महात्मना राघवेण रावणं निहतं श्रुत्वा शोकेन कर्शिताः राक्षस्यः अन्तःपुरात् विनिष्पेतुः। बहुशः वार्यमाणाः अपि ताः क्षितेः पांसुषु वेष्टन्त्यः, विमुक्तकेश्यः, शोकार्ताः, वत्सहताः गावः इव आसन्। राक्षसैः सह उत्तरेण द्वारेण निष्क्रम्य घोरम् आयोधनं प्रविश्य ताः हतं पतिं विचिन्वन्त्यः ‘आर्यपुत्र’ इति ‘हा नाथ’ इति च सर्वतः वदन्त्यः कबन्धैः अङ्कितां शोणितकर्दमां महीं परिपेतुः। बाष्पपरिपूर्णाक्ष्यः, भर्तृशोकेन पराजिताः ताः हतयूथपाः करेण्वः इव नर्दन्त्यः आसन्। ततः ताः महाकायं महावीर्यं महाद्युतिं नीलाञ्जनचयोपमं रावणं भूमौ निहतं ददृशुः। रणपांसुषु शयानं पतिं सहसा दृष्ट्वा ताः छिन्नाः वनलताः इव तस्य गात्रेषु निपेतुः। अत्र कविः उपमाभिः स्त्रीणां दैन्यं चित्रयति — वत्सहीनाः गावः, यूथपहीनाः करेण्वः, छिन्नाः वनलताः। प्रथमं ताः केवलं श्रुतवत्यः, पश्चात् स्वयं ददृशुः; तेन तासां शोकः द्विगुणः अभवत्। ‘वार्यमाणाः’ इति पदेन सूच्यते — राक्षसाः ताः निवारयितुम् ऐच्छन्, किन्तु शोकवेगः निवारणम् अतिक्रान्तवान्। ‘कबन्धाङ्काम्’ इति पदेन रणभूमेः भीषणता, ‘शोणितकर्दमाम्’ इति पदेन रक्तस्य बाहुल्यं च दर्श्यते। अन्तःपुरस्य स्त्रियः सामान्यतः बहिः न दृश्यन्ते, किन्तु अद्य शोकेन सः नियमः अपि विस्मृतः। ताः केशान् विमुच्य, भूमौ लुठन्त्यः, राक्षसैः सह रणभूमिं गतवत्यः। तत्र सर्वत्र कबन्धाः, रक्तं, भग्नानि आयुधानि च आसन्; तेषां मध्ये ताः स्वपतिम् अन्विष्टवत्यः। अन्ते नीलपर्वतम् इव महान्तं तं भूमौ पतितं दृष्ट्वा ताः तस्य शरीरे पतिताः। रणभूमौ तासां गमनं स्वयम् एव युद्धस्य भीषणं परिणामं प्रदर्शयति — ये पूर्वं प्रासादेषु सुखेन न्यवसन्, ताः अद्य रक्तपङ्के विचरन्ति। एतेन कविः युद्धस्य करुणं पक्षं स्त्रीणां दृष्ट्या दर्शयति, न केवलं वीराणां दृष्ट्या।

काचित् बहुमानात् तं परिष्वज्य रुरोद, काचित् चरणौ आलम्ब्य, काचित् कण्ठे अवलम्ब्य। काचित् भुजौ उत्क्षिप्य भूमौ परिवर्तते स्म, काचित् हतस्य वदनं दृष्ट्वा मोहम् उपागमत्। काचित् शिरः अङ्के कृत्वा मुखम् ईक्षमाणा बाष्पैः तुषारैः पङ्कजम् इव मुखं स्नापयन्ती रुरोद। एवम् आर्ताः ताः निहतं पतिं दृष्ट्वा बहुधा चुक्रुशुः, भूयः च पर्यदेवयन् — ‘येन शक्रः वित्रासितः, येन यमः वित्रासितः, येन वैश्रवणः राजा पुष्पकेण वियोजितः; येन गन्धर्वाणाम् ऋषीणां महात्मनां सुराणां च रणे भयं दत्तं, सः अयं रणे हतः शेते। यः असुरेभ्यः सुरेभ्यः पन्नगेभ्यः वा भयं न जानाति स्म, तस्य इदं मानुषात् भयम् आगतम्। यः देवतानां दानवरक्षसां च अवध्यः आसीत्, सः अयं पदातिना मानुषेण हतः शेते। यः सुरैः यक्षैः असुरैः च हन्तुं न शक्यः, सः अयं कश्चित् असत्त्वः इव मर्त्येन मृत्युं लम्भितः।’ एवं वदन्त्यः ताः दुःखिताः स्त्रियः रुरुदुः, दुःखार्ताः पुनः पुनः विलेपुः च। अत्र विरोधः एव शोकस्य मूलम् — देवैः अवध्यः मनुष्येण हतः, रथी पदातिना हतः। ब्रह्मणः वरे रावणः मनुष्यान् तृणाय अमन्यत, अतः मनुष्यात् अवध्यत्वं न याचितवान्; तत् एव तस्य नाशस्य कारणम्। स्त्रीणां चेष्टासु वैविध्यम् — आलिङ्गनं, चरणग्रहणं, भूमौ परिवर्तनं, मोहः, अश्रुस्नानम् — शोकस्य नानारूपाणि दर्शयति। पुष्पकस्य उल्लेखः अपि अर्थपूर्णः — रावणः कुबेरं जित्वा तत् विमानं हृतवान्। इदानीं तस्य सर्वः पराक्रमः वृथा जातः। स्त्रियः तस्य पूर्वविजयान् स्मृत्वा वर्तमानं पतनं तेन सह तुलयन्ति, तेन विषादः गभीरतरः भवति। यः त्रीन् लोकान् अत्रासयत्, सः अद्य स्वयं निश्चेष्टः शेते — अस्मिन् विपर्यये एव करुणरसस्य उत्कर्षः।

‘सततं हितवादिनां सुहृदां वचनम् अशृण्वता त्वया सीता मरणाय आहृता, राक्षसाः च निपातिताः; इमाः वयं सर्वाः सम्प्रति त्वया सह आत्मा च पातिताः।’ अष्टादशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः, तस्य मध्यमः अर्धः समीक्षितसंस्करणे नास्ति। ‘इष्टः भ्राता विभीषणः हितं वाक्यं ब्रुवाणः अपि आत्मवधकांक्षिणा त्वया मोहात् धृष्टं परुषितः। यदि मैथिली सीता रामाय निर्यातिता स्यात्, तर्हि मूलहरं महत् घोरम् इदं व्यसनं नः न स्यात्। भ्राता वृत्तकामः भवेत्, रामः मित्रकुलं भवेत्, वयं सर्वाः अविधवाः, शत्रवः च असफलकामाः भवेयुः। त्वया पुनः नृशंसेन बलात् सीतां संरुन्धता राक्षसाः, वयं, आत्मा च — त्रयं तुल्यं निपातितम्।’ अत्र स्त्रियः विभीषणस्य पक्षं गृह्णन्ति, रावणस्य दुर्नयं स्पष्टं निन्दन्ति। ‘आत्मवधकांक्षिणा’ इति कठोरं विशेषणम् — रावणः स्वयम् एव स्वनाशम् ऐच्छत् इव। ‘मूलहरम्’ इति पदेन कुलस्य समूलनाशः सूच्यते। यदि सीता प्रत्यर्पिता स्यात्, तर्हि त्रयः लाभाः भवेयुः — भ्रातुः कामपूर्तिः, रामस्य मैत्री, अस्माकं सौभाग्यं च। अत्र स्त्रीणां वचने राजनीतेः अपि ज्ञानं दृश्यते — सुहृदां हितवचनस्य अनादरः राज्ञः विनाशस्य मुख्यं कारणम्। विभीषणः पूर्वं सभायां रावणेन पादेन ताडितः अपमानितः च आसीत्; तस्य स्मरणम् अत्र ‘परुषितः’ इति पदेन भवति।

