रणे निर्जितं निहतं शयानं भ्रातरं रावणं दृष्ट्वा विभीषणस्य आत्मा शोकवेगेन परीतः, सः विललाप। ‘हे वीरविक्रान्त, विख्यात, प्रवीण, नयकोविद! महार्हेषु शयनेषु शयितुम् उचितः त्वं किमर्थं निहतः भुवि शेषे? अङ्गदभूषितौ दीर्घौ भुजौ निश्चेष्टौ निक्षिप्य, भास्करसदृशेन मुकुटेन अपवृत्तेन त्वं शयानः असि। हे वीर, यत् मया पूर्वम् एव उक्तं, तत् इदानीं सम्प्राप्तम्; काममोहपरीतस्य तव तत् वचनं न रुचितम्। न प्रहस्तः, न इन्द्रजित्, न अन्ये जनाः, न कुम्भकर्णः अतिरथः, न अतिकायः, न नरान्तकः, न च त्वं स्वयं मम वचः बहु मन्यसे स्म — तस्य उदर्कः अयम् आगतः।’ पञ्चमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘अद्य सुनीतानां सेतुः गतः, धर्मस्य विग्रहः गतः, सत्त्वस्य संक्षेपः गतः, सुहस्तानां गतिः अपि गता। शस्त्रभृतां वरे अस्मिन् वीरे भूमौ पतिते आदित्यः भूमौ पतितः इव, चन्द्रमाः तमसि मग्नः इव, अग्निः प्रशान्तार्चिः इव, व्यवसायः निरुद्यमः इव जातः। राक्षसशार्दूले रणे पांसुषु प्रसुप्ते इव गतसत्त्वस्य लोकस्य किं शेषम्?’ सप्तमः श्लोकः अपि त्र्यर्धः। अत्र विभीषणस्य शोके उपालम्भः अपि मिश्रितः — सः भ्रातुः गुणान् स्मरति, तस्य दुर्नयं च न विस्मरति। अस्य सर्गस्य बहवः श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते। विलापस्य आरम्भे विभीषणः भ्रातुः शरीरं वर्णयति — भुजौ, मुकुटं, शयनं च; ततः पूर्वम् उक्तस्य हितवचनस्य स्मरणं करोति। पूर्वं सभायां सः ‘सीतां रामाय प्रयच्छ’ इति उक्तवान्, तेन च रावणेन तिरस्कृतः निष्कासितः च। इदानीं तस्य वचनस्य सत्यता सिद्धा, किन्तु तत् तस्मै सुखं न ददाति, केवलं शोकं वर्धयति। प्रहस्तः, इन्द्रजित्, कुम्भकर्णः, अतिकायः, नरान्तकः — एते सर्वे युद्धे हताः; ते अपि तस्य वचनं न अमन्यन्त। ‘सुहस्तानां गतिः’ इति पदेन दानशीलानां आश्रयः सूच्यते। षष्ठे सप्तमे च श्लोके प्रलयस्य चित्रम् — सूर्यचन्द्राग्नयः सर्वे निष्प्रभाः।

चतुर्षु उपजातिश्लोकेषु विभीषणः भ्रातरं चतुर्भिः रूपकैः वर्णयति। प्रथमं — धृतिः यस्य प्रवालः, प्रसभः यस्य अग्र्यं पुष्पं, तपः यस्य बलं, शौर्यं यस्य दृढं मूलं, सः राक्षसराजरूपः महान् वृक्षः रणे राघवरूपेण मारुतेन सम्मर्दितः। द्वितीयं — तेजः यस्य विषाणं, कुलवंशः यस्य पृष्ठवंशः, कोपः प्रसादः च यस्य अपरगात्रं हस्तः च, सः रावणरूपः गन्धहस्ती इक्ष्वाकुसिंहेन गृहीतदेहः क्षितौ सुप्तः। तृतीयं — पराक्रमः उत्साहः च यस्य अर्चिः, निःश्वासः यस्य धूमः, स्वबलं यस्य प्रतापः, सः राक्षसाग्निः रामरूपेण पयोधरेण निर्वापितः। चतुर्थं — सिंहर्क्षसदृशाः यस्य लाङ्गूलककुद्विषाणाः, शत्रुजयी गन्धवाहः, चापलं यस्य कर्णचक्षुषी, सः रक्षोवृषः क्षितीश्वरव्याघ्रेण हतः अवसन्नः। एतेषु प्रत्येकस्मिन् रूपके रावणस्य गुणाः अवयवत्वेन, रामः च तस्य नाशकत्वेन कल्पितः। एतानि रूपकाणि सावयवानि — उपमेयस्य प्रत्येकः गुणः उपमानस्य एकेन अवयवेन सह योजितः, रामः च प्रत्येकस्मिन् रूपके प्रबलतरः विनाशकः। वृक्षस्य मूलं शौर्यं, पुष्पं प्रसभः; गजस्य विषाणं तेजः; अग्नेः धूमः निःश्वासः। अतः रावणस्य महत्त्वं, तस्य पातस्य गौरवं च युगपत् प्रकाश्यते।

हेतुमत् वाक्यं वदन्तं परिदृष्टार्थनिश्चयं शोकसमाविष्टं विभीषणं रामः एवम् अवोचत् — ‘अयं चण्डविक्रमः समरे निश्चेष्टः सन् न विनष्टः; अत्युन्नतमहोत्साहः अयम् अशङ्कितः पतितः। क्षत्रधर्मे व्यवस्थिताः ये वृद्धिम् आशंसमानाः रणाजिरे निपतन्ति, ते एवं विनष्टाः न शोच्यन्ते। येन धीमता सेन्द्राः त्रयः लोकाः युधि त्रासिताः, तस्मिन् कालसमायुक्ते शोचितुं न कालः। युद्धे एकान्तविजयः कदापि भूतपूर्वः न; वीरः परैः वा हन्यते, परान् वा संयुगे हन्ति। इयं हि गतिः पूर्वैः संदिष्टा, क्षत्रियाणां सम्मता — संख्ये निहतः क्षत्रियः न शोच्यः इति निश्चयः। अतः एवं निश्चयं दृष्ट्वा, तत्त्वम् आस्थाय, विज्वरः भूत्वा यत् इह अनन्तरं कार्यं कल्प्यं तत् अनुचिन्तय।’ रामस्य वचने शत्रोः अपि प्रशंसा दृश्यते — सः रावणं ‘चण्डविक्रमः’, ‘अत्युन्नतमहोत्साहः’ इति वदति। तस्य उपदेशस्य मूलं क्षत्रधर्मः — रणे मरणं वीरस्य गतिः, न शोकस्य हेतुः। शोकं त्यक्त्वा कर्तव्ये मनः निवेशय इति तस्य अन्तिमः आदेशः। रामः विभीषणस्य उपालम्भवाक्यानि ‘हेतुमत्’ इति स्वीकरोति, किन्तु शोकस्य अनौचित्यं दर्शयति। ‘वृद्धिम् आशंसमानाः’ इति — ये जयं यशः च इच्छन्तः युध्यन्ते। जयपराजयौ युद्धस्य स्वभावः, अतः पतितस्य वीरस्य कृते न शोकः, अपि तु तस्य उचितं संस्कारम् एव कर्तव्यम् इति रामस्य आशयः।

उक्तवाक्यं विक्रान्तं राजपुत्रं शोकसंतप्तः विभीषणः भ्रातुः हितम् अनन्तरं वाक्यम् उवाच। उपजातिश्लोकेषु सः वदति — ‘यः अयं युद्धेषु पूर्वं कदापि न विभग्नः, समस्तैः सुरैः वासवेन अपि, सः भवन्तम् आसाद्य वेलां प्राप्य समुद्रः इव रणे विभग्नः। अनेन याचकेभ्यः दत्तानि, भोगाः भुक्ताः, भृत्याः पोषिताः, मित्रेषु धनानि समर्पितानि, अमित्रेषु वैराणि यापितानि। एषः आहिताग्निः, महातपाः, वेदान्तगः, कर्मसु अग्र्यशूरः च आसीत्। प्रेतगतस्य एतस्य यत् कृत्यं, तत् तव प्रसादात् कर्तुम् इच्छामि।’ विभीषणेन करुणैः वाक्यैः सम्बोधितः अदीनसत्त्वः नरेन्द्रसूनुः स्वर्गीयम् आधानं कर्तुम् आज्ञापयामास — ‘वैराणि मरणान्तानि; नः प्रयोजनं निर्वृत्तम्। अस्य संस्कारः क्रियताम्; एषः यथा तव, तथा मम अपि।’ अन्तिमः श्लोकः समीक्षितसंस्करणे ६.०९९.०३९ इति, वुल्गेटे पुनः एकादशाधिकशततमे सर्गे अपि पठ्यते। रामस्य उदारता अत्र स्पष्टा — मृते शत्रौ वैरं न अवशिष्यते। विभीषणः अपि भ्रातुः दोषान् विस्मृत्य तस्य गुणान् एव स्मरति। विभीषणः भ्रातुः गुणान् गणयति — दानं, भोगः, भृत्यपोषणं, मित्रेभ्यः धनदानं, शत्रुषु वैरस्य निर्वाहः, आहिताग्नित्वं, तपः, वेदान्तज्ञानं च। एते गुणाः प्रेतकृत्यस्य योग्यतां सूचयन्ति। ‘स्वर्गीयम् आधानम्’ इति स्वर्गप्रापकं अग्निसंस्कारम्। रामः विभीषणस्य प्रार्थनां सहर्षम् अङ्गीकरोति, स्वयं च रावणं ‘मम अपि’ इति वदन् तस्य सम्मानं करोति। एवं शत्रोः अपि मरणानन्तरं गौरवं दर्शयति।

