி சோகமின்றி மகிழ்ந்து வாழ்வாள்’ என்ற வாக்கியத்தில் தன் துயரத்துக்கும் சீதையின் இன்பத்துக்கும் உள்ள முரண் தெரிகிறது. இவ்வாறு மண்டோதரி மூன்று வகையில் ராவணனுக்கு உணர்த்துகிறாள் — தர்மப் பார்வையில் (கற்புடையவளைத் தீண்டுவது பாவம்), நீதிப் பார்வையில் (நலம் தரும் சொல்லை மதிக்காமை), நடைமுறைப் பார்வையில் (வேறு அழகிகள் இருக்கிறார்கள், சீதை தேவையில்லை). அவளுடைய வாதம் முழுமையானது; ஆனால் இன்று பயனற்றது — ஏனெனில் கேட்பவன் இறந்துவிட்டான்.

‘குறைந்த புண்ணியம் உடைய நானோ கொடிய சோகக் கடலில் விழுந்துவிட்டேன். கைலாசத்திலும், மந்தரத்திலும், மேருவிலும், சைத்ரரத வனத்திலும், எல்லாத் தேவ உத்யானங்களிலும் உன்னோடு உலவி, தகுந்த விமானத்தில், ஒப்பற்ற செல்வச் சிறப்போடு, பலவண்ண மாலைகளும் ஆடைகளும் அணிந்து, பல்வேறு நாடுகளைக் கண்டபடி சென்றுகொண்டிருந்த நான், வீரனே, உன் வதத்தால் இன்பங்களிலிருந்து வீழ்த்தப்பட்டேன். அதே நான் வேறொருத்தி போல் ஆகிவிட்டேன்; அரசர்களின் நிலையற்ற செல்வத்துக்கு ஐயோ! ஐயோ அரசே, அழகிய புருவங்களும், அழகிய தோலும், உயர்ந்த மூக்கும் உடையதும், ஒளியிலும் அழகிலும் பிரகாசத்திலும் சந்திரனுக்கும் தாமரைக்கும் சூரியனுக்கும் நிகரானதும், கிரீட முகடுகளால் ஒளிர்ந்ததும், செம்பு நிற இதழ்களுடையதும், சுடர்விடும் குண்டலங்களுடையதும், மதுவருந்தும் இடங்களில் மதத்தால் கலங்கி அசையும் கண்களுடையதும், பலவகை மாலைகள் அணிந்ததும், அழகியதும், இனிய புன்னகையோடு பேசுவதும், மங்களமானதுமாக இருந்த உன் முகம், இன்று ராமனின் அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டு, குருதி வழிந்து சிவந்து, கொழுப்பும் மூளையும் சிதறி, தேர்ப் புழுதியால் கரடுமுரடாகி ஒளிரவில்லை. ஐயோ, விதவைக் கோலம் தரும் இறுதி நிலை எனக்கு வந்துவிட்டது; அறிவு குறைந்த நான் அதை ஒருபோதும் உணரவில்லை. “தானவ அரசன் மயன் என் தந்தை, ராக்ஷசேஸ்வரன் என் கணவன், இந்திரனை வென்றவன் என் மகன்” என்று நான் பெரிதும் செருக்குற்றிருந்தேன். “செருக்குற்ற பகைவர்களை நசுக்குபவர்களும், கொடியவர்களும், புகழ்பெற்ற வலிமையும் ஆண்மையும் உடையவர்களுமான என் காவலர்கள் எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவர்கள்” என்பது என் உறுதியான எண்ணமாக இருந்தது. ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவர்களே, இத்தகைய ஆற்றலுடைய உங்களுக்கு, எதிர்பாராத இந்த அச்சம் மனிதனிடமிருந்து எப்படி வந்தது? பளபளக்கும் இந்திரநீலக் கல்லைப் போல் கருமையானதும், உயர்ந்த மலைக்கு நிகரானதும், தோள்வளைகள், கைவளைகள், வைடூரியம், முத்து மாலைகள், மலர் மாலைகள் ஆகியவற்றால் ஒளிர்ந்ததும், உல்லாசங்களில் அழகியதும், போர்க்களங்களில் சுடர்விட்டதும், அணிகலன்களின் ஒளியால் மின்னல்களோடு கூடிய மேகம் போல் விளங்கியதுமான உன் உடல், இன்று பல கூரிய அம்புகளால் நிறைந்து, தொடுவதற்கே அரிதாகி, தழுவ முடியாததாகிவிட்டது. முள்ளம்பன்றி முட்களால் நிறைந்திருப்பது போல இடைவெளியின்றித் தைத்த, உயிர்நிலைகளில் நன்கு பதிந்த அம்புகளால் நரம்புக் கட்டுகள் அறுபட்டு, குருதி நிறத்தோடு கருமையான உன் உடல் தரையில் விழுந்து கிடக்கிறது — இடியால் தாக்கப்பட்டுச் சிதறிய மலையைப் போல. ஐயோ, இது கனவா, உண்மையா? நீ ராமனால் எப்படிக் கொல்லப்பட்டாய்? நீ மரணத்துக்கே மரணமாக இருந்திருப்பாய்; மரணத்துக்கு எப்படி வசப்பட்டாய்?’ இங்கே மண்டோதரியின் நினைவு இன்பத்துக்கும் துன்பத்துக்கும் உள்ள முரணைச் சித்திரிக்கிறது. முன்பு சந்திரனுக்கும் தாமரைக்கும் சூரியனுக்கும் நிகராக இருந்த முகம் இன்று குருதியாலும் புழுதியாலும் மாசுற்றது; மின்னல்களோடு கூடிய மேகம் போல் விளங்கிய உடல் அம்புகளால் நிறைந்தது. ‘ஸ்வாவித: சலலை:’ — ‘முள்ளம்பன்றி முட்களால்’ — என்ற உவமை — முள்ளம்பன்றி (முட்கள் கொண்ட விலங்கு) முட்களால் மூடப்பட்டிருப்பது போல, ராவணனின் உடல் அம்புகளால் மூடப்பட்டுள்ளது. தந்தை, கணவன், மகன் ஆகியோரின் பெருமையால் அவள் முன்பு அச்சமற்றிருந்தாள்; இப்போது அனைத்தும் ஒரே மனிதனால் அழிந்தது. ‘திக்ராஜ்ஞாம் சஞ்சலாம் ஸ்ரியம்’ — ‘அரசர்களின் நிலையற்ற செல்வத்துக்கு ஐயோ’ — என்பது வைராக்கியத்தின் குரல். இந்தப் பகுதியின் பெரும்பகுதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது; 31–33 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.099.018–020 உடன் பொருந்துகின்றன. இந்தப் பகுதியில் மண்டோதரியின் சொந்தச் சோகமே முதன்மையானது. கைலாசம், மந்தரம், மேரு, சைத்ரரதம் — இவை தேவர்களின் உல்லாசத் தலங்கள்; ராவணன் அவற்றையும் வென்று அங்கே உலவினான். ‘ஸைவான்யேவாஸ்மி ஸம்வ்ருத்தா’ — ‘அதே நான் வேறொருத்தி போல் ஆகிவிட்டேன்’ — என்ற வாக்கியத்தில் மாற்றத்தின் கடுமை — அதே நான், ஆனால் வேறொருத்தி போல. முகத்தின் வருணனையில் அழகின் ஒவ்வொரு உறுப்பும் எண்ணப்படுகிறது — புருவங்கள், தோல், மூக்கு, இதழ்கள், குண்டலங்கள், கிரீடம்; பிறகு அதே முகத்தின் அழிவு — குருதி, கொழுப்பு, மூளை, புழுதி. ‘ததேவ … அத்ய’ — ‘அதுவே … இன்று’ — என்ற இந்தத் தனித்த அமைப்பு இரண்டு முறை (37, 44) பயன்படுத்தப்பட்டுள்ளது. தந்தை மயன், மகன் இந்திரஜித், கணவன் ராவணன் ஆகிய மூவரின் வலிமையால் அவள் ‘அகுதஸ்சித்பயா’ — எங்கிருந்தும் அச்சமற்றவள் — ஆக இருந்தாள்; அந்தச் செருக்கு இன்று அழிந்தது. ‘ஹா ஸ்வப்ன: ஸத்யமேவேதம்’ — ‘ஐயோ, இது கனவா, உண்மையா’ — என்ற ஐயம் — துயரத்தின் மிகுதியால் அவளால் உண்மையை ஏற்க இயலவில்லை. ‘மிருத்யோரபி மிருத்யு:’ — ‘மரணத்துக்கே மரணம்’ — என்பது ராவணனின் வீரம் பற்றிய உயர்வு நவிற்சி. இந்தப் பகுதியின் மொழி அணிகள் நிறைந்தது — உவமைகள் (மின்னல்களோடு கூடிய மேகம், இடியால் தாக்கப்பட்ட மலை, முட்களோடு கூடிய முள்ளம்பன்றி), முரண்கள் (மரணத்துக்கே மரணமானவன் மரணத்துக்கு வசப்பட்டான்), நினைவுகூர்தல். எல்லா அணிகளும் கருணை ரசத்தை வளர்ப்பவை. மண்டோதரி தன் பெருமையை நினைவுகூர்வதும் அவளுடைய இப்போதைய துயர நிலையையே எடுத்துக்காட்டுகிறது. ‘பஸ்சிமா தசா’ — ‘இறுதி நிலை’ — என்பது கடைசி நிலை, விதவைக் கோலம். முன்பு அவள் இந்த நிலையை ஒருபோதும் கற்பனை செய்யவில்லை; ஏனெனில் தன் காவலர்கள் வெல்லப்பட முடியாதவர்கள் என்பது அவளுடைய நம்பிக்கை. அந்த நம்பிக்கை உடைந்ததே அவளுடைய சோகத்தின் வேர்; மனிதனிடமிருந்து அச்சம் என்ற நிகழ முடியாதது நிகழ்ந்துவிட்டது.

‘மூன்று உலகங்களின் செல்வங்களையும் அனுபவித்தவனும், மூன்று உலகங்களுக்கும் கலக்கம் தந்தவனும், மகத்தானவனும், உலகக் காவலர்களை வென்றவனும், சங்கரனையே தூக்கி எறிய முயன்றவனும், செருக்குற்றவர்களை அடக்கியவனும், தன் பராக்கிரமத்தை வெளிப்படுத்தியவனும், உலகங்களைக் கலங்கச் செய்தவனும், நல்லோரைப் பிளந்தவனும், பகைவர் முன்னிலையில் ஆற்றலோடு செருக்கான சொற்களைப் பேசியவனும், தன் கூட்டத்தையும் பணியாளர்களையும் காத்தவனும், பயங்கரச் செயல் புரிந்தவர்களைக் கொன்றவனும், தானவ அரசர்களையும் யக்ஷர்களையும் ஆயிரக்கணக்கில் கொன்றவனும், போரில் நிவாதகவசர்களை அடக்கியவனும், பல வேள்விகளை அழித்தவனும், தன்னவர்களைக் காத்தவனும், தர்ம நெறியை உடைத்தவனும், போரில் மாயைகளைப் படைத்தவனும், ஆங்காங்கே தேவ, அசுர, மனிதக் கன்னியரைக் கவர்ந்து வந்தவனும், பகைவர்களின் பெண்களுக்குச் சோகம் தந்தவனும், தன்னவர்களை வழிநடத்தியவனும், இலங்கைத் தீவைக் காத்தவனும், பயங்கரச் செயல்களைச் செய்தவனும், எங்களுக்கு இன்பங்களை அளித்தவனும், தேர்வீரர்களில் சிறந்தவனுமான — இத்தகைய ஆற்றலுடைய கணவன் ராமனால் வீழ்த்தப்பட்டதைக் கண்டும், அன்புக்குரியவனை இழந்த நான் இந்த உடலைத் தாங்கிக்கொண்டிருக்கிறேனே, நான் கல்நெஞ்சக்காரி. ராக்ஷசேஸ்வரா, விலையுயர்ந்த படுக்கைகளில் படுத்திருந்த நீ, இன்று ஏன் இங்கே தரையில் புழுதி படிந்து உறங்குகிறாய்? என் மகன் இந்திரஜித் போரில் லக்ஷ்மணனால் கொல்லப்பட்டபோது நான் கடுமையாக அடிபட்டேன்; இன்றோ நீ இவ்வாறு ஆனதால் முற்றிலும் வீழ்த்தப்பட்டேன். உறவினர்களை இழந்து, காவலனான உன்னை இழந்து, இன்பங்களை இழந்து நான் எண்ணற்ற ஆண்டுகள் வருந்துவேன். அரசே, நீ இன்று மிகக் கடினமான நீண்ட பயணத்தை மேற்கொண்டுவிட்டாய்; துயரால் வருந்தும் என்னையும் அழைத்துச் செல்; நீயின்றி நான் வாழமாட்டேன். பரிதாபமான என்னை விட்டுவிட்டு ஏன் இங்கிருந்து செல்ல விரும்புகிறாய்? துயருற்றுப் புலம்பும் அறிவு குறைந்த என்னிடம் ஏன் பேசவில்லை? பிரபுவே, முக்காடின்றி நகர வாயிலிலிருந்து வெளியேறிக் கால்நடையாகவே வந்த என்னைக் கண்டு நீ சினம் கொள்ளவில்லையா?’ இங்கே ராவணனின் அடைமொழிகளில் நற்பண்புகளும் குறைகளும் கலந்துள்ளன — அவன் காவலன், கொடையாளன், வீரன்; ஆனால் நல்லோரைப் பிளந்தவன், வேள்விகளை அழித்தவன், தர்ம நெறியை உடைத்தவன், பிறர் பெண்களைக் கவர்ந்தவன். மண்டோதரி கணவனைப் பாரபட்சமின்றி வருணிக்கிறாள், புகழ்வது மட்டுமல்ல. ‘க்ஷேப்தாரம் சங்கரஸ்ய’ — ‘சங்கரனைத் தூக்கி எறிய முயன்றவன்’ — என்பதில் கைலாசத்தைப் பெயர்த்த நிகழ்வு நினைவுகூரப்படுகிறது. ‘ஸ்திராஸ்மி’ — ‘நான் கல்நெஞ்சக்காரி’ — என்பது தன்னைப் பழித்தல் — இப்படிக் கணவனைக் கண்டும் உயிரோடிருக்கிறேன், ஆகவே கடின நெஞ்சுடையவள். இந்திரஜித்தின் வதத்தை நினைவுகூர்வது துயரத்தின் மேல் துயரம். இறுதியில் முக்காடின்றிக் கால்நடையாக வந்ததைக் குறிப்பிடுதல் — அரசி முன்பு ஒருபோதும் இவ்வாறு மக்கள் முன் வந்ததில்லை; அதைக் கண்டும் கணவன் சினக்கவில்லையே என்பது அவளுடைய வேதனை. நாற்பத்தெட்டாவது சுலோகம் இரண்டு பகுதிகளின் சந்தியில் உள்ளது — அதன் பின்னரைப் பகுதியோடு பட்டியல் தொடங்குகிறது. இந்தப் பகுதியின் அமைப்பு தனித்தன்மை வாய்ந்தது — இரண்டாம் வேற்றுமையில் முடியும் அடைமொழிகளின் நீண்ட வரிசை, ‘இத்தகைய ஆற்றலுடைய கணவன் … வீழ்த்தப்பட்டதைக் கண்டும்’ என்ற வாக்கியத்தில் முடிகிறது. இதனால் ராவணனின் முழு வாழ்க்கை வரலாறும் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது. ‘நிவாதகவசானாம் நிக்ரஹீதாரம்’ — ‘நிவாதகவசர்களை அடக்கியவன்’ — உத்தர காண்டத்தில் ராவணன் நிவாதகவசர்களோடு செய்த போர் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘தேவாஸுரந்ருகன்யானாம் ஆஹர்தாரம்’ — ‘தேவ, அசுர, மனிதக் கன்னியரைக் கவர்ந்து வந்தவன்’ — அவன் பலருடைய கன்னியரை வலுக்கட்டாயமாகக் கவர்ந்தான்; அவர்களே இன்று அவனுடைய அந்தப்புரத்தில் அழுகிறார்கள். மண்டோதரி தன்னை ‘கல்நெஞ்சக்காரி’ என்று பழிக்கிறாள் — கணவன் இறந்தால் கற்புடையவள் வாழலாகாது என்பது அவளுடைய உணர்வு. ‘நய மாமபி’ — ‘என்னையும் அழைத்துச் செல்’ — என்ற வேண்டுகோள் உடன்கட்டை ஏறும் விருப்பத்தைச் சுட்டுகிறது. இந்தப் பட்டியல் ராவணனின் இயல்பின் இருமையைக் காட்டுகிறது — அவன் வீரன், காவலன், கொடையாளன்; ஆனால் கொடியவன், தர்மத்தை உடைத்தவன், பிறர் பெண்களைக் கவர்ந்தவன். மனைவி அவனுடைய இரண்டு பக்கங்களையும் அறிவாள்; இருந்தும் அவனை அன்புக்குரியவனாகவே கருதுகிறாள். ‘எங்களுக்கு இன்பங்களை அளித்தவன்’ என்ற சொல்லால் மனைவியரிடம் அவன் கொண்டிருந்த அன்பும் நினைவுகூரப்படுகிறது. இந்திரஜித்தின் மரணத்தின் சோகம் இன்று மேலும் கனக்கிறது. ‘தரண்யாம் ரேணுகுண்டித:’ — ‘தரையில் புழுதி படிந்தவன்’ — என்ற சித்திரம் முந்தைய ‘சயனேஷு மஹார்ஹேஷு’ — ‘விலையுயர்ந்த படுக்கைகளில்’ — என்பதற்கு நேர்மாறானது. ‘தீர்கமத்வானம்’ — ‘நீண்ட பயணம்’ — என்பது மறுஉலகப் பயணம். ‘அனவகுண்டிதாம்’ — ‘முக்காடின்றி’ — என்ற சொல்லால் அரச குலப் பெண்களின் மரியாதை எல்லை உடைந்தது சுட்டப்படுகிறது; ராவணன் உயிரோடிருக்கும்போது அது ஒருபோதும் நிகழ்ந்திருக்காது.

‘மனைவியரை நேசிப்பவனே, வெட்கம் என்ற முக்காட்டை இழந்து வெளியே ஓடி வந்திருக்கும் உன் மனைவியர் அனைவரையும் பார்; அவர்களைக் கண்டு நீ ஏன் சினக்கவில்லை? உன் விளையாட்டுத் துணையான இந்தக் கூட்டம் திக்கற்றுப் புலம்புகிறது; நீ இவர்களைத் தேற்றவும் இல்லை, மதிக்கவும் இல்லை. அரசே, கற்புடையவர்களும், தர்மத்தில் ஈடுபட்டவர்களும், பெரியோருக்குப் பணிவிடை செய்வதில் ஈடுபட்டவர்களுமான பல குலப் பெண்கள் உன்னால் விதவைகளாக்கப்பட்டனர்; சோகத்தால் வெந்த அவர்களால் நீ சபிக்கப்பட்டாய்; ஆகவே பிறர் வசமானாய். உன்னால் தீங்கிழைக்கப்பட்ட அவர்களால் அப்போது நீ சபிக்கப்பட்டாய்; அது இப்போது வந்துவிட்டது. மன்னா, “கற்புடையவர்களின் கண்ணீர் காரணமின்றித் தரையில் விழுவதில்லை” என்ற பழமொழி உன் விஷயத்தில் பெரும்பாலும் உண்மையாகிவிட்டது. அரசே, தேஜஸால் உலகங்களை வென்று, வீரத்தில் பெருமை கொண்ட உன்னால், மான் வேடம் என்ற வஞ்சகத்தால் ராமனை ஆசிரமத்திலிருந்து அகற்றி, லக்ஷ்மணனையும் அகற்றி, ராமனின் மனைவியைக் கொண்டுவந்த இந்த அற்பமான பெண் திருட்டு எப்படிச் செய்யப்பட்டது? போரில் உன் கோழைத்தனத்தை நான் ஒருபோதும் நினைவுகூரவில்லை; இதுவோ நிச்சயமாக விதியின் தலைகீழ் மாற்றத்தால் உனக்குக் கனிந்த அறிகுறி. நீண்ட கைகளுடையவனே, கடந்ததையும் வருவதையும் அறிந்தவனும், நிகழ்வதை நன்கு பகுத்தறிபவனும், சத்தியம் பேசுபவனுமான என் மைத்துனன் விபீஷணன், கொண்டுவரப்பட்ட மைதிலியைக் கண்டு, சிந்தித்து, நீண்ட பெருமூச்சு விட்டு, “ராக்ஷசத் தலைவர்களின் இந்த அழிவு வந்து நிற்கிறது” என்று சொன்னது உண்மையாகிவிட்டது. காமத்திலிருந்தும் கோபத்திலிருந்தும் எழுந்த, பற்றுதலால் உண்டான, நீ செய்த தீய பழக்கத்தால் இந்த வேரோடு அழிக்கும் பெரும் கேடு விளைந்தது; நீ இந்த ராக்ஷசக் குலம் முழுவதையும் திக்கற்றதாக்கிவிட்டாய். புகழ்பெற்ற வலிமையும் ஆண்மையும் உடைய உனக்காக நான் வருந்த வேண்டியதில்லை; ஆனால் பெண் இயல்பால் என் மனம் இரக்கத்தில் திரும்புகிறது. நீ நல்வினையையும் தீவினையையும் எடுத்துக்கொண்டு உன் கதியை அடைந்துவிட்டாய்; உன் அழிவால் துயருற்ற என்னைப் பற்றியே நான் வருந்துகிறேன். பத்துத் தலையோனே, நலம் விரும்பும் நண்பர்களின் சொல்லை நீ கேட்கவில்லை; சகோதரர்கள் முழுமையாகச் சொன்ன நலத்தையும் கேட்கவில்லை. விபீஷணன் சொன்ன, காரணமும் பொருளும் கொண்ட, முறையான, நன்மை தரும், கடுமையற்ற, தர்க்கம் நிறைந்த சொல்லை நீ செயல்படுத்தவில்லை. மாரீசனும் கும்பகர்ணனும், என் தந்தையும் சொன்ன சொல்லை வீரத்தால் மதம் கொண்ட நீ செயல்படுத்தவில்லை; அதன் பயனே இத்தகையது.’ இங்கே மண்டோதரியின் கோபமும் தெளிவானது — ‘நாரீசௌர்யம்’ — ‘பெண் திருட்டு’, ‘க்ஷுத்ரம்’ — ‘அற்பமானது’ — என்ற சொற்களால் அவள் ராவணனின் செயலைப் பழிக்கிறாள்; வீரனுக்குத் தகுந்தது போர், வஞ்சகத்தால் பிறன் மனைவியைக் கவர்வது அல்ல. கற்புடையவர்களின் சாபம், நலம் சொல்பவர்களை மதிக்காமை — இவை இரண்டு காரணங்கள். ‘ஸ்த்ரீஸ்வபாவாத்து மே புத்தி: காருண்யே பரிவர்ததே’ — ‘பெண் இயல்பால் என் மனம் இரக்கத்தில் திரும்புகிறது’ — என்பது அவளுடைய தன்னாய்வு — அறிவால் அவள் ராவணனைக் குற்றவாளி என்று அறிகிறாள், இதயத்தாலோ அழுகிறாள். திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதி 6.099.021–024 இல் சுருக்கமாக உள்ளது. ‘கற்புடையவர்களின் கண்ணீர்’ என்ற பழமொழி உலகில் புகழ்பெற்றது — நல்ல பெண்களின் துயரம் வீணாவதில்லை. ராவணனால் விதவைகளாக்கப்பட்ட குலப் பெண்களின் சாபம் இன்று பலித்தது. மண்டோதரியின் ‘அற்பமான பெண் திருட்டு’ என்ற சொல் கூர்மையானது — தேஜஸால் மூன்று உலகங்களையும் வென்றவனுக்குத் திருட்டு வெட்கக்கேடானது. ‘கோழைத்தனத்தை நினைவுகூரவில்லை’ என்று அவள் கணவனின் வீரத்தை ஏற்கிறாள்; ஆனால் அவனுடைய இந்தச் செயல் விதியின் தலைகீழ் மாற்றத்தின் அறிகுறி என்று விளக்குகிறாள். விபீஷணனை ‘அதீதானாகதார்த்தஜ்ஞ:’ — ‘கடந்ததையும் வருவதையும் அறிந்தவன்’ — என்று புகழ்கிறாள் — அவன் தொலைநோக்குடையவனாக இருந்தான். காமமும் கோபமும் தீய பழக்கங்கள்; அவற்றிலிருந்து எழுந்த கேடு குலத்தை வேரோடு அழித்தது. ‘ஸ்வாம் கதிம் கத:’ — ‘தன் கதியை அடைந்தான்’ — என்பது செயல்களுக்கேற்ற கதி. இந்தப் பகுதியில் மண்டோதரி, ராவணன் யாருடைய சொல்லைச் செயல்படுத்தவில்லையோ அந்த நான்கு பேச்சாளர்களை நினைவுகூர்கிறாள் — விபீஷணன், மாரீசன், கும்பகர்ணன், தன் தந்தை மயன். அனைவரும் நலம் சொன்னவர்கள், அனைவரும் அவமதிக்கப்பட்டவர்கள். அவளுடைய சொல் சோகத்தின் நடுவிலும் விவேகம் நிறைந்தது; அவள் அழுவது மட்டுமல்ல, காரணங்களையும் தெளிவுபடுத்துகிறாள். இறுதியில் ‘ஆத்மானமனுசோசாமி’ — ‘என்னைப் பற்றியே வருந்துகிறேன்’ — என்ற ஒப்புதல் — இறந்தவன் தன் கதியை அடைந்தான்; உயிரோடிருக்கும் நானே வருந்தத்தக்கவள்.