‘हे राक्षसपुंगव, न तव कामकारः, न च स्वेच्छा अत्र कारणम्; दैवम् एव सर्वं चेष्टयते, दैवेन हतः एव हन्यते। हे महाबाहो, वानराणां राक्षसानां च रणे अयं विनाशः, तव च, दैवयोगात् एव उपागतः। लोके उद्यता दैवगतिः न अर्थेन, न कामेन, न विक्रमेण, न च आज्ञया निवर्तयितुं शक्या।’ एवं राक्षसाधिपस्य योषितः दीनाः, कुरर्यः इव दुःखार्ताः, बाष्पपर्याकुलेक्षणाः विलेपुः। अत्र स्त्रियः पूर्वं रावणं निन्दित्वा पश्चात् दैवं कारणं मत्वा तं सान्त्वयन्ति इव — एषः शोकस्य स्वाभाविकः क्रमः। उपालम्भः क्षणिकः, प्रेम स्थायि। कुररी नाम पक्षिणी या करुणं क्रन्दति; तया उपमया तासां आर्तस्वरः सूच्यते। अग्रिमे सर्गे ज्येष्ठपत्नी मन्दोदरी विलपिष्यति। ‘हतं दैवेन हन्यते’ इति वाक्यं लोकप्रसिद्धं सुभाषितम् — यः पूर्वं दैवेन हतः, सः एव परैः हन्यते। अतः मानुषः रामः निमित्तमात्रम् इति तासां आशयः। एवं सर्गः शोकेन आरभ्य दैवविचारेण समाप्यते। स्त्रियः रावणस्य अपराधं जानन्ति, किन्तु तस्य उपरि दोषारोपणं न कुर्वन्ति; ताः कालस्य दैवस्य च प्राबल्यं स्मरन्ति। दैवं कर्मणां फलम् इति शास्त्रस्य मतम्; अतः रावणस्य पूर्वकर्माणि एव तस्य नाशस्य हेतुः इति अपि अत्र ध्वन्यते।

మహాత్ముడైన రాఘవుని చేత రావణుడు హతుడయ్యాడని విని శోకంతో కృశించిన రాక్షసస్త్రీలు అంతఃపురం నుండి బయటకు పరుగెత్తారు. ఎన్నోసార్లు వారించినా వారు నేలధూళిలో పొర్లుతూ, జుట్టు విరబోసుకుని, శోకార్తులై, దూడలను కోల్పోయిన ఆవుల వలె ఉన్నారు. రాక్షసులతో కలిసి ఉత్తరద్వారం గుండా బయలుదేరి, ఘోరమైన యుద్ధభూమిలో ప్రవేశించి, హతుడైన పతిని వెతుకుతూ ‘ఆర్యపుత్రా’ అనీ ‘హా నాథా’ అనీ అన్నివైపులా పిలుస్తూ, మొండెములతో నిండిన, రక్తపు బురదతో కూడిన భూమిపై తిరిగారు. కన్నీళ్ళతో నిండిన కన్నులతో, భర్తృశోకానికి లొంగిపోయిన వారు, యూథపతిని కోల్పోయిన ఆడ ఏనుగుల వలె ఘీంకరిస్తున్నారు. అప్పుడు వారు మహాకాయుడూ, మహావీర్యుడూ, మహాకాంతిమంతుడూ, నల్లని కాటుకకొండ వంటివాడూ అయిన రావణుడు నేలపై హతుడై పడి ఉండడం చూశారు. రణధూళిలో పడుకుని ఉన్న పతిని అకస్మాత్తుగా చూసి, వారు నరకబడిన వనలతల వలె అతని శరీరంపై కూలిపోయారు. ఇక్కడ కవి ఉపమానాలతో స్త్రీల దైన్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — దూడలు లేని ఆవులు, యూథపతి లేని ఆడ ఏనుగులు, నరకబడిన వనలతలు. మొదట వారు కేవలం విన్నారు, తరువాత స్వయంగా చూశారు; దానితో వారి శోకం రెట్టింపయింది. ‘వార్యమాణాః’ (వారించబడుతున్నా) అన్న పదం సూచించేది — రాక్షసులు వారిని ఆపాలనుకున్నారు, కాని శోకవేగం ఆ నివారణను దాటిపోయింది. ‘కబంధాంకామ్’ (మొండెములతో గుర్తించబడిన) అన్న పదంతో రణభూమి భీషణతా, ‘శోణితకర్దమామ్’ (రక్తపు బురద గల) అన్న పదంతో రక్తపు బాహుళ్యమూ చూపించబడ్డాయి. అంతఃపురస్త్రీలు సాధారణంగా బయట కనిపించరు, కాని ఈరోజు శోకంతో ఆ నియమం కూడా మరచిపోయారు. వారు జుట్టు విరబోసుకుని, నేలపై పొర్లుతూ, రాక్షసులతో కలిసి రణభూమికి వెళ్ళారు. అక్కడ అంతటా మొండెములూ, రక్తమూ, విరిగిన ఆయుధాలూ ఉన్నాయి; వాటి మధ్య వారు తమ పతిని వెతికారు. చివరికి నీలపర్వతం వలె మహాకాయుడైన అతడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి వారు అతని శరీరంపై వాలిపోయారు. రణభూమికి వారు వెళ్ళడమే యుద్ధపు భీషణపరిణామాన్ని ప్రదర్శిస్తుంది — ఇంతకుముందు ప్రాసాదాలలో సుఖంగా నివసించినవారు ఈరోజు రక్తపు బురదలో తిరుగుతున్నారు. దీనితో కవి యుద్ధపు కరుణపక్షాన్ని కేవలం వీరుల దృష్టితో కాక స్త్రీల దృష్టితో చూపిస్తాడు.

ఒకామె గౌరవంతో అతనిని కౌగిలించుకుని ఏడ్చింది, ఒకామె పాదాలను పట్టుకుని, ఒకామె కంఠాన్ని పట్టుకుని వ్రేలాడుతూ. ఒకామె చేతులు పైకెత్తి నేలపై పొర్లింది, ఒకామె హతుని ముఖాన్ని చూసి మూర్ఛపోయింది. ఒకామె తలను ఒడిలో పెట్టుకుని ముఖాన్ని చూస్తూ, మంచుబిందువులు పద్మాన్ని తడిపినట్లు కన్నీళ్ళతో ముఖాన్ని తడుపుతూ ఏడ్చింది. ఇలా ఆర్తులైన వారు హతుడైన పతిని చూసి ఎన్నో విధాలుగా ఆక్రందించారు, మళ్ళీ ఇలా విలపించారు — ‘ఎవడు శక్రుని భయపెట్టాడో, ఎవడు యముని భయపెట్టాడో, ఎవడు వైశ్రవణ రాజును పుష్పకం నుండి వేరుచేశాడో; ఎవడు గంధర్వులకూ ఋషులకూ మహాత్ములైన దేవతలకూ యుద్ధంలో భయం కలిగించాడో, అతడే ఈ యుద్ధంలో హతుడై పడుకుని ఉన్నాడు. అసురుల నుండి గాని, దేవతల నుండి గాని, పన్నగాల నుండి గాని భయమెరుగనివానికి ఈ మనుష్యుని నుండి భయం వచ్చింది. దేవతలకూ దానవులకూ రాక్షసులకూ అవధ్యుడైనవాడు కాలినడకన పోరాడే మనుష్యుని చేత హతుడై పడుకుని ఉన్నాడు. దేవతల చేత, యక్షుల చేత, అసురుల చేత చంపశక్యం కానివాడు ఏ సత్త్వహీనుడో అన్నట్లు ఒక మర్త్యుని చేత మృత్యువు పాలయ్యాడు.’ ఇలా అంటూ ఆ దుఃఖిత స్త్రీలు ఏడ్చారు, దుఃఖార్తులై మళ్ళీ మళ్ళీ విలపించారు. ఇక్కడ విరోధమే శోకానికి మూలం — దేవతలకు అవధ్యుడు మనుష్యుని చేత హతుడయ్యాడు, రథికుడు పదాతి చేత హతుడయ్యాడు. బ్రహ్మ వరం కోరినప్పుడు రావణుడు మనుష్యులను గడ్డిపోచగా భావించాడు, అందువల్ల మనుష్యుల నుండి అవధ్యత్వం కోరలేదు; అదే అతని నాశనానికి కారణం. స్త్రీల చేష్టలలోని వైవిధ్యం — కౌగిలింత, పాదాలు పట్టుకోవడం, నేలపై పొర్లడం, మూర్ఛ, కన్నీటి స్నానం — శోకపు నానారూపాలను చూపిస్తుంది. పుష్పకపు ప్రస్తావన కూడా అర్థవంతమైనది — రావణుడు కుబేరుని జయించి ఆ విమానాన్ని అపహరించాడు. ఇప్పుడు అతని పరాక్రమమంతా వ్యర్థమైంది. స్త్రీలు అతని పూర్వవిజయాలను స్మరించి వర్తమానపతనాన్ని వాటితో పోలుస్తారు, దానితో విషాదం మరింత గాఢమవుతుంది. ముల్లోకాలనూ భయపెట్టినవాడు ఈరోజు తానే నిశ్చేష్టుడై పడుకుని ఉన్నాడు — ఈ విపర్యయంలోనే కరుణరసపు ఉత్కర్షం.