యుద్ధంలో ఓడి హతుడై పడి ఉన్న సోదరుడు రావణుని చూసి విభీషణుని మనస్సు శోకవేగంతో నిండిపోయింది, అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘వీరపరాక్రమం గలవాడా, విఖ్యాతుడా, ప్రవీణుడా, నీతికోవిదుడా! విలువైన శయ్యలపై పడుకోవడానికి తగిన నీవు హతుడవై నేలపై ఎందుకు పడుకున్నావు? భుజకీర్తులతో అలంకరించబడిన దీర్ఘమైన భుజాలను నిశ్చేష్టంగా చాచి, సూర్యుని వంటి కిరీటం జారిపోగా నీవు పడుకుని ఉన్నావు. వీరా, నేను ఇంతకుముందే ఏది చెప్పానో, అదే ఇప్పుడు జరిగింది; కామమోహాలతో ఆవరించబడిన నీకు ఆ మాట రుచించలేదు. ప్రహస్తుడు గాని, ఇంద్రజిత్తు గాని, ఇతర జనులు గాని, అతిరథుడైన కుంభకర్ణుడు గాని, అతికాయుడు గాని, నరాంతకుడు గాని, స్వయంగా నీవు గాని నా మాటను గౌరవించలేదు — దాని పరిణామమే ఇది.’ ఐదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘ఈరోజు సునీతులకు వంతెన పోయింది, ధర్మపు మూర్తి పోయింది, సత్త్వపు సారం పోయింది, మంచి దాతలకు ఆశ్రయం కూడా పోయింది. ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ఈ వీరుడు నేలపై పడడంతో సూర్యుడు నేలపై పడినట్లు, చంద్రుడు చీకటిలో మునిగినట్లు, అగ్ని జ్వాలలు ఆరిపోయినట్లు, ప్రయత్నం ఉద్యమం లేనిదైనట్లు అయింది. రాక్షసశార్దూలుడు యుద్ధంలో ధూళిలో నిద్రించినట్లు పడి ఉండగా, సత్త్వం పోయిన ఈ లోకానికి ఇక ఏమి మిగిలింది?’ ఏడవ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలది. ఇక్కడ విభీషణుని శోకంలో నిష్ఠురం కూడా కలిసి ఉంది — అతడు సోదరుని గుణాలను స్మరిస్తాడు, అతని దుర్నీతిని కూడా మరువడు. ఈ సర్గలోని చాలా శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు. విలాపం ప్రారంభంలో విభీషణుడు సోదరుని శరీరాన్ని వర్ణిస్తాడు — భుజాలు, కిరీటం, శయనం; తరువాత ఇంతకుముందు తాను చెప్పిన హితవచనాన్ని స్మరిస్తాడు. పూర్వం సభలో అతడు ‘సీతను రామునికి అప్పగించు’ అన్నాడు, దానికి రావణుని చేత తిరస్కరించబడి వెళ్ళగొట్టబడ్డాడు. ఇప్పుడు అతని మాట సత్యమని రుజువైంది, కాని అది అతనికి సుఖాన్ని ఇవ్వడం లేదు, శోకాన్ని మాత్రమే పెంచుతోంది. ప్రహస్తుడు, ఇంద్రజిత్తు, కుంభకర్ణుడు, అతికాయుడు, నరాంతకుడు — వీరందరూ యుద్ధంలో హతులయ్యారు; వారు కూడా అతని మాటను మన్నించలేదు. ‘సుహస్తానాం గతిః’ (మంచి దాతలకు ఆశ్రయం) అన్న పదంతో దానశీలుల ఆశ్రయం సూచించబడుతుంది. ఆరవ ఏడవ శ్లోకాలలో ప్రళయపు చిత్రం — సూర్యచంద్రాగ్నులన్నీ కాంతిహీనమయ్యాయి.

నాలుగు ఉపజాతి శ్లోకాలలో విభీషణుడు సోదరుని నాలుగు రూపకాలతో వర్ణిస్తాడు. మొదటిది — ధైర్యమే చిగురుగా, బలాత్కారమే శ్రేష్ఠమైన పుష్పంగా, తపస్సే బలంగా, శౌర్యమే దృఢమైన వేరుగా గల ఆ రాక్షసరాజరూపమైన మహావృక్షం యుద్ధంలో రాఘవుడనే గాలి చేత నలిపివేయబడింది. రెండవది — తేజస్సే దంతంగా, కులవంశమే వెన్నెముకగా, కోపమూ ప్రసాదమూ వెనుక అవయవాలుగా తొండంగా గల ఆ రావణరూపమైన గంధహస్తి ఇక్ష్వాకుసింహుని చేత శరీరం పట్టుబడి నేలపై నిద్రిస్తోంది. మూడవది — పరాక్రమమూ ఉత్సాహమూ జ్వాలగా, నిట్టూర్పే పొగగా, తన బలమే తాపంగా గల ఆ రాక్షసాగ్ని రాముడనే మేఘం చేత ఆర్పివేయబడింది. నాలుగవది — సింహాలకూ ఎలుగుబంట్లకూ సమానమైన తోకా మూపురమూ కొమ్ములూ గలదీ, శత్రువులను జయించేదీ, గంధాన్ని మోసేదీ, చాపల్యమే చెవులూ కన్నులుగా గలదీ అయిన ఆ రాక్షసవృషభం రాజవ్యాఘ్రుని (రాముని) చేత హతమై కూలిపోయింది. ఈ ప్రతి రూపకంలోనూ రావణుని గుణాలు అవయవాలుగా, రాముడు అతనిని నశింపజేసేవానిగా కల్పించబడ్డారు. ఈ రూపకాలు సావయవాలు — ఉపమేయపు ప్రతి గుణమూ ఉపమానపు ఒక్కొక్క అవయవంతో జోడించబడింది, ప్రతి రూపకంలోనూ రాముడు మరింత ప్రబలుడైన వినాశకుడు. వృక్షానికి వేరు శౌర్యం, పుష్పం బలాత్కారం; ఏనుగుకు దంతం తేజస్సు; అగ్నికి పొగ నిట్టూర్పు. అందువల్ల రావణుని గొప్పదనమూ, అతని పతనపు గౌరవమూ ఒకేసారి ప్రకాశిస్తాయి.

హేతుబద్ధమైన మాటలు పలుకుతున్న, విషయాన్ని చక్కగా గ్రహించిన, శోకంలో మునిగిన విభీషణునితో రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘ప్రచండపరాక్రమం గల ఇతడు యుద్ధంలో నిశ్చేష్టుడై నశించలేదు; మిక్కిలి ఉన్నతమైన మహోత్సాహం గల ఇతడు నిర్భయుడై పడ్డాడు. క్షత్రధర్మంలో నిలిచి, అభ్యుదయాన్ని కోరుతూ రణరంగంలో పడేవారు ఇలా నశించినప్పుడు వారి కోసం శోకించరు. ఏ బుద్ధిమంతుడు ఇంద్రునితో కూడిన మూడు లోకాలనూ యుద్ధంలో భయపెట్టాడో, అతడు కాలవశుడైనప్పుడు శోకించడానికి ఇది సమయం కాదు. యుద్ధంలో ఏకపక్షవిజయం ఎన్నడూ జరగలేదు; వీరుడు ఇతరుల చేత హతుడవుతాడు, లేదా యుద్ధంలో ఇతరులను హతమారుస్తాడు. పూర్వులు నిర్దేశించిన, క్షత్రియులకు సమ్మతమైన గతి ఇదే — యుద్ధంలో హతుడైన క్షత్రియుని కోసం శోకించరాదన్నది నిశ్చయం. అందువల్ల ఈ నిశ్చయాన్ని గ్రహించి, తత్త్వాన్ని ఆశ్రయించి, తాపం విడిచి, ఇక్కడ ఇకపై చేయవలసిన కార్యమేదో దానిని ఆలోచించు.’ రాముని మాటలో శత్రువుకు కూడా ప్రశంస కనిపిస్తుంది — అతడు రావణుని ‘ప్రచండపరాక్రముడు’, ‘మిక్కిలి ఉన్నతమైన మహోత్సాహం గలవాడు’ అంటాడు. అతని ఉపదేశానికి మూలం క్షత్రధర్మం — రణంలో మరణం వీరునికి గతి, శోకానికి కారణం కాదు. శోకాన్ని విడిచి కర్తవ్యంపై మనస్సు నిలుపు అన్నదే అతని చివరి ఆదేశం. రాముడు విభీషణుని నిష్ఠురవాక్యాలను ‘హేతుమత్’ (హేతుబద్ధం) అని అంగీకరిస్తాడు, కాని శోకం అనుచితమని చూపిస్తాడు. ‘వృద్ధిమ్ ఆశంసమానాః’ — జయాన్నీ కీర్తినీ కోరుతూ పోరాడేవారు. జయాపజయాలు యుద్ధ స్వభావం, అందువల్ల పడిన వీరుని కోసం శోకం కాదు, అతనికి తగిన సంస్కారం మాత్రమే చేయాలన్నది రాముని ఆశయం.