‘கரிய மேகம் போன்றவனே, மஞ்சள் பட்டாடை அணிந்தவனே, அழகிய தோள்வளைகள் அணிந்தவனே, உன் உறுப்புகளைப் பரப்பிவிட்டுக் குருதியால் மூடப்பட்டு ஏன் கிடக்கிறாய்? உறங்குபவனைப் போலச் சோகத்தால் வருந்தும் எனக்கு ஏன் மறுமொழி சொல்லவில்லை? மாபெரும் வீரமுடையவனும், திறமை மிக்கவனும், போர்களில் புறமுதுகிடாதவனுமான ஒரு யாதுதானனின் மகள் வயிற்றுப் பேத்தியான எனக்கு ஏன் மறுமொழி சொல்லவில்லை? எழு, எழு; புதிய அவமானம் செய்யப்பட்டிருக்கும்போது ஏன் கிடக்கிறாய்? இன்று சூரியக் கதிர்கள் அச்சமின்றி இலங்கைக்குள் நுழைந்துவிட்டன. சூரிய ஒளியுடைய எந்த இரும்புத் தண்டால் நீ போரில் பகைவர்களைக் கொன்றாயோ, வஜ்ரம் ஏந்தியவனின் வஜ்ரத்தைப் போல எப்போதும் பூஜிக்கப்பட்டதும், போரில் பலரைத் தாக்கியதும், பொன் வலையால் அணிசெய்யப்பட்டதுமான உன் அந்த இரும்புத் தண்டு அம்புகளால் ஆயிரம் துண்டுகளாக வெட்டப்பட்டுச் சிதறிக் கிடக்கிறது. போர்க்கள பூமியை அன்புக்குரியவளைப் போலத் தழுவிக்கொண்டு ஏன் கிடக்கிறாய்? அன்பில்லாதவளிடம் போல என்னிடம் ஏன் பேச விரும்பவில்லை? நீ மரணமடைந்தும், சோகத்தால் வருந்தியும் ஆயிரம் துண்டுகளாகப் பிளக்காத என் இதயத்துக்கு ஐயோ!’ இவ்வாறு கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு, அன்பால் கசிந்த இதயத்தோடு புலம்பிய அவள் அப்போது மயக்கமடைந்தாள். மயக்கத்தால் தாக்கப்பட்டுச் சோர்ந்த அவள், ராவணனின் மார்பில், அந்திச் செவ்வானத்தால் சிவந்த மேகத்தில் சுடர்விடும் ஒளிர்ந்த மின்னலைப் போல விளங்கினாள். அந்நிலையை அடைந்த அவளை, மிகவும் வருந்திய சக்களத்திகள் தூக்கி, தாங்களும் அழுதபடி, மிகவும் அழுதுகொண்டிருந்த அவளைத் தேற்றினர்: ‘தேவி, உலகங்களின் நிலை நிலையற்றது என்பது உனக்குத் தெரியாதா? வாழ்க்கை நிலைகளின் மாறுதலில் அரசர்களின் செல்வங்கள் நிலையற்றவையே.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட அவள் ஓசையோடு கதறி அழுதாள்; கண்ணீரால் மார்பகங்களையும் மிகத் தூய முகத்தையும் நனைத்தாள். இங்கே ‘சூரியக் கதிர்கள் அச்சமின்றி நுழைந்துவிட்டன’ என்பது நுட்பமான கருத்து — ராவணனுக்கு அஞ்சிச் சூரியனும் இலங்கையில் மெதுவாகவே தகித்தான்; இன்று அவன் அச்சமற்றவன். மயங்கிய மண்டோதரி ராவணனின் மார்பில் இருப்பதற்கான உவமை — அந்தியால் சிவந்த கரிய மேகத்தில் மின்னல் — கரியவன் ராவணன், சிவப்பு குருதி, பொன்னிறத்தவள் மண்டோதரி. சக்களத்திகளின் ஆறுதலிலும் உலகின் நிலையாமையே முக்கிய உபதேசம். ‘யாதுதானஸ்ய தௌஹித்ரீம்’ — ‘யாதுதானனின் மகள் வயிற்றுப் பேத்தி’ — மண்டோதரியின் தாய்வழிப் பாட்டன் சுமாலி என்று சிலர் சொல்கிறார்கள்; அச்சுப் பதிப்பில் பெயர் சொல்லப்படவில்லை. தொண்ணூற்றொன்றாவது சுலோகத்தின் பின்னரைப் பகுதியோடு கதை ராமனை நோக்கித் திரும்புகிறது. ‘பர்யவஸ்தாபயாமாஸூ’ என்பது அச்சுப் பதிப்பில் நீண்ட ஊகார முடிவுடைய வடிவம். ‘உத்திஷ்டோத்திஷ்ட’ — ‘எழு, எழு’ — என்ற அழைப்பு சோகத்தின் உச்சம் — இறந்தவனை உயிரோடிருப்பவனைப் போல அழைத்தல். ‘நவே பரிபவே கிருதே’ — பகைவர்களால் அவமானம் செய்யப்பட்டிருக்கும்போதும் நீ ஏன் கிடக்கிறாய்? ராவணன் ஒருபோதும் அவமானத்தைப் பொறுத்ததில்லை. இரும்புத் தண்டின் வருணனை அவனுடைய ஆயுதப் பிரியத்தைக் காட்டுகிறது. ‘ப்ரியாமிவோபஸங்க்ருஹ்ய … ரணமேதினீம்’ — ‘போர்க்கள பூமியை அன்புக்குரியவளைப் போலத் தழுவி’ — என்பது தற்குறிப்பேற்றம் — பூமி அவனுடைய புதிய காதலி, மண்டோதரி அன்பில்லாதவளைப் போலக் கைவிடப்பட்டாள். இதயம் பிளக்கவில்லையே என்பது மீண்டும் தன்னைப் பழித்தல். சக்களத்திகளின் ஆறுதலில் ‘தசாவிபாகபர்யாயே’ — வாழ்க்கையின் நிலைகள் மாறுகின்றன, அரசர்களின் செல்வம் நிலையற்றது. மண்டோதரியின் மயக்கம், சக்களத்திகளின் பணிவிடை, மீண்டும் அழுகை — இதுவே கருணையின் வரிசை. சூரியக் கதிர்கள் அச்சமின்றி நுழைவது ராவணனின் பெருமையின் முடிவைச் சுட்டுகிறது — முன்பு சூரியனும் அவன் ஆணைப்படி மெதுவாகவே தகித்தான். இரும்புத் தண்டு துண்டானது அவனுடைய ஆற்றலின் அழிவுக்கான குறியீடு. மின்னல் உவமை சோக நிலையிலும் மண்டோதரியின் அழகைக் காட்டுகிறது. சக்களத்திகள் பொறாமையை விட்டு மூத்தவளைத் தேற்றுகிறார்கள். ‘ஸ்நேஹோபஸ்கன்னஹ்ருதயா’ — ‘அன்பால் கசிந்த இதயத்தோடு’ — என்ற சொல்லால் அவளுடைய அன்பின் ஆழம் சுட்டப்படுகிறது — எல்லாக் குறைகளையும் அறிந்தும் அவள் கணவனை நேசிக்கிறாள். இதுவே கற்புடையவளின் அடையாளம்.

இதற்கிடையில் ராமன் விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘உன் அண்ணனுக்குச் சடங்கு செய்யப்படட்டும்; பெண்கள் கூட்டம் தேற்றப்படட்டும்.’ பிறகு அறிவாளியான விபீஷணன் அறிவால் ஆராய்ந்து, பணிவான, தர்மமும் பொருளும் கூடிய, நலமான இந்தச் சொல்லை அவனிடம் சொன்னான்: ‘தர்மத்தையும் விரதத்தையும் கைவிட்டவனும், கொடியவனும், இரக்கமற்றவனும், பொய்யனும், பிறன் மனைவியைத் தீண்டியவனுமான ராவணனுக்குச் சடங்கு செய்ய நான் தகுதியற்றவன். அண்ணன் வடிவில் இருக்கும் இவன் என் பகைவன், அனைவருக்கும் தீங்கு செய்வதில் ஈடுபட்டவன். பெரியவன் என்ற மரியாதையால் வணங்கத்தக்கவனாயினும் ராவணன் வழிபாட்டுக்குத் தகுதியற்றவன். ராமா, உலகில் மனிதர்கள் என்னை இரக்கமற்றவன் என்று சொல்வார்கள்; ஆனால் அவனுடைய குறைகளைக் கேட்டபின் அனைவரும் மீண்டும் “நன்றாகச் செய்தான்” என்று சொல்வார்கள்.’ அதைக் கேட்டு மிகவும் மகிழ்ந்த, தர்மத்தைத் தாங்குவோரில் சிறந்தவனும் சொல்வன்மை மிக்கவனுமான ராமன், சொல்லின் பொருளை அறிந்த விபீஷணனிடம் இதைச் சொன்னான்: ‘உனக்கு இனியதையும் நான் செய்ய வேண்டும்; ஏனெனில் உன் ஆற்றலாலேயே நான் வென்றேன். ராக்ஷசேஸ்வரா, ஆனால் தகுந்ததை உனக்கு நான் நிச்சயம் சொல்ல வேண்டும். இந்த இரவில் திரிவோன் அதர்மமும் பொய்யும் உடையவன் என்பது உண்மையே; இருந்தும் தேஜஸ் நிறைந்தவன், வலிமையுடையவன், வீரன்; போர்களில் இந்திரன் முதலான தேவர்களாலும் எப்போதும் தோற்கடிக்கப்படாதவன் என்று கேள்விப்படுகிறோம்; மகாத்மா, வலிமை நிறைந்தவன், உலகங்களை அழவைத்தவன் ராவணன். பகைமைகள் மரணத்தோடு முடிவடைகின்றன; நம் நோக்கம் நிறைவேறிவிட்டது. இவனுக்குச் சடங்கு செய்யப்படட்டும்; இவன் உனக்கு எப்படியோ, எனக்கும் அப்படியே. நீண்ட கைகளுடையவனே, உன்னிடமிருந்து தர்மப்படி முறையான சடங்கை விரைவாகப் பெற இவன் தகுதியுடையவன்; நீ புகழுக்குரியவனாவாய்.’ இங்கே விபீஷணனின் தர்மச் சங்கடம் — அண்ணனுக்குச் சடங்கு செய்ய வேண்டும், ஆனால் அவன் அதர்மி; அவனுக்குச் சடங்கு செய்தால் உலகில் பழிப்பு வரும் என்பது அவனுடைய ஐயம். ஆனால் அவனுடைய உள்நோக்கம் ராமனைப் பின்பற்றுவதே — ராமன் எதை விரும்புகிறானோ அதையே செய்வேன் என்பது. ராமனின் மறுமொழி தர்மத்தின் உயர்ந்த வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — பகைவனின் நற்பண்புகளும் ஏற்கப்பட வேண்டும்; மரணத்தோடு பகைமை முடிகிறது. ‘மமாப்யேஷ யதா தவ’ — ‘இவன் உனக்கு எப்படியோ, எனக்கும் அப்படியே’ — என்ற சொல்லால் ராமன் ராவணனைத் தன் உறவினனாக ஏற்கிறான். இந்தச் சுலோகம் (100–101) நூற்றொன்பதாவது சர்க்கத்திலும் ஓதப்பட்டுள்ளது — வல்கேட் பாடத்தில் மறுகூற்று. இந்தப் பகுதியின் பெரும்பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.099.030–040 உடன் வரிசையாகப் பொருந்துகிறது. விபீஷணனின் சொல்லில் மூன்று காரணங்கள் — ராவணன் தர்மத்தைக் கைவிட்டவன், பிறன் மனைவியைத் தீண்டியவன், அனைவருக்கும் தீங்கு செய்வதில் ஈடுபட்டவன். ‘அண்ணன் வடிவில் இருக்கும் பகைவன்’ என்பது கடுமையான சொல். இருந்தும் ‘பூஜ்யோ(அ)பி குருகௌரவாத்’ — ‘பெரியவன் என்ற மரியாதையால் வணங்கத்தக்கவனாயினும்’ — என்று அவன் மூத்த சகோதரனின் பெருமையை மறுப்பதில்லை. ராமன் முதலில் விபீஷணனின் உதவியை நினைவுகூர்கிறான் — ‘த்வத்ப்ரபாவான்மயா ஜிதம்’ — ‘உன் ஆற்றலாலேயே நான் வென்றேன்’ — அதன் பிறகே உபதேசம் தருகிறான்; இது ராமனின் பண்பாடு. ராவணனின் நற்பண்புகளின் பட்டியல் — தேஜஸ், வலிமை, வீரம், தோற்கடிக்கப்படாமை — ராமனின் பாரபட்சமின்மையைக் காட்டுகிறது. ‘லோகராவண:’ என்பது உலகங்களை அழவைப்பவன் (ராவயதி — அழவைக்கிறான்). ‘யசோபாக்பவிஷ்யஸி’ — ‘நீ புகழுக்குரியவனாவாய்’ — என்பது இறுதியில் தரும் ஊக்கம் — அண்ணனுக்குச் சடங்கு செய்வதால் விபீஷணனின் புகழே பெருகும், பழிப்பு அல்ல. இந்த உரையாடல் ராமாயணத்தின் அறநெறிப் பார்வையின் மையம் — பகைமை மரணத்தோடு முடிகிறது; இறந்தவனுக்குச் சடங்கு செய்வது தர்மம். விபீஷணனின் கேள்வி நியாயமானது; ராமனின் மறுமொழி அதைவிட உயர்ந்தது. ராமன் விபீஷணனுக்கு ஆணையிடுவதில்லை; அன்போடு உணர்த்துகிறான் — முன்பு ‘உனக்கு இனியதையும் நான் செய்ய வேண்டும்’ என்று சொல்லிவிட்டு, பிறகு ‘ஆனால் தகுந்ததை நிச்சயம் சொல்ல வேண்டும்’ என்கிறான் — இதுவே நண்பனின் கடமை — இனியதையும் சொல்ல வேண்டும், நலமானதையும் சொல்ல வேண்டும். ராமன் விபீஷணனின் உலகப் பழிப்பு பற்றிய அச்சத்தை நீக்குகிறான்; தர்மத்தின் நுட்பத்தையும் உணர்த்துகிறான் — இறந்தவனின் குறைகள் அவனோடு போய்விட்டன; எஞ்சியிருப்பது மரியாதை மட்டுமே.

ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, விபீஷணன் விரைந்து கொல்லப்பட்ட அண்ணன் ராவணனுக்குச் சடங்கு செய்யத் தொடங்கினான். அந்த ராக்ஷசேந்திரன் இலங்கை நகருக்குள் நுழைந்து, ராவணனின் அக்னிஹோத்திரத்தை விரைவாக வெளியே கொண்டுவரச் செய்கிறான் — வண்டிகள், மரத்தாலான பொருள்கள், அக்னிகள், யாஜகர்கள், சந்தனக் கட்டைகள், பலவகை விறகுகள், நறுமணமுள்ள அகில், இனிய வாசனைப் பொருள்கள், மணிகள், முத்துகள், பவளங்கள் ஆகியவற்றை. ஒரு முகூர்த்தத்தில் ராக்ஷசர்கள் சூழ அவன் வந்தான்; மால்யவானோடு சேர்ந்து சடங்கைத் தொடங்கினான். பட்டாடை அணிந்த ராக்ஷச அதிபதியான ராவணனைப் பொன்னாலான தெய்வீகப் பல்லக்கில் ஏற்றி, கண்ணீர் நிறைந்த முகங்களோடு அந்தணர்கள் பலவகை வாத்திய ஒலிகளோடும் துதிப்பவர்களோடும் போற்றிய, பலவண்ணக் கொடிகளாலும் மலர்களாலும் அலங்கரிக்கப்பட்ட அந்தப் பல்லக்கை, விபீஷணன் முன்செல்ல அனைவரும் தூக்கிக்கொண்டு, விறகுகளை எடுத்துக்கொண்டு, தெற்கு நோக்கிப் புறப்பட்டனர். அத்வர்யுவால் மூட்டப்பட்டுச் சுடர்விடும் அக்னிகள் மண் பாத்திரங்களில் ஏந்தப்பட்டு அவனுக்கு முன்னே சென்றன. அழுதுகொண்டிருந்த அந்தப்புரப் பெண்கள் அனைவரும் பின்னாலும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் தடுமாறி ஓடியபடி பின்தொடர்ந்தனர். ராவணனைத் தூய இடத்தில் வைத்து, மிகவும் துயருற்ற அவர்கள் சந்தனக் கட்டைகள், பத்மக மரம், வெட்டிவேர், சந்தனம் ஆகியவற்றால் பிரம்ம முறைப்படி சிதையை அமைத்து, ரங்கு மான் தோல் விரிப்பால் மூடினர். பிறகு ராக்ஷசேந்திரனுக்கு ஒப்பற்ற பித்ருமேதத்தைச் செய்தனர் — தென்கிழக்குத் திசையில் வேதியையும், உரிய இடத்தில் அக்னியையும் அமைத்து; தயிர் கலந்த நெய்யால் நிரம்பிய ஸ்ருவத்தைத் தோளிலும், வண்டியைப் பாதங்களிலும், உரலைத் தொடைகளிலும், மரப் பாத்திரங்கள் அனைத்தையும், அரணியையும், மேல் அரணியையும், உலக்கையையும் உரிய இடங்களில் வைத்து, சாஸ்திரத்தில் கண்டபடி, மகரிஷிகள் விதித்த முறைப்படி, வேள்விக்குரிய பசுவைப் பலியிட்டு, நெய்யில் தோய்த்த போர்வையை அரசனின் மேல் பரப்பினர். துயருற்ற மனத்தோடு விபீஷணனுக்குத் துணையாக நின்ற அவர்கள் நறுமணப் பொருள்களாலும், மாலைகளாலும், பலவகை ஆடைகளாலும் ராவணனை அலங்கரித்து, கண்ணீர் நிறைந்த முகங்களோடு பொரியைத் தூவினர். விபீஷணன் முறைப்படி அவனுக்கு அக்னியை இட்டான்; நீராடி, ஈர ஆடையோடு, தர்ப்பை கலந்த, நீரோடு கலந்த எள்ளை முறைப்படி அளித்து, அந்தப் பெண்களை மீண்டும் மீண்டும் தேற்றி, ‘செல்லுங்கள்’ என்று இணக்கமாகச் சொன்னான். அவர்கள் அனைவரும் நகருக்குள் நுழைந்தனர். பெண்கள் நகருக்குள் நுழைந்தபின், ராக்ஷசேந்திரனான விபீஷணன் ராமனின் அருகே வந்து பணிவோடு நின்றான். நூற்றிருபத்திரண்டாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் அமைந்தது — இதனால் பதினைந்தாவது சுலோகத்தில் தொடங்கிய அரைச் சுலோக ஒழுங்கின்மை முடிவுக்கு வருகிறது. ராமனும் படையோடும், சுக்ரீவனோடும், லக்ஷ்மணனோடும் பகைவனைக் கொன்று, விருத்திரனைக் கொன்ற வஜ்ரதாரியான இந்திரனைப் போல மகிழ்ச்சி அடைந்தான். பிறகு பகைவரை அழித்த ராமன் மகேந்திரன் தந்த அம்போடு கூடிய வில்லையும், அந்தப் பெரும் கவசத்தையும் கழற்றிவிட்டு, பகைவனை அடக்கியதால் சினத்தை விட்டு அமைதி நிலையை அடைந்தான். இங்கே ஈமச் சடங்கின் விரிவான வேத வருணனை — அக்னிஹோத்திரம் வளர்த்தவனின் தகனத்தில் வேள்விப் பாத்திரங்களை உடலின் உறுப்புகளில் வைப்பது சிரௌத விதி. ராவணன் அக்னிஹோத்திரம் வளர்த்தவன் என்று நூற்றொன்பதாவது சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்டது; ஆகவே அவனுடைய சடங்கு சிரௌத முறைப்படி செய்யப்பட்டது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் இந்தப் பகுதி சுருக்கமானது (6.099.041–044); பெரும்பகுதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. கடைசி சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் — போரின் முடிவையும், ராமன் சினத்திலிருந்து அமைதிக்கு மாறியதையும் சுட்டுகிறது. தகனத்தின் ஒவ்வொரு செயலும் சாஸ்திரப்படி — அக்னிஹோத்திர அக்னிகளை வெளியே கொண்டுவருதல், யாஜகர்களை அழைத்தல், சந்தனம், அகில், நறுமணப் பொருள்கள், மணிகள், முத்துகள் ஆகியவற்றைச் சேகரித்தல். மால்யவான் ராவணனின் தாய்வழிப் பாட்டன், முதிய அமைச்சர்; அவனுடைய உதவி குலத்தின் மூத்தவர் உடனிருப்பதைச் சுட்டுகிறது. பல்லக்கின் அழகு, வாத்திய ஒலிகள், துதிகள் — அரசனின் இறுதிப் பயணத்தின் பெருமை. தெற்கு நோக்கிச் செல்லுதல் யமனின் திசையை நோக்கி. ‘பித்ருமேத:’ என்பது இறந்தவருக்கான வேள்வி. வேள்விப் பாத்திரங்களை வைப்பது அக்னிஹோத்திரியின் தகன விதியில் சிரௌத சூத்திரங்களில் விதிக்கப்பட்டுள்ளது. நீராடல், ஈர ஆடை, எள்ளும் நீரும் அளித்தல் — இவை ஈமச் சடங்கின் இறுதி விதிகள். விபீஷணனின் பணிவு — சடங்கை முடித்துவிட்டு அவன் ராமனின் அருகே பணிவோடு நிற்கிறான். ராமன் கவசத்தைக் கழற்றுவது போரின் முழு நிறுத்தத்தைச் சுட்டுகிறது. இந்த விரிவான வருணனையின் நோக்கம் — ராவணன் பகைவனாயினும் அக்னிஹோத்திரம் வளர்த்தவன், வேதம் அறிந்தவன், அந்தண வம்சத்தில் பிறந்தவன்; ஆகவே அவனுடைய ஈமச் சடங்கு முழு முறைப்படி செய்யப்பட்டது; பிற போர்களில் பெரும்பாலும் காணப்படுவது போலப் பகைவனின் உடல் அவமதிக்கப்படவில்லை. இது ராமனின் தர்மத்தின் வெற்றி, ஆயுதங்களின் வெற்றி மட்டுமல்ல. விபீஷணனின் சகோதரக் கடமை ராமனின் ஆணையால் நிறைவேறியது. பெண்களைத் தேற்றுதல், நகரப் பிரவேசம், ராமனின் அமைதி — இவற்றால் போரின் கதை முடிகிறது. வண்டி, உரல், உலக்கை, அரணிகள், ஸ்ருவம் — இவை இல்லறத்தானின் வேள்விக் கருவிகள்; அவனுடைய வேள்வி வாழ்க்கை முடிந்ததால் அவை இறந்தவனோடு எரிக்கப்படுகின்றன. எள், தர்ப்பை, நீர் ஆகியவை பிதிருக்களுக்கான தர்ப்பணத்தின் சாதனங்கள். பொரி தூவுதல் சோகத்துக்கும் மரியாதைக்குமான அடையாளம். இந்த வருணனையில் கவிஞர் வேதப் பண்பாட்டின் அறிவை வெளிப்படுத்துகிறார்; ராக்ஷசர்களுக்கும் அதே ஒழுக்கமே என்றும் சுட்டுகிறார்.

ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಸ್ತ್ರೀಯರ ನಡುವೆ ಹಿರಿಯಳೂ ಪ್ರಿಯಳೂ ಆದ ಪತ್ನಿ ದೀನಳಾಗಿ ಪತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದಳು. ಅಚಿಂತ್ಯಕರ್ಮನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದ ಪತಿ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಕಂಡು ಮಂಡೋದರಿ ಅಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದಳು: ‘ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಹೇ ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನೇ, ನೀನು ಕುಪಿತನಾದಾಗ ನಿನ್ನ ಎದುರು ನಿಲ್ಲಲು ಇಂದ್ರನೂ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದನು. ಮಹಾ ಋಷಿಗಳೂ ಯಶಸ್ವಿಗಳಾದ ಗಂಧರ್ವರೂ ಚಾರಣರೂ ನಿನ್ನ ಭೀತಿಯಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಅಂತಹ ನೀನು ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತೆ; ಹೇ ರಾಜ, ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಇದೇನು? ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೂ ವೀರ್ಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದ್ದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಕೊಂದನು? ಮನುಷ್ಯರ ಎಟುಕಿಗೆ ಮೀರಿದ ಕಡೆ ಸಂಚರಿಸುವ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ ನಿನಗೆ ರಾಮನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿನಾಶ ಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ. ಸೈನ್ಯದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯಿಂದಲೂ ಸುಸಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ಅವನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಿದ ಈ ಕಾರ್ಯವು ರಾಮನದು ಎಂದು ನಾನು ನಂಬುವುದಿಲ್ಲ. ಅಥವಾ ರಾಮನ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಸ್ವತಃ ಕೃತಾಂತನೇ ಊಹಿಸಲಾಗದ ಮಾಯೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ಅಥವಾ ಇಂದ್ರನಿಂದ ನೀನು ಸೋತೆಯೋ? ಆದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುವಂತಹ ಶಕ್ತಿ ಇಂದ್ರನಿಗೆಲ್ಲಿದೆ?’ ಮಂಡೋದರಿಯ ವಿಲಾಪವು ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ನಡುಗಿಸಿದವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದನು? ಅವಳು ಒಂದೊಂದೇ ಸಾಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ, ಇಂದ್ರನಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾವುದೋ ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿಯೇ ಇಲ್ಲಿ ಕಾರಣ ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಿರ್ಣಯ. ಮುಂದಿನ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಅವನನ್ನು ವಿಷ್ಣುವೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕಾಮರೂಪಿಣಃ’ (ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಯಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ರೂಪ ಧರಿಸುವವನು ಮನುಷ್ಯರ ಕಣ್ಣಿಗೇ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವರಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದಾನು? ‘ವನಗೋಚರಃ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುವವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ವನವಾಸಿಯ ಸಾಧಾರಣ ವೇಷ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು ಅವನ ಅಸಾಧಾರಣ ಕಾರ್ಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ‘ವಾಸವಃ ಸ್ವಯಮ್ ಆಗತಃ’ (ಇಂದ್ರನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದನು) ಎಂದು ಓದುತ್ತದೆ, ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಕೃತಾಂತಃ ಸ್ವಯಮಾಗತಃ’ (ಕೃತಾಂತನೇ ಸ್ವತಃ ಬಂದನು). ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ಅವಳ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಅವಳು ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣವನ್ನು ವಿಚಾರಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಮಂಡೋದರಿ ಮಯದಾನವನ ಮಗಳು, ರಾವಣನ ಪಟ್ಟದರಸಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತಾಯಿ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇತರ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾಮೂಹಿಕವಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದ್ದರು; ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿಯ ಏಕಾಂಗಿ ವಿಲಾಪ, ಅದು ದೀರ್ಘವೂ ಗಂಭೀರವೂ ವಿಚಾರಪೂರ್ಣವೂ ಆಗಿದೆ. ಅವಳ ಮೊದಲ ಭಾವ ನಾಚಿಕೆ — ‘ನ ವ್ಯಪತ್ರಪಸೇ’ (ನಾಚಿಕೆಯಾಗುವುದಿಲ್ಲವೇ) ಎಂದು ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ಬದುಕಿರುವವನನ್ನು ಕೇಳುವಂತೆ ಕೇಳುತ್ತಾಳೆ. ಇದು ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ರೀತಿ — ಸತ್ತ ಪ್ರಿಯನನ್ನೂ ಬದುಕಿರುವವನಂತೆ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮ — ಇಂದ್ರನ ಭಯ, ಋಷಿ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರ ಪಲಾಯನ — ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಈಗಿನ ಪತನದೊಡನೆ ಇರುವ ವಿರೋಧ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಾನುಷಮಾತ್ರೇಣ’ (ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿನ ‘ಮಾತ್ರ’ ಶಬ್ದವು ತಿರಸ್ಕಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವಳೇ ಬೇಗನೆ ಆ ವಿಚಾರವನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸರ್ವತಃ ಸಮುಪೇತಸ್ಯ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಬಲಗಳಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದವನ. ಒಂಬತ್ತು ಮತ್ತು ಹತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವಳು ಎರಡು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಕೃತಾಂತನೋ ಇಂದ್ರನೋ; ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿ ಸಾಲದು ಎಂದು ಅವಳೇ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಹೀಗೆ ಇದು ಕೃತಾಂತನದೋ ಪರಮಾತ್ಮನದೋ ಕಾರ್ಯವೇ ಎಂಬ ಅವಳ ನಿರ್ಣಯಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಏಳು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಕಥೆಯ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಈ ಸರ್ಗವು ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಭಾಗ. ಯುದ್ಧದ ವಿಜಯಾನಂದದ ನಂತರ ಕವಿಯು ಸೋತ ಪಕ್ಷದ ದುಃಖವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿಯುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವೂ ಯಾರಿಗೋ ವಿನಾಶವೇ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು ವಿಸ್ಮಯದವು, ನಂತರದವು ಜ್ಞಾನದವು, ಕೊನೆಯವು ಶೋಕದವು.