‘ఎల్లప్పుడూ హితం చెప్పే మిత్రుల మాటను వినకుండా నీవు మరణం కోసమే సీతను తెచ్చావు, రాక్షసులను కూల్చావు; ఇప్పుడు మా అందరినీ, నిన్ను నీవూ కలిసి కూల్చుకున్నావు.’ పద్దెనిమిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది; దాని మధ్య అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. ‘ప్రియమైన సోదరుడు విభీషణుడు హితమైన మాట చెబుతున్నా, ఆత్మవధను కోరుతున్న నీవు మోహంతో అతనిని నిర్లజ్జగా కఠినంగా దూషించావు. మిథిలారాజపుత్రి సీతను రామునికి తిరిగి అప్పగించి ఉంటే, మూలాలను హరించే ఈ మహాఘోరమైన విపత్తు మనకు వచ్చి ఉండేది కాదు. సోదరుని కోరిక నెరవేరి ఉండేది, రాముడు మనకు మిత్రకులం అయి ఉండేవాడు, మేమందరమూ విధవలం అయ్యేవారం కాదు, శత్రువుల కోరికలు విఫలమై ఉండేవి. కాని క్రూరుడవైన నీవు బలవంతంగా సీతను నిర్బంధించి రాక్షసులనూ, మమ్మల్నీ, నిన్ను నీవూ — ఈ మూడింటినీ సమానంగా కూల్చావు.’ ఇక్కడ స్త్రీలు విభీషణుని పక్షం వహిస్తున్నారు, రావణుని దుర్నీతిని స్పష్టంగా నిందిస్తున్నారు. ‘ఆత్మవధకాంక్షిణా’ (ఆత్మవధను కోరేవాడు) అన్నది కఠినమైన విశేషణం — రావణుడు తానే తన నాశనాన్ని కోరుకున్నట్లుంది. ‘మూలహరమ్’ అన్న పదంతో కులపు సమూలనాశం సూచించబడుతుంది. సీతను తిరిగి అప్పగించి ఉంటే మూడు లాభాలు కలిగేవి — సోదరుని కోరిక తీరడం, రాముని మైత్రి, మా సౌభాగ్యం. ఇక్కడ స్త్రీల మాటలో రాజనీతి జ్ఞానం కూడా కనిపిస్తుంది — మిత్రుల హితవచనాన్ని అనాదరించడం రాజు వినాశానికి ముఖ్యకారణం. విభీషణుడు పూర్వం సభలో రావణుని చేత కాలితో తన్నబడి అవమానించబడ్డాడు; ‘పరుషితః’ (కఠినంగా దూషించబడ్డాడు) అన్న పదంతో అది ఇక్కడ స్మరించబడుతుంది.

‘రాక్షసశ్రేష్ఠా, ఇందులో నీ కామం గాని, నీ స్వేచ్ఛ గాని కారణం కాదు; దైవమే అన్నిటినీ నడిపిస్తుంది, దైవం చేత హతుడైనవాడే హతుడవుతాడు. మహాబాహూ, యుద్ధంలో వానరులకూ రాక్షసులకూ, నీకూ కలిగిన ఈ వినాశం దైవయోగం వల్లనే వచ్చింది. లోకంలో ఉద్యమించిన దైవగతిని ధనంతో గాని, కోరికతో గాని, పరాక్రమంతో గాని, ఆజ్ఞతో గాని వెనక్కి మళ్ళించడం సాధ్యం కాదు.’ ఇలా రాక్షసాధిపతి భార్యలు దీనులై, కురరి పక్షుల వలె దుఃఖార్తులై, కన్నీళ్ళతో కలవరపడిన కన్నులతో విలపించారు. ఇక్కడ స్త్రీలు మొదట రావణుని నిందించి, తరువాత దైవాన్ని కారణంగా భావించి అతనిని సాంత్వనపరుస్తున్నట్లున్నారు — ఇది శోకపు సహజక్రమం. నిష్ఠురం క్షణికం, ప్రేమ స్థాయి. కురరి అనేది దీనంగా అరిచే పక్షి; ఆ ఉపమానంతో వారి ఆర్తస్వరం సూచించబడుతుంది. తరువాతి సర్గలో జ్యేష్ఠపత్ని మండోదరి విలపిస్తుంది. ‘హతం దైవేన హన్యతే’ (దైవం చేత హతుడైనవాడే హతుడవుతాడు) అన్న వాక్యం లోకప్రసిద్ధమైన సుభాషితం — ఎవడు ముందే దైవం చేత హతుడో, వాడే ఇతరుల చేత హతుడవుతాడు. అందువల్ల మనుష్యుడైన రాముడు నిమిత్తమాత్రుడని వారి ఆశయం. ఇలా సర్గ శోకంతో ఆరంభమై దైవవిచారంతో ముగుస్తుంది. స్త్రీలకు రావణుని అపరాధం తెలుసు, కాని వారు అతనిపై దోషారోపణ చేయరు; వారు కాలపు దైవపు ప్రాబల్యాన్ని స్మరిస్తారు. దైవం కర్మల ఫలమేనని శాస్త్రమతం; అందువల్ల రావణుని పూర్వకర్మలే అతని నాశనానికి హేతువని కూడా ఇక్కడ ధ్వనిస్తుంది.

மகாத்மாவான ராகவனால் ராவணன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, சோகத்தால் மெலிந்த ராக்ஷசப் பெண்கள் அந்தப்புரத்திலிருந்து வெளியே ஓடி வந்தனர். பலமுறை தடுக்கப்பட்டும் அவர்கள் தரையின் புழுதியில் புரண்டபடி, விரிந்த கூந்தலோடு, சோகத்தால் வருந்தி, கன்றை இழந்த பசுக்களைப் போல் இருந்தனர். ராக்ஷசர்களோடு வடக்கு வாயிலால் வெளியேறி, கொடிய போர்க்களத்துக்குள் நுழைந்து, கொல்லப்பட்ட கணவனைத் தேடியபடி, ‘ஆர்யபுத்திரா’ என்றும் ‘ஐயோ, நாதா’ என்றும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் சொல்லிக்கொண்டு, தலையற்ற உடல்கள் சிதறிக் கிடந்த, குருதிச் சேறான பூமியில் அலைந்தனர். கண்ணீர் நிறைந்த கண்களோடு, கணவனைப் பற்றிய சோகத்தால் தோற்கடிக்கப்பட்ட அவர்கள், கூட்டத் தலைவனை இழந்த பெண் யானைகளைப் போலக் கதறினர். பிறகு அவர்கள் பெரும் உடலும், பெரும் வீரமும், பெரும் ஒளியும் உடைய, கருமையான மைக் குவியலைப் போன்ற ராவணன் தரையில் கொல்லப்பட்டுக் கிடப்பதைக் கண்டனர். போர்க்களப் புழுதியில் கிடக்கும் கணவனைத் திடீரெனக் கண்டு, அவர்கள் வெட்டப்பட்ட காட்டுக் கொடிகளைப் போல அவனுடைய உடல் மீது விழுந்தனர். இங்கே கவிஞர் உவமைகளால் பெண்களின் துயரத்தைச் சித்திரிக்கிறார் — கன்றை இழந்த பசுக்கள், கூட்டத் தலைவனை இழந்த பெண் யானைகள், வெட்டப்பட்ட காட்டுக் கொடிகள். முதலில் அவர்கள் கேட்டு மட்டுமே அறிந்தனர், பிறகு தாமே கண்டனர்; அதனால் அவர்களுடைய சோகம் இருமடங்கானது. ‘வார்யமாணா:’ — ‘தடுக்கப்பட்டும்’ — என்ற சொல்லால், ராக்ஷசர்கள் அவர்களைத் தடுக்க விரும்பினர், ஆனால் சோகத்தின் வேகம் தடையைக் கடந்தது என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘கபந்தாங்காம்’ — ‘தலையற்ற உடல்கள் சிதறிய’ — என்ற சொல்லால் போர்க்களத்தின் பயங்கரமும், ‘சோணிதகர்தமாம்’ — ‘குருதிச் சேறான’ — என்ற சொல்லால் குருதியின் மிகுதியும் காட்டப்படுகின்றன. அந்தப்புரப் பெண்கள் வழக்கமாக வெளியே காணப்படுவதில்லை; ஆனால் இன்று சோகத்தால் அந்த நியதியும் மறக்கப்பட்டது. அவர்கள் கூந்தலை அவிழ்த்து, தரையில் புரண்டபடி, ராக்ஷசர்களோடு போர்க்களத்துக்குச் சென்றனர். அங்கே எங்கும் தலையற்ற உடல்களும், குருதியும், உடைந்த ஆயுதங்களும் இருந்தன; அவற்றின் நடுவே அவர்கள் தங்கள் கணவனைத் தேடினர். இறுதியில் நீல மலையைப் போலப் பெரிய அவன் தரையில் விழுந்து கிடப்பதைக் கண்டு அவர்கள் அவனுடைய உடல் மீது விழுந்தனர். போர்க்களத்துக்கு அவர்கள் செல்வதே போரின் பயங்கர விளைவைக் காட்டுகிறது — முன்பு அரண்மனைகளில் இன்பமாக வாழ்ந்தவர்கள் இன்று குருதிச் சேற்றில் திரிகிறார்கள். இதனால் கவிஞர் போரின் இரக்கமான பக்கத்தை வீரர்களின் பார்வையில் மட்டுமல்லாமல், பெண்களின் பார்வையிலும் காட்டுகிறார்.