ఇలా మాట్లాడిన పరాక్రమశాలి అయిన రాజపుత్రునితో శోకసంతప్తుడైన విభీషణుడు తరువాత సోదరునికి హితమైన మాట ఇలా అన్నాడు. ఉపజాతి శ్లోకాలలో అతడు చెబుతున్నాడు — ‘ఇంతకుముందు ఏ యుద్ధంలోనూ, సమస్తదేవతల చేత గాని, వాసవుని (ఇంద్రుని) చేత గాని ఎన్నడూ భగ్నం కాని ఇతడు, నిన్ను ఎదుర్కొని, చెలియలికట్టను చేరిన సముద్రం వలె యుద్ధంలో భగ్నమయ్యాడు. ఇతడు యాచకులకు దానాలు చేశాడు, భోగాలు అనుభవించాడు, సేవకులను పోషించాడు, మిత్రులకు ధనాలు సమర్పించాడు, శత్రువులపై వైరాన్ని సాధించాడు. ఇతడు ఆహితాగ్ని, మహాతపస్వి, వేదాంతపారగుడు, కర్మలలో అగ్రశూరుడు. ప్రేతత్వం పొందిన ఇతనికి చేయవలసిన కార్యాన్ని నీ ప్రసాదంతో చేయాలని కోరుతున్నాను.’ విభీషణుడు దీనమైన మాటలతో ఇలా విన్నవించగా, దైన్యం లేని సత్త్వం గల రాజపుత్రుడు స్వర్గాన్ని ప్రాపింపజేసే అగ్నిసంస్కారాన్ని చేయమని ఆజ్ఞాపించాడు — ‘వైరాలు మరణంతో అంతమవుతాయి; మన ప్రయోజనం నెరవేరింది. ఇతనికి సంస్కారం చేయబడుగాక; ఇతడు నీకు ఎలాగో నాకు కూడా అలాగే.’ చివరి శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.099.039; ప్రచలిత పాఠంలో అది మళ్ళీ నూట పదకొండవ సర్గలో కూడా పఠించబడుతుంది. రాముని ఉదారత ఇక్కడ స్పష్టం — శత్రువు మరణించిన తరువాత వైరం మిగలదు. విభీషణుడు కూడా సోదరుని దోషాలను మరచి అతని గుణాలనే స్మరిస్తున్నాడు. విభీషణుడు సోదరుని గుణాలను లెక్కిస్తాడు — దానం, భోగం, సేవకుల పోషణ, మిత్రులకు ధనదానం, శత్రువులపై వైరాన్ని సాధించడం, ఆహితాగ్నిత్వం, తపస్సు, వేదాంతజ్ఞానం. ఈ గుణాలు ప్రేతకార్యానికి అతని అర్హతను సూచిస్తాయి. ‘స్వర్గీయమ్ ఆధానమ్’ అంటే స్వర్గాన్ని ప్రాపింపజేసే అగ్నిసంస్కారం. రాముడు విభీషణుని ప్రార్థనను సంతోషంతో అంగీకరిస్తాడు, స్వయంగా రావణుని ‘నాకు కూడా’ అని అంటూ అతనిని గౌరవిస్తాడు. ఇలా శత్రువుకు కూడా మరణానంతరం గౌరవం చూపిస్తాడు.

போரில் வெல்லப்பட்டுக் கொல்லப்பட்டுக் கிடந்த அண்ணன் ராவணனைக் கண்டு, விபீஷணனின் உள்ளம் சோகத்தின் வேகத்தால் சூழப்பட்டது; அவன் புலம்பினான்: ‘வீரமும் ஆற்றலும் உடையவனே, புகழ்பெற்றவனே, திறமை மிக்கவனே, நீதி நெறியை அறிந்தவனே! விலையுயர்ந்த படுக்கைகளில் படுப்பதற்கு உரிய நீ, ஏன் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கிறாய்? தோள்வளைகள் அணிந்த நீண்ட கைகள் இரண்டையும் அசைவற்றுப் போட்டுவிட்டு, சூரியனுக்கு நிகரான மகுடம் நழுவிக் கிடக்க நீ படுத்திருக்கிறாய். வீரனே, நான் முன்பே எதைச் சொன்னேனோ அது இப்போது வந்துவிட்டது; காமத்தாலும் மயக்கத்தாலும் சூழப்பட்ட உனக்கு அந்தச் சொல் பிடிக்கவில்லை. பிரஹஸ்தனும், இந்திரஜித்தும், மற்றவர்களும், அதிரதனான கும்பகர்ணனும், அதிகாயனும், நராந்தகனும், நீயே கூட என் சொல்லை மதிக்கவில்லை — அதன் விளைவே இப்போது வந்திருக்கிறது.’ ஐந்தாவது சுலோகம் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் அமைந்தது. ‘இன்று நல்ல நெறியில் நடப்பவர்களின் அணை போய்விட்டது, தர்மத்தின் உருவம் போய்விட்டது, வலிமையின் திரட்சி போய்விட்டது, நன்கொடையாளர்களின் புகலிடமும் போய்விட்டது. ஆயுதம் ஏந்துவோரில் சிறந்த இந்த வீரன் தரையில் வீழ்ந்தபோது, சூரியன் தரையில் விழுந்தது போலவும், சந்திரன் இருளில் மூழ்கியது போலவும், அக்னி சுடர் அணைந்தது போலவும், முயற்சி ஊக்கம் இழந்தது போலவும் ஆயிற்று. ராக்ஷசர்களில் புலியான இவன் போர்க்களப் புழுதியில் உறங்குவது போலக் கிடக்கும்போது, வலிமை இழந்த உலகில் இனி என்ன எஞ்சியிருக்கிறது?’ ஏழாவது சுலோகமும் மூன்று அரைப்பகுதிகளால் ஆனது. இங்கே விபீஷணனின் சோகத்தில் கடிந்துரையும் கலந்துள்ளது — அவன் அண்ணனின் நற்பண்புகளை நினைவுகூர்கிறான்; அவனுடைய தீய நெறியையும் மறப்பதில்லை. இந்தச் சர்க்கத்தின் பல சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. புலம்பலின் தொடக்கத்தில் விபீஷணன் அண்ணனின் உடலை வருணிக்கிறான் — கைகள், மகுடம், படுக்கை; பிறகு முன்பு சொன்ன நலம் தரும் சொல்லை நினைவுகூர்கிறான். முன்பு அவையில் அவன் ‘சீதையை ராமனிடம் ஒப்படை’ என்று சொன்னான்; அதனால் ராவணனால் அவமதிக்கப்பட்டு வெளியேற்றப்பட்டான். இப்போது அவனுடைய சொல்லின் உண்மை நிரூபணமாகிவிட்டது; ஆனால் அது அவனுக்கு மகிழ்ச்சி தருவதில்லை, சோகத்தையே பெருக்குகிறது. பிரஹஸ்தன், இந்திரஜித், கும்பகர்ணன், அதிகாயன், நராந்தகன் — இவர்கள் அனைவரும் போரில் கொல்லப்பட்டனர்; அவர்களும் அவனுடைய சொல்லை ஏற்கவில்லை. ‘ஸுஹஸ்தானாம் கதி:’ — ‘நல்ல கைகளுடையவர்களின் புகலிடம்’ — என்ற சொல்லால் கொடையாளர்களின் புகலிடம் சுட்டப்படுகிறது. ஆறாவது, ஏழாவது சுலோகங்களில் பிரளயத்தின் சித்திரம் — சூரியன், சந்திரன், அக்னி அனைத்தும் ஒளியிழந்தவை.