‘ಮಹಾಬಲನೂ ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ಮಹೌಜಸ್ಸುಳ್ಳವನೂ ದೇವಶತ್ರುವೂ ಆದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದವನು ನಿಸ್ಸಂದೇಹವಾಗಿ ಮಹಾಯೋಗಿಯಾದ ಸನಾತನ ಪರಮಾತ್ಮನೇ. ಆದಿ-ಮಧ್ಯ-ಅಂತ್ಯಗಳಿಲ್ಲದ, ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದ, ತಮಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತನಾದ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವ, ಶಂಖ-ಚಕ್ರ-ಗದಾಧಾರಿಯಾದ, ಶ್ರೀವತ್ಸವನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದ, ನಿತ್ಯಶ್ರೀಯುಳ್ಳ, ಅಜೇಯನಾದ, ಶಾಶ್ವತನಾದ, ಧ್ರುವನಾದ, ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವಿಷ್ಣುವು ಮನುಷ್ಯರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿ, ವಾನರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನಾದ ಆ ಶ್ರೀಮಂತನು ಲೋಕಗಳ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ರಾಕ್ಷಸಪರಿವಾರದೊಡನಿದ್ದ, ಭಯಂಕರನಾದ, ದೇವಶತ್ರುವಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಂದನು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ ರಾಮನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ದಶರಥಪುತ್ರನಲ್ಲ, ಪರಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಷ್ಣು. ‘ಸ ರಾಕ್ಷಸಪರೀವಾರಂ ದೇವಶತ್ರುಂ ಭಯಾವಹಮ್’ (ರಾಕ್ಷಸಪರಿವಾರದೊಡನಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ದೇವಶತ್ರುವನ್ನು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕವು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ಲೋಕಸಂಖ್ಯೆ 14ರ ನಂತರ, 15ಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲು ಇದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ, ಅದರ ಅರ್ಥವು ಹಿಂದಿನದರೊಡನೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ್ದರೂ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು 11–14ನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಈ ಅರ್ಧವೂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಹೇ ನಾಥ, ಹಿಂದೆ ನೀನು ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದೆ; ಆ ವೈರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಿವೆಯೋ ಎಂಬಂತೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳಿಂದಲೇ ನೀನು ಈಗ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟೆ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ನಿನ್ನ ತಮ್ಮ ಖರನು ಹತನಾದಾಗಲೇ ರಾಮನು ಮನುಷ್ಯನಲ್ಲ ಎಂದು ತಿಳಿಯಿತು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಲಂಕಾನಗರಿಯನ್ನು ಹನುಮಂತನು ತನ್ನ ವೀರ್ಯದಿಂದ ಪ್ರವೇಶಿಸಿದಾಗಲೇ ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು.’ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ವೈರದ ಕಲ್ಪನೆ ಸುಂದರ — ಹಿಂದೆ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿದ್ದ ರಾವಣನು ಆಮೇಲೆ ಕಾಮವಶನಾಗಿ ಅವುಗಳಿಂದಲೇ ಸೋತನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನೀತಿಯೂ ಇದೆ — ಜಿತೇಂದ್ರಿಯನೇ ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಿಯವಶನು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ಖರವಧೆ, ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ — ಇವು ಮುನ್ಸೂಚನೆಗಳಾಗಿದ್ದವು, ಅವನ್ನು ರಾವಣನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ (11–15.1) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅದು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದ ಭಕ್ತಿಪ್ರಧಾನ ಅಂಶ. ‘ಶ್ರೀವತ್ಸವಕ್ಷಾಃ’ (ಶ್ರೀವತ್ಸವನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು), ‘ಶಂಖಚಕ್ರಗದಾಧರಃ’ — ಇವು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ವಾನರತ್ವಮುಪಾಗತೈಃ ದೇವೈಃ’ (ವಾನರತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ದೇವತೆಗಳು) — ಬಾಲಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು ವಾನರರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು ಎಂಬ ಕಥೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮಾಯಣದ ಭಕ್ತಿಪರಂಪರೆಯ ದೃಷ್ಟಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರುವಿನ ಪತ್ನಿಯೂ ರಾಮನನ್ನು ಪರಮೇಶ್ವರನೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ. ‘ಮಹತಃ ಪರಮಃ ಮಹಾನ್’ (ಮಹತ್ತಿಗಿಂತಲೂ ಮಹತ್ತಾದವನು), ‘ತಮಸಃ ಪರಮಃ’ (ತಮಸ್ಸಿಗೆ ಅತೀತನು) — ಇವು ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ಭಾಷೆ; ‘ಆದಿತ್ಯವರ್ಣಂ ತಮಸಃ ಪರಸ್ತಾತ್’ (ಸೂರ್ಯವರ್ಣನಾದ, ಕತ್ತಲೆಯಾಚೆಗಿರುವವನು) ಎಂಬ ಶ್ರುತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಧಾತಾ’ ಎಂದರೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧರಿಸುವವನು. ‘ಅಜಯ್ಯಃ’ ಎಂದರೆ ಯಾರಿಂದಲೂ ಗೆಲ್ಲಲಾಗದವನು — ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಸೋಲು ನಾಚಿಕೆಗೇಡಲ್ಲ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯೂ ಇದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಜ್ಞಾನವು ಅವಳ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಮತ್ತು ವಿವೇಕದ ಫಲ. ಮತ್ತು ‘ಇಂದ್ರಿಯಾಣಿ ಪುರಾ ಜಿತ್ವಾ’ (ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಸ್ಮರಣೆ ಇದೆ — ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿ ಅವನು ವರಗಳನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದುದು ಕಾಮದಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ಖರವಧೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ — ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೊಂದನು; ಆಗಲೇ ಅವನ ಅತಿಮಾನುಷತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನ ಲಂಕಾಪ್ರವೇಶ, ಅಶೋಕವನದ ಧ್ವಂಸ, ಲಂಕಾದಹನ — ಇವೂ ಸೂಚಕಗಳಾಗಿದ್ದವು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ವಯಂ ವ್ಯಥಿತಾಃ’ (ನಾವು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡೆವು) ಎಂಬ ಬಹುವಚನವು ಇಡೀ ಅಂತಃಪುರದ ಭಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದಿವ್ಯತೆ ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದಲೇ ಉದ್ಘೋಷಿತವಾಗಿದೆ; ಇದು ಸ್ವಪಕ್ಷದ ಸ್ತುತಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಮಾಣಯುತ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನೂ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಬಂದು ರಾಮನನ್ನು ‘ನಾರಾಯಣ’ ಎಂದು ಸ್ತುತಿಸುವನು; ಅದರ ಮುನ್ಸೂಚನೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಬಾಯಿಂದ. ಅವಳ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಭಕ್ತರು ಸ್ತೋತ್ರದಂತೆ ಪಠಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ರಾಘವನೊಡನೆ ವಿರೋಧ ಬೇಡ ಎಂದು ನಾನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲ ಇದೀಗ ಬಂದಿದೆ. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ, ಐಶ್ವರ್ಯದ, ದೇಹದ ಮತ್ತು ಸ್ವಜನರ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಯಸಿದೆ. ಹೇ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ, ಅರುಂಧತಿಗಿಂತಲೂ ರೋಹಿಣಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟಳಾದ, ಮಾನ್ಯಳಾದ, ಭೂಮಿಗೂ ಭೂಮಿಯಾದ, ಶ್ರೀಗೂ ಶ್ರೀಯಾದ, ಪತಿವತ್ಸಲೆಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ನೀನು ಅನುಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಸರ್ವಾಂಗಸುಂದರಿಯಾದ, ಶುಭಳಾದ, ದೀನಳಾದ ಅವಳನ್ನು ನಿರ್ಜನ ಅರಣ್ಯದಿಂದ ಮೋಸದಿಂದ ತಂದು ನೀನು ನಿನಗೇ ಕಳಂಕ ತಂದುಕೊಂಡೆ. ಮೈಥಿಲಿಯ ಸಂಗಮದ ಬಯಕೆಯನ್ನು ಈಡೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೊದಲೇ ನೀನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಆ ಪತಿವ್ರತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಸುಟ್ಟುಹೋದೆ. ಆ ತೆಳುನಡುವಿನವಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದಾಗಲೇ ನೀನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ, ಅದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿನಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದುದು. ಹೇ ಸ್ವಾಮಿ, ಕಾಲ ಬಂದಾಗ ಪಾಪಕರ್ಮದ ಫಲವನ್ನು ಕರ್ತೃವು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ. ಶುಭವನ್ನು ಮಾಡುವವನು ಶುಭವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪ ಮಾಡುವವನು ಪಾಪವನ್ನು ಉಣ್ಣುತ್ತಾನೆ; ವಿಭೀಷಣನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆದನು, ನೀನು ಇಂತಹ ಪಾಪವನ್ನು ಪಡೆದೆ. ರೂಪದಲ್ಲಿ ಅವಳಿಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಾದ ಇತರ ಸುಂದರಿಯರು ನಿನಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದರೆ ಅನಂಗನ (ಮನ್ಮಥನ) ವಶನಾದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅದನ್ನು ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಕುಲದಲ್ಲಾಗಲಿ, ರೂಪದಲ್ಲಾಗಲಿ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯದಲ್ಲಾಗಲಿ ಮೈಥಿಲಿ ನನಗಿಂತ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ, ಸಮಾನಳೂ ಅಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಿಗೂ ಎಂದೂ ಮೃತ್ಯು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಬರುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಈ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಮೈಥಿಲಿಯೇ ಕಾರಣ. ಸೀತೆಯ ನಿಮಿತ್ತದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ನೀನು ದೂರದಿಂದ ತಂದುಕೊಂಡೆ; ಮೈಥಿಲಿಯಾದರೋ ಶೋಕರಹಿತಳಾಗಿ ರಾಮನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸುವಳು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಸೀತೆ ನನಗಿಂತಲೂ ಮಿಗಿಲಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಾಭಿಮಾನವೂ ಪತಿಯ ಮೋಹದ ನಿಂದೆಯೂ ಇವೆ. ‘ಕರ್ತೃವು ಫಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಭೂಮಿಗೂ ಭೂಮಿ, ಶ್ರೀಗೂ ಶ್ರೀ’ ಎಂಬುದು ಸೀತೆಯ ಅತಿಶಯ ವರ್ಣನೆ — ಅವಳು ಭೂಮಿಗೂ ಆಧಾರಭೂತಳು, ಲಕ್ಷ್ಮಿಗೂ ಲಕ್ಷ್ಮಿ. ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಾಃ ಶ್ರೀಂ’ ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಿಯಃ ಶ್ರೀಂ’). ‘ವ್ಯುಷ್ಟಿಃ’ ಎಂದರೆ ಫಲ. 27ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ (‘ಸಂತ್ಯನ್ಯಾಃ ಪ್ರಮದಾಃ…’ — ಇತರ ಸುಂದರಿಯರು ಇದ್ದಾರೆ…) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಇಪ್ಪತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದೇ ಪಾದ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ‘ಮೋಹಾನ್ನ ಬುದ್ಧ್ಯಸೇ’ (ಮೋಹದಿಂದ ಅರಿಯಲಿಲ್ಲ). ರಾವಣನ ಮೃತ್ಯು ‘ಸಲಕ್ಷಣ’ — ಅದರ ಕಾರಣ ಸ್ಪಷ್ಟ, ಸೀತೆಯೇ. ಪತಿವ್ರತೆಯ ತಪಸ್ಸಿನ ಶಕ್ತಿ ಈ ಕಾಂಡದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ; ಮುಂದೆ ಅಗ್ನಿಪರೀಕ್ಷೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಅದೇ ಶಕ್ತಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುವುದು. ವಿಭೀಷಣ ಮತ್ತು ರಾವಣರ ಹೋಲಿಕೆ ಕರ್ಮಫಲದ ಉದಾಹರಣೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಆಕ್ಷೇಪ ಕೇವಲ ನೈತಿಕವಲ್ಲ, ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವೂ ಹೌದು — ಐಶ್ವರ್ಯ, ದೇಹ, ಸ್ವಜನರ ವಿನಾಶ ಸೀತಾಪಹರಣದ ಫಲ. ಅರುಂಧತಿ ವಸಿಷ್ಠರ ಪತ್ನಿ, ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ; ಇಬ್ಬರೂ ಪಾತಿವ್ರತ್ಯದ ಆದರ್ಶಗಳು. ಸೀತೆ ಅವರಿಬ್ಬರಿಗಿಂತಲೂ ವಿಶಿಷ್ಟಳು ಎಂದು ಮಂಡೋದರಿ ತಾನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಶತ್ರುಪಕ್ಷದ ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೂ ಸೀತೆಯ ಮಹಿಮೆ ತಿಳಿಯದ್ದಲ್ಲ. ‘ಛದ್ಮನಾ’ (ಮೋಸದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾರೀಚನ ಮೃಗರೂಪವೂ ರಾವಣನ ಸಂನ್ಯಾಸಿವೇಷವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ತದೈವ ಯನ್ನ ದಗ್ಧಃ’ (ಆಗಲೇ ಸುಟ್ಟುಹೋಗಲಿಲ್ಲವೆಂದರೆ) ಎಂಬ ತರ್ಕ — ಪತಿವ್ರತೆಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಧರ್ಷಕನು ಸುಟ್ಟುಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು; ಆದರೆ ದೇವತೆಗಳು ರಾವಣನಿಗೆ ಹೆದರುತ್ತಿದ್ದರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಫಲ ತಕ್ಷಣ ಆಗಲಿಲ್ಲ, ಕಾಲಾಂತರದಲ್ಲಿ ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಆಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಕರ್ಮಫಲದ ಕಾಲ ಮಹತ್ತ್ವದ್ದು — ‘ಪರ್ಯಾಗತೇ ಕಾಲೇ’ (ಕಾಲ ಬಂದಾಗ). ‘ಅನಂಗವಶಮ್ ಆಪನ್ನಃ’ (ಮನ್ಮಥನ ವಶನಾದ) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕಾಮದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನ ಸೌಂದರ್ಯ, ಕುಲ, ದಾಕ್ಷಿಣ್ಯಗಳನ್ನು ಸೀತೆಯದಕ್ಕೆ ಸಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ; ಅವಳ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸ್ವಲ್ಪ ಅಸೂಯೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದು ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಅಂಶ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಮೈಥಿಲಿ ಶೋಕರಹಿತಳಾಗಿ ವಿಹರಿಸುವಳು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ತನ್ನ ದುಃಖ ಮತ್ತು ಸೀತೆಯ ಸುಖದ ವಿರೋಧವಿದೆ. ಹೀಗೆ ಮಂಡೋದರಿ ಮೂರು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾಳೆ — ಧರ್ಮದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಪತಿವ್ರತೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು ಪಾಪ), ನೀತಿದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಹಿತವಚನದ ಅನಾದರ), ವ್ಯಾವಹಾರಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ (ಇತರ ಸುಂದರಿಯರಿದ್ದಾರೆ, ಸೀತೆ ಅಗತ್ಯವಿರಲಿಲ್ಲ). ಅವಳ ತರ್ಕ ಪೂರ್ಣ, ಆದರೆ ಇಂದು ವ್ಯರ್ಥ — ಏಕೆಂದರೆ ಕೇಳುವವನು ಸತ್ತಿದ್ದಾನೆ.

‘ಅಲ್ಪಪುಣ್ಯಳಾದ ನಾನಾದರೋ ಘೋರ ಶೋಕಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದೇನೆ. ಕೈಲಾಸದಲ್ಲಿ, ಮಂದರದಲ್ಲಿ, ಮೇರುವಿನಲ್ಲಿ, ಚೈತ್ರರಥವನದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ದೇವೋದ್ಯಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿನ್ನೊಡನೆ ವಿಹರಿಸಿ, ತಕ್ಕ ವಿಮಾನದಲ್ಲಿ ಅತುಲ ವೈಭವದಿಂದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಮಾಲೆ-ವಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ ವಿವಿಧ ದೇಶಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಾನು, ಹೇ ವೀರ, ನಿನ್ನ ವಧೆಯಿಂದ ಕಾಮಭೋಗಗಳಿಂದ ಭ್ರಷ್ಟಳಾದೆ. ಅದೇ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ; ರಾಜರ ಚಂಚಲವಾದ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಹಾ ರಾಜ, ಸುಂದರ ಹುಬ್ಬುಗಳುಳ್ಳ, ನಯವಾದ ಚರ್ಮದ, ಎತ್ತರವಾದ ಮೂಗಿನ, ಕಾಂತಿ-ಶೋಭೆ-ದ್ಯುತಿಗಳಲ್ಲಿ ಚಂದ್ರ-ಕಮಲ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಕಿರೀಟದ ಶಿಖರಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ತಾಮ್ರವರ್ಣದ ತುಟಿಗಳುಳ್ಳ, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ, ಪಾನಗೃಹಗಳಲ್ಲಿ ಮದದಿಂದ ಚಂಚಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಬಗೆಬಗೆಯ ಮಾಲೆಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿದ, ಮನೋಹರವಾದ, ಸುಂದರ ಮಂದಹಾಸದ ಮಾತುಗಳುಳ್ಳ, ಶುಭವಾದ ನಿನ್ನ ಆ ಮುಖ — ಅದೇ ಇಂದು ರಾಮನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ರಕ್ತಸ್ರಾವದಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿ, ಮೇದಸ್ಸು-ಮಿದುಳು ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿ, ರಥಗಳ ಧೂಳಿನಿಂದ ಒರಟಾಗಿ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಾ, ವೈಧವ್ಯವನ್ನು ಕೊಡುವ ಕೊನೆಯ ದಶೆ ನನಗೆ ಬಂದಿದೆ; ಮಂದಮತಿಯಾದ ನಾನು ಅದನ್ನು ಎಂದೂ ಊಹಿಸಿರಲಿಲ್ಲ. “ದಾನವರಾಜ ಮಯನು ನನ್ನ ತಂದೆ, ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ನನ್ನ ಪತಿ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ನನ್ನ ಮಗ” ಎಂದು ನಾನು ಬಹಳ ಗರ್ವಪಡುತ್ತಿದ್ದೆ. “ದರ್ಪಿಷ್ಠ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮಥಿಸುವ, ಕ್ರೂರರಾದ, ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನನ್ನ ರಕ್ಷಕರು ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವರು” ಎಂಬುದು ನನ್ನ ದೃಢವಾದ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ನಿಮಗೆ ಊಹಿಸಿಯೂ ಇರದ ಈ ಭಯವು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹೇಗೆ ಬಂದಿತು? ನುಣುಪಾದ ಇಂದ್ರನೀಲಮಣಿಯಂತೆ ನೀಲವಾದ, ಎತ್ತರವಾದ ಪರ್ವತದಂತಿರುವ, ಕೇಯೂರ-ಅಂಗದ-ವೈಡೂರ್ಯ-ಮುತ್ತಿನಹಾರ-ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಉಜ್ವಲವಾದ, ವಿಹಾರಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಂತವಾದ, ಯುದ್ಧಭೂಮಿಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ, ಆಭರಣಗಳ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಮಿಂಚುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಆ ದೇಹ — ಅದೇ ಇಂದು ಅನೇಕ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋಗಿ, ಮತ್ತೆ ಸ್ಪರ್ಶಿಸಲು ದುರ್ಲಭವಾಗಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಮುಳ್ಳುಹಂದಿಯು ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಕೂಡಿರುವಂತೆ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಚುಚ್ಚಿಕೊಂಡ, ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನರಬಂಧನಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತವರ್ಣದ, ಕಪ್ಪಾದ ನಿನ್ನ ದೇಹವು ವಜ್ರಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದೆ. ಹಾ, ಇದು ಕನಸೋ ನಿಜವೋ? ನೀನು ರಾಮನಿಂದ ಹೇಗೆ ಹತನಾದೆ? ನೀನು ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಾಗಿದ್ದೆ, ಹೇಗೆ ಮೃತ್ಯುವಿನ ವಶನಾದೆ?’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ಮೃತಿ ಸುಖ ಮತ್ತು ದುಃಖಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಚಂದ್ರ-ಕಮಲ-ಸೂರ್ಯರಿಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದ್ದ ಮುಖ ಇಂದು ರಕ್ತದಿಂದಲೂ ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಮಲಿನವಾಗಿದೆ; ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ‘ಶ್ವಾವಿಧಃ ಶಲಲೈಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ (ಮುಳ್ಳುಗಳುಳ್ಳ ಪ್ರಾಣಿ) ಮುಳ್ಳುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನ ದೇಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ, ಪತಿ, ಮಗ — ಇವರ ಗೌರವದಿಂದ ಅವಳು ಹಿಂದೆ ನಿರ್ಭಯಳಾಗಿದ್ದಳು; ಈಗ ಎಲ್ಲವೂ ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಧಿಗ್ರಾಜ್ಞಾಂ ಚಂಚಲಾಂ ಶ್ರಿಯಮ್’ (ರಾಜರ ಚಂಚಲ ಸಂಪತ್ತಿಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ) ಎಂಬುದು ವೈರಾಗ್ಯದ ಸ್ವರ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; 31–33 ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.099.018–020 ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತವೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸ್ವಂತ ಶೋಕ ಪ್ರಧಾನ. ಕೈಲಾಸ, ಮಂದರ, ಮೇರು, ಚೈತ್ರರಥ — ಇವು ದೇವತೆಗಳ ವಿಹಾರಸ್ಥಾನಗಳು; ರಾವಣನು ಅವನ್ನೂ ಗೆದ್ದು ಅಲ್ಲಿ ವಿಹರಿಸಿದ್ದನು. ‘ಸೈವಾನ್ಯೇವಾಸ್ಮಿ ಸಂವೃತ್ತಾ’ (ಅದೇ ನಾನು ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತಾಗಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಪರಿವರ್ತನೆಯ ತೀವ್ರತೆ ಇದೆ — ಅದೇ ನಾನು, ಆದರೆ ಬೇರೊಬ್ಬಳಂತೆ. ಮುಖದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಸೌಂದರ್ಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವನ್ನೂ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ — ಹುಬ್ಬುಗಳು, ಚರ್ಮ, ಮೂಗು, ತುಟಿಗಳು, ಕುಂಡಲಗಳು, ಕಿರೀಟ; ಆಮೇಲೆ ಅದರದೇ ವಿನಾಶ — ರಕ್ತ, ಮೇದಸ್ಸು, ಮಿದುಳು, ಧೂಳು. ಈ ‘ಅದೇ … ಇಂದು’ ಎಂಬ ರಚನಾವಿಶೇಷವು ಎರಡು ಬಾರಿ (37, 44) ಪ್ರಯುಕ್ತವಾಗಿದೆ. ತಂದೆ ಮಯ, ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಪತಿ ರಾವಣ — ಈ ಮೂವರ ಬಲದಿಂದ ಅವಳು ‘ಅಕುತಶ್ಚಿದ್ಭಯಾ’ (ಎಲ್ಲಿಂದಲೂ ಭಯವಿಲ್ಲದವಳು) ಆಗಿದ್ದಳು; ಆ ಗರ್ವ ಇಂದು ನಾಶವಾಗಿದೆ. ‘ಹಾ ಸ್ವಪ್ನಃ ಸತ್ಯಮೇವೇದಮ್’ (ಇದು ಕನಸೋ ನಿಜವೋ) ಎಂಬ ಸಂಶಯ — ದುಃಖದ ಅತಿಶಯದಿಂದ ಅವಳು ವಾಸ್ತವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರಳು. ‘ಮೃತ್ಯೋರಪಿ ಮೃತ್ಯುಃ’ (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯು) ಎಂಬುದು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗದ ಭಾಷೆ ಅಲಂಕಾರಪ್ರಚುರ — ಉಪಮೆಗಳು (ಮಿಂಚುಗಳೊಡನೆ ಮೋಡ, ವಜ್ರಹತ ಪರ್ವತ, ಮುಳ್ಳುಗಳೊಡನೆ ಮುಳ್ಳುಹಂದಿ), ವಿರೋಧಗಳು (ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ಮೃತ್ಯುವಾದವನು ಮೃತ್ಯುವಶನಾದನು), ಸ್ಮರಣೆ. ಎಲ್ಲ ಅಲಂಕಾರಗಳೂ ಕರುಣರಸದ ಪೋಷಕಗಳು. ಮಂಡೋದರಿಯ ಆತ್ಮಗೌರವದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಅವಳ ಈಗಿನ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ಎದ್ದುಕಾಣಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪಶ್ಚಿಮಾ ದಶಾ’ ಎಂದರೆ ಕೊನೆಯ ಅವಸ್ಥೆ — ವೈಧವ್ಯ. ಹಿಂದೆ ಅವಳು ಈ ದಶೆಯನ್ನು ಎಂದೂ ಕಲ್ಪಿಸಿರಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ತನ್ನ ರಕ್ಷಕರು ಅಜೇಯರು ಎಂಬುದು ಅವಳ ನಂಬಿಕೆಯಾಗಿತ್ತು. ಆ ನಂಬಿಕೆಯ ಭಂಗವೇ ಅವಳ ಶೋಕದ ಮೂಲ; ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಭಯ ಎಂಬ ಅಸಂಭಾವ್ಯವು ಸಂಭವಿಸಿತು.