ஒருத்தி பெரும் அன்பால் அவனைத் தழுவி அழுதாள்; ஒருத்தி பாதங்களைப் பற்றிக்கொண்டு, ஒருத்தி கழுத்தைக் கட்டிக்கொண்டு அழுதாள். ஒருத்தி கைகளை உயர்த்தித் தரையில் புரண்டாள்; ஒருத்தி கொல்லப்பட்டவனின் முகத்தைக் கண்டு மயக்கமடைந்தாள். ஒருத்தி தலையை மடியில் வைத்து முகத்தை நோக்கியபடி, பனித்துளிகளால் தாமரையை நனைப்பது போலக் கண்ணீரால் முகத்தை நனைத்து அழுதாள். இவ்வாறு துயருற்ற அவர்கள் கொல்லப்பட்ட கணவனைக் கண்டு பலவாறு கதறினர்; மீண்டும் புலம்பினர்: ‘எவனால் இந்திரன் அச்சுறுத்தப்பட்டானோ, எவனால் யமன் அச்சுறுத்தப்பட்டானோ, எவனால் வைசிரவண மன்னன் புஷ்பகத்தை இழந்தானோ; எவனால் கந்தர்வர்களுக்கும், முனிவர்களுக்கும், மகாத்மாக்களான தேவர்களுக்கும் போரில் அச்சம் தரப்பட்டதோ, அவன் இதோ போரில் கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கிறான். அசுரர்களிடமிருந்தோ, தேவர்களிடமிருந்தோ, நாகங்களிடமிருந்தோ அச்சத்தை அறியாதவனுக்கு, இந்த அச்சம் மனிதனிடமிருந்து வந்தது. தேவர்களாலும் தானவர்களாலும் ராக்ஷசர்களாலும் கொல்லப்பட முடியாதவனாக இருந்த இவன், கால்நடையாக நின்ற மனிதனால் கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கிறான். தேவர்களாலும் யக்ஷர்களாலும் அசுரர்களாலும் கொல்ல முடியாத இவன், ஏதோ வலிமையற்றவனைப் போல ஒரு மனிதனால் மரணத்தை அடைவிக்கப்பட்டான்.’ இவ்வாறு சொல்லியபடி துயருற்ற அந்தப் பெண்கள் அழுதனர்; துயரத்தால் வருந்தி மீண்டும் மீண்டும் புலம்பினர். இங்கே முரண்பாடே சோகத்தின் அடிப்படை — தேவர்களால் கொல்ல முடியாதவன் மனிதனால் கொல்லப்பட்டான்; தேர்வீரன் கால்நடையாளனால் கொல்லப்பட்டான். பிரம்மனின் வரத்தில் ராவணன் மனிதர்களைப் புல்லாகக் கருதினான்; ஆகவே மனிதர்களிடமிருந்து கொல்லப்படாமையை அவன் கேட்கவில்லை; அதுவே அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணம். பெண்களின் செயல்களில் உள்ள பன்முகத்தன்மை — தழுவுதல், பாதங்களைப் பற்றுதல், தரையில் புரளுதல், மயக்கம், கண்ணீரால் நனைத்தல் — சோகத்தின் பல வடிவங்களைக் காட்டுகிறது. புஷ்பகத்தைக் குறிப்பிடுவதும் பொருள் நிறைந்தது — ராவணன் குபேரனை வென்று அந்த விமானத்தைப் பறித்தான். இப்போது அவனுடைய வீரம் அனைத்தும் வீணாகிவிட்டது. பெண்கள் அவனுடைய முந்தைய வெற்றிகளை நினைவுகூர்ந்து, இப்போதைய வீழ்ச்சியை அவற்றோடு ஒப்பிடுகிறார்கள்; அதனால் துயரம் மேலும் ஆழமாகிறது. மூன்று உலகங்களையும் அச்சுறுத்தியவன் இன்று தானே அசைவற்றுக் கிடக்கிறான் — இந்தத் தலைகீழ் மாற்றத்திலேயே கருணை ரசத்தின் உச்சம் உள்ளது.

‘எப்போதும் நலம் சொல்லும் நண்பர்களின் சொல்லைக் கேளாத உன்னால் சீதை மரணத்துக்காகவே கொண்டுவரப்பட்டாள்; ராக்ஷசர்களும் வீழ்த்தப்பட்டனர்; இதோ நாங்கள் அனைவரும் இப்போது உன்னோடு வீழ்த்தப்பட்டோம், நீயும் வீழ்ந்தாய்.’ பதினெட்டாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் அமைந்தது; அதன் நடு அரைப்பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. ‘அன்புக்குரிய தம்பி விபீஷணன் நலமான சொல்லைச் சொன்னபோதும், தன் அழிவை விரும்பிய நீ மயக்கத்தால் துணிந்து அவனைக் கடுமையாகப் பேசினாய். மைதிலியான சீதை ராமனிடம் திருப்பித் தரப்பட்டிருந்தால், வேரோடு அழிக்கும் இந்தப் பெரும் கொடிய துன்பம் நமக்கு வந்திருக்காது. தம்பியின் விருப்பம் நிறைவேறியிருக்கும், ராமன் நண்பர் குலத்தவனாகியிருப்பான், நாங்கள் அனைவரும் விதவைகளாகாமல் இருந்திருப்போம், பகைவர்களின் விருப்பமும் நிறைவேறாமல் போயிருக்கும். நீயோ கொடியவனாக வலுக்கட்டாயமாகச் சீதையைச் சிறைப்படுத்தியதால், ராக்ஷசர்கள், நாங்கள், நீ — மூவரும் ஒருசேர வீழ்த்தப்பட்டோம்.’ இங்கே பெண்கள் விபீஷணனின் பக்கம் நிற்கிறார்கள்; ராவணனின் தீய நெறியை வெளிப்படையாகப் பழிக்கிறார்கள். ‘ஆத்மவதகாங்க்ஷிணா’ — ‘தன் அழிவை விரும்பியவனால்’ — என்பது கடுமையான அடைமொழி — ராவணனே தன் அழிவை விரும்பியது போல. ‘மூலஹரம்’ — ‘வேரோடு அழிப்பது’ — என்ற சொல்லால் குலத்தின் வேரோடு அழிவு சுட்டப்படுகிறது. சீதை திருப்பித் தரப்பட்டிருந்தால் மூன்று நன்மைகள் கிடைத்திருக்கும் — தம்பியின் விருப்பம் நிறைவேறுதல், ராமனின் நட்பு, எங்கள் சௌபாக்கியம். இங்கே பெண்களின் சொல்லில் அரசியல் நீதியின் அறிவும் தெரிகிறது — நண்பர்களின் நலம் தரும் சொல்லை மதிக்காததே அரசனின் அழிவுக்கு முக்கியக் காரணம். விபீஷணன் முன்பு அவையில் ராவணனால் காலால் உதைக்கப்பட்டு அவமதிக்கப்பட்டிருந்தான்; அதன் நினைவு இங்கே ‘பருஷித:’ — ‘கடுமையாகப் பேசப்பட்டான்’ — என்ற சொல்லால் எழுகிறது.