நான்கு உபஜாதி சுலோகங்களில் விபீஷணன் அண்ணனை நான்கு உருவகங்களால் வருணிக்கிறான். முதலாவது — மன உறுதியைத் தளிராகவும், வலிந்து செய்யும் துணிவைச் சிறந்த மலராகவும், தவத்தை வலிமையாகவும், வீரத்தை உறுதியான வேராகவும் கொண்ட ராக்ஷச அரசன் என்ற பெரும் மரம் போரில் ராகவன் என்ற காற்றால் நசுக்கப்பட்டது. இரண்டாவது — தேஜஸைத் தந்தமாகவும், குல வம்சத்தை முதுகெலும்பாகவும், கோபத்தையும் அருளையும் பின்னுடலாகவும் துதிக்கையாகவும் கொண்ட ராவணன் என்ற மதயானை, இக்ஷ்வாகு குலச் சிங்கத்தால் உடல் பற்றப்பட்டுத் தரையில் உறங்குகிறது. மூன்றாவது — பராக்கிரமத்தையும் உற்சாகத்தையும் சுடராகவும், மூச்சைப் புகையாகவும், தன் வலிமையை வெப்பமாகவும் கொண்ட ராக்ஷசன் என்ற நெருப்பு ராமன் என்ற மழைமேகத்தால் அணைக்கப்பட்டது. நான்காவது — சிங்கத்துக்கும் கரடிக்கும் நிகரான வாலும் திமிலும் கொம்புகளும் உடைய, பகைவரை வெல்லும், மணம் வீசும், சபலத்தைக் காதுகளாகவும் கண்களாகவும் கொண்ட ராக்ஷசன் என்ற காளை, மன்னர்களில் புலியான ராமனால் கொல்லப்பட்டுச் சாய்ந்தது. இந்த ஒவ்வொரு உருவகத்திலும் ராவணனின் குணங்கள் உறுப்புகளாகவும், ராமன் அதனை அழிப்பவனாகவும் கற்பிக்கப்படுகிறார்கள். இந்த உருவகங்கள் உறுப்புகளோடு கூடியவை — உவமேயத்தின் ஒவ்வொரு குணமும் உவமானத்தின் ஒரு உறுப்போடு இணைக்கப்படுகிறது; ஒவ்வொரு உருவகத்திலும் ராமன் அதைவிட வலிமையான அழிப்பவன். மரத்தின் வேர் வீரம், மலர் வலிந்த துணிவு; யானையின் தந்தம் தேஜஸ்; நெருப்பின் புகை மூச்சு. ஆகவே ராவணனின் பெருமையும், அவனுடைய வீழ்ச்சியின் கனமும் ஒருசேர வெளிப்படுத்தப்படுகின்றன.

காரணங்களோடு கூடிய சொல்லைச் சொல்லிக்கொண்டிருந்த, பொருளின் முடிவைத் தெளிவாகக் கண்டிருந்த, சோகத்தில் மூழ்கியிருந்த விபீஷணனிடம் ராமன் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘கடும் வீரம் கொண்ட இவன் போரில் செயலற்றவனாக அழியவில்லை; மிக உயர்ந்த பெரும் உற்சாகம் கொண்ட இவன் அச்சமின்றியே வீழ்ந்தான். க்ஷத்திரிய தர்மத்தில் நிலைத்து நின்று, மேன்மையை விரும்பிப் போர்க்களத்தில் வீழ்பவர்கள், இவ்வாறு அழிந்தால் அவர்களுக்காக வருந்தலாகாது. எந்த அறிவாளியால் இந்திரனோடு கூடிய மூன்று உலகங்களும் போரில் அச்சுறுத்தப்பட்டனவோ, காலத்தோடு சேர்ந்துவிட்ட அவனுக்காக வருந்துவதற்கு இது நேரமல்ல. போரில் ஒரு பக்கமே எப்போதும் வெல்வது முன்பு எப்போதும் நிகழ்ந்ததில்லை; வீரன் பிறரால் கொல்லப்படுகிறான், அல்லது போரில் பிறரைக் கொல்கிறான். இதுவே முன்னோர்களால் காட்டப்பட்ட வழி, க்ஷத்திரியர்களால் ஏற்கப்பட்டது — போரில் கொல்லப்பட்ட க்ஷத்திரியனுக்காக வருந்தலாகாது என்பது முடிவு. ஆகவே இந்த முடிவைக் கண்டு, உண்மையைப் பற்றி நின்று, மனக்கவலை நீங்கி, இனி இங்கே செய்ய வேண்டிய காரியம் என்னவோ அதைச் சிந்தி.’ ராமனின் சொல்லில் பகைவனுக்கான புகழ்ச்சியும் காணப்படுகிறது — அவன் ராவணனை ‘கடும் வீரம் கொண்டவன்’, ‘மிக உயர்ந்த பெரும் உற்சாகம் கொண்டவன்’ என்று சொல்கிறான். அவனுடைய உபதேசத்தின் அடிப்படை க்ஷத்திரிய தர்மம் — போரில் மரணம் வீரனுக்கு உரிய கதி; சோகத்துக்குக் காரணம் அல்ல. சோகத்தை விட்டுக் கடமையில் மனத்தைச் செலுத்து என்பதே அவனுடைய இறுதிக் கட்டளை. ராமன் விபீஷணனின் கடிந்துரைச் சொற்களை ‘ஹேதுமத்’ — ‘காரணங்களோடு கூடியவை’ — என்று ஏற்றுக்கொள்கிறான்; ஆனால் சோகத்தின் பொருத்தமின்மையைக் காட்டுகிறான். ‘விருத்திம் ஆசம்ஸமானா:’ — ‘மேன்மையை விரும்புபவர்கள்’ — என்பது வெற்றியையும் புகழையும் விரும்பிப் போரிடுபவர்கள். வெற்றியும் தோல்வியும் போரின் இயல்பு; ஆகவே வீழ்ந்த வீரனுக்காக வருந்துவதல்ல, அவனுக்கு உரிய ஈமச் சடங்கைச் செய்வதே கடமை என்பது ராமனின் கருத்து.

சொல்லி முடித்த, வீரம் நிறைந்த அரசகுமாரனிடம், சோகத்தால் வெந்த விபீஷணன் அண்ணனுக்கு நலமான அடுத்த சொல்லைச் சொன்னான். உபஜாதி சுலோகங்களில் அவன் சொல்கிறான்: ‘முன்பு போர்களில் எல்லாத் தேவர்களாலும், இந்திரனாலும் கூட ஒருபோதும் தோற்கடிக்கப்படாத இவன், உன்னை எதிர்கொண்டு, கரையை அடைந்த கடலைப் போலப் போரில் உடைந்துபோனான். இவனால் யாசகர்களுக்குக் கொடைகள் தரப்பட்டன, இன்பங்கள் அனுபவிக்கப்பட்டன, பணியாளர்கள் பேணப்பட்டனர், நண்பர்களுக்குச் செல்வங்கள் அளிக்கப்பட்டன, பகைவர்களிடம் பகைமை தீர்க்கப்பட்டது. இவன் அக்னிஹோத்திரம் வளர்த்தவன், பெரும் தவம் செய்தவன், வேதாந்தத்தைக் கடந்தவன், செயல்களில் முதன்மையான வீரன். இறந்துபோன இவனுக்குச் செய்ய வேண்டியதை உன் அருளால் செய்ய விரும்புகிறேன்.’ விபீஷணனால் இரக்கமான சொற்களால் வேண்டப்பட்ட, மனம் தளராத அரசகுமாரன் சொர்க்கம் சேர்க்கும் தகனச் சடங்கைச் செய்ய ஆணையிட்டான்: ‘பகைமைகள் மரணத்தோடு முடிவடைகின்றன; நம் நோக்கம் நிறைவேறிவிட்டது. இவனுக்குச் சடங்கு செய்யப்படட்டும்; இவன் உனக்கு எப்படியோ, எனக்கும் அப்படியே.’ கடைசி சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.099.039 ஆகும்; வல்கேட் பாடத்தில் நூற்றுப் பதினொன்றாவது சர்க்கத்திலும் மீண்டும் ஓதப்படுகிறது. ராமனின் பெருந்தன்மை இங்கே தெளிவானது — இறந்த பகைவனிடம் பகைமை எஞ்சுவதில்லை. விபீஷணனும் அண்ணனின் குற்றங்களை மறந்து அவனுடைய நற்பண்புகளையே நினைவுகூர்கிறான். விபீஷணன் அண்ணனின் நற்பண்புகளை எண்ணிச் சொல்கிறான் — கொடை, இன்ப அனுபவம், பணியாளர்களைப் பேணுதல், நண்பர்களுக்குச் செல்வம் அளித்தல், பகைவர்களிடம் பகைமையை நிறைவேற்றுதல், அக்னிஹோத்திரம், தவம், வேதாந்த அறிவு. இந்தக் குணங்கள் ஈமச் சடங்குக்கான தகுதியைச் சுட்டுகின்றன. ‘ஸ்வர்கீயம் ஆதானம்’ என்பது சொர்க்கத்தை அடைவிக்கும் தகனச் சடங்கு. ராமன் விபீஷணனின் வேண்டுகோளை மகிழ்ச்சியோடு ஏற்கிறான்; தானே ராவணனை ‘எனக்கும்’ என்று சொல்லி அவனுக்கு மரியாதை செய்கிறான். இவ்வாறு மரணத்துக்குப் பின் பகைவனுக்கும் பெருமை காட்டுகிறான்.