‘ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದವನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಉದ್ವೇಗವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದವನು, ಮಹಾನುಭಾವನು, ಲೋಕಪಾಲರನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಶಂಕರನನ್ನೇ (ಕೈಲಾಸದೊಡನೆ) ಅಲುಗಾಡಿಸಿದವನು, ದರ್ಪಿಷ್ಠರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದವನು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದವನು, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳಿಸಿದವನು, ಸಾಧುಜೀವಿಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದವನು, ಶತ್ರುಗಳ ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ದರ್ಪದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದವನು, ತನ್ನ ಸಮೂಹವನ್ನೂ ಸೇವಕರನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಿದವನು, ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳನ್ನು ಕೊಂದವನು, ಸಾವಿರಾರು ದಾನವೇಂದ್ರರನ್ನೂ ಯಕ್ಷರನ್ನೂ ಕೊಂದವನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿವಾತಕವಚರನ್ನು ನಿಗ್ರಹಿಸಿದವನು, ಅನೇಕ ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದವನು, ಸ್ವಜನರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದವನು, ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದವನು, ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ದೇವ-ಅಸುರ-ಮನುಷ್ಯ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದವನು, ಶತ್ರುಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ಶೋಕವನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು, ಸ್ವಜನರ ನಾಯಕನು, ಲಂಕಾದ್ವೀಪದ ರಕ್ಷಕನು, ಭೀಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವನು, ನಮಗೆ ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು, ರಥಿಕರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು — ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಪತಿಯು ರಾಮನಿಂದ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಪ್ರಿಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ನಾನು ಈ ದೇಹವನ್ನು ಧರಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದೇನೆ ಎಂದರೆ ನಾನು ಎಷ್ಟು ಕಠಿಣಹೃದಯಳು! ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಇಂದು ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನನ್ನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದಾಗ ನಾನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಆಘಾತಕ್ಕೊಳಗಾದೆ; ಇಂದು ನೀನು ಬೀಳಲು ನಾನೂ ಉರುಳಿಬಿದ್ದೆ. ಬಂಧುಜನರಿಲ್ಲದ, ರಕ್ಷಕನಾದ ನೀನಿಲ್ಲದ, ಕಾಮಭೋಗಗಳಿಲ್ಲದ ನಾನು ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಶೋಕಿಸುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ರಾಜ, ನೀನು ಇಂದು ಅತಿದುರ್ಗಮವಾದ ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದಿರುವೆ; ದುಃಖಾರ್ತಳಾದ ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗು, ನೀನಿಲ್ಲದೆ ನಾನು ಬದುಕುವುದಿಲ್ಲ. ದೀನಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇಲ್ಲಿಂದ ಏಕೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುವೆ? ದೀನಳಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಮಂದಭಾಗ್ಯಳಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುವುದಿಲ್ಲ? ಹೇ ಪ್ರಭು, ಮುಸುಕಿಲ್ಲದೆ ನಗರದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲೇ ಬಂದ ನನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ನಿನಗೆ ಕೋಪ ಬರುವುದಿಲ್ಲವೇ?’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣಗಳಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೂ ದೋಷಗಳೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ರಕ್ಷಕ, ದಾತ, ವೀರ; ಆದರೆ ಸಾಧುಗಳನ್ನು ಹಿಂಸಿಸಿದವನು, ಯಜ್ಞಗಳನ್ನು ಹಾಳುಮಾಡಿದವನು, ಧರ್ಮವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನು, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದವನು. ಮಂಡೋದರಿ ಪತಿಯನ್ನು ನಿಷ್ಪಕ್ಷವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಕೇವಲ ಹೊಗಳುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ಷೇಪ್ತಾರಂ ಶಂಕರಸ್ಯ’ (ಶಂಕರನನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸಿದವನು) ಎಂಬುದರಿಂದ ಕೈಲಾಸವನ್ನು ಎತ್ತಿದುದು ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸ್ಥಿರಾಸ್ಮಿ’ (ನಾನು ಕಠಿಣಳು) ಎಂಬುದು ಆತ್ಮನಿಂದೆ — ಇಂತಹ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡೂ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕಠಿಣಹೃದಯಳು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಸ್ಮರಣೆ ದುಃಖದ ಮೇಲೆ ದುಃಖ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಸುಕಿಲ್ಲದೆ ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬಂದುದರ ಉಲ್ಲೇಖ — ರಾಣಿ ಹಿಂದೆಂದೂ ಹೀಗೆ ಜನರ ಮುಂದೆ ಬಂದಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದನ್ನು ಕಂಡೂ ಪತಿ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದೇ ಅವಳ ವೇದನೆ. ನಲವತ್ತೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಎರಡು ಭಾಗಗಳ ಸಂಧಿಯಲ್ಲಿದೆ — ಅದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಗಣನೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ರಚನೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ದ್ವಿತೀಯಾ ವಿಭಕ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುವ ವಿಶೇಷಣಗಳ ದೀರ್ಘ ಸರಣಿ, ಅದು ‘ಏವಂಪ್ರಭಾವಂ ಭರ್ತಾರಂ … ಪಾತಿತಂ ದೃಷ್ಟ್ವಾ’ (ಇಂತಹ ಪ್ರಭಾವವುಳ್ಳ ಪತಿಯು … ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚರಿತ್ರೆ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ನಿವಾತಕವಚಾನಾಂ ನಿಗ್ರಹೀತಾರಮ್’ — ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಿವಾತಕವಚರೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ದೇವಾಸುರನೃಕನ್ಯಾನಾಮ್ ಆಹರ್ತಾರಮ್’ — ಅವನು ಅನೇಕ ಕನ್ಯೆಯರನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು, ಅವರೇ ಇಂದು ಅವನ ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಮಂಡೋದರಿ ತನ್ನನ್ನು ‘ಸ್ಥಿರಾ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ — ಪತಿವ್ರತೆ ಪತಿಯ ಮರಣದ ನಂತರ ಬದುಕಬಾರದು ಎಂಬುದು ಅವಳ ಭಾವ. ‘ನಯ ಮಾಮಪಿ’ (ನನ್ನನ್ನೂ ಕರೆದೊಯ್ಯು) ಎಂಬ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ ಸಹಗಮನದ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗಣನೆ ರಾವಣನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ದ್ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ವೀರ, ರಕ್ಷಕ, ದಾತ, ಆದರೆ ಕ್ರೂರ, ಧರ್ಮಭೇದಕ, ಪರಸ್ತ್ರೀಹರ. ಪತ್ನಿಗೆ ಅವನ ಎರಡೂ ಮುಖಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಿಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಅಸ್ಮಾಕಂ ಕಾಮಭೋಗಾನಾಂ ದಾತಾರಮ್’ (ನಮಗೆ ಕಾಮಭೋಗಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಪತ್ನಿಯರ ಮೇಲಿನ ಅವನ ಸ್ನೇಹವೂ ಸ್ಮರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮರಣದ ಶೋಕ ಇಂದು ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿದೆ. ‘ಧರಣ್ಯಾಂ ರೇಣುಗುಂಠಿತಃ’ (ಧೂಳಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ) ಎಂಬ ಚಿತ್ರವು ಹಿಂದಿನ ‘ಶಯನೇಷು ಮಹಾರ್ಹೇಷು’ (ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬುದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿದೆ. ‘ದೀರ್ಘಮಧ್ವಾನಮ್’ (ದೀರ್ಘಮಾರ್ಗ) ಎಂದರೆ ಪರಲೋಕಯಾತ್ರೆ. ‘ಅನವಗುಂಠಿತಾಮ್’ (ಮುಸುಕಿಲ್ಲದವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಜಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಭಂಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ರಾವಣನು ಬದುಕಿರುವಾಗ ಅದು ಎಂದೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ.

‘ಹೇ ಪತ್ನೀಪ್ರಿಯನೇ, ನಾಚಿಕೆ-ಮುಸುಕುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಹೊರಗೆ ಬಂದಿರುವ ನಿನ್ನ ಎಲ್ಲ ಪತ್ನಿಯರನ್ನೂ ನೋಡು; ಅವರನ್ನು ಕಂಡು ನಿನಗೇಕೆ ಕೋಪ ಬರುವುದಿಲ್ಲ? ನಿನ್ನ ಕ್ರೀಡಾಸಂಗಾತಿಯಾದ ಈ ಜನ ಅನಾಥವಾಗಿ ಗೋಳಿಡುತ್ತಿದೆ; ನೀನು ಇವರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ, ಗೌರವಿಸುತ್ತಲೂ ಇಲ್ಲ. ಹೇ ರಾಜ, ನೀನು ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಅನೇಕ ಪತಿವ್ರತೆಯರಾದ, ಧರ್ಮನಿರತರಾದ, ಹಿರಿಯರ ಸೇವೆಯಲ್ಲಿ ನಿರತರಾದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರು ಶೋಕತಪ್ತರಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಶಪಿಸಿದರು; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ಪರವಶನಾದೆ. ನಿನ್ನಿಂದ ಅಪಮಾನಿತರಾದ ಅವರು ಆಗ ನಿನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಶಾಪ ಈಗ ಫಲಿಸಿದೆ. ಹೇ ನೃಪ, “ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ” ಎಂಬ ನಾಣ್ಣುಡಿ ನಿನ್ನ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸತ್ಯವೇ ಆಯಿತು. ಹೇ ರಾಜ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ ಶೌರ್ಯದ ಅಭಿಮಾನವುಳ್ಳ ನೀನು ಈ ಕ್ಷುದ್ರವಾದ ಸ್ತ್ರೀಚೌರ್ಯವನ್ನು ಹೇಗೆ ಮಾಡಿದೆ — ಮೃಗದ ಮೋಸದಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಆಶ್ರಮದಿಂದ ದೂರ ಸೆಳೆದು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ದೂರ ಸೆಳೆದು, ಆ ರಾಮಪತ್ನಿಯನ್ನು ತಂದೆ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಹೇಡಿತನವನ್ನು ನಾನು ಎಂದೂ ಕಂಡ ನೆನಪಿಲ್ಲ; ಅದು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಭಾಗ್ಯವಿಪರ್ಯಾಸದಿಂದ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶ ಪಕ್ವವಾದುದರ ಲಕ್ಷಣ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ವಿಚಕ್ಷಣನಾದ, ಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ ನನ್ನ ಮೈದುನ ವಿಭೀಷಣನು ಅಪಹರಿಸಿ ತಂದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಧ್ಯಾನಿಸಿ, ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರಿಟ್ಟು “ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರ ಈ ವಿನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ” ಎಂದು ಹೇಳಿದುದು ಸತ್ಯವಾಯಿತು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ, ಆಸಕ್ತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ವ್ಯಸನದಿಂದ ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ ಈ ಮಹಾ ಅನರ್ಥ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ನೀನು ಈ ಇಡೀ ರಾಕ್ಷಸಕುಲವನ್ನು ಅನಾಥವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತ ಬಲ-ಪೌರುಷವುಳ್ಳ ನಿನಗಾಗಿ ನಾನು ಶೋಕಿಸಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾರುಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ನೀನು ಪುಣ್ಯವನ್ನೂ ಪಾಪವನ್ನೂ ಹೊತ್ತುಕೊಂಡು ನಿನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದೆ; ನಿನ್ನ ವಿನಾಶದಿಂದ ದುಃಖಿತಳಾದ ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಶೋಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ. ಹೇ ದಶಾನನ, ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಕೇಳಲಿಲ್ಲ, ಸೋದರರು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಹೇಳಿದ ಹಿತವನ್ನೂ ಕೇಳಲಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ ಕಾರಣ-ಪ್ರಯೋಜನಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ವಿಧಿವತ್ತಾದ, ಶ್ರೇಯಸ್ಕರವಾದ, ಕಠೋರವಲ್ಲದ, ತರ್ಕಬದ್ಧವಾದ ಮಾತನ್ನು ನೀನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ. ಮಾರೀಚ-ಕುಂಭಕರ್ಣರೂ ನನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ವೀರ್ಯಮದದಿಂದ ನೀನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ಅದರ ಫಲವೇ ಇದು.’ ಇಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿಯ ಕೋಪವೂ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ನಾರೀಚೌರ್ಯಮ್’ (ಸ್ತ್ರೀಚೌರ್ಯ), ‘ಕ್ಷುದ್ರಮ್’ (ಕ್ಷುದ್ರ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ; ವೀರನಿಗೆ ತಕ್ಕುದು ಯುದ್ಧ, ಮೋಸದಿಂದ ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದಲ್ಲ. ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಶಾಪ, ಹಿತವಾದಿಗಳ ಅನಾದರ — ಇವೆರಡು ಕಾರಣಗಳು. ‘ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವಾತ್ತು ಮೇ ಬುದ್ಧಿಃ ಕಾರುಣ್ಯೇ ಪರಿವರ್ತತೇ’ (ಸ್ತ್ರೀಸ್ವಭಾವದಿಂದ ನನ್ನ ಬುದ್ಧಿ ಕಾರುಣ್ಯಕ್ಕೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬುದು ಅವಳ ಆತ್ಮಪರೀಕ್ಷೆ — ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಅವಳು ರಾವಣನನ್ನು ದೋಷಿಯೆಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾಳೆ, ಹೃದಯದಿಂದ ಅಳುತ್ತಾಳೆ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗ 6.099.021–024ರಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ‘ಪತಿವ್ರತೆಯರ ಕಣ್ಣೀರು’ ಎಂಬ ನಾಣ್ಣುಡಿ ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಸಾಧ್ವಿಯರ ದುಃಖ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ವಿಧವೆಯರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಕುಲಸ್ತ್ರೀಯರ ಶಾಪ ಇಂದು ಫಲಿಸಿದೆ. ಮಂಡೋದರಿಯ ‘ಕ್ಷುದ್ರಂ ನಾರೀಚೌರ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಮಾತು ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಿದವನಿಗೆ ಕಳ್ಳತನ ನಾಚಿಕೆಗೇಡು. ‘ಕಾತರ್ಯಂ ನ ಸಂಸ್ಮರಾಮಿ’ (ಹೇಡಿತನವನ್ನು ಕಂಡ ನೆನಪಿಲ್ಲ) ಎಂದು ಅವಳು ಪತಿಯ ವೀರತ್ವವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾಳೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಈ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಭಾಗ್ಯವಿಪರ್ಯಾಸದ ಲಕ್ಷಣವೆಂದು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸುತ್ತಾಳೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಅತೀತಾನಾಗತಾರ್ಥಜ್ಞ’ (ಭೂತ-ಭವಿಷ್ಯತ್ತುಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಅವನು ದೂರದರ್ಶಿಯಾಗಿದ್ದನು. ಕಾಮ-ಕ್ರೋಧಗಳು ವ್ಯಸನಗಳು; ಅವುಗಳಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಅನರ್ಥ ಕುಲವನ್ನು ಸಮೂಲವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿತು. ‘ಸ್ವಾಂ ಗತಿಂ ಗತಃ’ (ತನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂದರೆ ಕರ್ಮಾನುಸಾರವಾದ ಗತಿ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮಂಡೋದರಿ, ರಾವಣನು ಯಾರ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲವೋ ಆ ವಕ್ತಾರರನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾಳೆ — ವಿಭೀಷಣ, ಮಾರೀಚ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಮತ್ತು ತನ್ನ ತಂದೆ ಮಯ. ಎಲ್ಲರೂ ಹಿತವಾದಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ತಿರಸ್ಕೃತರು. ಶೋಕದ ನಡುವೆಯೂ ಅವಳ ಮಾತು ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ; ಅವಳು ಕೇವಲ ಅಳುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರಣಗಳನ್ನು ವಿಶದಪಡಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ‘ಆತ್ಮಾನಮನುಶೋಚಾಮಿ’ (ನನ್ನನ್ನು ನಾನೇ ಶೋಕಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತೇನೆ) ಎಂಬ ಸ್ವೀಕಾರ — ಸತ್ತವನು ತನ್ನ ಗತಿಗೆ ಹೋದನು, ಬದುಕಿರುವ ನಾನೇ ಶೋಚನೀಯಳು.

‘ಹೇ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿರುವವನೇ, ಹೇ ಪೀತಾಂಬರಧಾರಿಯೇ, ಹೇ ಶುಭವಾದ ತೋಳ್ಬಳೆಗಳುಳ್ಳವನೇ, ನಿನ್ನ ಅಂಗಾಂಗಗಳನ್ನು ಚಾಚಿಕೊಂಡು ರಕ್ತದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನಂತೆ ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ ನನಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಮಹಾವೀರ್ಯನೂ ದಕ್ಷನೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಓಡಿಹೋಗದವನೂ ಆದ ಯಾತುಧಾನನ ಮೊಮ್ಮಗಳಾದ ನನಗೆ ಏಕೆ ಉತ್ತರಿಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ಏಳು, ಏಳು, ಹೊಸ ಅಪಮಾನವಾಗಿರುವಾಗ ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಇಂದು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ. ಯಾವ ಸೂರ್ಯತೇಜಸ್ಸಿನ ಪರಿಘದಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ, ವಜ್ರಧಾರಿಯ ವಜ್ರದಂತೆ ಸದಾ ಪೂಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ, ರಣದಲ್ಲಿ ಅನೇಕರನ್ನು ಹೊಡೆದ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನಿನ್ನ ಆ ಪರಿಘವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ಚೂರಾಗಿ ಚೆಲ್ಲಾಪಿಲ್ಲಿಯಾಗಿದೆ. ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ಅಪ್ರಿಯಳೋ ಎಂಬಂತೆ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಿಲ್ಲ? ನೀನು ಪಂಚತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿರುವಾಗ ಶೋಕಪೀಡಿತವಾಗಿದ್ದರೂ ಸಾವಿರ ಚೂರಾಗಿ ಒಡೆಯದ ನನ್ನ ಹೃದಯಕ್ಕೆ ಧಿಕ್ಕಾರ.’ ಹೀಗೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳ ಅವಳು ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಾ ಆಗ ಮೂರ್ಛೆಹೋದಳು. ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಕುಸಿದ ಅವಳು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಹೊಳೆಯುವ ಉಜ್ವಲ ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದಳು. ಹಾಗಾದ ಅವಳನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಆರ್ತರಾದ ಸವತಿಯರು ಎತ್ತಿ, ತಾವೂ ಅಳುತ್ತಾ, ತೀವ್ರವಾಗಿ ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅವಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿದರು: ‘ದೇವಿ, ಲೋಕಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಅಸ್ಥಿರ ಎಂಬುದು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಯದೇ? ದಶೆಗಳ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ ರಾಜರ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಚಂಚಲವೇ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳು ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಸ್ತನಗಳನ್ನೂ ನಿರ್ಮಲ ಮುಖವನ್ನೂ ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಅತ್ತಳು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಯಃ ನಿರ್ಭಯಾಃ ಪ್ರವಿಷ್ಟಾಃ’ (ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಿವೆ) ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಭಾವ — ರಾವಣನ ಭಯದಿಂದ ಸೂರ್ಯನೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಮಂದವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು, ಇಂದು ಅವನು ನಿರ್ಭಯ. ಮೂರ್ಛಿತಳಾದ ಮಂಡೋದರಿಗೆ ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲಿನ ಉಪಮೆ — ಸಂಧ್ಯೆಯಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಲ್ಲಿ ಮಿಂಚು — ಕಪ್ಪು ರಾವಣ, ಕೆಂಪು ರಕ್ತ, ಗೌರವರ್ಣದ ಮಂಡೋದರಿ. ಸವತಿಯರ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿಯೂ ಜಗತ್ತಿನ ಅನಿತ್ಯತೆಯೇ ಮುಖ್ಯ ಉಪದೇಶ. ‘ಯಾತುಧಾನಸ್ಯ ದೌಹಿತ್ರೀಮ್’ (ಯಾತುಧಾನನ ಮಗಳ ಮಗಳು) — ಮಂಡೋದರಿಯ ತಾಯಿಯ ತಂದೆ ಸುಮಾಲಿ ಎಂದು ಕೆಲವರು; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಹೆಸರು ಹೇಳಲಾಗಿಲ್ಲ. ತೊಂಬತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಕಥೆ ರಾಮನತ್ತ ತಿರುಗುತ್ತದೆ. ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಾಪಯಾಮಾಸೂ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘಾಂತ ರೂಪ. ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠೋತ್ತಿಷ್ಠ’ (ಏಳು, ಏಳು) ಎಂಬ ಕರೆ ಶೋಕದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆ — ಸತ್ತವನನ್ನು ಬದುಕಿರುವವನಂತೆ ಕರೆಯುವುದು. ‘ನವೇ ಪರಿಭವೇ ಕೃತೇ’ (ಹೊಸ ಅಪಮಾನವಾಗಿರುವಾಗ) — ಶತ್ರುಗಳು ಅಪಮಾನ ಮಾಡಿದ್ದರೂ ನೀನೇಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ರಾವಣನು ಎಂದೂ ಅಪಮಾನವನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಪರಿಘದ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ಆಯುಧಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಾಮಿವೋಪಸಂಗೃಹ್ಯ … ರಣಮೇದಿನೀಮ್’ (ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರಿಯೆಯಂತೆ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಉತ್ಪ್ರೇಕ್ಷೆ — ಭೂಮಿ ಅವನ ಹೊಸ ಪ್ರಿಯೆ, ಮಂಡೋದರಿ ಅಪ್ರಿಯಳಂತೆ ತ್ಯಕ್ತಳು. ಹೃದಯ ಒಡೆಯದುದಕ್ಕೆ ಮತ್ತೆ ಆತ್ಮನಿಂದೆ. ಸವತಿಯರ ಸಾಂತ್ವನದಲ್ಲಿ ‘ದಶಾವಿಭಾಗಪರ್ಯಾಯೇ’ (ದಶೆಗಳ ಸರದಿಯಲ್ಲಿ) — ಜೀವನದ ದಶೆಗಳು ಬದಲಾಗುತ್ತವೆ, ರಾಜರ ಸಂಪತ್ತು ಚಂಚಲ. ಮಂಡೋದರಿಯ ಮೂರ್ಛೆ, ಸವತಿಯರ ಶುಶ್ರೂಷೆ, ಮತ್ತೆ ರೋದನ — ಇದು ಕರುಣದ ಕ್ರಮ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ನಿರ್ಭಯ ಪ್ರವೇಶವು ರಾವಣನ ಪ್ರತಾಪದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಸೂರ್ಯನೂ ಅವನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಮಂದವಾಗಿ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಪರಿಘದ ಚೂರಾಗುವಿಕೆ ಅವನ ಶಕ್ತಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ಮಿಂಚಿನ ಉಪಮೆ ಶೋಕಾವಸ್ಥೆಯಲ್ಲಿಯೂ ಮಂಡೋದರಿಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸವತಿಯರು ಅಸೂಯೆಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹಿರಿಯಳನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಸ್ನೇಹೋಪಸ್ಕನ್ನಹೃದಯಾ’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಹೃದಯವುಳ್ಳವಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಪ್ರೇಮದ ಆಳ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲ ದೋಷಗಳನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವಳು ಪತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಾಳೆ. ಇದೇ ಪತಿವ್ರತೆಯ ಲಕ್ಷಣ.

ಈ ನಡುವೆ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸು.’ ಆಗ ಧೀಮಂತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ವಿಮರ್ಶಿಸಿ, ವಿನಯಪೂರ್ಣವಾದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಹಿತಕರವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಧರ್ಮವನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ತೊರೆದ, ಕ್ರೂರನಾದ, ನಿರ್ದಯನಾದ, ಅಸತ್ಯವಾದಿಯಾದ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮುಟ್ಟಿದ ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಲು ನಾನು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ಇವನು ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನ ಶತ್ರು, ಎಲ್ಲರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದವನು. ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾದರೂ ರಾವಣನು ಪೂಜೆಗೆ ಅರ್ಹನಲ್ಲ. ಹೇ ರಾಮ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಜನರು ನನ್ನನ್ನು ನಿರ್ದಯನೆಂದು ಹೇಳುವರು; ಆದರೆ ಅವನ ದುರ್ಗುಣಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಎಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ “ಸರಿಯಾದುದನ್ನೇ ಮಾಡಿದನು” ಎಂದು ಹೇಳುವರು.’ ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಪರಮಪ್ರೀತನಾದ, ಧರ್ಮಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಕೋವಿದನಾದ ರಾಮನು ಮಾತಿನ ಮರ್ಮವನ್ನು ಬಲ್ಲ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ನಾನು ಮಾಡಬೇಕು, ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ. ಹೇ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ, ಆದರೂ ನಿನಗೆ ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ನಾನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು. ಈ ನಿಶಾಚರನು ಅಧರ್ಮ-ಅಸತ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದವನೇ ಇರಲಿ; ಆದರೂ ಇವನು ತೇಜಸ್ವಿ, ಬಲವಂತ, ಶೂರ, ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನೇ ಮೊದಲಾದ ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಎಂದೂ ಸೋಲಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕೇಳಿದ್ದೇವೆ; ಮಹಾತ್ಮನೂ ಬಲಸಂಪನ್ನನೂ ಆದ ರಾವಣನು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು. ವೈರಗಳು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ನೆರವೇರಿದೆ. ಇವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ; ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ಇವನು ನಿನ್ನಿಂದ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಅರ್ಹನು; ನೀನು ಕೀರ್ತಿಭಾಜನನಾಗುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ — ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಮಾಡಬೇಕು, ಆದರೆ ಅವನು ಅಧರ್ಮಿ; ಅವನ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಿಂದೆಯಾದೀತು ಎಂಬುದು ಅವನ ಶಂಕೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಆಂತರಿಕ ಆಶಯ ರಾಮನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವುದು — ರಾಮನು ಏನನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೋ ಅದನ್ನೇ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ರಾಮನ ಉತ್ತರವು ಧರ್ಮದ ಉದಾತ್ತ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಶತ್ರುವಿನ ಗುಣಗಳನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು, ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ವೈರ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಮಮಾಪ್ಯೇಷ ಯಥಾ ತವ’ (ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ತನ್ನ ಬಂಧುವೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕ (100–101) ನೂರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪಠಿತವಾಗಿದೆ — ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪುನರುಕ್ತಿ. ಈ ಭಾಗದ ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.099.030–040 ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಕಾರಣಗಳಿವೆ — ರಾವಣನು ಧರ್ಮತ್ಯಾಗಿ, ಪರಸ್ತ್ರೀಧರ್ಷಕ, ಎಲ್ಲರ ಅಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತ. ‘ಭ್ರಾತೃರೂಪಃ ಶತ್ರುಃ’ (ಸೋದರನ ರೂಪದಲ್ಲಿರುವ ಶತ್ರು) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಮಾತು. ಆದರೂ ‘ಪೂಜ್ಯೋಽಪಿ ಗುರುಗೌರವಾತ್’ (ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದ ಪೂಜ್ಯನಾದರೂ) ಎಂದು ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗೌರವವನ್ನು ನಿರಾಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಮನು ಮೊದಲು ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಕಾರವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತ್ವತ್ಪ್ರಭಾವಾನ್ಮಯಾ ಜಿತಮ್’ (ನಿನ್ನ ಪ್ರಭಾವದಿಂದಲೇ ನಾನು ಗೆದ್ದೆ) — ಆಮೇಲೆಯೇ ಉಪದೇಶ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ; ಇದು ರಾಮನ ಶಿಷ್ಟತೆ. ರಾವಣನ ಗುಣಗಣನೆ — ತೇಜಸ್ಸು, ಬಲ, ಶೌರ್ಯ, ಅಪರಾಜಿತತ್ವ — ರಾಮನ ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂದರೆ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವವನು (ರೋದಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುವವನು). ‘ಯಶೋಭಾಗ್ಭವಿಷ್ಯಸಿ’ (ಕೀರ್ತಿಭಾಜನನಾಗುವೆ) ಎಂಬುದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹ — ಅಣ್ಣನ ಸಂಸ್ಕಾರದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಹೆಚ್ಚುವುದು, ನಿಂದೆಯಲ್ಲ. ಈ ಸಂವಾದವು ರಾಮಾಯಣದ ನೈತಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯ ಕೇಂದ್ರ — ವೈರವು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ, ಸತ್ತವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ಧರ್ಮ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಶ್ನೆ ಉಚಿತ, ರಾಮನ ಉತ್ತರ ಇನ್ನೂ ಉದಾತ್ತ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಆಜ್ಞೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ತಿಳಿಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ‘ನಿನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನೂ ಮಾಡಬೇಕು’ ಎಂದು ಮೊದಲು ಹೇಳಿ, ಆಮೇಲೆ ‘ಅವಶ್ಯಂ ತು ಕ್ಷಮಂ ವಾಚ್ಯಃ’ (ಉಚಿತವಾದುದನ್ನು ಅವಶ್ಯವಾಗಿ ಹೇಳಬೇಕು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಮಿತ್ರನ ಕರ್ತವ್ಯ: ಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನೂ ಹೇಳಬೇಕು. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಲೋಕನಿಂದೆಯ ಭಯವನ್ನು ದೂರಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಧರ್ಮದ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ತವನ ದೋಷಗಳು ಅವನೊಡನೆಯೇ ಹೋದವು, ಉಳಿದಿರುವುದು ಕೇವಲ ಗೌರವ.

ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಿಭೀಷಣನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹತನಾದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ರಾವಣನ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರವನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಗೆ ತರಿಸಿದನು — ಬಂಡಿಗಳು, ಮರದ ವಸ್ತುಗಳು, ಅಗ್ನಿಗಳು, ಯಾಜಕರು, ಶ್ರೀಗಂಧದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಬಗೆಬಗೆಯ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳು, ಸುಗಂಧಭರಿತ ಅಗರು, ಪರಿಮಳದ್ರವ್ಯಗಳು, ಮಣಿ-ಮುತ್ತು-ಹವಳಗಳು. ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲೇ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅವನು ಬಂದನು, ಮಾಲ್ಯವಂತನೊಡನೆ ಕ್ರಿಯೆಯನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ರೇಷ್ಮೆಯ ವಸ್ತ್ರ ಧರಿಸಿದ ರಾಕ್ಷಸಾಧೀಶ ರಾವಣನನ್ನು ಚಿನ್ನದ ದಿವ್ಯ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳ ದ್ವಿಜರು ಬಗೆಬಗೆಯ ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಸ್ತುತಿಸುವವರಿಂದಲೂ ಅಭಿನಂದಿತವಾದ, ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಪತಾಕೆಗಳಿಂದಲೂ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಆ ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಎತ್ತಿ, ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಎಲ್ಲರೂ ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾಗಿ ಹೊರಟರು. ಅಧ್ವರ್ಯುವಿನಿಂದ ಉದ್ದೀಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಅಗ್ನಿಗಳು, ಪಾತ್ರೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೊತ್ತೊಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಮುಂದೆ ಸಾಗಿದವು. ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ಹಿಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಓಡೋಡುತ್ತಾ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ರಾವಣನನ್ನು ಶುದ್ಧವಾದ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದ ಅವರು ಶ್ರೀಗಂಧದ ಕಟ್ಟಿಗೆಗಳಿಂದ, ಪದ್ಮಕ ಕಾಷ್ಠಗಳಿಂದ, ಲಾಮಂಚದಿಂದ, ಚಂದನದಿಂದ ಬ್ರಾಹ್ಮ ವಿಧಿಯಿಂದ ಚಿತೆಯನ್ನು ರಚಿಸಿದರು, ಅದನ್ನು ರಂಕುಮೃಗದ ಚರ್ಮದ ಹಾಸಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಅನುತ್ತಮವಾದ ಪಿತೃಮೇಧವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸಿದರು — ಆಗ್ನೇಯ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ವೇದಿಕೆಯನ್ನು, ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಇಟ್ಟು; ಮೊಸರು ಬೆರೆತ ತುಪ್ಪದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸ್ರುವವನ್ನು ಭುಜದ ಮೇಲೆ, ಬಂಡಿಯನ್ನು ಪಾದಗಳಲ್ಲಿ, ಒರಳನ್ನು ತೊಡೆಗಳಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲ ಮರದ ಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನೂ, ಅರಣಿ, ಉತ್ತರಾರಣಿ, ಒನಕೆ ಇವುಗಳನ್ನೂ ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ, ಶಾಸ್ತ್ರೋಕ್ತವಾದ ಮಹರ್ಷಿವಿಹಿತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಯಜ್ಞಯೋಗ್ಯವಾದ ಪಶುವನ್ನು ಬಲಿಕೊಟ್ಟು, ತುಪ್ಪದಲ್ಲಿ ಅದ್ದಿದ ಹೊದಿಕೆಯನ್ನು ರಾಜನ ಮೇಲೆ ಹೊದಿಸಿದರು. ದೀನಮನಸ್ಕರಾದ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯಕರಾದ ಅವರು ಗಂಧಗಳಿಂದ, ಮಾಲೆಗಳಿಂದ, ಬಗೆಬಗೆಯ ವಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಅರಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲಿದರು. ವಿಭೀಷಣನು ವಿಧಿಯುಕ್ತವಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶ ಮಾಡಿದನು; ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಒದ್ದೆ ವಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ದರ್ಭೆ ಬೆರೆತ, ನೀರಿನೊಡನೆ ಮಿಶ್ರವಾದ ಎಳ್ಳನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಆ ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ ‘ಹೋಗಿರಿ’ ಎಂದು ಅನುನಯಿಸಿದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪುರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ವಿನೀತನಾಗಿ ನಿಂತನು. 122ನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಇದರಿಂದ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿದ್ದ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದ ಅಸಮತೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾಮನೂ ಸೈನ್ಯ, ಸುಗ್ರೀವ, ಲಕ್ಷ್ಮಣರೊಡನೆ, ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನು ವೃತ್ರನನ್ನು ಕೊಂದು ಹರ್ಷಿಸಿದಂತೆ, ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದು ಹರ್ಷಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ರಾಮನು ಮಹೇಂದ್ರನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಕವಚವನ್ನೂ ಬಿಚ್ಚಿಟ್ಟು, ಶತ್ರುನಿಗ್ರಹದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ರೋಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಸೌಮ್ಯತೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ವೈದಿಕ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ — ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ದಹನದಲ್ಲಿ ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ದೇಹದ ಅವಯವಗಳ ಮೇಲೆ ಇರಿಸುವುದು ಶ್ರೌತವಿಧಿ. ರಾವಣನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿ ಎಂದು ನೂರ ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಂಸ್ಕಾರವು ಶ್ರೌತವಿಧಿಯಿಂದ ನಡೆಯಿತು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಭಾಗ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ (6.099.041–044); ಹೆಚ್ಚಿನಂಶ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ — ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ರಾಮನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಶಾಂತಿಯತ್ತ ಪರಿವರ್ತನೆಗೊಂಡುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ದಹನದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಾರ್ಯವೂ ಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರ — ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರದ ಅಗ್ನಿಗಳನ್ನು ಹೊರಗೆ ತರುವುದು, ಯಾಜಕರನ್ನು ಕರೆತರುವುದು, ಚಂದನ-ಅಗರು-ಸುಗಂಧದ್ರವ್ಯಗಳ ಮತ್ತು ಮಣಿ-ಮುತ್ತುಗಳ ಸಂಗ್ರಹ. ಮಾಲ್ಯವಂತನು ರಾವಣನ ತಾಯಿಯ ಕಡೆಯ ಅಜ್ಜ, ವೃದ್ಧ ಮಂತ್ರಿ; ಅವನ ಸಹಯೋಗವು ಕುಲದ ಹಿರಿಯನ ಉಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪಲ್ಲಕ್ಕಿಯ ಶೋಭೆ, ವಾದ್ಯಘೋಷಗಳು, ಸ್ತುತಿಗಳು — ರಾಜನ ಅಂತಿಮಯಾತ್ರೆಯ ಗೌರವ. ದಕ್ಷಿಣಾಭಿಮುಖವಾದ ಪಯಣ ಯಮನ ದಿಕ್ಕಿನತ್ತ. ‘ಪಿತೃಮೇಧ’ ಎಂದರೆ ಪ್ರೇತಯಜ್ಞ. ಯಜ್ಞಪಾತ್ರೆಗಳನ್ನು ಇರಿಸುವುದು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯ ದಹನವಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಶ್ರೌತಸೂತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಹಿತವಾಗಿದೆ. ಸ್ನಾನ, ಒದ್ದೆ ವಸ್ತ್ರ, ತಿಲೋದಕದಾನ — ಇವು ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿಯ ಕೊನೆಯ ವಿಧಿಗಳು. ವಿಭೀಷಣನ ವಿನಯ — ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ವಿನೀತನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಕವಚವನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಡುವುದು ಯುದ್ಧದ ಪೂರ್ಣವಿರಾಮವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವಿಸ್ತೃತ ವರ್ಣನೆಯ ಉದ್ದೇಶ — ರಾವಣನು ಶತ್ರುವಾದರೂ ಆಹಿತಾಗ್ನಿ, ವೇದವಿದ, ಬ್ರಾಹ್ಮಣವಂಶಜ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಅಂತ್ಯೇಷ್ಟಿ ಪೂರ್ಣವಿಧಿಯಿಂದ ನಡೆಯಿತು; ಇತರ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುವಂತೆ ಶತ್ರುವಿನ ದೇಹಕ್ಕೆ ಅಪಮಾನ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಇದು ಕೇವಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳ ವಿಜಯವಲ್ಲ, ರಾಮನ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯ. ವಿಭೀಷಣನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮ ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಸಾಂತ್ವನ, ನಗರಪ್ರವೇಶ, ರಾಮನ ಸೌಮ್ಯತೆ — ಇವುಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕಥೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಬಂಡಿ, ಒರಳು, ಒನಕೆ, ಅರಣಿ, ಸ್ರುವ — ಇವು ಗೃಹಸ್ಥನ ಯಜ್ಞಸಾಧನಗಳು; ಅವನ ಯಜ್ಞಜೀವನ ಮುಗಿದುದರಿಂದ ಅವುಗಳನ್ನು ಮೃತನೊಡನೆ ದಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಎಳ್ಳು, ದರ್ಭೆ, ನೀರು ಪಿತೃತರ್ಪಣದ ಸಾಧನಗಳು. ಅರಳನ್ನು ಚೆಲ್ಲುವುದು ಶೋಕದ ಮತ್ತು ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ವೈದಿಕ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಜ್ಞಾನವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸರ ಆಚರಣೆಯೂ ಅದೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

വിലപിക്കുന്ന ആ രാക്ഷസസ്ത്രീകളുടെ നടുവിൽ, ജ്യേഷ്ഠയും പ്രിയയുമായ പത്നി ദീനയായി ഭർത്താവിനെ നോക്കി. ചിന്തിക്കാനാവാത്ത കർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ട പതിയായ ദശഗ്രീവനെ കണ്ട് മണ്ഡോദരി അവിടെ ദയനീയമായി വിലപിച്ചു: ‘ഹേ മഹാബാഹോ, ഹേ വൈശ്രവണന്റെ അനുജാ, കോപിച്ചുനിൽക്കുന്ന നിന്റെ മുന്നിൽ നിൽക്കാൻ പുരന്ദരൻപോലും ഭയപ്പെട്ടിരുന്നു. മഹാന്മാരായ ഋഷിമാരും യശസ്വികളായ ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും നിന്നോടുള്ള ഭയത്താൽ ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. ആ നീ വെറുമൊരു മനുഷ്യനായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ടു; ഹേ രാജാവേ, ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, നിനക്കു നാണമില്ലേ? ഇതെന്താണ്? മൂന്നു ലോകങ്ങളും ആക്രമിച്ചടക്കിയ, ഐശ്വര്യവും വീര്യവുമുള്ള, ആർക്കും നേരിടാനാകാത്ത നിന്നെ കാട്ടിൽ അലയുന്ന ഒരു മനുഷ്യൻ എങ്ങനെ കൊന്നു? മനുഷ്യർക്ക് എത്താനാകാത്തിടത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന, ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്ന നിനക്ക് യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ വിനാശം ഉണ്ടാകുന്നത് യുക്തിക്കു നിരക്കുന്നില്ല. എല്ലാ വശത്തും (ആയുധങ്ങളാലും സൈന്യത്താലും) സമ്പന്നനായ നിന്നെ സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽവെച്ച് അവൻ ആക്രമിച്ചു എന്നത് രാമന്റെ കർമമാണെന്നു ഞാൻ വിശ്വസിക്കുന്നില്ല. അല്ലെങ്കിൽ രാമന്റെ രൂപത്തിൽ കൃതാന്തൻതന്നെ ഊഹിക്കാനാവാത്ത മായ സൃഷ്ടിച്ച് നിന്റെ വിനാശത്തിനായി വന്നതാണ്. അല്ലെങ്കിൽ വാസവനാണോ നിന്നെ ധർഷിച്ചത്? എന്നാൽ യുദ്ധത്തിൽ നിന്നെ ഒന്നു നോക്കാൻപോലും വാസവന് എന്തു ശക്തി?’ മണ്ഡോദരിയുടെ വിലാപം വിസ്മയത്തോടെയാണ് ആരംഭിക്കുന്നത് — ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ഭയപ്പെടുത്തിയവൻ എങ്ങനെ മനുഷ്യനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു? ഓരോ സാധ്യതയും പരിശോധിച്ച് അവൾ നിരാകരിക്കുന്നു — മനുഷ്യനല്ല, ഇന്ദ്രനല്ല; അതിനാൽ ഏതോ അതിമാനുഷനാണ് ഇതിനു കാരണം എന്നാണ് അവളുടെ നിഗമനം. തുടർന്നുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൾ അവനെ വിഷ്ണുവായി തിരിച്ചറിയുന്നു. ‘കാമരൂപിണഃ’ (ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് — ഇച്ഛയനുസരിച്ച് രൂപം ധരിക്കുന്നവൻ മനുഷ്യരുടെ കണ്ണെത്തുന്നിടത്തുപോലും വരുന്നില്ല; പിന്നെ അവരാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെടും? ‘വനഗോചരഃ’ (കാട്ടിൽ അലയുന്നവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ സാധാരണ വനവാസിയെപ്പോലുള്ള വേഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനു വിപരീതമാണ് അവന്റെ അസാധാരണമായ കർമം. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഒമ്പതാം ശ്ലോകം ‘വാസവഃ സ്വയമാഗതഃ’ (വാസവൻ സ്വയം വന്നു) എന്നു വായിക്കുന്നു; അച്ചടിയിൽ ‘കൃതാന്തഃ സ്വയമാഗതഃ’ (കൃതാന്തൻ സ്വയം വന്നു) എന്നും. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരിയുടെ ചോദ്യങ്ങൾ അവളുടെ ബുദ്ധി കാണിക്കുന്നു — അവൾ വെറുതെ കരയുകയല്ല, കാരണം ആലോചിക്കുകയുമാണ്. മണ്ഡോദരി മയദാനവന്റെ പുത്രിയും രാവണന്റെ പട്ടമഹിഷിയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മാതാവുമാണ്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ മറ്റു സ്ത്രീകൾ കൂട്ടമായി വിലപിച്ചു; ഈ സർഗത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠപത്നിയുടെ ഏകാകിയായ വിലാപമാണ്; അത് ദീർഘവും ആഴമുള്ളതും ചിന്താപൂർണവുമാണ്. അവളുടെ ആദ്യഭാവം ലജ്ജയാണ് — ‘നിനക്കു നാണമില്ലേ’ എന്ന് അവൾ രാവണനോട്, ജീവനോടിരിക്കുന്നവനോടെന്നപോലെ, ചോദിക്കുന്നു. ഇത് ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികരീതിയാണ് — മരിച്ച പ്രിയനെയും ജീവനുള്ളവനെയെന്നപോലെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ മുൻകാലപരാക്രമം — ഇന്ദ്രന്റെ ഭയം, ഋഷിഗന്ധർവചാരണന്മാരുടെ പലായനം — അവളുടെ വാക്കുകളിൽ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴത്തെ പതനവുമായുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാകുന്നു. ‘മാനുഷമാത്രേണ’ (വെറുമൊരു മനുഷ്യനാൽ) എന്ന പദത്തിലെ ‘മാത്ര’ ശബ്ദം തിരസ്കാരം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൾതന്നെ വേഗം ആ ചിന്ത മാറ്റുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സർവതഃ സമുപേതസ്യ’ — എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും സൈന്യങ്ങളാലും സമ്പന്നനായവന്റെ. ഒമ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും പത്താം ശ്ലോകത്തിലും അവൾ രണ്ടു സാധ്യതകൾ പരിശോധിക്കുന്നു — കൃതാന്തനോ ഇന്ദ്രനോ; ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി പോരാ എന്ന് അവൾതന്നെ നിരാകരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇത് കൃതാന്തന്റെയോ പരമാത്മാവിന്റെയോ കർമമാണ് എന്ന അവളുടെ നിഗമനത്തിനു പശ്ചാത്തലം ഒരുങ്ങുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ഏഴു ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പുമായി യോജിക്കുന്നു. കഥയുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ ഈ സർഗം യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ ഭാഗമാണ്. യുദ്ധവിജയത്തിന്റെ ആനന്ദത്തിനുശേഷം കവി പരാജിതപക്ഷത്തിന്റെ ദുഃഖം വിസ്തരിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ വായനക്കാരൻ അറിയുന്നു — യുദ്ധത്തിലെ ജയവും ആരുടെയെങ്കിലും വിനാശംതന്നെയാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ആദ്യചോദ്യങ്ങൾ വിസ്മയത്തിന്റേതും, പിന്നീടുള്ളവ ജ്ഞാനത്തിന്റേതും, അവസാനത്തേവ ശോകത്തിന്റേതുമാണ്.

‘മഹാബലനും മഹാവീര്യനും മഹൗജസ്സും ദേവശത്രുവുമായ നിന്നെ കൊന്നവൻ വ്യക്തമായും മഹായോഗിയും സനാതനനുമായ പരമാത്മാവാണ്. ആദിയും മധ്യവും അന്തവുമില്ലാത്തവനും, മഹത്തിനെക്കാൾ പരമനും മഹാനും, ഇരുട്ടിനപ്പുറമുള്ളവനും, ധാതാവും, ശംഖചക്രഗദാധാരിയും, മാറിൽ ശ്രീവത്സമുള്ളവനും, നിത്യശ്രീയും, അജയ്യനും, ശാശ്വതനും, ധ്രുവനും, സത്യപരാക്രമിയുമായ വിഷ്ണു മനുഷ്യരൂപം സ്വീകരിച്ച്, വാനരത്വം പ്രാപിച്ച എല്ലാ ദേവന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, സർവലോകേശ്വരനും ശ്രീമാനുമായ അവൻ ലോകങ്ങളുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച്, രാക്ഷസപരിവാരത്തോടുകൂടിയവനും ഭയാനകനും ദേവശത്രുവുമായ നിന്നെ കൊന്നു.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരി രാമന്റെ സ്വരൂപം അറിയുന്നു — അവൻ ദശരഥപുത്രൻ മാത്രമല്ല, പരമാത്മാവായ വിഷ്ണുവാണ്. ‘സ രാക്ഷസപരീവാരം ദേവശത്രും ഭയാവഹം’ എന്ന അർധശ്ലോകം അച്ചടിയിൽ 14-ാം ശ്ലോകാങ്കത്തിനു ശേഷവും 15-ാം ശ്ലോകാങ്കത്തിനു മുമ്പുമാണ്; അതിനാൽ അത് പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധമാണ്, അതിന്റെ അർഥം മുമ്പത്തേതുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണെങ്കിലും — ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം 11–14 ഒന്നിച്ചു വിശദീകരിക്കുന്നു; അവിടെ ഈ അർധവും വിശദീകരിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ഹേ നാഥാ, മുമ്പ് നീ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചിട്ടാണ് മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ജയിച്ചത്; ആ വൈരം ഓർക്കുന്നതുപോലെ ആ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽത്തന്നെ നീ ഇപ്പോൾ ജയിക്കപ്പെട്ടു. അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്ന നിന്റെ സഹോദരൻ ഖരൻ ജനസ്ഥാനത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാമൻ മനുഷ്യനല്ലെന്ന് അറിഞ്ഞിരുന്നു. ദേവന്മാർക്കുപോലും കടക്കാൻ പ്രയാസമുള്ള ലങ്കാനഗരിയിൽ ഹനുമാൻ തന്റെ വീര്യത്താൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾത്തന്നെ ഞങ്ങൾ വ്യഥിതരായിരുന്നു.’ ഇന്ദ്രിയങ്ങളുടെ വൈരം എന്ന സങ്കല്പം സുന്ദരമാണ് — മുമ്പ് തപസ്സിനാൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ചു; പിന്നീട് കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട രാവണൻ അവയാൽത്തന്നെ പരാജയപ്പെട്ടു. ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കിൽ നീതിയുമുണ്ട് — ജിതേന്ദ്രിയനാണ് ജയിക്കുന്നത്; ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കു വശപ്പെട്ടവൻ നശിക്കുന്നു. ഖരവധം, ഹനുമാന്റെ ലങ്കാപ്രവേശം — ഇവ മുൻകൂട്ടിയുള്ള ലക്ഷണങ്ങളായിരുന്നു; രാവണൻ അവ മനസ്സിലാക്കിയില്ല. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും (11–15.1) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അത് വൾഗേറ്റിലെ ഭക്തിപ്രധാനമായ ഭാഗമാണ്. ‘ശ്രീവത്സവക്ഷസ്സ്’, ‘ശംഖചക്രഗദാധരൻ’ എന്നിവ വിഷ്ണുവിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. ‘വാനരത്വം പ്രാപിച്ച ദേവന്മാർ’ — ബാലകാണ്ഡത്തിൽ ദേവന്മാർ വാനരരൂപത്തിൽ ജനിച്ചു എന്ന കഥ ഇവിടെ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമായണത്തിലെ ഭക്തിപരമ്പരയുടെ ദൃഷ്ടി വ്യക്തമാണ് — ശത്രുപത്നിയും രാമനെ പരമേശ്വരനായി അറിയുന്നു. ‘മഹത്തിനെക്കാൾ പരമൻ, മഹാൻ’, ‘ഇരുട്ടിനപ്പുറമുള്ളവൻ’ എന്നത് ഉപനിഷത്തുകളുടെ ഭാഷയാണ് — ‘ആദിത്യവർണം തമസഃ പരസ്താത്’ (ഇരുട്ടിനപ്പുറം സൂര്യവർണനായവൻ) എന്ന ശ്രുതിയെ അത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ധാതാവ്’ എന്നാൽ എല്ലാറ്റിനെയും ധരിക്കുന്നവൻ. ‘അജയ്യൻ’ എന്നാൽ ആർക്കും ജയിക്കാനാകാത്തവൻ — അതിനാൽ രാവണന്റെ പരാജയം ലജ്ജാകരമല്ല എന്നൊരു ധ്വനിയുമുണ്ട്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഈ ജ്ഞാനം അവളുടെ പാതിവ്രത്യത്തിന്റെയും വിവേകത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. കൂടാതെ, ‘ഇന്ദ്രിയാണി പുരാ ജിത്വാ’ (മുമ്പ് ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ ജയിച്ച്) എന്ന വാക്യത്തിൽ രാവണന്റെ തപസ്സിന്റെ ഓർമയുണ്ട് — തപസ്സിനാൽ ബ്രഹ്മാവിനെ ആരാധിച്ചാണ് അവൻ വരങ്ങൾ നേടിയത്. തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയത് കാമംകൊണ്ടു നശിച്ചു. ഖരവധത്തിന്റെ പരാമർശം — പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നു; അപ്പോൾത്തന്നെ അവന്റെ അതിമാനുഷത്വം വെളിപ്പെട്ടിരുന്നു. ഹനുമാന്റെ ലങ്കാപ്രവേശവും അശോകവനികയുടെ തകർക്കലും ലങ്കാദഹനവും — ഇവയും സൂചനകളായിരുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്കുകളിലെ ‘ഞങ്ങൾ വ്യഥിതരായി’ എന്ന ബഹുവചനം അന്തഃപുരത്തിന്റെ മുഴുവൻ ഭയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ രാമന്റെ ദിവ്യത്വം ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുതന്നെ ഉദ്ഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു; അത് സ്വപക്ഷത്തിന്റെ സ്തുതിയെക്കാൾ കൂടുതൽ പ്രാമാണികമാണ്. തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ബ്രഹ്മാവും ദേവന്മാരോടൊപ്പം വന്ന് രാമനെ ‘നാരായണൻ’ എന്നു സ്തുതിക്കും; അതിന്റെ മുന്നറിയിപ്പ് ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ വായിൽനിന്നാണ്. അവളുടെ ഈ വാക്കുകൾ ഭക്തർ സ്തോത്രംപോലെ പാരായണം ചെയ്യുന്നു.