‘ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனே, இங்கே உன் விருப்பப்படி நடந்ததோ, உன் சுய விருப்பமோ காரணம் அல்ல; விதியே எல்லாவற்றையும் இயக்குகிறது; விதியால் கொல்லப்பட்டவனே கொல்லப்படுகிறான். நீண்ட கைகளுடையவனே, போரில் வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும், உனக்கும் நேர்ந்த இந்த அழிவு விதியின் சேர்க்கையாலேயே வந்தது. உலகில் எழுந்துவிட்ட விதியின் போக்கைச் செல்வத்தாலும், விருப்பத்தாலும், வீரத்தாலும், ஆணையாலும் திருப்ப இயலாது.’ இவ்வாறு ராக்ஷச அரசனின் மனைவியர், துயருற்று, குரரிப் பறவைகளைப் போலத் துன்பத்தால் வருந்தி, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு புலம்பினர். இங்கே பெண்கள் முதலில் ராவணனைப் பழித்துவிட்டுப் பிறகு விதியைக் காரணமாகக் கருதி அவனைத் தேற்றுவது போல் இருக்கிறார்கள் — இது சோகத்தின் இயல்பான வரிசை. கடிந்துரை கணநேரம்; அன்பு நிலையானது. குரரி என்பது இரக்கமாகக் கதறும் ஒரு பெண் பறவை; அந்த உவமையால் அவர்களுடைய துயரக் குரல் சுட்டப்படுகிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் மூத்த மனைவியான மண்டோதரி புலம்புவாள். ‘ஹதம் தைவேன ஹன்யதே’ — ‘விதியால் கொல்லப்பட்டவனே கொல்லப்படுகிறான்’ — என்ற வாக்கியம் உலகில் புகழ்பெற்ற பொன்மொழி — முன்பே விதியால் கொல்லப்பட்டவனே பிறரால் கொல்லப்படுகிறான். ஆகவே மனிதனான ராமன் ஒரு கருவி மட்டுமே என்பது அவர்களுடைய கருத்து. இவ்வாறு சர்க்கம் சோகத்தோடு தொடங்கி விதியைப் பற்றிய சிந்தனையோடு முடிகிறது. பெண்கள் ராவணனின் குற்றத்தை அறிவார்கள்; ஆனால் அவன் மீது பழி சுமத்துவதில்லை; அவர்கள் காலத்தின், விதியின் வலிமையை நினைவுகூர்கிறார்கள். விதி என்பது செயல்களின் பயன் என்பது சாஸ்திரத்தின் கருத்து; ஆகவே ராவணனின் முந்தைய செயல்களே அவனுடைய அழிவுக்குக் காரணம் என்பதும் இங்கே உட்பொருளாகத் தொனிக்கிறது.

ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನಿಂದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಅಂತಃಪುರದಿಂದ ಹೊರಗೆ ಧಾವಿಸಿದರು. ಪದೇಪದೇ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವರು ನೆಲದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ, ಕೂದಲು ಕೆದರಿಕೊಂಡು, ಶೋಕಾರ್ತರಾಗಿ, ಕರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹಸುಗಳಂತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಉತ್ತರದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಟು, ಘೋರವಾದ ರಣಭೂಮಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಹತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತಾ, ‘ಆರ್ಯಪುತ್ರ’, ‘ಹಾ ನಾಥ’ ಎಂದು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕೂಗುತ್ತಾ, ತಲೆಯಿಲ್ಲದ ಮುಂಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ರಕ್ತದ ಕೆಸರಾದ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಅಲೆದಾಡಿದರು. ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಪತಿಶೋಕದಿಂದ ಸೋತುಹೋದ ಅವರು ಹಿಂಡಿನ ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ ಘೀಳಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಆಮೇಲೆ ಅವರು ದೊಡ್ಡ ದೇಹದ, ಮಹಾವೀರ್ಯದ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯ, ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿದ್ದ ರಾವಣನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡರು. ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಪತಿಯನ್ನು ಒಮ್ಮೆಲೇ ಕಂಡು ಅವರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಾಡುಬಳ್ಳಿಗಳಂತೆ ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೈನ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕರುಗಳಿಲ್ಲದ ಹಸುಗಳು, ಹಿಂಡಿನೊಡೆಯನಿಲ್ಲದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳು, ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕಾಡುಬಳ್ಳಿಗಳು. ಮೊದಲು ಅವರು ಕೇವಲ ಕೇಳಿದ್ದರು, ಆಮೇಲೆ ತಾವೇ ಕಂಡರು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ಶೋಕ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು. ‘ವಾರ್ಯಮಾಣಾಃ’ (ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂಚಿತವಾಗುವುದು — ರಾಕ್ಷಸರು ಅವರನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸಿದರು, ಆದರೆ ಶೋಕದ ರಭಸವು ತಡೆಯನ್ನು ಮೀರಿತು. ‘ಕಬಂಧಾಂಕಾಮ್’ (ಮುಂಡಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯ ಭೀಕರತೆಯೂ, ‘ಶೋಣಿತಕರ್ದಮಾಮ್’ (ರಕ್ತದ ಕೆಸರಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಕ್ತದ ಬಾಹುಳ್ಯವೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅಂತಃಪುರದ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಹೊರಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಇಂದು ಶೋಕದಿಂದ ಆ ನಿಯಮವೂ ಮರೆತುಹೋಗಿದೆ. ಅವರು ಕೂದಲನ್ನು ಬಿಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಾ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ರಣಭೂಮಿಗೆ ಹೋದರು. ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಮುಂಡಗಳು, ರಕ್ತ, ಮುರಿದ ಆಯುಧಗಳು ಇದ್ದವು; ಅವುಗಳ ನಡುವೆ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪತಿಯನ್ನು ಹುಡುಕಿದರು. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೀಲಪರ್ವತದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ಅವನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವರು ಅವನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ರಣಭೂಮಿಗೆ ಅವರು ಹೋದುದೇ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತದೆ — ಹಿಂದೆ ಅರಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಸುಖವಾಗಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು ಇಂದು ರಕ್ತದ ಕೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇದರಿಂದ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಕರುಣಾಜನಕ ಮುಖವನ್ನು ವೀರರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಸ್ತ್ರೀಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಒಬ್ಬಳು ಬಹುಮಾನದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅತ್ತಳು, ಒಬ್ಬಳು ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು, ಒಬ್ಬಳು ಕೊರಳನ್ನು ತಬ್ಬಿಕೊಂಡು. ಒಬ್ಬಳು ತೋಳುಗಳನ್ನು ಮೇಲೆತ್ತಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಳು, ಒಬ್ಬಳು ಹತನಾದವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಮೂರ್ಛೆಹೋದಳು. ಒಬ್ಬಳು ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಮುಖವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ, ಮಂಜಿನ ಹನಿಗಳು ಕಮಲವನ್ನು ತೋಯಿಸುವಂತೆ ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ತೋಯಿಸುತ್ತಾ ಅತ್ತಳು. ಹೀಗೆ ಆರ್ತರಾದ ಅವರು ಹತನಾದ ಪತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಆಕ್ರಂದಿಸಿದರು, ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು: ‘ಯಾರಿಂದ ಇಂದ್ರನು ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಯಾರಿಂದ ಯಮನು ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟನೋ, ಯಾರಿಂದ ವೈಶ್ರವಣನಾದ ಕುಬೇರರಾಜನು ಪುಷ್ಪಕವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡನೋ; ಯಾರು ಗಂಧರ್ವರಿಗೂ ಋಷಿಗಳಿಗೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದನೋ, ಅವನೇ ಇವನು ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ಅಸುರರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ನಾಗರಿಂದಾಗಲಿ ಭಯವನ್ನೇ ಅರಿಯದಿದ್ದ ಇವನಿಗೆ ಈ ಭಯವು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಬಂದಿದೆ. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಅವಧ್ಯನಾಗಿದ್ದ ಇವನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯ ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ. ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಯಕ್ಷರಿಂದಲೂ ಅಸುರರಿಂದಲೂ ಕೊಲ್ಲಲಾಗದಿದ್ದ ಇವನು, ಯಾವನೋ ಸತ್ತ್ವಹೀನನಂತೆ ಒಬ್ಬ ಮರ್ತ್ಯನಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ದುಃಖಿತ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅತ್ತರು, ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿರೋಧವೇ ಶೋಕದ ಮೂಲ — ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಅವಧ್ಯನಾದವನು ಮನುಷ್ಯನಿಂದ ಹತನಾದನು, ರಥಿಕನು ಕಾಲ್ನಡಿಗೆಯವನಿಂದ ಹತನಾದನು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ವರ ಪಡೆಯುವಾಗ ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಹುಲ್ಲಿನಂತೆ ಕಂಡನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಅವಧ್ಯತ್ವವನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ; ಅದೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರ ಚೇಷ್ಟೆಗಳಲ್ಲಿನ ವೈವಿಧ್ಯ — ಆಲಿಂಗನ, ಪಾದಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹೊರಳಾಡುವುದು, ಮೂರ್ಛೆ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತೋಯಿಸುವುದು — ಶೋಕದ ನಾನಾರೂಪಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಪಕದ ಉಲ್ಲೇಖವೂ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ — ರಾವಣನು ಕುಬೇರನನ್ನು ಗೆದ್ದು ಆ ವಿಮಾನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ಎಲ್ಲ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಯಿತು. ಸ್ತ್ರೀಯರು ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಈಗಿನ ಪತನವನ್ನು ಅವುಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾರೆ; ಅದರಿಂದ ವಿಷಾದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾಗುತ್ತದೆ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ನಡುಗಿಸಿದವನು ಇಂದು ತಾನೇ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವಿಪರ್ಯಯದಲ್ಲಿಯೇ ಕರುಣರಸದ ಉತ್ಕರ್ಷ.