ರಣದಲ್ಲಿ ಸೋತು ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಅಣ್ಣ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನ ಮನಸ್ಸು ಶೋಕದ ರಭಸದಿಂದ ಆವೃತವಾಯಿತು; ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಹೇ ವೀರಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ವಿಖ್ಯಾತನೇ, ಪ್ರವೀಣನೇ, ನೀತಿಕೋವಿದನೇ! ಬೆಲೆಬಾಳುವ ಹಾಸಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಲಗಲು ಯೋಗ್ಯನಾದ ನೀನು ಏಕೆ ಹತನಾಗಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ತೋಳ್ಬಳೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ನೀಳವಾದ ತೋಳುಗಳನ್ನು ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ಚಾಚಿ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಿರೀಟವು ಉರುಳಿಹೋಗಿರಲು ನೀನು ಮಲಗಿರುವೆ. ಹೇ ವೀರ, ನಾನು ಹಿಂದೆಯೇ ಹೇಳಿದ್ದುದು ಈಗ ಸಂಭವಿಸಿದೆ; ಕಾಮ-ಮೋಹಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿದ್ದ ನಿನಗೆ ಆ ಮಾತು ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಪ್ರಹಸ್ತನಾಗಲಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾಗಲಿ, ಇತರ ಜನರಾಗಲಿ, ಅತಿರಥನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನಾಗಲಿ, ಅತಿಕಾಯನಾಗಲಿ, ನರಾಂತಕನಾಗಲಿ, ನೀನೇ ಆಗಲಿ ನನ್ನ ಮಾತಿಗೆ ಬೆಲೆಕೊಡಲಿಲ್ಲ — ಅದರ ಪರಿಣಾಮ ಇದೀಗ ಬಂದಿದೆ.’ ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಇಂದು ಸುನೀತಿಯುಳ್ಳವರ ಸೇತುವೆ ಹೊರಟುಹೋಯಿತು, ಧರ್ಮದ ಮೂರ್ತರೂಪ ಹೋಯಿತು, ಸತ್ತ್ವದ ಸಾರ ಹೋಯಿತು, ಉದಾರಹಸ್ತರ ಆಶ್ರಯವೂ ಹೋಯಿತು. ಶಸ್ತ್ರಧಾರಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಈ ವೀರನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಲು, ಸೂರ್ಯನೇ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಂತೆ, ಚಂದ್ರನು ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದಂತೆ, ಅಗ್ನಿಯ ಜ್ವಾಲೆಗಳು ಆರಿಹೋದಂತೆ, ಉದ್ಯಮವೇ ಉತ್ಸಾಹಹೀನವಾದಂತೆ ಆಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನು ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಲಗಿರಲು, ಸತ್ತ್ವವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಲೋಕಕ್ಕೆ ಇನ್ನೇನು ಉಳಿದಿದೆ?’ ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳದು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪವೂ ಬೆರೆತಿದೆ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನೂ ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಸರ್ಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ದೇಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ತೋಳುಗಳು, ಕಿರೀಟ, ಹಾಸಿಗೆ; ಆಮೇಲೆ ತಾನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಹಿತವಚನವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದೆ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ರಾಮನಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಅದಕ್ಕಾಗಿ ರಾವಣನಿಂದ ತಿರಸ್ಕೃತನಾಗಿ ಹೊರಹಾಕಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು. ಈಗ ಅವನ ಮಾತಿನ ಸತ್ಯತೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ, ಆದರೆ ಅದು ಅವನಿಗೆ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಶೋಕವನ್ನಷ್ಟೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಅತಿಕಾಯ, ನರಾಂತಕ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತರಾದರು; ಅವರೂ ಅವನ ಮಾತನ್ನು ಮನ್ನಿಸಲಿಲ್ಲ. ‘ಸುಹಸ್ತಾನಾಂ ಗತಿಃ’ (ಉದಾರಹಸ್ತರ ಆಶ್ರಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಾನಶೀಲರ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆರನೆಯ ಮತ್ತು ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಳಯದ ಚಿತ್ರವಿದೆ — ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಅಗ್ನಿ ಎಲ್ಲವೂ ಕಾಂತಿಹೀನ.

ನಾಲ್ಕು ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನನ್ನು ನಾಲ್ಕು ರೂಪಕಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲನೆಯದು — ಧೈರ್ಯವೇ ಚಿಗುರಾಗಿ, ಹಠವೇ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಹೂವಾಗಿ, ತಪಸ್ಸೇ ಬಲವಾಗಿ, ಶೌರ್ಯವೇ ದೃಢವಾದ ಬೇರಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೆಂಬ ಮಹಾವೃಕ್ಷವು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನೆಂಬ ಬಿರುಗಾಳಿಯಿಂದ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಎರಡನೆಯದು — ತೇಜಸ್ಸೇ ದಂತವಾಗಿ, ಕುಲವಂಶವೇ ಬೆನ್ನುಮೂಳೆಯಾಗಿ, ಕೋಪವೇ ಹಿಂಭಾಗವಾಗಿ, ಪ್ರಸಾದವೇ ಸೊಂಡಿಲಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾವಣನೆಂಬ ಮದಗಜವು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಸಿಂಹನಿಂದ ದೇಹವನ್ನು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿದೆ. ಮೂರನೆಯದು — ಪರಾಕ್ರಮ-ಉತ್ಸಾಹಗಳೇ ಜ್ವಾಲೆಯಾಗಿ, ನಿಟ್ಟುಸಿರೇ ಹೊಗೆಯಾಗಿ, ತನ್ನ ಬಲವೇ ತಾಪವಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂಬ ಅಗ್ನಿಯು ರಾಮನೆಂಬ ಮೋಡದಿಂದ ನಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ನಾಲ್ಕನೆಯದು — ಸಿಂಹ ಮತ್ತು ಕರಡಿಗಳಂತಹ ಬಾಲ, ಡುಬ್ಬ, ಕೊಂಬುಗಳುಳ್ಳ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ, ಗಾಳಿಯಂತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ, ಚಾಪಲ್ಯವೇ ಕಿವಿ-ಕಣ್ಣುಗಳಾಗಿ ಇದ್ದ ರಾಕ್ಷಸನೆಂಬ ವೃಷಭವು ಭೂಪತಿಗಳಲ್ಲಿ ಹುಲಿಯಂತಿರುವವನಿಂದ ಹತವಾಗಿ ಕುಸಿದಿದೆ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಕದಲ್ಲಿಯೂ ರಾವಣನ ಗುಣಗಳು ಅವಯವಗಳಾಗಿಯೂ, ರಾಮನು ಅವನ ನಾಶಕನಾಗಿಯೂ ಕಲ್ಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ಈ ರೂಪಕಗಳು ಸಾವಯವ — ಉಪಮೇಯದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುಣವೂ ಉಪಮಾನದ ಒಂದೊಂದು ಅವಯವದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ರೂಪಕದಲ್ಲಿಯೂ ರಾಮನು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಬಲನಾದ ವಿನಾಶಕ. ವೃಕ್ಷದ ಬೇರು ಶೌರ್ಯ, ಹೂವು ಹಠ; ಆನೆಯ ದಂತ ತೇಜಸ್ಸು; ಅಗ್ನಿಯ ಹೊಗೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರು. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮಹತ್ತ್ವವೂ ಅವನ ಪತನದ ಗುರುತ್ವವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ.