‘രാഘവനോടു വിരോധം വേണ്ട എന്നു ഞാൻ പറഞ്ഞിട്ടും നീ സ്വീകരിച്ചില്ല; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇതു വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നത്. ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും വിനാശത്തിനായാണ് നീ അകാരണമായി സീതയെ കാമിച്ചത്. ഹേ ദുർമതേ, അരുന്ധതിയെക്കാളും രോഹിണിയെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയും മാന്യയും ഭൂമിക്കുപോലും ഭൂമിയും (ആധാരവും) ലക്ഷ്മിക്കുപോലും ലക്ഷ്മിയും ഭർതൃവത്സലയുമായ സീതയെ ധർഷിച്ചതിലൂടെ നീ അനുചിതമായ കർമമാണ് ചെയ്തത്. സർവാംഗസുന്ദരിയും ശുഭയും ദീനയുമായ അവളെ വിജനമായ കാട്ടിൽനിന്ന് ചതിയിലൂടെ കൊണ്ടുവന്ന് നീ നിനക്കുതന്നെ കളങ്കം വരുത്തി. മൈഥിലിയോടുള്ള സംഗമത്തിനായി നീ വെച്ച ആഗ്രഹം സാധിക്കാതെതന്നെ, പതിവ്രതയുടെ തപസ്സിനാൽ നീ തീർച്ചയായും ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. അന്നുതന്നെ ആ കൃശോദരിയെ ധർഷിച്ചപ്പോൾ നീ ദഹിച്ചുപോകാതിരുന്നത്, ഇന്ദ്രനും അഗ്നിയും മുതലായ എല്ലാ ദേവന്മാരും നിന്നെ ഭയപ്പെട്ടിരുന്നതുകൊണ്ടാണ്. ഹേ ഭർത്താവേ, പാപകർമത്തിന്റെ ഫലം കാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ കർത്താവ് തീർച്ചയായും അനുഭവിക്കുന്നു — ഇതിൽ സംശയമില്ല. ശുഭം ചെയ്യുന്നവൻ ശുഭം നേടുന്നു, പാപം ചെയ്യുന്നവൻ പാപം അനുഭവിക്കുന്നു; വിഭീഷണൻ സുഖം നേടി, നീ ഇത്തരം പാപഫലവും നേടി. രൂപത്തിൽ അവളെക്കാൾ മികച്ച മറ്റു സ്ത്രീകൾ നിനക്കുണ്ട്; എന്നാൽ കാമത്തിനു വശപ്പെട്ട നീ മൗഢ്യത്താൽ അതു മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. കുലത്തിലോ രൂപത്തിലോ ദാക്ഷിണ്യത്തിലോ മൈഥിലി എന്നെക്കാൾ മികച്ചവളോ എനിക്കു തുല്യയോ അല്ല; അതും നീ മൗഢ്യത്താൽ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. എല്ലാ ജീവികൾക്കും എല്ലായ്പ്പോഴും മരണം കാരണമില്ലാതെ വരുന്നില്ല; നിന്റെ ഈ മരണത്തിനു കാരണം മൈഥിലിയാണ്. സീതയുടെ നിമിത്തമുള്ള മരണം നീ ദൂരെനിന്നു വിളിച്ചുവരുത്തി; മൈഥിലിയാകട്ടെ ശോകമകന്ന് രാമനോടൊപ്പം വിഹരിക്കും.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരി സ്വന്തം അഭിമാനവും മറക്കുന്നില്ല — ‘സീത എന്നെക്കാൾ മികച്ചവളല്ല’ എന്ന അവളുടെ വാക്കിൽ ആത്മാഭിമാനവും ഭർത്താവിന്റെ മൗഢ്യത്തോടുള്ള നിന്ദയുമുണ്ട്. ‘കർത്താവ് ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു’ എന്ന കർമസിദ്ധാന്തം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘ഭൂമിക്കും ഭൂമി, ലക്ഷ്മിക്കും ലക്ഷ്മി’ എന്നത് സീതയുടെ അതിശയവർണനയാണ് — അവൾ ഭൂമിക്കുപോലും ആധാരവും ലക്ഷ്മിക്കുപോലും ലക്ഷ്മിയുമാണ്. അച്ചടിയിൽ ‘ശ്രിയാഃ ശ്രീം’ എന്നാണ് പാഠം (സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘ശ്രിയഃ ശ്രീം’). ‘വ്യുഷ്ടി’ എന്നാൽ ഫലം. 27-ാം ശ്ലോകം (‘സന്ത്യന്യാഃ പ്രമദാഃ…’ — മറ്റു സ്ത്രീകൾ ഉണ്ട്…) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ഇരുപത്തെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തിൽ അതേ പാദം — ‘മോഹാന്ന ബുധ്യസേ’ (മൗഢ്യത്താൽ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല) — വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മരണം ‘സലക്ഷണം’ ആണ് — അതിന്റെ കാരണം വ്യക്തമാണ്, സീതതന്നെ. പതിവ്രതയുടെ തപശ്ശക്തിയാണ് ഈ കാണ്ഡത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം; മുന്നോട്ട് അഗ്നിപരീക്ഷയിലും അതേ ശക്തി പ്രകടമാകും. വിഭീഷണന്റെയും രാവണന്റെയും താരതമ്യം കർമഫലത്തിന്റെ ഉദാഹരണമാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ ഉപാലംഭം ധാർമികം മാത്രമല്ല, പ്രായോഗികവുമാണ് — ഐശ്വര്യത്തിന്റെയും ശരീരത്തിന്റെയും സ്വജനങ്ങളുടെയും വിനാശമാണ് സീതാപഹരണത്തിന്റെ ഫലം. അരുന്ധതി വസിഷ്ഠന്റെ പത്നി, രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയ; ഇരുവരും പാതിവ്രത്യത്തിന്റെ ആദർശങ്ങളാണ്. സീത അവരെക്കാളും ശ്രേഷ്ഠയാണെന്ന് മണ്ഡോദരി സ്വയം അംഗീകരിക്കുന്നു — ശത്രുപക്ഷത്തെ സ്ത്രീകൾക്കുപോലും സീതയുടെ മഹിമ അജ്ഞാതമല്ല. ‘ഛദ്മനാ’ (ചതിയിലൂടെ) എന്ന പദത്താൽ മാരീചന്റെ മാൻരൂപവും രാവണന്റെ സന്ന്യാസിവേഷവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അന്നുതന്നെ ദഹിക്കാതിരുന്നത്’ എന്ന യുക്തി — പതിവ്രതയെ സ്പർശിച്ച മാത്രയിൽ ധർഷകൻ ദഹിക്കേണ്ടതായിരുന്നു; എന്നാൽ ദേവന്മാർ രാവണനെ ഭയപ്പെട്ടിരുന്നതിനാൽ ഉടനടി ഫലമുണ്ടായില്ല; കാലാന്തരത്തിൽ തീർച്ചയായും ഉണ്ടായി. ഇവിടെ കർമഫലത്തിന്റെ കാലം പ്രധാനമാണ് — ‘പര്യാഗതേ കാലേ’ (കാലം വന്നെത്തുമ്പോൾ). ‘അനംഗവശം ആപന്നഃ’ (കാമത്തിനു വശപ്പെട്ടവൻ) എന്നത് കാമത്തിന്റെ പ്രാബല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരി സ്വന്തം സൗന്ദര്യവും കുലവും ദാക്ഷിണ്യവും സീതയുടേതിനു തുല്യമായി കരുതുന്നു; അവളുടെ വാക്കിൽ അല്പം അസൂയയും കാണാം; അത് സ്ത്രീസ്വഭാവത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ അംശമാണ്. ഒടുവിൽ ‘മൈഥിലി ശോകമകന്ന് വിഹരിക്കും’ എന്ന വാക്യത്തിൽ തന്റെ ദുഃഖവും സീതയുടെ സുഖവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം. ഇങ്ങനെ മണ്ഡോദരി മൂന്നു വിധത്തിൽ രാവണനെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു — ധർമദൃഷ്ടിയിൽ (പതിവ്രതയെ ധർഷിക്കുന്നതു പാപം), നീതിദൃഷ്ടിയിൽ (ഹിതവാക്യത്തിന്റെ അനാദരം), പ്രായോഗികദൃഷ്ടിയിൽ (മറ്റു സുന്ദരികൾ ഉണ്ട്, സീത ആവശ്യമില്ലായിരുന്നു). അവളുടെ യുക്തി പൂർണമാണ്; എന്നാൽ ഇന്ന് വ്യർഥമാണ് — കാരണം കേൾക്കേണ്ടവൻ മരിച്ചുകഴിഞ്ഞു.

‘അല്പപുണ്യയായ ഞാനാകട്ടെ ഘോരമായ ശോകസാഗരത്തിൽ വീണിരിക്കുന്നു. കൈലാസത്തിലും മന്ദരത്തിലും മേരുവിലും ചൈത്രരഥവനത്തിലും എല്ലാ ദേവോദ്യാനങ്ങളിലും നിന്നോടൊപ്പം വിഹരിച്ച്, യോജിച്ച വിമാനത്തിൽ അതുല്യമായ ഐശ്വര്യത്തോടെ, വിചിത്രമായ മാലകളും വസ്ത്രങ്ങളുമണിഞ്ഞ്, പലതരം ദേശങ്ങൾ കണ്ടുകൊണ്ട് സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ ഞാൻ, ഹേ വീരാ, നിന്റെ വധത്താൽ കാമഭോഗങ്ങളിൽനിന്നു ഭ്രഷ്ടയായി. ആ ഞാൻതന്നെ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ ആയിത്തീർന്നു; രാജാക്കന്മാരുടെ ചഞ്ചലമായ ഐശ്വര്യത്തെ ധിക്കരിക്കുന്നു. ഹാ രാജാവേ, നല്ല പുരികങ്ങളും നല്ല ചർമവും ഉയർന്ന മൂക്കുമുള്ളതും, കാന്തിയിലും ശോഭയിലും ദ്യുതിയിലും ചന്ദ്രനും താമരയ്ക്കും സൂര്യനും തുല്യവും, കിരീടാഗ്രങ്ങളാൽ ജ്വലിക്കുന്നതും, ചെമ്പിച്ച ചുണ്ടുകളും ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളുമുള്ളതും, പാനശാലകളിൽ മദത്താൽ ഇളകുന്ന ചഞ്ചലനേത്രങ്ങളുള്ളതും, പലതരം മാലകളണിഞ്ഞതും, മനോഹരവും, മധുരമായ പുഞ്ചിരിയോടും സംസാരത്തോടുംകൂടിയതും ശുഭവുമായിരുന്ന നിന്റെ ആ മുഖംതന്നെ ഇന്ന് രാമന്റെ സായകങ്ങളാൽ പിളർന്ന്, ചോരയൊഴുക്കിനാൽ ചുവന്ന്, മേദസ്സും മസ്തിഷ്കവും ചിതറി, രഥങ്ങളുടെ പൊടിയാൽ പരുക്കനായി ശോഭിക്കുന്നില്ല. ഹാ, വൈധവ്യം നൽകുന്ന അന്ത്യാവസ്ഥ എനിക്കു വന്നുചേർന്നു; മന്ദബുദ്ധിയായ ഞാൻ ഒരിക്കലും ഇതു ചിന്തിച്ചിരുന്നില്ല. “ദാനവരാജനായ മയൻ എന്റെ പിതാവ്, രാക്ഷസേശ്വരൻ എന്റെ ഭർത്താവ്, ശക്രനെ ജയിച്ചവൻ എന്റെ പുത്രൻ” എന്നു ഞാൻ ഏറെ ഗർവിച്ചിരുന്നു. “ഗർവിഷ്ഠരായ ശത്രുക്കളെ തകർക്കുന്നവരും ക്രൂരരും ബലത്തിലും പൗരുഷത്തിലും പ്രസിദ്ധരുമായ എന്റെ നാഥന്മാർക്ക് എവിടെനിന്നും ഭയമില്ല” എന്നായിരുന്നു എന്റെ ഉറച്ച വിശ്വാസം. ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള നിങ്ങൾക്ക് ഈ അപ്രതീക്ഷിതമായ ഭയം മനുഷ്യനിൽനിന്ന് എങ്ങനെ വന്നു? മിനുസമുള്ള ഇന്ദ്രനീലക്കല്ലുപോലെ നീലനിറമുള്ളതും ഉയർന്ന പർവതംപോലെയുള്ളതും തോൾവളകളും കൈവളകളും വൈഡൂര്യവും മുത്തുമാലകളും പൂമാലകളുംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതും വിഹാരങ്ങളിൽ കമനീയവും യുദ്ധഭൂമികളിൽ ജ്വലിക്കുന്നതും ആഭരണങ്ങളുടെ പ്രഭയാൽ മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചിരുന്നതുമായ നിന്റെ ആ ശരീരംതന്നെ ഇന്ന് അനേകം മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞ്, ഇനി സ്പർശിക്കാൻ ദുർലഭമായി, ആലിംഗനം ചെയ്യാൻ കഴിയാത്തതായിരിക്കുന്നു. മുള്ളൻപന്നി മുള്ളുകളാലെന്നപോലെ ഇടതടവില്ലാതെ തറച്ച, മർമങ്ങളിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ബാണങ്ങളാൽ ഞരമ്പുകളുടെ ബന്ധങ്ങൾ അറ്റ്, ചോരനിറമാർന്ന, കറുത്ത നിന്റെ ശരീരം നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു — വജ്രപ്രഹരമേറ്റു ചിതറിയ പർവതംപോലെ. ഹാ, ഇതു സ്വപ്നമോ സത്യമോ? നീ രാമനാൽ എങ്ങനെ കൊല്ലപ്പെട്ടു? നീ മൃത്യുവിനുപോലും മൃത്യുവാകുമായിരുന്നു; പിന്നെ എങ്ങനെ മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ടു?’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ സ്മൃതി സുഖത്തിന്റെയും ദുഃഖത്തിന്റെയും വൈരുധ്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. മുമ്പ് ചന്ദ്രനും താമരയ്ക്കും സൂര്യനും തുല്യമായിരുന്ന മുഖം ഇന്ന് ചോരയാലും പൊടിയാലും മലിനം; മുമ്പ് മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘംപോലെ ശോഭിച്ചിരുന്ന ശരീരം ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞത്. ‘ശ്വാവിധഃ ശലലൈഃ’ (മുള്ളൻപന്നി മുള്ളുകളാൽ) എന്ന ഉപമ — മുള്ളൻപന്നി (മുള്ളുള്ള ജന്തു) മുള്ളുകളാൽ മൂടപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതുപോലെ രാവണന്റെ ശരീരം ബാണങ്ങളാൽ. പിതാവിന്റെയും ഭർത്താവിന്റെയും പുത്രന്റെയും മഹിമയാൽ അവൾ മുമ്പ് നിർഭയയായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ എല്ലാം ഒരു മനുഷ്യനാൽ നശിച്ചു. ‘ധിഗ്രാജ്ഞാം ചഞ്ചലാം ശ്രിയം’ (രാജാക്കന്മാരുടെ ചഞ്ചലമായ ഐശ്വര്യത്തിനു ധിക്കാരം) എന്നത് വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സ്വരമാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; 31–33 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.099.018–020 എന്നിവയുമായി യോജിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരിയുടെ ആത്മശോകമാണ് പ്രധാനം. കൈലാസം, മന്ദരം, മേരു, ചൈത്രരഥം — ഇവ ദേവന്മാരുടെ വിഹാരസ്ഥാനങ്ങളാണ്; രാവണൻ അവയെയും ജയിച്ച് അവിടെ വിഹരിച്ചു. ‘സൈവാന്യേവാസ്മി സംവൃത്താ’ (ആ ഞാൻതന്നെ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ ആയി) എന്ന വാക്യത്തിൽ മാറ്റത്തിന്റെ തീവ്രത — ഞാൻ അതേ ഞാൻതന്നെ, എന്നാൽ മറ്റൊരുവളെപ്പോലെ. മുഖത്തിന്റെ വർണനയിൽ സൗന്ദര്യത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും എണ്ണപ്പെടുന്നു — പുരികങ്ങൾ, ചർമം, മൂക്ക്, ചുണ്ടുകൾ, കുണ്ഡലങ്ങൾ, കിരീടം; പിന്നെ അതിന്റെതന്നെ വിനാശം — ചോര, മേദസ്സ്, മസ്തിഷ്കം, പൊടി. ‘അതുതന്നെ … ഇന്ന്’ എന്ന ഈ രചനാവിശേഷം രണ്ടുവട്ടം (37, 44) പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. പിതാവായ മയന്റെയും പുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും ഭർത്താവായ രാവണന്റെയും — മൂവരുടെയും — ബലത്താൽ അവൾ ‘എവിടെനിന്നും ഭയമില്ലാത്തവൾ’ ആയിരുന്നു; ആ ഗർവ് ഇന്നു നശിച്ചു. ‘ഹാ സ്വപ്നഃ സത്യമേവേദം’ (ഇതു സ്വപ്നമോ സത്യമോ) എന്ന സംശയം — ദുഃഖാതിരേകത്താൽ യാഥാർഥ്യം സ്വീകരിക്കാൻ അവൾക്കു കഴിയുന്നില്ല. ‘മൃത്യുവിനും മൃത്യു’ എന്നത് രാവണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭാഷ അലങ്കാരസമൃദ്ധമാണ് — ഉപമകൾ (മിന്നലുകളോടുകൂടിയ മേഘം, വജ്രമേറ്റ പർവതം, മുള്ളുകളാൽ മുള്ളൻപന്നി), വിരോധങ്ങൾ (മൃത്യുവിനും മൃത്യു മൃത്യുവിനു വശപ്പെട്ടു), സ്മരണം. എല്ലാ അലങ്കാരങ്ങളും കരുണരസത്തെ പോഷിപ്പിക്കുന്നു. മണ്ഡോദരിയുടെ ആത്മാഭിമാനത്തിന്റെ ഓർമയും അവളുടെ ഇപ്പോഴത്തെ ദൈന്യം കൂടുതൽ ആഴത്തിലാക്കുന്നു. ‘പശ്ചിമാ ദശാ’ എന്നാൽ അന്ത്യാവസ്ഥ — വൈധവ്യം. മുമ്പ് അവൾ ഈ അവസ്ഥ ഒരിക്കലും സങ്കല്പിച്ചിരുന്നില്ല; കാരണം തന്റെ രക്ഷകർ അജയ്യരാണെന്നായിരുന്നു അവളുടെ വിശ്വാസം. ആ വിശ്വാസത്തിന്റെ തകർച്ചതന്നെയാണ് അവളുടെ ശോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം; മനുഷ്യനിൽനിന്നുള്ള ഭയം എന്ന അസംഭാവ്യം സംഭവിച്ചു.

‘മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും സമ്പത്തുകൾ അനുഭവിച്ചവനും, മൂന്നു ലോകങ്ങൾക്കും ഉദ്വേഗം നൽകിയവനും, മഹാനും, ലോകപാലന്മാരെ ജയിച്ചവനും, ശങ്കരനെ (കൈലാസത്തോടെ) ഇളക്കിയെറിഞ്ഞവനും, ഗർവിഷ്ഠരെ അടക്കിയവനും, പരാക്രമം പ്രകടമാക്കിയവനും, ലോകങ്ങളെ ക്ഷോഭിപ്പിച്ചവനും, സജ്ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചവനും, ശത്രുക്കളുടെ മുന്നിൽ ഓജസ്സോടെ ഗർവുള്ള വാക്കുകൾ പറഞ്ഞവനും, സ്വന്തം കൂട്ടത്തെയും ഭൃത്യരെയും സംരക്ഷിച്ചവനും, ഭീകരകർമികളെ കൊന്നവനും, ദാനവേന്ദ്രന്മാരെയും യക്ഷന്മാരെയും ആയിരക്കണക്കിനു കൊന്നവനും, യുദ്ധത്തിൽ നിവാതകവചന്മാരെ അടക്കിയവനും, അനേകം യജ്ഞങ്ങൾ മുടക്കിയവനും, സ്വജനങ്ങളെ രക്ഷിച്ചവനും, ധർമവ്യവസ്ഥ തകർത്തവനും, യുദ്ധത്തിൽ മായകൾ സൃഷ്ടിച്ചവനും, അവിടെനിന്നും ഇവിടെനിന്നും ദേവ-അസുര-മനുഷ്യകന്യകമാരെ അപഹരിച്ചവനും, ശത്രുസ്ത്രീകൾക്കു ശോകം നൽകിയവനും, സ്വജനങ്ങളെ നയിച്ചവനും, ലങ്കാദ്വീപിനെ കാത്തവനും, ഭീകരകർമങ്ങൾ ചെയ്തവനും, ഞങ്ങൾക്കു കാമഭോഗങ്ങൾ നൽകിയവനും, രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ — ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള ഭർത്താവ് രാമനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതു കണ്ടിട്ടും, പ്രിയൻ കൊല്ലപ്പെട്ട ഞാൻ ഈ ശരീരം ധരിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ കഠിനഹൃദയയാണ്. ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ ശയിച്ചിരുന്ന നീ ഇന്ന് പൊടിപുരണ്ട് ഈ നിലത്ത് എന്തിനാണ് ഉറങ്ങുന്നത്? എന്റെ മകൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഞാൻ കഠിനമായി പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടു; ഇന്നോ, ഇവിടെ നിന്റെ വീഴ്ചയോടെ ഞാൻ പാടേ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ബന്ധുജനങ്ങളില്ലാതെ, നാഥനായ നീയില്ലാതെ, കാമഭോഗങ്ങളില്ലാതെ ഞാൻ ശാശ്വതമായ വർഷങ്ങൾ ശോചിക്കും. ഹേ രാജാവേ, നീ ഇന്ന് അതിദുർഗമമായ ദീർഘമാർഗത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു; ദുഃഖാർത്തയായ എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക; നീയില്ലാതെ ഞാൻ ജീവിക്കില്ല. ദയനീയയായ എന്നെ ഇവിടെ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എന്തിനാണ് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത്? ദീനയായി വിലപിക്കുന്ന മന്ദഭാഗ്യയായ എന്നോട് നീ എന്താണ് മിണ്ടാത്തത്? ഹേ പ്രഭോ, മൂടുപടമില്ലാതെ നഗരവാതിലിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി കാൽനടയായി വന്ന എന്നെ കണ്ടിട്ട് നീ കോപിക്കുന്നില്ലല്ലോ?’ ഇവിടെ രാവണന്റെ വിശേഷണങ്ങളിൽ ഗുണങ്ങളും ദോഷങ്ങളും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ രക്ഷകനും ദാതാവും വീരനുമാണ്; എന്നാൽ സജ്ജനങ്ങളെ പീഡിപ്പിച്ചവനും യജ്ഞങ്ങൾ മുടക്കിയവനും ധർമവ്യവസ്ഥ തകർത്തവനും പരസ്ത്രീകളെ അപഹരിച്ചവനുമാണ്. മണ്ഡോദരി നിഷ്പക്ഷമായി ഭർത്താവിനെ വർണിക്കുന്നു; വെറുതെ സ്തുതിക്കുകയല്ല. ‘ശങ്കരനെ ഇളക്കിയെറിഞ്ഞവൻ’ എന്നതിലൂടെ കൈലാസം ഉയർത്തിയ കഥ ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ‘സ്ഥിരാസ്മി’ (ഞാൻ കഠിനയാണ്) എന്നത് ആത്മനിന്ദയാണ് — ഇങ്ങനെ ഭർത്താവിനെ കണ്ടിട്ടും ഞാൻ ജീവിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഞാൻ കഠിനഹൃദയയാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിന്റെ ഓർമ ദുഃഖത്തിനുമേൽ ദുഃഖമാണ്. ഒടുവിൽ മൂടുപടമില്ലാതെ കാൽനടയായി വന്നതിന്റെ പരാമർശം — രാജ്ഞി മുമ്പൊരിക്കലും ഇങ്ങനെ ജനങ്ങളുടെ മുന്നിൽ വന്നിട്ടില്ല; അതു കണ്ടിട്ടും ഭർത്താവ് കോപിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ് അവളുടെ വേദന. നാല്പത്തെട്ടാം ശ്ലോകം രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുടെയും സന്ധിയിലാണ് — അതിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ ഈ എണ്ണിപ്പറയൽ ആരംഭിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ രചന വിശിഷ്ടമാണ് — ദ്വിതീയാവിഭക്തിയിൽ അവസാനിക്കുന്ന വിശേഷണങ്ങളുടെ ഒരു നീണ്ട നിര; അത് ‘ഇത്തരം പ്രഭാവമുള്ള ഭർത്താവ് … വീഴ്ത്തപ്പെട്ടതു കണ്ട്’ എന്ന വാക്യത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു. ഇതിലൂടെ രാവണന്റെ സമ്പൂർണജീവചരിത്രം സംക്ഷേപിച്ചു പറയുന്നു. ‘നിവാതകവചന്മാരെ അടക്കിയവൻ’ — ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ നിവാതകവചന്മാരുമായുള്ള രാവണന്റെ യുദ്ധം വർണിച്ചിട്ടുണ്ട്. ‘ദേവ-അസുര-മനുഷ്യകന്യകമാരെ അപഹരിച്ചവൻ’ — അവൻ അനേകം കന്യകമാരെ ബലമായി അപഹരിച്ചു; അവർതന്നെയാണ് ഇന്ന് അവന്റെ അന്തഃപുരത്തിൽ കരയുന്നത്. മണ്ഡോദരി സ്വയം ‘കഠിന’ എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു — പതിവ്രത ഭർത്താവിന്റെ മരണത്തിൽ ജീവിച്ചിരിക്കരുത് എന്നാണ് അവളുടെ ഭാവം. ‘എന്നെയും കൊണ്ടുപോകുക’ എന്ന പ്രാർഥന സഹഗമനത്തിനുള്ള ആഗ്രഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണിപ്പറയൽ രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ദ്വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു — അവൻ വീരനും രക്ഷകനും ദാതാവുമാണ്; എന്നാൽ ക്രൂരനും ധർമം തകർക്കുന്നവനും പരസ്ത്രീകളെ അപഹരിക്കുന്നവനുമാണ്. പത്നി രണ്ടും അറിയുന്നു; എന്നിട്ടും അവനെ പ്രിയനായി കരുതുന്നു. ‘ഞങ്ങൾക്കു കാമഭോഗങ്ങൾ നൽകിയവൻ’ എന്ന വാക്കിലൂടെ പത്നിമാരോടുള്ള അവന്റെ സ്നേഹവും ഓർമിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണത്തിന്റെ ശോകം ഇന്ന് (ഭർത്താവിന്റെ മരണത്താൽ ഇരട്ടിക്കുന്നു). ‘പൊടിപുരണ്ട് നിലത്ത്’ എന്ന ചിത്രം മുമ്പത്തെ ‘വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ’ എന്നതിനു വിരുദ്ധമാണ്. ‘ദീർഘമാർഗം’ എന്നാൽ പരലോകയാത്ര. ‘അനവഗുണ്ഠിതാം’ (മൂടുപടമില്ലാത്തവളെ) എന്ന പദം രാജകുലസ്ത്രീകളുടെ മര്യാദയുടെ ലംഘനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; രാവണൻ ജീവിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ അത് ഒരിക്കലും സംഭവിക്കുമായിരുന്നില്ല.