‘ಸದಾ ಹಿತವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಮಿತ್ರರ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳದೆ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿನ್ನ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿಯೇ ತಂದೆ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿದೆ; ಈಗ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನಿನ್ನೊಡನೆ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಪತನಗೊಳಿಸಿದೆ.’ ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರ ಮಧ್ಯದ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ‘ಪ್ರಿಯ ಸೋದರನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದರೂ, ತನ್ನ ವಧೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ನೀನು ಮೋಹದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಉದ್ಧಟತನದಿಂದ ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಿದೆ. ಮೈಥಿಲಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದರೆ, ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ ಈ ಮಹಾಘೋರ ವಿಪತ್ತು ನಮಗೆ ಬರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ತಮ್ಮನ ಬಯಕೆ ಈಡೇರುತ್ತಿತ್ತು, ರಾಮನು ಮಿತ್ರಪಕ್ಷದವನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು, ನಾವೆಲ್ಲರೂ ವಿಧವೆಯರಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳ ಬಯಕೆಗಳು ಈಡೇರುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ಕ್ರೂರನಾದ ನೀನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಂಧಿಸಿಟ್ಟು ರಾಕ್ಷಸರು, ನಾವು, ನೀನು — ಈ ಮೂರನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ಪತನಗೊಳಿಸಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ವಿಭೀಷಣನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ, ರಾವಣನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಆತ್ಮವಧಕಾಂಕ್ಷಿಣಾ’ (ತನ್ನ ವಧೆಯನ್ನೇ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರವಾದ ವಿಶೇಷಣ — ರಾವಣನು ತಾನೇ ತನ್ನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸಿದಂತೆ. ‘ಮೂಲಹರಮ್’ (ಬೇರುಸಹಿತ ಕಿತ್ತುಹಾಕುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುಲದ ಸಮೂಲನಾಶ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದ್ದರೆ ಮೂರು ಲಾಭಗಳಾಗುತ್ತಿದ್ದವು — ತಮ್ಮನ ಬಯಕೆಯ ಪೂರ್ತಿ, ರಾಮನ ಮೈತ್ರಿ, ನಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯ. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ರಾಜನೀತಿಯ ಜ್ಞಾನವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಿತ್ರರ ಹಿತವಚನದ ಅನಾದರವೇ ರಾಜನ ವಿನಾಶಕ್ಕೆ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನಿಂದ ಕಾಲಿನಿಂದ ಒದೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಪಮಾನಿತನಾಗಿದ್ದನು; ಅದರ ಸ್ಮರಣೆ ಇಲ್ಲಿ ‘ಪರುಷಿತಃ’ (ಕಠೋರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಗುತ್ತದೆ.

‘ಹೇ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ, ಇಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಇಚ್ಛಾನುಸಾರದ ವರ್ತನೆಯಾಗಲಿ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಾಗಲಿ ಕಾರಣವಲ್ಲ; ದೈವವೇ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನಡೆಸುತ್ತದೆ, ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೇ ಮಹಾಬಾಹು, ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ವಿನಾಶವೂ ನಿನ್ನ ವಿನಾಶವೂ ದೈವಯೋಗದಿಂದಲೇ ಬಂದಿದೆ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ದೈವಗತಿಯನ್ನು ಧನದಿಂದಾಗಲಿ, ಕಾಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಾಗಲಿ, ಆಜ್ಞೆಯಿಂದಾಗಲಿ ತಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಪತ್ನಿಯರು ದೀನರಾಗಿ, ಕುರರಿಯರಂತೆ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಕಲಕಿದ ಕಣ್ಣುಗಳೊಡನೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಮೊದಲು ರಾವಣನನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಆಮೇಲೆ ದೈವವನ್ನು ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುವಂತಿದೆ — ಇದು ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮ. ಆಕ್ಷೇಪ ಕ್ಷಣಿಕ, ಪ್ರೇಮ ಸ್ಥಾಯಿ. ಕುರರಿ ಎಂಬುದು ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ಕೂಗುವ ಒಂದು ಹೆಣ್ಣುಹಕ್ಕಿ; ಆ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವರ ಆರ್ತಸ್ವರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯ ಪತ್ನಿ ಮಂಡೋದರಿ ವಿಲಾಪಿಸುವಳು. ‘ಹತಂ ದೈವೇನ ಹನ್ಯತೇ’ (ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸುಭಾಷಿತ — ಮೊದಲೇ ದೈವದಿಂದ ಹತನಾದವನೇ ಇತರರಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮನುಷ್ಯನಾದ ರಾಮನು ನಿಮಿತ್ತಮಾತ್ರ ಎಂಬುದು ಅವರ ಆಶಯ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಶೋಕದಿಂದ ಆರಂಭವಾಗಿ ದೈವವಿಚಾರದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸ್ತ್ರೀಯರಿಗೆ ರಾವಣನ ಅಪರಾಧ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ಅವರು ಅವನ ಮೇಲೆ ದೋಷಾರೋಪಣ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಕಾಲದ ಮತ್ತು ದೈವದ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾರೆ. ದೈವವೆಂದರೆ ಕರ್ಮಗಳ ಫಲ ಎಂಬುದು ಶಾಸ್ತ್ರದ ಮತ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಕರ್ಮಗಳೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ ಎಂಬುದೂ ಇಲ್ಲಿ ಧ್ವನಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

മഹാത്മാവായ രാഘവനാൽ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട്, ശോകത്താൽ തളർന്ന രാക്ഷസസ്ത്രീകൾ അന്തഃപുരത്തിൽനിന്നു പാഞ്ഞിറങ്ങി. പലതവണ തടഞ്ഞിട്ടും അവർ മണ്ണിലെ പൊടിയിൽ കിടന്നുരുണ്ട്, മുടിയഴിച്ചിട്ട്, ശോകാർത്തരായി, കുട്ടിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കളെപ്പോലെയായി. രാക്ഷസരോടൊപ്പം വടക്കേ വാതിലിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി ഘോരമായ യുദ്ധഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ച്, കൊല്ലപ്പെട്ട പതിയെ തിരഞ്ഞുകൊണ്ട് ‘ആര്യപുത്രാ’ എന്നും ‘ഹാ നാഥാ’ എന്നും എല്ലായിടത്തും വിളിച്ചുകൊണ്ട്, തലയറ്റ ഉടലുകൾ നിറഞ്ഞ, ചോരച്ചെളി നിറഞ്ഞ ഭൂമിയിൽ അവർ ഓടിനടന്നു. കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, ഭർതൃശോകത്താൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട അവർ, കൂട്ടത്തലവൻ കൊല്ലപ്പെട്ട പിടിയാനകളെപ്പോലെ നിലവിളിച്ചു. അപ്പോൾ അവർ ഭീമാകാരനും മഹാവീര്യനും മഹാദ്യുതിയുമായ, നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ള രാവണൻ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നതു കണ്ടു. യുദ്ധക്കളത്തിലെ പൊടിയിൽ കിടക്കുന്ന പതിയെ പെട്ടെന്നു കണ്ട് അവർ മുറിച്ചിട്ട കാട്ടുവള്ളികളെപ്പോലെ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ വീണു. ഇവിടെ കവി ഉപമകളാൽ സ്ത്രീകളുടെ ദൈന്യം ചിത്രീകരിക്കുന്നു — കുട്ടിയെ നഷ്ടപ്പെട്ട പശുക്കൾ, കൂട്ടത്തലവനെ നഷ്ടപ്പെട്ട പിടിയാനകൾ, മുറിച്ചിട്ട കാട്ടുവള്ളികൾ. ആദ്യം അവർ കേട്ടതേയുള്ളൂ; പിന്നീട് സ്വയം കണ്ടു; അതോടെ അവരുടെ ശോകം ഇരട്ടിച്ചു. ‘വാര്യമാണാഃ’ (തടയപ്പെട്ടിട്ടും) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാക്ഷസർ അവരെ തടയാൻ ആഗ്രഹിച്ചു; എന്നാൽ ശോകവേഗം തടയലിനെ മറികടന്നു എന്നാണ്. ‘കബന്ധാങ്കാം’ (തലയറ്റ ഉടലുകൾ നിറഞ്ഞ) എന്ന പദം യുദ്ധഭൂമിയുടെ ഭീഷണതയും ‘ശോണിതകർദമാം’ (ചോരച്ചെളി നിറഞ്ഞ) എന്ന പദം ചോരയുടെ ആധിക്യവും കാണിക്കുന്നു. അന്തഃപുരസ്ത്രീകളെ സാധാരണ പുറത്തു കാണാറില്ല; എന്നാൽ ഇന്ന് ശോകത്താൽ ആ നിയമവും മറന്നുപോയി. അവർ മുടിയഴിച്ചിട്ട്, നിലത്തു കിടന്നുരുണ്ട്, രാക്ഷസരോടൊപ്പം യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു ചെന്നു. അവിടെ എല്ലായിടത്തും തലയറ്റ ഉടലുകളും ചോരയും തകർന്ന ആയുധങ്ങളുമായിരുന്നു; അവയ്ക്കിടയിൽ അവർ സ്വന്തം പതിയെ തിരഞ്ഞു. ഒടുവിൽ നീലപർവതംപോലെ വലിയവനായ അവൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നതു കണ്ട് അവർ അവന്റെ ശരീരത്തിൽ വീണു. അവർ യുദ്ധഭൂമിയിലേക്കു പോയതുതന്നെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണമായ പരിണാമം പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു — മുമ്പ് കൊട്ടാരങ്ങളിൽ സുഖമായി വസിച്ചിരുന്നവർ ഇന്ന് ചോരച്ചെളിയിൽ അലയുന്നു. ഇതിലൂടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ കരുണമായ വശം വീരന്മാരുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെ മാത്രമല്ല, സ്ത്രീകളുടെ ദൃഷ്ടിയിലൂടെയും കാണിക്കുന്നു.