ಕಾರಣಸಹಿತವಾದ ಮಾತುಗಳನ್ನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ವಿಷಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಂಡು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದ, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಇವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟನಾಗಿ ನಾಶವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅತ್ಯುನ್ನತವಾದ ಮಹೋತ್ಸಾಹವುಳ್ಳ ಇವನು ನಿರ್ಭಯನಾಗಿ ಹೋರಾಡಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ನೆಲೆನಿಂತು, ಅಭ್ಯುದಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ ರಣಾಂಗಣದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವರು ಹೀಗೆ ನಾಶವಾದರೆ ಅವರಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು. ಯಾವ ಧೀಮಂತನಿಂದ ಇಂದ್ರಸಹಿತವಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡುಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟವೋ, ಅವನು ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿರುವಾಗ ಇದು ಶೋಕಿಸುವ ಸಮಯವಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಏಕಪಕ್ಷೀಯ ವಿಜಯ ಹಿಂದೆಂದೂ ಇರಲಿಲ್ಲ; ವೀರನು ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಹತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಇಲ್ಲವೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಈ ಗತಿಯನ್ನು ಹಿರಿಯರು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ್ದಾರೆ, ಕ್ಷತ್ರಿಯರು ಒಪ್ಪಿಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದ ಕ್ಷತ್ರಿಯನಿಗಾಗಿ ಶೋಕಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ನಿಶ್ಚಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನು ಕಂಡು, ತತ್ತ್ವವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ತಾಪವನ್ನು ತೊರೆದು, ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವೇನೆಂಬುದನ್ನು ಚಿಂತಿಸು.’ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಶಂಸೆಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಚಂಡವಿಕ್ರಮ’ (ಉಗ್ರಪರಾಕ್ರಮಿ), ‘ಅತ್ಯುನ್ನತಮಹೋತ್ಸಾಹ’ (ಅತ್ಯುನ್ನತ ಮಹೋತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನು) ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಉಪದೇಶದ ಮೂಲ ಕ್ಷತ್ರಧರ್ಮ — ರಣದಲ್ಲಿ ಮರಣ ವೀರನ ಗತಿ, ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಲ್ಲ. ಶೋಕವನ್ನು ತೊರೆದು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ತೊಡಗಿಸು ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಂತಿಮ ಆದೇಶ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಆಕ್ಷೇಪವಚನಗಳನ್ನು ‘ಹೇತುಮತ್’ (ಕಾರಣಸಹಿತ) ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶೋಕದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೃದ್ಧಿಮ್ ಆಶಂಸಮಾನಾಃ’ ಎಂದರೆ ಜಯವನ್ನೂ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನೂ ಬಯಸಿ ಹೋರಾಡುವವರು. ಜಯ-ಪರಾಜಯಗಳು ಯುದ್ಧದ ಸ್ವಭಾವ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬಿದ್ದ ವೀರನಿಗಾಗಿ ಶೋಕವಲ್ಲ, ಅವನಿಗೆ ಉಚಿತವಾದ ಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನೇ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಆಶಯ.

ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಜಪುತ್ರನಿಗೆ ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಉಪಜಾತಿ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಹಿಂದೆಂದೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಭಗ್ನನಾಗದಿದ್ದ ಇವನು, ತೀರವನ್ನು ತಲುಪಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ನಿನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಭಗ್ನನಾದನು. ಇವನು ಯಾಚಕರಿಗೆ ದಾನ ಮಾಡಿದನು, ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದನು, ಸೇವಕರನ್ನು ಪೋಷಿಸಿದನು, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧನವನ್ನು ಸಮರ್ಪಿಸಿದನು, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರವನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದನು. ಇವನು ಆಹಿತಾಗ್ನಿಯೂ, ಮಹಾತಪಸ್ವಿಯೂ, ವೇದಾಂತಪಾರಂಗತನೂ, ಕರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯ ಶೂರನೂ ಆಗಿದ್ದನು. ಪ್ರೇತತ್ವವನ್ನು ಹೊಂದಿದ ಇವನಿಗೆ ಮಾಡಬೇಕಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನಿನ್ನ ಅನುಗ್ರಹದಿಂದ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಕರುಣಾಜನಕ ಮಾತುಗಳಿಂದ ಸಂಬೋಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ದೈನ್ಯವಿಲ್ಲದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳ ನರೇಂದ್ರಪುತ್ರನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುವ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರವನ್ನು ಮಾಡಲು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದನು: ‘ವೈರಗಳು ಮರಣದೊಂದಿಗೆ ಕೊನೆಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ನಮ್ಮ ಪ್ರಯೋಜನ ನೆರವೇರಿದೆ. ಇವನ ಸಂಸ್ಕಾರ ನಡೆಯಲಿ; ಇವನು ನಿನಗೆ ಹೇಗೋ ನನಗೂ ಹಾಗೆಯೇ.’ ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.099.039 ಆಗಿದೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅದು ಮತ್ತೆ ನೂರ ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿಯೂ ಪಠಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಮನ ಉದಾರತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶತ್ರು ಸತ್ತ ಮೇಲೆ ವೈರ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಅಣ್ಣನ ದೋಷಗಳನ್ನು ಮರೆತು ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನೇ ಸ್ಮರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಅಣ್ಣನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದಾನ, ಭೋಗ, ಸೇವಕರ ಪೋಷಣೆ, ಮಿತ್ರರಿಗೆ ಧನದಾನ, ಶತ್ರುಗಳ ಮೇಲೆ ವೈರಸಾಧನೆ, ಆಹಿತಾಗ್ನಿತ್ವ, ತಪಸ್ಸು, ವೇದಾಂತಜ್ಞಾನ. ಈ ಗುಣಗಳು ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅವನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಸ್ವರ್ಗೀಯಮ್ ಆಧಾನಮ್’ ಎಂದರೆ ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ದೊರಕಿಸುವ ಅಗ್ನಿಸಂಸ್ಕಾರ. ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯನ್ನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಅಂಗೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಮತ್ತು ತಾನೇ ರಾವಣನನ್ನು ‘ನನಗೂ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನನ್ನು ಗೌರವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶತ್ರುವಿಗೂ ಮರಣಾನಂತರ ಗೌರವವನ್ನು ತೋರುತ್ತಾನೆ.

യുദ്ധത്തിൽ തോൽപ്പിക്കപ്പെട്ട്, കൊല്ലപ്പെട്ട് കിടക്കുന്ന സഹോദരൻ രാവണനെ കണ്ട് വിഭീഷണന്റെ ആത്മാവ് ശോകവേഗത്തിൽ മുങ്ങി; അവൻ വിലപിച്ചു: ‘ഹേ വീരപരാക്രമീ, വിഖ്യാതനേ, നിപുണനേ, നയകോവിദാ! വിലയേറിയ ശയ്യകളിൽ ശയിക്കാൻ യോഗ്യനായ നീ എന്തിനാണ് കൊല്ലപ്പെട്ട് നിലത്തു കിടക്കുന്നത്? തോൾവളകളണിഞ്ഞ നീണ്ട കൈകൾ നിശ്ചലമായി നീട്ടിയിട്ട്, സൂര്യനുതുല്യമായ കിരീടം ഊർന്നുപോയ നിലയിൽ നീ കിടക്കുന്നു. ഹേ വീരാ, ഞാൻ മുമ്പേ പറഞ്ഞതാണ് ഇപ്പോൾ വന്നുഭവിച്ചിരിക്കുന്നത്; കാമമോഹങ്ങളിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന നിനക്ക് ആ വാക്ക് രുചിച്ചില്ല. പ്രഹസ്തനോ ഇന്ദ്രജിത്തോ മറ്റുള്ളവരോ അതിരഥനായ കുംഭകർണനോ അതികായനോ നരാന്തകനോ, നീ സ്വയമോ എന്റെ വാക്കിനു വില കല്പിച്ചില്ല — അതിന്റെ പരിണാമമാണ് ഇപ്പോൾ വന്നിരിക്കുന്നത്.’ അഞ്ചാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചതാണ്. ‘ഇന്നു സുനീതികളുടെ (നല്ല നയത്തിന്റെ) സേതു പോയി, ധർമത്തിന്റെ മൂർത്തരൂപം പോയി, സത്ത്വത്തിന്റെ സാരസംഗ്രഹം പോയി, ഉദാരമായി ദാനം ചെയ്യുന്നവരുടെ ആശ്രയവും പോയി. ആയുധധാരികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഈ വീരൻ നിലത്തു വീണതോടെ സൂര്യൻ നിലത്തു വീണതുപോലെയും ചന്ദ്രൻ ഇരുട്ടിൽ മുങ്ങിയതുപോലെയും അഗ്നിയുടെ ജ്വാലകൾ കെട്ടടങ്ങിയതുപോലെയും പ്രയത്നം ഉദ്യമമറ്റതുപോലെയും ആയി. രാക്ഷസശാർദൂലൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെ പൊടിയിൽ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെ കിടക്കുമ്പോൾ, സത്ത്വം നഷ്ടപ്പെട്ട ലോകത്തിൽ ഇനി എന്തു ബാക്കി?’ ഏഴാം ശ്ലോകവും ഒന്നരശ്ലോകമാണ്. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ശോകത്തിൽ ഉപാലംഭവും (കുറ്റപ്പെടുത്തലും) കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ സഹോദരന്റെ ഗുണങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു; അവന്റെ ദുർനയം മറക്കുന്നുമില്ല. ഈ സർഗത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. വിലാപത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ വിഭീഷണൻ സഹോദരന്റെ ശരീരം വർണിക്കുന്നു — കൈകൾ, കിരീടം, ശയ്യ; പിന്നെ മുമ്പു പറഞ്ഞ ഹിതവാക്യം ഓർക്കുന്നു. മുമ്പ് സഭയിൽ അവൻ ‘സീതയെ രാമനു തിരിച്ചുകൊടുക്കുക’ എന്നു പറഞ്ഞിരുന്നു; അതിന്റെ പേരിൽ രാവണൻ അവനെ അപമാനിച്ചു പുറത്താക്കി. ഇപ്പോൾ അവന്റെ വാക്കിന്റെ സത്യത തെളിഞ്ഞു; എന്നാൽ അത് അവനു സുഖം നൽകുന്നില്ല, ശോകം വർധിപ്പിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. പ്രഹസ്തൻ, ഇന്ദ്രജിത്ത്, കുംഭകർണൻ, അതികായൻ, നരാന്തകൻ — ഇവരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അവരും അവന്റെ വാക്കു മാനിച്ചില്ല. ‘സുഹസ്താനാം ഗതിഃ’ എന്ന പദം ദാനശീലരുടെ ആശ്രയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആറാം ശ്ലോകത്തിലും ഏഴാം ശ്ലോകത്തിലും പ്രളയത്തിന്റെ ചിത്രമാണ് — സൂര്യനും ചന്ദ്രനും അഗ്നിയും എല്ലാം നിഷ്പ്രഭം.

ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ വിഭീഷണൻ സഹോദരനെ നാലു രൂപകങ്ങളാൽ വർണിക്കുന്നു. ഒന്നാമത് — ധൈര്യം തളിരും, ബലാത്കാരം ശ്രേഷ്ഠമായ പുഷ്പവും, തപസ്സ് ബലവും, ശൗര്യം ഉറച്ച വേരുമായ, രാക്ഷസരാജനെന്ന ആ മഹാവൃക്ഷം യുദ്ധത്തിൽ രാഘവനെന്ന കാറ്റിനാൽ തകർക്കപ്പെട്ടു. രണ്ടാമത് — തേജസ്സ് കൊമ്പും, കുലപരമ്പര നട്ടെല്ലും, കോപം പിൻശരീരവും പ്രസാദം തുമ്പിക്കയ്യുമായ, രാവണനെന്ന ആ മദഗജം ഇക്ഷ്വാകുസിംഹത്താൽ ശരീരം പിടിക്കപ്പെട്ട് നിലത്ത് ഉറങ്ങുന്നു. മൂന്നാമത് — പരാക്രമവും ഉത്സാഹവും ജ്വാലയും, നിശ്വാസം പുകയും, സ്വബലം ചൂടുമായ, രാക്ഷസനെന്ന ആ അഗ്നി രാമനെന്ന മഴമേഘത്താൽ കെടുത്തപ്പെട്ടു. നാലാമത് — സിംഹത്തിന്റെയും കരടിയുടെയും പോലുള്ള വാലും പൂഞ്ഞയും കൊമ്പുകളുമുള്ള, ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്ന, ഗന്ധം വഹിക്കുന്ന (മദഗന്ധമുള്ള), ചാപല്യം കാതുകളും കണ്ണുകളുമായ, രാക്ഷസനെന്ന ആ കാള രാജാക്കന്മാരിലെ വ്യാഘ്രത്താൽ (രാമനാൽ) കൊല്ലപ്പെട്ടു തളർന്നു കിടക്കുന്നു. ഈ ഓരോ രൂപകത്തിലും രാവണന്റെ ഗുണങ്ങൾ അവയവങ്ങളായും രാമൻ അവന്റെ നാശകനായും സങ്കല്പിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഈ രൂപകങ്ങൾ സാവയവങ്ങളാണ് — ഉപമേയത്തിന്റെ ഓരോ ഗുണവും ഉപമാനത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവുമായി ചേർക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഓരോ രൂപകത്തിലും രാമൻ കൂടുതൽ ശക്തനായ നാശകനാണ്. വൃക്ഷത്തിന്റെ വേര് ശൗര്യം, പുഷ്പം ബലാത്കാരം; ആനയുടെ കൊമ്പ് തേജസ്സ്; അഗ്നിയുടെ പുക നിശ്വാസം. അതിനാൽ രാവണന്റെ മഹത്ത്വവും അവന്റെ പതനത്തിന്റെ ഗൗരവവും ഒരേസമയം പ്രകാശിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു.

യുക്തിയുക്തമായ വാക്കുകൾ പറയുന്ന, കാര്യത്തിന്റെ നിശ്ചയം കണ്ടറിഞ്ഞ, ശോകാവിഷ്ടനായ വിഭീഷണനോട് രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഉഗ്രപരാക്രമിയായ ഇവൻ യുദ്ധത്തിൽ നിശ്ചേഷ്ടനായി വീണിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ നശിച്ചുപോയിട്ടില്ല; അത്യുന്നതമായ മഹോത്സാഹമുള്ള ഇവൻ ഭയമില്ലാതെയാണ് വീണത്. ക്ഷത്രധർമത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, അഭ്യുദയം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധക്കളത്തിൽ വീഴുന്നവർ ഇങ്ങനെ നശിച്ചാൽ അവരെക്കുറിച്ചു ശോചിക്കേണ്ടതില്ല. ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും യുദ്ധത്തിൽ ഭയപ്പെടുത്തിയ ആ ബുദ്ധിമാൻ കാലത്തിനു വശപ്പെട്ടപ്പോൾ ശോചിക്കാനുള്ള സമയമല്ല ഇത്. യുദ്ധത്തിൽ ഏകപക്ഷീയമായ വിജയം ഒരിക്കലും മുമ്പ് ഉണ്ടായിട്ടില്ല; വീരൻ ഒന്നുകിൽ ശത്രുക്കളാൽ കൊല്ലപ്പെടുന്നു, അല്ലെങ്കിൽ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നു. ഇതാണ് പൂർവികർ നിർദേശിച്ചതും ക്ഷത്രിയർ അംഗീകരിച്ചതുമായ ഗതി — യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ക്ഷത്രിയനെക്കുറിച്ചു ശോചിക്കേണ്ടതില്ല എന്നതാണ് നിശ്ചയം. അതിനാൽ ഈ നിശ്ചയം കണ്ട്, തത്ത്വം അവലംബിച്ച്, ദുഃഖജ്വരമകന്ന്, ഇനി ഇവിടെ ചെയ്യേണ്ടതെന്തെന്ന് ആലോചിക്കുക.’ രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ ശത്രുവിനോടുപോലുമുള്ള പ്രശംസ കാണാം — അവൻ രാവണനെ ‘ഉഗ്രപരാക്രമി’, ‘അത്യുന്നതമഹോത്സാഹൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവന്റെ ഉപദേശത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം ക്ഷത്രധർമമാണ് — യുദ്ധത്തിലെ മരണം വീരന്റെ ഗതിയാണ്, ശോകത്തിനു കാരണമല്ല. ശോകം ഉപേക്ഷിച്ച് കർത്തവ്യത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിക്കുക എന്നതാണ് അവന്റെ അന്തിമമായ ആദേശം. വിഭീഷണന്റെ ഉപാലംഭവാക്യങ്ങൾ ‘യുക്തിയുക്തം’ എന്ന് രാമൻ അംഗീകരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ശോകത്തിന്റെ അനൗചിത്യം കാണിക്കുന്നു. ‘വൃദ്ധിം ആശംസമാനാഃ’ (അഭ്യുദയം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്) — ജയവും യശസ്സും ആഗ്രഹിച്ചു പൊരുതുന്നവർ. ജയപരാജയങ്ങൾ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവമാണ്; അതിനാൽ വീണുപോയ വീരനുവേണ്ടി ശോകമല്ല, അവന് ഉചിതമായ സംസ്കാരമാണ് ചെയ്യേണ്ടത് എന്നാണ് രാമന്റെ ആശയം.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ പരാക്രമിയായ രാജപുത്രനോട്, ശോകസന്തപ്തനായ വിഭീഷണൻ സഹോദരന്റെ ഹിതത്തിനായുള്ള അടുത്ത വാക്കു പറഞ്ഞു. ഉപജാതിവൃത്തത്തിലുള്ള ശ്ലോകങ്ങളിൽ അവൻ പറയുന്നു: ‘മുമ്പ് ഒരിക്കലും യുദ്ധങ്ങളിൽ സമസ്തദേവന്മാരാലും വാസവനാൽപ്പോലും തകർക്കപ്പെടാത്ത ഇവൻ അങ്ങയെ നേരിട്ടപ്പോൾ, തീരത്തെത്തിയ സമുദ്രംപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ തകർന്നു. ഇവൻ യാചകർക്കു ദാനം ചെയ്തു, ഭോഗങ്ങൾ അനുഭവിച്ചു, ഭൃത്യരെ പോഷിപ്പിച്ചു, മിത്രങ്ങൾക്കു ധനം നൽകി, ശത്രുക്കളോടു വൈരം നിർവഹിച്ചു. ഇവൻ ആഹിതാഗ്നിയും (നിത്യാഗ്നിഹോത്രിയും) മഹാതപസ്വിയും വേദാന്തപാരംഗതനും കർമങ്ങളിൽ മുൻനിരയിലുള്ള ശൂരനുമായിരുന്നു. പ്രേതാവസ്ഥയിലായ ഇവനുവേണ്ടി ചെയ്യേണ്ട കർമങ്ങൾ അങ്ങയുടെ അനുഗ്രഹത്താൽ ചെയ്യാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’ വിഭീഷണന്റെ കരുണമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, ദൈന്യമില്ലാത്ത മനസ്സുള്ള രാജപുത്രൻ സ്വർഗപ്രാപകമായ അഗ്നിസംസ്കാരം ചെയ്യാൻ ആജ്ഞാപിച്ചു: ‘വൈരങ്ങൾ മരണത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; നമ്മുടെ ലക്ഷ്യം നിറവേറി. ഇവന്റെ സംസ്കാരം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ; ഇവൻ നിനക്കെങ്ങനെയോ അങ്ങനെതന്നെ എനിക്കും.’ അവസാനശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.099.039 ആണ്; വൾഗേറ്റിൽ നൂറ്റിപ്പതിനൊന്നാം സർഗത്തിലും ഇത് വീണ്ടും പാഠമായി വരുന്നു. രാമന്റെ ഔദാര്യം ഇവിടെ വ്യക്തമാണ് — ശത്രു മരിച്ചാൽ വൈരം ശേഷിക്കുന്നില്ല. വിഭീഷണനും സഹോദരന്റെ ദോഷങ്ങൾ മറന്ന് അവന്റെ ഗുണങ്ങൾ മാത്രം ഓർക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ സഹോദരന്റെ ഗുണങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയുന്നു — ദാനം, ഭോഗം, ഭൃത്യപോഷണം, മിത്രങ്ങൾക്കു ധനദാനം, ശത്രുക്കളോടുള്ള വൈരനിർവഹണം, ആഹിതാഗ്നിത്വം, തപസ്സ്, വേദാന്തജ്ഞാനം. ഈ ഗുണങ്ങൾ പ്രേതകർമത്തിനുള്ള യോഗ്യത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സ്വർഗീയമായ ആധാനം’ എന്നാൽ സ്വർഗം പ്രാപിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിസംസ്കാരം. രാമൻ വിഭീഷണന്റെ പ്രാർഥന സന്തോഷത്തോടെ അംഗീകരിക്കുന്നു; ‘എനിക്കും’ എന്നു പറഞ്ഞ് സ്വയം രാവണനെ ബഹുമാനിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ശത്രുവിനുപോലും മരണാനന്തരം ബഹുമതി നൽകുന്നു.