‘ഹേ പത്നിമാർ പ്രിയപ്പെട്ടവനേ, ലജ്ജയും മൂടുപടവും ഉപേക്ഷിച്ച് പുറത്തിറങ്ങിവന്ന നിന്റെ എല്ലാ പത്നിമാരെയും നോക്കൂ; അവരെ കണ്ടിട്ട് നീ എന്തുകൊണ്ട് കോപിക്കുന്നില്ല? നിന്റെ ക്രീഡാസഹചാരികളായ ഈ ജനം അനാഥരായി വിലപിക്കുന്നു; നീ ഇവരെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നില്ല, മാനിക്കുന്നുമില്ല. ഹേ രാജാവേ, പതിവ്രതകളും ധർമനിരതകളും ഗുരുശുശ്രൂഷയിൽ തല്പരകളുമായ അനേകം കുലസ്ത്രീകളെ നീ വിധവകളാക്കി; ശോകത്താൽ ദഹിച്ച അവർ നിന്നെ ശപിച്ചു; അതിനാൽ നീ ശത്രുവിനു വശപ്പെട്ടു. നിന്നാൽ അപമാനിക്കപ്പെട്ട അവർ അന്നു നിന്നെ ശപിച്ചു; അതാണ് ഇപ്പോൾ ഫലിച്ചത്. ഹേ നൃപാ, “പതിവ്രതകളുടെ കണ്ണീർ വെറുതെ ഭൂമിയിൽ വീഴുന്നില്ല” എന്ന ചൊല്ല് നിന്റെ കാര്യത്തിൽ ഏറെക്കുറെ സത്യമായി. ഹേ രാജാവേ, തേജസ്സുകൊണ്ടു ലോകങ്ങളെ ആക്രമിച്ചടക്കിയ, ശൗര്യത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്ന നീ ഈ നിസ്സാരമായ സ്ത്രീമോഷണം എങ്ങനെ ചെയ്തു — മാൻവേഷത്തിലുള്ള ചതിയാൽ ആശ്രമത്തിൽനിന്നു രാമനെ അകറ്റി, ലക്ഷ്മണനെയും അകറ്റി, രാമപത്നിയെ കൊണ്ടുവന്നത്? യുദ്ധത്തിൽ നിന്റെ ഭീരുത്വം ഞാൻ ഒരിക്കലും ഓർക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ അത് തീർച്ചയായും ഭാഗ്യവിപര്യയത്താൽ നിന്നിൽ പാകമായ (വിനാശത്തിന്റെ) ലക്ഷണമായിരുന്നു. ഹേ മഹാബാഹോ, ഭൂതവും ഭാവിയും അറിയുന്നവനും വർത്തമാനത്തിൽ വിചക്ഷണനും സത്യവാക്കുമായ എന്റെ ഭർതൃസഹോദരൻ വിഭീഷണൻ, അപഹരിച്ചുകൊണ്ടുവന്ന മൈഥിലിയെ കണ്ട്, ആലോചിച്ച്, ദീർഘമായി നിശ്വസിച്ചുകൊണ്ട് പറഞ്ഞത് — “രാക്ഷസപ്രമുഖന്മാരുടെ ഈ വിനാശം അടുത്തെത്തിയിരിക്കുന്നു” — അതു സത്യമായി. കാമക്രോധങ്ങളിൽനിന്നുളവായ, നീ വരുത്തിവെച്ച, വിട്ടുമാറാത്ത ആസക്തിയാൽ വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്ന ഈ മഹാനർഥം സംഭവിച്ചു; നീ ഈ രാക്ഷസകുലത്തെ മുഴുവൻ അനാഥമാക്കി. ബലത്തിലും പൗരുഷത്തിലും പ്രസിദ്ധനായ നിന്നെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ശോചിക്കേണ്ടതില്ല; എന്നാൽ സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ എന്റെ ബുദ്ധി കാരുണ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു. നീ സുകൃതവും ദുഷ്കൃതവും എടുത്തുകൊണ്ട് നിന്റെ ഗതിയിലേക്കു പോയി; നിന്റെ വിനാശത്താൽ ദുഃഖിതയായ എന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെയാണ് ഞാൻ ശോചിക്കുന്നത്. ഹേ ദശാനനാ, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്ക് നീ കേട്ടില്ല; സഹോദരന്മാർ പൂർണമായി പറഞ്ഞ ഹിതവും നീ കേട്ടില്ല. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ, കാരണവും അർഥവുമുള്ള, വിധിപ്രകാരമുള്ള, ശ്രേയസ്കരമായ, കഠിനമല്ലാത്ത, യുക്തിയുക്തമായ വാക്ക് നീ അനുസരിച്ചില്ല. മാരീചനും കുംഭകർണനും എന്റെ പിതാവും പറഞ്ഞ വാക്ക് വീര്യമദത്താൽ നീ അനുസരിച്ചില്ല; അതിന്റെ ഫലമാണ് ഇത്.’ ഇവിടെ മണ്ഡോദരിയുടെ കോപവും വ്യക്തമാണ് — ‘നാരീചൗര്യം’ (സ്ത്രീമോഷണം), ‘ക്ഷുദ്രം’ (നിസ്സാരം) എന്നീ പദങ്ങളാൽ അവൾ രാവണന്റെ കർമം നിന്ദിക്കുന്നു; വീരനു യോജിച്ചത് യുദ്ധമാണ്, ചതിയിലൂടെയുള്ള പരസ്ത്രീഹരണമല്ല. പതിവ്രതകളുടെ ശാപം, ഹിതവാദികളുടെ അനാദരം — ഇവ രണ്ടു കാരണങ്ങൾ. ‘സ്ത്രീസ്വഭാവാത്തു മേ ബുദ്ധിഃ കാരുണ്യേ പരിവർതതേ’ (സ്ത്രീസ്വഭാവത്താൽ എന്റെ ബുദ്ധി കാരുണ്യത്തിലേക്കു തിരിയുന്നു) എന്നത് അവളുടെ ആത്മപരിശോധനയാണ് — ബുദ്ധികൊണ്ട് അവൾ രാവണനെ കുറ്റക്കാരനായി അറിയുന്നു; ഹൃദയംകൊണ്ടാകട്ടെ കരയുന്നു. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ഭാഗം 6.099.021–024 എന്നിടത്ത് സംക്ഷിപ്തമാണ്. ‘പതിവ്രതകളുടെ കണ്ണീർ’ എന്ന ചൊല്ല് ലോകപ്രസിദ്ധമാണ് — സാധ്വികളുടെ ദുഃഖം വ്യർഥമാകുന്നില്ല. രാവണൻ വിധവകളാക്കിയ കുലസ്ത്രീകളുടെ ശാപം ഇന്നു ഫലിച്ചു. ‘ക്ഷുദ്രമായ സ്ത്രീമോഷണം’ എന്ന മണ്ഡോദരിയുടെ വാക്ക് മൂർച്ചയേറിയതാണ് — മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും തേജസ്സുകൊണ്ട് ആക്രമിച്ചവന് മോഷണം ലജ്ജാകരമാണ്. ‘ഭീരുത്വം ഞാൻ ഓർക്കുന്നില്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൾ ഭർത്താവിന്റെ വീരത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെ ഈ കർമം ഭാഗ്യവിപര്യയത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണെന്നു വിശദീകരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനെ ‘ഭൂതവും ഭാവിയും അറിയുന്നവൻ’ എന്ന് അവൾ പ്രശംസിക്കുന്നു — അവൻ ദീർഘദർശിയായിരുന്നു. കാമവും ക്രോധവും വ്യസനങ്ങളാണ്; അവയിൽനിന്നുണ്ടായ അനർഥം കുലത്തെ സമൂലം നശിപ്പിച്ചു. ‘സ്വന്തം ഗതിയിലേക്കു പോയി’ — കർമമനുസരിച്ചുള്ള ഗതി. ഈ ഭാഗത്ത് മണ്ഡോദരി, രാവണൻ ആരുടെ വാക്ക് അനുസരിച്ചില്ലയോ ആ വക്താക്കളെ ഓർക്കുന്നു — വിഭീഷണൻ, മാരീചൻ, കുംഭകർണൻ, സ്വന്തം പിതാവായ മയൻ. എല്ലാവരും ഹിതവാദികൾ, എല്ലാവരും തിരസ്കരിക്കപ്പെട്ടവർ. ശോകത്തിന്റെ നടുവിലും അവളുടെ വാക്ക് വിവേകപൂർണമാണ്; അവൾ കരയുക മാത്രമല്ല, കാരണങ്ങൾ വിശദീകരിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഒടുവിൽ ‘ആത്മാനമനുശോചാമി’ (എന്നെക്കുറിച്ചുതന്നെ ശോചിക്കുന്നു) എന്ന സമ്മതം — മരിച്ചവൻ തന്റെ ഗതി പ്രാപിച്ചു; ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഞാനാണ് ശോചിക്കപ്പെടേണ്ടവൾ.

‘ഹേ കാർമേഘംപോലെ നീലവർണനേ, ഹേ മഞ്ഞപ്പട്ടുടുത്തവനേ, ഹേ ശുഭമായ തോൾവളകളണിഞ്ഞവനേ, സ്വന്തം അവയവങ്ങൾ നീട്ടിയിട്ട് ചോരയിൽ മൂടി നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? ഉറങ്ങുന്നവനെപ്പോലെ, ശോകാർത്തയായ എന്നോട് നീ എന്താണ് മറുപടി പറയാത്തത്? മഹാവീര്യനും സമർഥനും യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും പിന്തിരിയാത്തവനുമായ ഒരു യാതുധാനന്റെ (രാക്ഷസന്റെ) ദൗഹിത്രിയായ (മകളുടെ മകളായ) എന്നോട് നീ എന്താണ് മറുപടി പറയാത്തത്? എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ; പുതിയൊരു അപമാനം ഏൽപ്പിക്കപ്പെട്ടിട്ടും നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? ഇന്ന് സൂര്യരശ്മികൾ ഭയമില്ലാതെ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുന്നു. സൂര്യതേജസ്സുള്ള ഏതു പരിഘംകൊണ്ട് നീ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊന്നിരുന്നുവോ — വജ്രധാരിയുടെ വജ്രംപോലെ എന്നും പൂജിക്കപ്പെട്ടിരുന്നതും യുദ്ധത്തിൽ അനേകരെ പ്രഹരിച്ചതും സ്വർണവലകളാൽ അലങ്കരിച്ചതുമായ നിന്റെ ആ പരിഘം ബാണങ്ങളാൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി ചിതറിക്കിടക്കുന്നു. യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് നീ എന്തിനാണ് കിടക്കുന്നത്? അപ്രിയയെയെന്നപോലെ എന്നോടു സംസാരിക്കാൻ നീ എന്തുകൊണ്ട് ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല? നീ മരണം പ്രാപിച്ചിട്ടും ശോകപീഡിതമായിട്ടും ആയിരം കഷണങ്ങളായി പൊട്ടിപ്പിളരാത്ത എന്റെ ഹൃദയത്തിനു ധിക്കാരം.’ ഇങ്ങനെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ ഹൃദയത്തോടെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവൾ അപ്പോൾ മോഹാലസ്യത്തിലായി. ബോധക്ഷയത്താൽ തളർന്നുവീണ അവൾ രാവണന്റെ മാറിൽ, സന്ധ്യാരാഗം പുരണ്ട മേഘത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന ഉജ്ജ്വലമായ മിന്നൽപോലെ ശോഭിച്ചു. അങ്ങനെയായ അവളെ അത്യന്തം ദുഃഖാർത്തരായ സപത്നിമാർ എഴുന്നേൽപ്പിച്ചു; സ്വയം കരഞ്ഞുകൊണ്ട്, ഏറെ കരയുന്ന അവളെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു: ‘ഹേ ദേവീ, ലോകങ്ങളുടെ സ്ഥിതി അസ്ഥിരമാണെന്ന് നിനക്ക് അറിയില്ലേ? അവസ്ഥകൾ മാറിമാറി വരുമ്പോൾ രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യങ്ങൾ ചഞ്ചലങ്ങളാണ്.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ടപ്പോൾ അവൾ ശബ്ദത്തോടെ പൊട്ടിക്കരഞ്ഞു; കണ്ണീരാൽ സ്തനങ്ങളും നിർമലമായ മുഖവും കുളിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്. ഇവിടെ ‘സൂര്യരശ്മികൾ ഭയമില്ലാതെ പ്രവേശിച്ചു’ എന്നതിൽ സൂക്ഷ്മമായ ഭാവമുണ്ട് — രാവണനോടുള്ള ഭയത്താൽ സൂര്യൻപോലും ലങ്കയിൽ മന്ദമായേ ചൂടുപകർന്നിരുന്നുള്ളൂ; ഇന്ന് അവൻ നിർഭയനാണ്. മൂർച്ഛിച്ച മണ്ഡോദരിക്ക് രാവണന്റെ മാറിൽ നൽകിയ ഉപമ — സന്ധ്യാരാഗമുള്ള കറുത്ത മേഘത്തിൽ മിന്നൽ — കറുത്ത രാവണൻ, ചുവന്ന ചോര, വെളുത്ത മണ്ഡോദരി. സപത്നിമാരുടെ സാന്ത്വനത്തിലും ലോകത്തിന്റെ അനിത്യതതന്നെയാണ് മുഖ്യോപദേശം. ‘യാതുധാനസ്യ ദൗഹിത്രീം’ (ഒരു യാതുധാനന്റെ ദൗഹിത്രി) — മണ്ഡോദരിയുടെ മാതാമഹൻ സുമാലിയാണെന്നു ചിലർ പറയുന്നു; അച്ചടിയിൽ പേരു പറഞ്ഞിട്ടില്ല. തൊണ്ണൂറ്റൊന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധത്തോടെ കഥ രാമനിലേക്കു തിരിയുന്നു. ‘പര്യവസ്ഥാപയാമാസൂ’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ ദീർഘാന്തരൂപമാണ്. ‘ഉത്തിഷ്ഠോത്തിഷ്ഠ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ) എന്ന ആഹ്വാനം ശോകത്തിന്റെ പരമകാഷ്ഠയാണ് — മരിച്ചവനെ ജീവനുള്ളവനെയെന്നപോലെയുള്ള വിളി. ‘നവേ പരിഭവേ കൃതേ’ — ശത്രുക്കൾ അപമാനിച്ചിട്ടും നീ എന്തിനു കിടക്കുന്നു? രാവണൻ ഒരിക്കലും അപമാനം സഹിച്ചിരുന്നില്ല. പരിഘത്തിന്റെ വർണന അവന്റെ ആയുധപ്രിയത കാണിക്കുന്നു. ‘യുദ്ധഭൂമിയെ പ്രിയതമയെയെന്നപോലെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്’ എന്നത് ഉത്പ്രേക്ഷയാണ് — ഭൂമി അവന്റെ പുതിയ പ്രിയതമ; മണ്ഡോദരി അപ്രിയയെപ്പോലെ ഉപേക്ഷിക്കപ്പെട്ടു. ഹൃദയം പിളരാത്തതിലുള്ള ആത്മനിന്ദ വീണ്ടും. സപത്നിമാരുടെ സാന്ത്വനത്തിലെ ‘ദശാവിഭാഗപര്യായേ’ — ജീവിതത്തിന്റെ അവസ്ഥകൾ മാറുന്നു; രാജാക്കന്മാരുടെ ഐശ്വര്യം ചഞ്ചലമാണ്. മണ്ഡോദരിയുടെ മൂർച്ഛ, സപത്നിമാരുടെ ശുശ്രൂഷ, വീണ്ടും കരച്ചിൽ — ഇതാണ് കരുണത്തിന്റെ ക്രമം. സൂര്യരശ്മികളുടെ നിർഭയപ്രവേശം രാവണന്റെ പ്രതാപത്തിന്റെ അന്ത്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് സൂര്യൻപോലും അവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് മന്ദമായേ ചൂടുപകർന്നിരുന്നുള്ളൂ. പരിഘം ചിതറിയത് അവന്റെ ശക്തിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. മിന്നലിന്റെ ഉപമ ശോകാവസ്ഥയിലും മണ്ഡോദരിയുടെ സൗന്ദര്യം കാണിക്കുന്നു. സപത്നിമാർ അസൂയ ഉപേക്ഷിച്ച് ജ്യേഷ്ഠയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്നേഹോപസ്കന്നഹൃദയാ’ (സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ ഹൃദയമുള്ളവൾ) എന്ന പദം അവളുടെ പ്രേമത്തിന്റെ ആഴം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാ ദോഷങ്ങളും അറിഞ്ഞിട്ടും അവൾ ഭർത്താവിനെ സ്നേഹിക്കുന്നു. ഇതുതന്നെയാണ് പതിവ്രതയുടെ ലക്ഷണം.

ഇതിനിടെ രാമൻ വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘സഹോദരന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യുക; സ്ത്രീജനങ്ങളെ ആശ്വസിപ്പിക്കുക.’ അപ്പോൾ ബുദ്ധിമാനായ വിഭീഷണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച്, വിനയപൂർവം ധർമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ഹിതവാക്യം അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘ധർമവും വ്രതവും ഉപേക്ഷിച്ചവനും ക്രൂരനും നൃശംസനും അസത്യവാദിയും പരസ്ത്രീകളെ ധർഷിച്ചവനുമായ രാവണനെ സംസ്കരിക്കാൻ എനിക്കു യോഗ്യതയില്ല (എനിക്ക് ഉചിതമല്ല). സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള എന്റെ ശത്രുവാണിവൻ; എല്ലാവരുടെയും അഹിതത്തിൽ തല്പരൻ. ജ്യേഷ്ഠനെന്ന ഗൗരവത്താൽ പൂജ്യനാണെങ്കിലും രാവണൻ പൂജ അർഹിക്കുന്നില്ല. ഹേ രാമാ, ഭൂമിയിലെ മനുഷ്യർ എന്നെ നൃശംസൻ എന്നു പറയും; എന്നാൽ അവന്റെ ദുർഗുണങ്ങൾ കേട്ടാൽ എല്ലാവരും വീണ്ടും “നന്നായി ചെയ്തു” എന്നു പറയും.’ അതു കേട്ട് അത്യന്തം പ്രസന്നനായ, ധർമധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും വാക്യകോവിദനുമായ രാമൻ വാക്യജ്ഞനായ വിഭീഷണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിനക്കു പ്രിയമായതും ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്; നിന്റെ പ്രഭാവത്താലാണല്ലോ ഞാൻ ജയിച്ചത്. ഹേ രാക്ഷസേശ്വരാ, എങ്കിലും ഉചിതമായത് ഞാൻ നിന്നോടു തീർച്ചയായും പറയണം. ഈ നിശാചരൻ അധർമവും അസത്യവും നിറഞ്ഞവനായിരിക്കാം; എങ്കിലും തേജസ്വിയും ബലവാനും ശൂരനുമാണ്; യുദ്ധങ്ങളിൽ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) തുടങ്ങിയ ദേവന്മാരാൽപ്പോലും ഒരിക്കലും പരാജയപ്പെട്ടിട്ടില്ലെന്നു കേൾക്കുന്നു; മഹാത്മാവും ബലസമ്പന്നനും ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവനുമായ രാവണൻ. വൈരങ്ങൾ മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം നിറവേറി. ഇവന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇവൻ നിനക്കെങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ എനിക്കും. ഹേ മഹാബാഹോ, നിന്നിൽനിന്ന് ധർമപ്രകാരം വിധിപൂർവമുള്ള സംസ്കാരം ഇവൻ വേഗം അർഹിക്കുന്നു; നീ യശസ്സിന് അവകാശിയാകും.’ ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ധർമസങ്കടമാണ് — സഹോദരന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യേണ്ടതാണ്; എന്നാൽ അവൻ അധർമിയാണ്; അവന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്താൽ ലോകത്തിൽ നിന്ദയുണ്ടാകും എന്നാണ് അവന്റെ ശങ്ക. എന്നാൽ അവന്റെ ആന്തരികമായ ആശയം രാമനെ അനുസരിക്കലാണ് — രാമൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുതന്നെ ഞാൻ ചെയ്യും എന്ന്. രാമന്റെ മറുപടി ധർമത്തിന്റെ ഉദാത്തമായ രൂപം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുവിന്റെപോലും ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കണം; മരണത്തോടെ വൈരം അവസാനിക്കുന്നു. ‘മമാപ്യേഷ യഥാ തവ’ (ഇവൻ നിനക്കെങ്ങനെയോ അങ്ങനെ എനിക്കും) എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ രാവണനെ സ്വബന്ധുവായി സ്വീകരിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകം (100–101) നൂറ്റൊമ്പതാം സർഗത്തിലും പാഠമായിട്ടുണ്ട് — വൾഗേറ്റിലെ ആവർത്തനം. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഭൂരിഭാഗവും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.099.030–040 എന്നിവയുമായി ക്രമമായി യോജിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു കാരണങ്ങൾ — രാവണൻ ധർമം ഉപേക്ഷിച്ചവൻ, പരസ്ത്രീകളെ ധർഷിച്ചവൻ, എല്ലാവരുടെയും അഹിതത്തിൽ തല്പരൻ. ‘സഹോദരരൂപത്തിലുള്ള ശത്രു’ എന്നത് കഠിനമായ വാക്കാണ്. എങ്കിലും ‘പൂജ്യോ'പി ഗുരുഗൗരവാത്’ (ജ്യേഷ്ഠനെന്ന ഗൗരവത്താൽ പൂജ്യനാണെങ്കിലും) എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരന്റെ ഗൗരവം നിരാകരിക്കുന്നില്ല. രാമൻ ആദ്യം വിഭീഷണന്റെ ഉപകാരം ഓർക്കുന്നു — ‘ത്വത്പ്രഭാവാന്മയാ ജിതം’ (നിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ ജയിച്ചു) — അതിനുശേഷം മാത്രം ഉപദേശം നൽകുന്നു; ഇതാണ് രാമന്റെ ശിഷ്ടത. രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നത് — തേജസ്സ്, ബലം, ശൗര്യം, അപരാജിതത്വം — രാമന്റെ നിഷ്പക്ഷത കാണിക്കുന്നു. ‘ലോകരാവണൻ’ — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ. ‘യശോഭാഗ്ഭവിഷ്യസി’ (നീ യശസ്സിന് അവകാശിയാകും) എന്ന് ഒടുവിലുള്ള പ്രോത്സാഹനം — സഹോദരന്റെ സംസ്കാരത്താൽ വിഭീഷണന്റെ കീർത്തി വർധിക്കുകയേയുള്ളൂ, നിന്ദയുണ്ടാകില്ല. ഈ സംവാദം രാമായണത്തിന്റെ നൈതികദൃഷ്ടിയുടെ കേന്ദ്രമാണ് — വൈരം മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; മരിച്ചവന്റെ സംസ്കാരം ധർമമാണ്. വിഭീഷണന്റെ ചോദ്യം ഉചിതമാണ്; രാമന്റെ മറുപടി കൂടുതൽ ഉദാത്തവും. രാമൻ വിഭീഷണനോട് ആജ്ഞാപിക്കുകയല്ല, സ്നേഹത്തോടെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയാണ് — ‘നിനക്കു പ്രിയമായതും ചെയ്യേണ്ടതുണ്ട്’ എന്ന് ആദ്യം പറഞ്ഞ് അവന്റെ മനോഭാവത്തെ മാനിക്കുന്നു. ‘അവശ്യം തു ക്ഷമം വാച്യഃ’ (ഉചിതമായതു തീർച്ചയായും പറയണം) എന്നത് മിത്രത്തിന്റെ കർത്തവ്യമാണ് — പ്രിയവും ഹിതവും പറയണം. രാമൻ വിഭീഷണന്റെ ലോകനിന്ദാഭയം അകറ്റുന്നു; ധർമത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത ബോധ്യപ്പെടുത്തുകയും ചെയ്യുന്നു — മരിച്ചവന്റെ ദോഷങ്ങൾ അവനോടൊപ്പം പോയി; ശേഷിക്കുന്നത് ബഹുമാനം മാത്രം.

രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വിഭീഷണൻ തിടുക്കത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട സഹോദരൻ രാവണന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ച് രാവണന്റെ അഗ്നിഹോത്രം വേഗം പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നു — വണ്ടികൾ, വിറകുകൾ, അഗ്നികൾ, യാജകർ, ചന്ദനമുട്ടികൾ, പലതരം വിറകുകൾ, സുഗന്ധമുള്ള അകിൽ, സുരഭിലമായ ഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മുത്തുകൾ, പവിഴങ്ങൾ എന്നിവയും. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അവൻ മടങ്ങിവന്നു; മാല്യവാനോടൊപ്പം ക്രിയകൾ ആരംഭിച്ചു. പട്ടുവസ്ത്രമുടുപ്പിച്ച രാക്ഷസാധീശനായ രാവണനെ സ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ദിവ്യമായ ശിബികയിൽ കയറ്റി; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ ദ്വിജന്മാരും പലതരം വാദ്യഘോഷങ്ങളും സ്തുതിപാഠകരും അഭിനന്ദിക്കുന്ന, വിചിത്രമായ പതാകകളാലും പൂക്കളാലും അലങ്കരിച്ച ആ ശിബിക വിഭീഷണൻ മുന്നിൽ നടന്ന് അവർ എല്ലാവരും ഉയർത്തിയെടുത്ത്, വിറകുകളുമെടുത്ത്, തെക്കോട്ടു തിരിഞ്ഞ് പുറപ്പെട്ടു. അധ്വര്യു ജ്വലിപ്പിച്ച ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ, പാത്രങ്ങളിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് അവരെല്ലാം അവന്റെ മുന്നിൽ നടന്നു. കരയുന്ന അന്തഃപുരസ്ത്രീകൾ എല്ലാവരും എല്ലാ വശത്തുനിന്നും ഓടിവന്നുകൊണ്ട് പിന്നാലെ നടന്നു. പവിത്രമായ ഒരിടത്ത് രാവണനെ കിടത്തി, അത്യന്തം ദുഃഖിതരായ അവർ ചന്ദനമുട്ടികളും പദ്മകവും രാമച്ചവും ചന്ദനവുംകൊണ്ട് ബ്രാഹ്മവിധിപ്രകാരം ചിത ഒരുക്കി; രാങ്കവമൃഗത്തിന്റെ രോമംകൊണ്ടുള്ള വിരിപ്പുകൊണ്ട് അതു മൂടി. പിന്നെ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അത്യുത്തമമായ പിതൃമേധം നടത്തി — തെക്കുകിഴക്കേ ദിക്കിൽ വേദി, യഥാസ്ഥാനം അഗ്നി; പൃഷദാജ്യം (തൈരുചേർത്ത നെയ്യ്) നിറച്ച സ്രുവം തോളിലും, വണ്ടി കാലുകളിലും, ഉരൽ തുടകളിലും, എല്ലാ മരപ്പാത്രങ്ങളും അരണിയും ഉത്തരാരണിയും ഉലക്കയും യഥാസ്ഥാനം വെച്ച്, ശാസ്ത്രത്തിൽ കണ്ടതും മഹർഷിമാർ വിധിച്ചതുമായ വിധിപ്രകാരം യജ്ഞയോഗ്യമായ പശുവിനെ ഹനിച്ച്, നെയ്യിൽ മുക്കിയ ആവരണം (പരിസ്തരണിക) രാജാവിന്റെമേൽ വിരിച്ചു. ദീനമനസ്കരായ, വിഭീഷണനോടൊപ്പമുള്ള അവർ ഗന്ധങ്ങളാലും മാലകളാലും പലതരം വസ്ത്രങ്ങളാലും രാവണനെ അലങ്കരിച്ച്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ മുഖങ്ങളോടെ മലർ വിതറി. വിഭീഷണൻ വിധിപ്രകാരമുള്ള അഗ്നി അവനു നൽകി; കുളിച്ച്, നനഞ്ഞ വസ്ത്രത്തോടെ ദർഭ കലർത്തിയ, വെള്ളത്തോടു ചേർത്ത എള്ള് വിധിപൂർവം നൽകി, ആ സ്ത്രീകളെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് ‘പൊയ്ക്കൊള്ളുക’ എന്ന് അനുനയിച്ചു. അവരെല്ലാം നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. സ്ത്രീകൾ പുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചപ്പോൾ രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണൻ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് വിനീതനായി നിന്നു. 122-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ് — ഇതോടെ പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകംമുതൽ ആരംഭിച്ച അർധശ്ലോകത്തിന്റെ ക്രമഭംഗം അവസാനിക്കുന്നു. രാമനും സൈന്യത്തോടും സുഗ്രീവനോടും ലക്ഷ്മണനോടുംകൂടി, ശത്രുവിനെ കൊന്ന്, വൃത്രനെ കൊന്ന വജ്രധാരിയെപ്പോലെ ഹർഷം നേടി. പിന്നെ ശത്രുനാശകനായ ആ രാമൻ മഹേന്ദ്രൻ നൽകിയ ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വില്ലും ആ മഹത്തായ കവചവും അഴിച്ചുവെച്ച്, ശത്രുനിഗ്രഹത്താലുണ്ടായ രോഷം ഉപേക്ഷിച്ച് സൗമ്യനായി. ഇവിടെ അന്ത്യേഷ്ടിയുടെ വിസ്തൃതമായ വൈദികവർണനയാണ് — ആഹിതാഗ്നിയുടെ ദഹനത്തിൽ യജ്ഞപാത്രങ്ങൾ ശരീരത്തിന്റെ അവയവങ്ങളിൽ വെക്കുന്നത് ശ്രൗതവിധിയാണ്. രാവണൻ ആഹിതാഗ്നിയാണെന്ന് നൂറ്റൊമ്പതാം സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ സംസ്കാരം ശ്രൗതവിധിപ്രകാരം നടത്തി. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഈ ഭാഗം സംക്ഷിപ്തമാണ് (6.099.041–044); ഭൂരിഭാഗവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ സമാപ്തിയും രാമന്റെ ക്രോധത്തിൽനിന്നു ശാന്തിയിലേക്കുള്ള മാറ്റവും അതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദഹനത്തിലെ ഓരോ കർമവും ശാസ്ത്രാനുസാരമാണ് — അഗ്നിഹോത്രാഗ്നികളെ പുറത്തേക്കു കൊണ്ടുവരൽ, യാജകരെ കൊണ്ടുവരൽ, ചന്ദനം, അകിൽ, സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, രത്നങ്ങൾ, മുത്തുകൾ എന്നിവയുടെ ശേഖരണം. മാല്യവാൻ രാവണന്റെ മാതാമഹനും വൃദ്ധനായ മന്ത്രിയുമാണ്; അവന്റെ സഹകരണം കുലത്തിലെ ജ്യേഷ്ഠന്റെ സാന്നിധ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശിബികയുടെ ശോഭ, വാദ്യഘോഷങ്ങൾ, സ്തുതികൾ — രാജാവിന്റെ അന്ത്യയാത്രയുടെ ഗൗരവം. തെക്കോട്ടുള്ള യാത്ര യമന്റെ ദിക്കിലേക്കാണ്. ‘പിതൃമേധം’ എന്നാൽ പ്രേതയജ്ഞം. യജ്ഞപാത്രങ്ങൾ വെക്കുന്നത് ആഹിതാഗ്നിയുടെ ദഹനവിധിയിൽ ശ്രൗതസൂത്രങ്ങളിൽ വിധിച്ചിട്ടുള്ളതാണ്. സ്നാനം, നനഞ്ഞ വസ്ത്രം, തിലോദകദാനം — ഇവ അന്ത്യേഷ്ടിയിലെ അവസാനവിധികളാണ്. വിഭീഷണന്റെ വിനയം — സംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കി അവൻ രാമന്റെ അരികിൽ വിനീതനായി നിൽക്കുന്നു. രാമൻ കവചം അഴിച്ചുവെച്ചത് യുദ്ധത്തിന്റെ പൂർണവിരാമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ വിസ്തൃതമായ വർണനയുടെ പ്രയോജനം — രാവണൻ ശത്രുവാണെങ്കിലും ആഹിതാഗ്നിയും വേദജ്ഞനും ബ്രാഹ്മണവംശജനുമാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ അന്ത്യേഷ്ടി പൂർണവിധിയോടെ നടത്തി; മറ്റിടങ്ങളിലെ യുദ്ധങ്ങളിൽ പലപ്പോഴും കാണുന്നതുപോലെ ശത്രുവിന്റെ ശരീരം അപമാനിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഇത് രാമന്റെ ധർമത്തിന്റെ വിജയമാണ്, ആയുധങ്ങളുടേതു മാത്രമല്ല. വിഭീഷണന്റെ സഹോദരധർമം രാമന്റെ ആജ്ഞയാൽ പൂർണമായി. സ്ത്രീകളുടെ സാന്ത്വനം, നഗരപ്രവേശം, രാമന്റെ സൗമ്യത — ഇവയോടെ യുദ്ധത്തിന്റെ കഥ അവസാനിക്കുന്നു. വണ്ടി, ഉരൽ, ഉലക്ക, അരണി, സ്രുവം — ഇവ ഗൃഹസ്ഥന്റെ യജ്ഞസാധനങ്ങളാണ്; അവന്റെ യജ്ഞജീവിതം അവസാനിച്ചതിനാൽ അവ മരിച്ചവനോടൊപ്പം ദഹിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. എള്ളും ദർഭയും വെള്ളവും പിതൃതർപ്പണത്തിന്റെ സാധനങ്ങളാണ്. മലർ വിതറുന്നത് ശോകത്തിന്റെയും ബഹുമാനത്തിന്റെയും ചിഹ്നമാണ്. ഈ വർണനയിൽ കവി വൈദികസംസ്കൃതിയെക്കുറിച്ചുള്ള തന്റെ ജ്ഞാനം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു; രാക്ഷസർക്കും അതേ ആചാരമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

While the rākṣasa women were lamenting, Rāvaṇa's eldest wife, beloved and now forlorn, gazed at her husband. She was Mandodarī, daughter of the dānava Maya, Rāvaṇa's chief queen and Indrajit's mother. In the previous sarga the other women had lamented together; in this one the eldest queen laments alone, at length, deeply and thoughtfully. Seeing her lord Daśagrīva slain by Rāma, whose deeds are beyond thought, Mandodarī lamented piteously: "Mighty-armed younger brother of Vaiśravaṇa, even Purandara was afraid to stand before you when you were angry. The great sages, the famous gandharvas and the cāraṇas fled in every direction for fear of you. And now you have been conquered in battle by Rāma, a mere man! Are you not ashamed, king? What is this, lord of the rākṣasas? You overran the three worlds, you were glorious and valiant and no one could withstand you; how could a man who roams the forest have killed you? You moved beyond the reach of men and could take any form you wished; your destruction by Rāma in battle makes no sense. I cannot believe that this was Rāma's doing at the head of the army, that you, armed and supported on every side, were overpowered by him. Or else Death himself came in the form of Rāma, working an unimaginable magic to destroy you. Or were you overcome by Vāsava, mighty one? But what power has Vāsava even to look at you in battle?" Her lament begins in astonishment: how could one who had terrified even Indra be killed by a man? Her first feeling is shame, and she asks him "Are you not ashamed?" as if he were alive, for grief naturally speaks to the dead beloved as to the living. His past might, Indra's fear and the flight of sages, gandharvas and cāraṇas, is recalled again and again to set off his present fall. The word "mere" in "a mere man" carries scorn, but she quickly changes her mind. One who takes any form at will does not even come within men's reach, so how could men kill him? And "a man who roams the forest" points to Rāma's ordinary forest-dweller's guise, in contrast to his extraordinary deed. She weighs each possibility and rejects it, not a man, not Indra, whose power is not enough, and so prepares her conclusion that something beyond the human, Death or the Supreme Self, was at work. Her questions show her intelligence: she does not only weep but seeks the cause. This is the most moving part of the Yuddha Kāṇḍa: after the joy of victory the poet dwells on the grief of the defeated, so that the reader knows that even a victory in war is someone's ruin. Mandodarī's first questions are of wonder, the next of understanding, and the last of grief.

"You were mighty, valiant and vigorous, the enemy of the gods, and the one who killed you is clearly the great yogin, the eternal Supreme Self, without beginning, middle or end, greater than the great, beyond darkness, the sustainer, bearing the conch, discus and mace, with the Śrīvatsa on his breast, of unfailing fortune, unconquerable, eternal and constant: Viṣṇu of true valour. Taking a human form, surrounded by all the gods who had become monkeys, the glorious lord of all the worlds, for the good of the worlds, has slain you, the terrible enemy of the gods, together with your rākṣasa retinue." Here Mandodarī recognises Rāma for who he is, not merely the son of Daśaratha but the Supreme Self, Viṣṇu, whose marks are the Śrīvatsa and the conch, discus and mace; "greater than the great" and "beyond darkness" are the language of the Upaniṣads, recalling the scripture's "sun-coloured, beyond darkness." The gods who became monkeys recall the story told in the Bāla Kāṇḍa. "Unconquerable" carries the further hint that there was no shame in being defeated by him. Rāma's divinity is proclaimed here from the enemy's side, which carries more weight than praise from his own; later Brahmā himself will come with the gods and praise Rāma as Nārāyaṇa, and this is its first announcement, in Mandodarī's mouth, whose words devotees recite like a hymn. Her insight is the fruit of her devotion to her husband and her discernment. "Long ago you conquered your senses and then conquered the three worlds," she went on; "now it is as though your senses, remembering that old enmity, have conquered you in turn." The idea of the senses taking revenge is a fine one: by austerity he had mastered them and won Brahmā's boons, but then, ruled by desire, he was overcome by them, so that what austerity had won, desire destroyed; the man who masters his senses wins, and the man ruled by them perishes. "From the moment your brother Khara was killed in Janasthāna, though surrounded by many rākṣasas, it was clear that Rāma was no man; and from the moment Hanumān by his own prowess entered Laṅkā, a city hard even for the gods to enter, we were all distressed." Khara's death, when Rāma alone killed fourteen thousand rākṣasas, and Hanumān's entry into Laṅkā, with the wrecking of the Aśoka grove and the burning of the city, were earlier signs that Rāvaṇa failed to read; her "we" speaks for the fear of the whole palace.

"I told you, 'Make peace with Rāghava,' and you would not accept it; this is the outcome. Suddenly, bull among rākṣasas, you set your desire on Sītā, to the ruin of your sovereignty, your body and your kin. Foolish one, in violating the honoured Sītā, who surpasses even Arundhatī and Rohiṇī, you did what was unworthy of you. She is the earth of the earth, the fortune of Fortune herself, devoted to her husband, faultless in every limb and lovely; to carry her off by deceit, forlorn, from the lonely forest was your own disgrace. Without ever gaining the union with Maithilī you longed for, you have surely been burned, my lord, by the ascetic power of that devoted wife. That you were not burned the very moment you laid hands on the slender-waisted one was only because all the gods, with Indra and Agni at their head, were afraid of you. When its time comes, a doer surely reaps the fruit of an evil deed, my lord; there is no doubt of it. The doer of good gains good and the doer of evil reaps evil: Vibhīṣaṇa has found happiness, and you have come to this evil end. You have other women more beautiful than she, but fallen into Love's power you cannot see it in your delusion. In birth, beauty or courtesy Maithilī is neither above me nor my equal, yet in your delusion you cannot see it. Death never comes to any creature without a cause, and your death had Maithilī for its mark. You drew towards yourself from afar the death that would come from Sītā; and Maithilī, free of sorrow, will now live happily with Rāma." Mandodarī admonishes him on three grounds: of dharma, that violating a faithful wife is a sin; of policy, that he ignored good advice; and of plain sense, that he had other beautiful women and did not need Sītā. Her words are practical as well as moral, for the abduction brought the ruin of his power, his body and his kin. Arundhatī, wife of Vasiṣṭha, and Rohiṇī, the moon's beloved, are ideals of wifely faithfulness, and Mandodarī herself grants that Sītā surpasses them; as the earth of the earth and the fortune of Fortune, Sītā is the very ground of the earth and the glory of glory. "By deceit" recalls Mārīca's deer form and Rāvaṇa's disguise as a renunciant. Her reasoning is that a faithful wife's touch would burn her assailant at once, but the gods were afraid of Rāvaṇa, so the fruit did not come immediately, only in its own time; the power of a faithful wife's austerity is a chief theme of this kāṇḍa and will show itself again in the ordeal by fire. The contrast between Vibhīṣaṇa and Rāvaṇa illustrates the law that deeds bear their fruit. She does not forget her own dignity either: in saying Sītā is not above her there is self-respect and a reproach of her husband's infatuation, and perhaps a touch of jealousy, natural enough. His death had a clear cause, Sītā, and her last words set her own grief against Sītā's coming happiness. Her reasoning is complete, but useless now, for the one she speaks to is dead.

"But I, of little merit, have fallen into a dreadful ocean of grief. I roamed with you on Kailāsa, Mandara and Meru, in the Caitraratha forest and in all the gardens of the gods," the pleasure-grounds of the gods, which he had conquered, "travelling in a fitting aerial car with matchless splendour, seeing many lands, in bright garlands and garments; now, hero, your death has cast me down from every pleasure. I am the same woman, yet I have become another. Fie on the fickle fortune of kings!" Here is a note of renunciation, and her own grief comes to the fore. "Alas, king, your face, tender, with its fine brows, smooth skin and high nose, the equal of the moon, the lotus and the sun in loveliness, beauty and radiance, gleaming with the crest of your crown, with its copper-red lips and shining earrings, its eyes rolling with the wine of the drinking halls, wreathed in garlands, charming, lovely with sweet smiles and talk, that same face does not shine today, my lord: it is pierced by Rāma's arrows, red with streams of blood, its fat and brains spilled, rough with the dust of chariots. Alas, the last state has come upon me, widowhood, which in my folly I never once imagined. 'My father is the king of the dānavas, my husband the lord of the rākṣasas, my son the conqueror of Śakra': so I was proud beyond measure. 'My protectors crush proud foes, they are fierce, famed for strength and manliness, and fear nothing from any quarter': that was my firm belief. How, bulls among rākṣasas, could this unforeseen danger come to you, so powerful, from a man?" Secure in the might of her father Maya, her son Indrajit and her husband Rāvaṇa, she had thought herself beyond all fear, and that pride is gone; the breaking of that belief, that what seemed impossible, danger from a man, has come about, is the root of her grief. "Your body, dark as glossy sapphire, tall and huge as a mountain, resplendent with armlets, bracelets, cat's-eye gems, pearl necklaces and garlands, lovely in love's pleasures and blazing on the battlefield, which shone with the lustre of its ornaments like a cloud with lightning, that same body is today pierced with many sharp arrows; it is hard to touch now and cannot be embraced. Like a porcupine with its quills it is covered without a gap by arrows stuck fast, driven deep into the vitals, its sinews cut through; it lies fallen on the earth, king, dark and red with blood, like a mountain shattered and scattered by a stroke of the thunderbolt. Alas, is this a dream, or is it true? How were you killed by Rāma?" Her memories set happiness against sorrow: twice she describes something as it was and then "that same" thing as it is today, the face that matched moon, lotus and sun now fouled with blood and dust, the body that shone like a cloud with lightning now thick with arrows. Every feature of the face is counted, brows, skin, nose, lips, earrings, crown, and then its ruin, blood, fat, brains and dust. In the excess of her grief she cannot accept what is real and asks whether it is a dream. The images all serve the mood of pity.

"You were the death even of Death; how did you fall into the power of death? You enjoyed the wealth of the three worlds and were the great terror of the three worlds; you conquered the guardians of the world and shook Śaṅkara," lifting Kailāsa itself, "subdued the proud and showed your prowess openly; you shook the worlds and tormented the good; you spoke proud words boldly in the presence of your foes; you protected your own host and your servants and slew those of dreadful deeds; you slew dānava lords and yakṣas by the thousand and subdued the Nivātakavacas in battle; you destroyed many sacrifices and saved your own people; you broke the order of dharma and worked illusions in battle; you carried off the daughters of gods, asuras and men from everywhere and brought grief to your enemies' wives; you led your people, protected the island of Laṅkā and did dreadful deeds; you gave us all our pleasures, and you were the best of chariot-fighters. Seeing such a husband struck down by Rāma, I must be hard indeed, since I keep this body alive though my beloved is dead." The long chain of epithets sums up Rāvaṇa's whole life, and virtues and vices are mixed in it: protector, giver and hero, but also tormentor of the good, destroyer of sacrifices, breaker of dharma and abductor of other men's women; the Nivātakavacas were the foes he fought in the story the Uttara Kāṇḍa tells, and the women he carried off are the very ones weeping in his palace now. Mandodarī describes her husband fairly rather than only praising him; she knows both sides of him and still loves him. She calls herself hard because, as she feels, a faithful wife should not outlive her husband. "You slept on costly beds, lord of the rākṣasas; why do you sleep here on the ground, covered with dust? When my son Indrajit was killed in battle by Lakṣmaṇa I was grievously struck, and today, in you, I am struck down completely. Bereft of my kin, bereft of you, my lord, bereft of every pleasure, I shall grieve for endless years. King, you have set out today on a long and very hard road," the journey to the other world; "take me too, stricken as I am; I will not live without you," which speaks of her wish to follow him. "Why do you want to go and leave me here in my misery? Why do you not speak to me, forlorn and weeping and foolish as I am? Are you not angry, my lord, to see me here unveiled, come out of the city gate on foot?" The grief for Indrajit's death is sorrow heaped on sorrow. A queen had never before come out on foot before the eyes of the people, a breach of royal propriety that would never have happened while he lived; it pains her that even this does not rouse his anger.

"You who loved your wives, look at them all, their veils of modesty fallen away, rushed out of doors; how can you see them and not be angry? This household of your companions in pleasure is wailing without a protector, and you neither comfort them nor show them any regard. King, the many noble women you made widows, devoted to their husbands, delighting in dharma and in serving their elders, cursed you in their burning grief, and so you have fallen into another's power. They cursed you then, when you wronged them, and now the curse has come true. The saying that the tears of faithful wives do not fall to the ground for nothing has proved true in your case." The curse of the faithful and the neglect of good counsel are the two causes she names. "And how, king, when you had overrun the worlds by your might and prided yourself on your heroism, could you commit this petty theft of a woman, luring Rāma away from the hermitage by the trick of a deer, drawing Lakṣmaṇa away too, and then carrying off Rāma's wife? I never remember any cowardice of yours in battle, so this was surely the sign of your ripening doom, brought on by the reversal of your fortune." Her anger shows plainly here: "petty" and "theft" condemn the deed, since a hero's part is battle, not stealing another's wife by deceit, and for one who had overrun the three worlds, theft was a disgrace. She grants his courage but explains this act as the mark of fortune turning against him. "Mighty-armed one, my brother-in-law Vibhīṣaṇa, truthful, who knows past and future and sees clearly into the present, looked at Maithilī when she was brought here, reflected, heaved a long sigh and said, 'The destruction of the chief rākṣasas is at hand.' It has come true. Through the vice of desire and anger, clinging and persistent, this great ruin that tears us out by the roots has come about by your doing, and you have left the whole rākṣasa race without a protector. You, famed for strength and manliness, are not someone for me to mourn; but a woman's nature turns my mind to pity. You have gone to your own destiny, taking your good and evil deeds with you; it is myself I grieve for, afflicted by your death." Her self-examination is honest: her reason knows him guilty, while her heart weeps; the dead man has gone to the destiny his deeds earned, and it is she, the living, who is to be pitied. "You would not listen to the words of friends who wished you well, Daśānana, nor to the good counsel your brothers gave you in full. The well-reasoned, proper, beneficial and gentle advice Vibhīṣaṇa gave you, you did not follow. Drunk with your own prowess you did not follow the words of Mārīca and Kumbhakarṇa, or of my father; and this is its fruit." She recalls those whose advice he ignored, Vibhīṣaṇa, Mārīca, Kumbhakarṇa and her own father Maya, all well-wishers and all rebuffed; even in the midst of grief her words are clear-sighted.

"You who were like a dark rain-cloud, clad in yellow, with splendid armlets, why do you lie with your limbs flung out, covered in blood? Why, as if asleep, do you not answer me in my grief? Why do you not answer me, the granddaughter of a mighty and skilled yātudhāna who never fled from battle? Rise, rise! Why do you lie here after this fresh humiliation?" Calling on the dead to rise, as though he lived, is the height of grief; Rāvaṇa who never tolerated an insult now lies still under one. "Today the rays of the sun have entered Laṅkā without fear," for the sun itself had shone softly over Laṅkā out of fear of him, and its fearless entry marks the end of his power. "The iron club, bright as the sun and adorned with a golden net, with which you slew your enemies in battle and struck down many a foe, which you always honoured as the Thunderer honours his thunderbolt, lies scattered, cut into a thousand pieces by arrows," a symbol of his broken might. "Why do you lie embracing the battlefield as if it were your beloved, and why will you not speak to me, as if I were unloved?" The earth has become his new beloved, and she seems cast aside. "Fie on my heart, that does not burst into a thousand pieces in its torment now that you are dead!" So lamenting, her eyes clouded with tears and her heart overflowing with love, for she loved her husband knowing all his faults, which is the mark of a faithful wife, she fell into a swoon. Struck senseless, she lay on Rāvaṇa's breast and shone like bright lightning on a cloud reddened by the evening twilight: Rāvaṇa is the dark cloud, the blood the red of evening, and fair Mandodarī the lightning, so that her beauty shows even in grief. Her co-wives, themselves deeply distressed, set aside all rivalry, raised her up, and weeping themselves, tried to console her as she wept bitterly: "Do you not know, queen, that the state of the worlds is never stable? As fortune's phases turn, the glory of kings is fickle." Their comfort too is the lesson of impermanence. Spoken to thus, she wept aloud, bathing her breasts and her spotless face with tears. So pity takes its course: the swoon, the co-wives' care, the weeping again.

Meanwhile Rāma said to Vibhīṣaṇa, "Let your brother's funeral rites be performed, and let the women be comforted." Then wise Vibhīṣaṇa reflected and answered with respectful words, in accord with dharma and advantage and meant for good: "He abandoned dharma and his vows; he was cruel, pitiless and false, a violator of other men's wives; I ought not to cremate him. He was an enemy in the form of a brother, bent on harming everyone. Though an elder brother is owed honour, Rāvaṇa does not deserve it. People on earth will call me cruel, Rāma, but when they hear of his wickedness they will all say I did right." Vibhīṣaṇa faced a dilemma of dharma: his brother's rites were a duty, but his brother was unrighteous, and he feared the world would blame him either way. He gave three reasons, that Rāvaṇa had forsaken dharma, violated another's wife and been bent on everyone's harm, and "an enemy in the form of a brother" is harsh; yet he did not deny the honour due to an elder, and his inner purpose was to follow Rāma's wishes. Hearing this, Rāma, best of the upholders of dharma, skilled in speech, was greatly pleased and said to Vibhīṣaṇa, who knew how to weigh words: "I must do what pleases you too, for it is by your power that I have won. But I must certainly tell you what is right, lord of the rākṣasas. This night-ranger was indeed given to unrighteousness and falsehood; yet he was spirited, strong and always brave in battle, and it is said he was never defeated even by the gods led by Śatakratu. Rāvaṇa, who made the worlds cry out, was great-souled and full of strength. Enmities end with death, and our purpose is accomplished. Let his rites be performed; he is mine as much as he is yours. He deserves at once, as dharma requires, funeral rites performed by you according to rule, mighty-armed one, and you will win glory by it." Rāma first recalls what he owes Vibhīṣaṇa, "it is by your power that I have won", and only then gives his counsel; that is his courtesy, and a friend's duty is to say what is good as well as what is pleasing. He does not command but persuades with affection. His list of Rāvaṇa's virtues, splendour, strength, courage, never having been defeated, shows his fairness; he takes away Vibhīṣaṇa's fear of blame, since the brother's rites would bring him glory, not reproach, and he teaches the subtlety of dharma, that the dead man's faults have gone with him and only honour remains. In saying "he is mine as much as yours" Rāma accepts Rāvaṇa as his own kin. This exchange is at the heart of the Rāmāyaṇa's moral vision: enmity ends with death, and the rites of the dead are a duty. Vibhīṣaṇa's question was fair, and Rāma's answer nobler still.

Hearing Rāghava's words, Vibhīṣaṇa hastened to have the rites performed for his slain brother Rāvaṇa. The lord of the rākṣasas entered the city of Laṅkā and quickly had everything brought out, every step according to the scriptures: Rāvaṇa's sacred fires, carts, logs of wood, the officiating priests, sandalwood and wood of many kinds, fragrant aloe, sweet-smelling perfumes, gems, pearls and coral. Within a moment he came back surrounded by rākṣasas and, together with Mālyavān, Rāvaṇa's aged grandfather and counsellor, whose presence meant that the eldest of the family was there, began the rite. They laid Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, clad in linen, on a splendid golden litter, honoured by brāhmaṇas with tearful faces, to the sound of many instruments and hymns of praise, and decorated with bright banners and flowers, the grandeur due to a king's last journey. Vibhīṣaṇa and the others raised the litter and, carrying firewood, all set out facing south, the direction of Yama. The fires, blazing and tended by the adhvaryu priests, were carried before him by those who had come to him for refuge, and all the women of the palace followed behind, weeping and hurrying and stumbling everywhere. Deeply grieved, they laid Rāvaṇa in a pure place and built the pyre of sandalwood logs, padmaka, uśīra and sandal according to the Vedic rite, covering it with a deerskin. Then they performed for the lord of the rākṣasas the supreme ancestral rite, the sacrifice for the dead: they set the altar to the south-east and the fire in its proper place; they laid the ladle filled with curdled ghee on his shoulder, the cart at his feet and the mortar at his thighs, and all the wooden vessels, the lower and upper fire-sticks and the pestle, each in its place. These are the householder's sacrificial implements, burned with the dead man because his life of sacrifice is over; the laying of them on the body is the rule for cremating one who has kept the sacred fires, and Vibhīṣaṇa had said in an earlier sarga that Rāvaṇa kept them. By the rite laid down in the scriptures and ordained by the great sages, the rākṣasas sacrificed a victim fit for the offering and laid the king's covering, smeared with ghee, upon him. With downcast hearts, Vibhīṣaṇa's helpers adorned Rāvaṇa with perfumes, garlands and garments of many kinds and, their faces full of tears, scattered parched grain over him, a mark of grief and of honour. Vibhīṣaṇa gave him the fire according to rule; then, having bathed, he offered in due form, in his wet clothes, sesame mixed with darbha grass and water, the offering to the dead that ends the rites. He comforted the women again and again and entreated them, "Go now," and they all went back into the city. When the women had gone in, Vibhīṣaṇa, lord of the rākṣasas, came to Rāma's side and stood there humbly; his duty to his brother had been fulfilled at Rāma's word. The purpose of this long description is that Rāvaṇa, enemy though he was, had kept the sacred fires, knew the Veda and came of a brāhmaṇa line, so his funeral was performed in full; his body was not dishonoured, as so often happens in war, and this was a victory of Rāma's dharma, not of weapons alone. The poet shows his knowledge of Vedic ritual here, and that the rākṣasas followed the same practice. Rāma too, with his army, with Sugrīva and Lakṣmaṇa, rejoiced at having killed his enemy, as the Thunderer rejoiced after slaying Vṛtra. Then Rāma, destroyer of enemies, laid aside the bow and arrows and the great armour that Mahendra had given him, and with his foe subdued he laid aside his anger too and returned to his gentleness. His putting off the armour marks the end of the war, and his passing from wrath to calm closes the story of the battle.