ഒരുവൾ ഏറെ ആദരവോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു കരഞ്ഞു; ഒരുവൾ കാലുകളിൽ പിടിച്ചും, ഒരുവൾ കഴുത്തിൽ തൂങ്ങിയും. ഒരുവൾ കൈകൾ ഉയർത്തി നിലത്തു കിടന്നുരുണ്ടു; ഒരുവൾ കൊല്ലപ്പെട്ടവന്റെ മുഖം കണ്ട് മോഹാലസ്യത്തിലായി. ഒരുവൾ തല മടിയിൽവെച്ച് മുഖത്തേക്കു നോക്കി, മഞ്ഞുതുള്ളികളാൽ താമരയെയെന്നപോലെ കണ്ണീരാൽ മുഖം കുളിപ്പിച്ചുകൊണ്ടു കരഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ ആർത്തരായ അവർ കൊല്ലപ്പെട്ട പതിയെ കണ്ട് പലവിധത്തിൽ നിലവിളിച്ചു; വീണ്ടും വിലപിച്ചു: ‘ശക്രനെ (ഇന്ദ്രനെ) ഭയപ്പെടുത്തിയവൻ, യമനെ ഭയപ്പെടുത്തിയവൻ, വൈശ്രവണരാജാവിൽനിന്നു പുഷ്പകം തട്ടിയെടുത്തവൻ; ഗന്ധർവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാർക്കും യുദ്ധത്തിൽ ഭയം നൽകിയവൻ — ആ ഇവൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. അസുരന്മാരിൽനിന്നോ ദേവന്മാരിൽനിന്നോ സർപ്പങ്ങളിൽനിന്നോ ഭയം അറിഞ്ഞിട്ടില്ലാത്തവന് ഇതാ മനുഷ്യനിൽനിന്നുള്ള ഭയം വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ദേവതകൾക്കും ദാനവന്മാർക്കും രാക്ഷസർക്കും വധിക്കാനാകാത്തവനായിരുന്ന ഇവൻ, കാൽനടയായ ഒരു മനുഷ്യനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്കും യക്ഷന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും കൊല്ലാൻ കഴിയാത്ത ഇവൻ, ഏതോ സത്ത്വമില്ലാത്തവനെയെന്നപോലെ, ഒരു മർത്യനാൽ മരണത്തിലെത്തിക്കപ്പെട്ടു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ദുഃഖിതരായ ആ സ്ത്രീകൾ കരഞ്ഞു; ദുഃഖാർത്തരായി വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ചു. ഇവിടെ വൈരുധ്യംതന്നെയാണ് ശോകത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം — ദേവന്മാർക്കു വധിക്കാനാകാത്തവൻ മനുഷ്യനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; രഥി കാൽനടക്കാരനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ബ്രഹ്മാവിൽനിന്നു വരം വാങ്ങുമ്പോൾ രാവണൻ മനുഷ്യരെ പുല്ലുപോലെ കരുതി; അതിനാൽ മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള അവധ്യത്വം യാചിച്ചില്ല; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണം. സ്ത്രീകളുടെ ചേഷ്ടകളിലെ വൈവിധ്യം — ആലിംഗനം, കാൽ പിടിക്കൽ, നിലത്തുരുളൽ, മോഹാലസ്യം, കണ്ണീരാലുള്ള കുളിപ്പിക്കൽ — ശോകത്തിന്റെ നാനാരൂപങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു. പുഷ്പകത്തിന്റെ പരാമർശവും അർഥപൂർണമാണ് — കുബേരനെ ജയിച്ചാണ് രാവണൻ ആ വിമാനം അപഹരിച്ചത്. ഇപ്പോൾ അവന്റെ പരാക്രമം മുഴുവൻ വ്യർഥമായി. സ്ത്രീകൾ അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ ഓർത്ത് ഇപ്പോഴത്തെ പതനവുമായി താരതമ്യം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ വിഷാദം കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാകുന്നു. മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും ഭയപ്പെടുത്തിയവൻ ഇന്നു സ്വയം നിശ്ചേഷ്ടനായി കിടക്കുന്നു — ഈ വിപര്യയത്തിലാണ് കരുണരസത്തിന്റെ ഉത്കർഷം.

‘എന്നും ഹിതം പറയുന്ന സുഹൃത്തുക്കളുടെ വാക്കു കേൾക്കാതെ നീ സീതയെ മരണത്തിനായി കൊണ്ടുവന്നു; രാക്ഷസരെ വീഴ്ത്തി; ഇപ്പോൾ ഞങ്ങൾ എല്ലാവരെയും നിന്നോടൊപ്പം നിന്നെത്തന്നെയും വീഴ്ത്തി.’ പതിനെട്ടാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്; അതിന്റെ മധ്യത്തിലെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. ‘പ്രിയസഹോദരനായ വിഭീഷണൻ ഹിതവാക്യം പറഞ്ഞിട്ടും, ആത്മവധം ആഗ്രഹിച്ച നീ മൗഢ്യത്താൽ ധിക്കാരത്തോടെ അവനോടു പരുഷമായി പെരുമാറി. മൈഥിലിയായ സീതയെ രാമനു തിരിച്ചുകൊടുത്തിരുന്നെങ്കിൽ, വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്ന ഈ മഹാഘോരമായ വിപത്ത് നമുക്കു വരുമായിരുന്നില്ല. സഹോദരന്റെ ആഗ്രഹം സഫലമാകുമായിരുന്നു, രാമൻ നമ്മുടെ മിത്രകുലമാകുമായിരുന്നു, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും വിധവകളാകുമായിരുന്നില്ല, ശത്രുക്കളുടെ ആഗ്രഹം നിഷ്ഫലമാകുമായിരുന്നു. ക്രൂരനായ നീയാകട്ടെ സീതയെ ബലമായി തടവിൽവെച്ച് രാക്ഷസരെയും ഞങ്ങളെയും നിന്നെത്തന്നെയും — മൂന്നിനെയും ഒരുപോലെ — വീഴ്ത്തി.’ ഇവിടെ സ്ത്രീകൾ വിഭീഷണന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുന്നു; രാവണന്റെ ദുർനയത്തെ വ്യക്തമായി നിന്ദിക്കുന്നു. ‘ആത്മവധകാംക്ഷിണാ’ (ആത്മവധം ആഗ്രഹിച്ചവനാൽ) എന്നത് കഠിനമായ വിശേഷണമാണ് — രാവണൻ സ്വയംതന്നെ സ്വനാശം ആഗ്രഹിച്ചതുപോലെ. ‘മൂലഹരം’ (വേരോടെ പിഴുതെറിയുന്നത്) എന്ന പദം കുലത്തിന്റെ സമൂലനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സീതയെ തിരിച്ചുകൊടുത്തിരുന്നെങ്കിൽ മൂന്നു നേട്ടങ്ങൾ ഉണ്ടാകുമായിരുന്നു — സഹോദരന്റെ ആഗ്രഹപൂർത്തി, രാമന്റെ മൈത്രി, ഞങ്ങളുടെ സൗഭാഗ്യം. ഇവിടെ സ്ത്രീകളുടെ വാക്കുകളിൽ രാജനീതിയുടെ അറിവും കാണാം — സുഹൃത്തുക്കളുടെ ഹിതവാക്യം അനാദരിക്കുന്നതാണ് രാജാവിന്റെ വിനാശത്തിന്റെ മുഖ്യകാരണം. മുമ്പ് സഭയിൽ വിഭീഷണനെ രാവണൻ കാലുകൊണ്ടു തൊഴിച്ച് അപമാനിച്ചിരുന്നു; ‘പരുഷിതഃ’ (പരുഷമായി പെരുമാറപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ അതിന്റെ ഓർമയാണ് ഇവിടെ ഉണരുന്നത്.