Seeing his brother Rāvaṇa lying slain, defeated in battle, Vibhīṣaṇa was overwhelmed by a surge of grief and lamented: "O hero of valour, renowned, skilled and learned in policy, you who were used to costly beds, why do you lie slain on the ground, your long arms with their armlets flung out motionless and your crown, bright as the sun, knocked askew? O hero, what I told you long ago has now come to pass, but in your desire and delusion you would not care for it. Neither Prahasta in his pride, nor Indrajit, nor the others, nor Kumbhakarṇa the great chariot-warrior, nor Atikāya, nor Narāntaka, nor you yourself thought much of my words, and this is the outcome." He first describes his brother's body, the arms, the crown, the bed he deserved, and then recalls the good counsel he had given: in the assembly he had told Rāvaṇa to give Sītā back to Rāma, and for that he had been insulted and driven out. Now his words had proved true, but that brought him no comfort, only more grief; and all those who had scorned his advice, Prahasta, Indrajit, Kumbhakarṇa, Atikāya and Narāntaka, had died in the war. "Gone today is the bridge of sound policy, gone the very form of dharma, gone the essence of strength, gone the refuge of the open-handed. Now that this hero, the best of those who bear arms, has fallen, it is as if the sun had fallen to the earth, the moon sunk into darkness, fire had its flames quenched and all endeavour grown slack. Now that the tiger among rākṣasas lies in the dust of battle as if asleep, what is left to a world whose strength is gone?" These verses paint a picture of the end of the world, with sun, moon and fire all extinguished. Reproach is mixed into Vibhīṣaṇa's grief: he remembers his brother's virtues without forgetting his misrule.

Then in four verses Vibhīṣaṇa describes his brother through four images. First, a great tree: fortitude was its shoots, boldness its choicest blossom, austerity its strength and valour its firm root, and that great tree, the king of the rākṣasas, has been crushed in battle by the wind that is Rāghava. Second, a scent-elephant: splendour was its tusks, the line of his lineage its backbone, anger and favour its hind limbs and trunk, and that elephant, Rāvaṇa, lies asleep on the earth, his body seized by the lion of the Ikṣvākus. Third, a fire: valour and energy were its blazing flames, his breathing its smoke and his own might its heat, and that fire of the rākṣasas, mighty in battle, has been quenched by the rain-cloud that is Rāma. Fourth, a bull: the lion and the bear were its tail, hump and horns, the wind that carries the scent of conquered foes was its own, and restlessness was its ears and eyes, and that bull of the rākṣasas lies sunk, struck down by the tiger among kings. Each image is worked out part by part, every quality of Rāvaṇa matched with a limb of the thing he is likened to, while Rāma in each is the stronger power that destroys it: the root of the tree is courage and its flower boldness, the elephant's tusks are splendour, the fire's smoke is his breath. So Rāvaṇa's greatness and the grandeur of his fall are shown together.

Vibhīṣaṇa, overcome with grief, had spoken reasoned words and saw the matter clearly, and Rāma answered him: "This fierce warrior did not perish helpless in battle; he fell without fear, with the highest zeal. Those who hold to the warrior's code and fall on the battlefield seeking victory and glory are not to be mourned when they perish so. When the wise one who terrified the three worlds and Indra himself in battle has met his time, it is not the time to grieve. No one has ever seen unbroken victory in war: a hero either falls to his enemies or kills them in battle. This is the path the ancients laid down and kṣatriyas accept; the settled view is that a kṣatriya slain in battle is not to be mourned. So, seeing this settled truth and holding to what is real, be free of your fever and think about what must be done next." Rāma's words contain praise even of his enemy, whom he calls fierce in valour and of the highest zeal. The root of his counsel is the kṣatriya's dharma, that death in battle is a hero's destiny and no cause for grief. He accepts Vibhīṣaṇa's reproachful words as reasonable but shows that grief is out of place: victory and defeat are the nature of war, and what is owed to a fallen hero is not mourning but his proper rites. His last instruction is to put grief aside and turn his mind to duty.

When the valiant prince had spoken, Vibhīṣaṇa, still burning with grief, said next what was for his brother's good: "He who was never before broken in battle, not even by all the gods with Vāsava, has been broken on meeting you, as the ocean breaks on reaching the shore. He gave to those who begged, enjoyed his pleasures, maintained his servants, bestowed wealth on his friends and carried his enmities through to the end against his foes. He kept the sacred fires, practised great austerities, knew the Vedānta and was foremost in the rites. Now that he has passed on, I wish by your grace to perform what is due to him." Forgetting his brother's faults, Vibhīṣaṇa remembers only his virtues, generosity, enjoyment, care of servants, gifts to friends, steadfastness against enemies, the keeping of the sacred fires, austerity and knowledge of the Vedānta, all of which made him worthy of the funeral rites. Moved by Vibhīṣaṇa's piteous words, the great-souled prince, undaunted in spirit, gladly granted the request and ordered the rite that leads to heaven: "Enmities end with death. Our purpose is accomplished. Let his funeral rites be performed; he is mine as much as he is yours." Rāma's generosity is plain: once the enemy was dead, no enmity remained, and by calling Rāvaṇa his own too he honoured his enemy even after death.