‘ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ, നിന്റെ ഇഷ്ടപ്രകാരമുള്ള പ്രവൃത്തിയോ സ്വേച്ഛയോ അല്ല ഇതിനു കാരണം; ദൈവമാണ് എല്ലാറ്റിനെയും പ്രവർത്തിപ്പിക്കുന്നത്; ദൈവത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ മാത്രമേ കൊല്ലപ്പെടുന്നുള്ളൂ. ഹേ മഹാബാഹോ, യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെയും രാക്ഷസരുടെയും ഈ വിനാശവും നിന്റെ വിനാശവും ദൈവയോഗത്താൽത്തന്നെ വന്നുചേർന്നതാണ്. ലോകത്തിൽ ഉയർന്നുവന്ന ദൈവഗതിയെ ധനംകൊണ്ടോ ആഗ്രഹംകൊണ്ടോ പരാക്രമംകൊണ്ടോ ആജ്ഞകൊണ്ടോ തടയാനാവില്ല.’ ഇങ്ങനെ രാക്ഷസാധിപന്റെ പത്നിമാർ ദീനരായി, കുരരിപ്പക്ഷികളെപ്പോലെ ദുഃഖാർത്തരായി, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ വിലപിച്ചു. ഇവിടെ സ്ത്രീകൾ ആദ്യം രാവണനെ നിന്ദിച്ചിട്ട് പിന്നീട് ദൈവമാണ് കാരണമെന്നു കരുതി അവനെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കുന്നതുപോലെയാണ് — ഇതാണ് ശോകത്തിന്റെ സ്വാഭാവികമായ ക്രമം. കുറ്റപ്പെടുത്തൽ ക്ഷണികം, പ്രേമം സ്ഥായിയും. കുരരി എന്നത് ദയനീയമായി കരയുന്ന ഒരു പക്ഷിയാണ്; ആ ഉപമയാൽ അവരുടെ ആർത്തസ്വരം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠപത്നിയായ മണ്ഡോദരി വിലപിക്കും. ‘ഹതം ദൈവേന ഹന്യതേ’ (ദൈവത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ കൊല്ലപ്പെടുന്നു) എന്ന വാക്യം ലോകപ്രസിദ്ധമായ സുഭാഷിതമാണ് — മുമ്പേ ദൈവത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവൻ മാത്രമേ മറ്റുള്ളവരാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നുള്ളൂ. അതിനാൽ മനുഷ്യനായ രാമൻ നിമിത്തം മാത്രമാണ് എന്നാണ് അവരുടെ ആശയം. ഇങ്ങനെ സർഗം ശോകത്തോടെ ആരംഭിച്ച് ദൈവവിചാരത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു. സ്ത്രീകൾ രാവണന്റെ അപരാധം അറിയുന്നു; എന്നാൽ അവന്റെമേൽ കുറ്റം ചുമത്തുന്നില്ല; അവർ കാലത്തിന്റെയും ദൈവത്തിന്റെയും പ്രാബല്യം ഓർക്കുന്നു. ദൈവം കർമങ്ങളുടെ ഫലമാണെന്നാണ് ശാസ്ത്രമതം; അതിനാൽ രാവണന്റെ പൂർവകർമങ്ങൾതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശത്തിനു കാരണം എന്നും ഇവിടെ ധ്വനിക്കുന്നു.

Hearing that Rāvaṇa had been slain by the great Rāghava, the rākṣasīs, wasted with grief, rushed out of the inner apartments. Women of the palace were not usually seen outside, but grief made them forget that rule. The rākṣasas tried again and again to hold them back, but the force of their grief overrode every restraint: they rolled in the dust of the ground, their hair loose, stricken like cows whose calves have been killed. Going out with the rākṣasas by the northern gate and entering the dreadful battlefield, they searched for their slain lord, crying "O noble lord!" and "Alas, my master!", running everywhere over ground marked with headless trunks and turned to mud with blood, among broken weapons. Their eyes brimming with tears, overcome by grief for their husband, they wailed like she-elephants whose herd-leader has been killed. Then they saw Rāvaṇa lying slain on the ground, huge of body, of great valour and great splendour, like a heap of black collyrium, and suddenly seeing their lord lying in the dust of battle, they fell upon his limbs like forest creepers that have been cut down. The poet paints their helplessness with similes, cows without their calves, she-elephants without their leader, creepers cut down; first they had only heard the news, then they saw it with their own eyes, and their grief was doubled. That women who had lived at ease in palaces now wandered through a mire of blood shows the terrible result of the war, and the poet shows its pitiful side through the women's eyes and not only through the heroes'.

One embraced him out of deep regard and wept; one clasped his feet, another clung to his neck. One flung up her arms and rolled on the ground; another fainted at the sight of the dead man's face. One laid his head in her lap and wept as she gazed at his face, bathing it with her tears as a lotus is bathed with dew. The many ways they behaved show the many forms that grief takes. So, distressed at seeing their lord slain on the ground, they cried out in many ways and lamented again: "He who terrified Śakra, who terrified Yama, who robbed King Vaiśravaṇa of the Puṣpaka," the aerial car he had seized after conquering Kubera, "who struck fear into gandharvas, sages and great gods in battle, lies here slain in battle. He who knew no fear of asuras, gods or serpents, to him this fear has come from a man. He who could not be killed by gods, dānavas or rākṣasas lies here slain in battle by a man fighting on foot. He whom gods, yakṣas and asuras could not kill has been brought to death by a mortal, like some feeble creature." So those grieving women wept for him and, overcome with sorrow, lamented again and again. The contradiction is the very root of their grief: one whom the gods could not kill was killed by a man, a chariot-warrior by a man on foot. When he received Brahmā's boon Rāvaṇa had counted men as mere straw and never asked to be safe from them, and that was the cause of his ruin. The women set his past conquests against his present fall, and their sorrow deepens; that he who terrified the three worlds now lies motionless is the reversal from which the pathos springs, and all his prowess has come to nothing.

"You would not listen to your friends," they said, "who always spoke for your good; you brought Sītā here for your own death, the rākṣasas have been struck down, and now we and you yourself are cast down together. Your dear brother Vibhīṣaṇa spoke for your good, yet in your folly, as if bent on your own destruction, you boldly abused him. Had you given Sītā of Mithilā back to Rāma, this terrible calamity, which has torn us up by the roots, would not have befallen us. Your brother would have had his wish, Rāma's house would have been a friend to us, none of us would be widows, and our enemies would not have got what they wanted. But you cruelly kept Sītā by force, and you have struck down all three alike: the rākṣasas, us and yourself." Here the women take Vibhīṣaṇa's side and condemn Rāvaṇa's misrule outright. "Bent on your own destruction" is a harsh word, as if Rāvaṇa had wished his own ruin, and "torn up by the roots" means the destruction of the whole family. Had Sītā been returned there would have been three gains: his brother's wish fulfilled, Rāma's friendship, and their own good fortune as wives. Their words show a grasp of statecraft too, that a king's disregard for his friends' good advice is the chief cause of his ruin; and the word for Vibhīṣaṇa's being abused recalls how Rāvaṇa had kicked and insulted him in the assembly.

"Yet, bull among rākṣasas, it was not your own will or desire that did this; fate drives everything, and whoever is struck down by fate is struck down. This destruction of monkeys and rākṣasas in battle, and your own too, mighty-armed one, has come about through fate. Once the course of fate is set in motion in the world, it cannot be turned back by wealth, by desire, by valour or by command." So the wives of the lord of the rākṣasas lamented piteously like ospreys, the birds whose cry is so plaintive, overcome by sorrow, their eyes clouded with tears. Having blamed Rāvaṇa, the women then name fate as the cause, as if to console him; this is the natural course of grief, where reproach is momentary and love endures. They know his crime, but they do not heap blame on him and instead recall the power of time and fate. "Whoever is struck by fate is struck" is a well-known saying: one already slain by fate is slain by others, so the man Rāma was only the instrument. And since the texts hold that fate is the fruit of one's own deeds, the hint is that Rāvaṇa's own past actions were the cause of his ruin. So the sarga begins in grief and ends in reflection on fate; in the next, his chief queen Mandodarī will lament.