अथ मातलिः तदा राघवं संस्मारयामास — ‘वीर, अजानन् इव किं त्वम् एनम् अनुवर्तसे? प्रभो, अस्मै वधाय त्वं पैतामहम् अस्त्रं विसृज; सुरैः यः विनाशकालः कथितः सः अद्य वर्तते।’ मातलेः तेन वाक्येन संस्मारितः रामः निःश्वसन्तम् उरगम् इव दीप्तं शरं जग्राह। यं ब्रह्मदत्तं महान्तम् अमोघं बाणं वीर्यवान् भगवान् ऋषिः अगस्त्यः युधि प्रथमं तस्मै प्रादात्, यं पूर्वम् अमितौजसा ब्रह्मणा इन्द्रार्थं निर्मितं, त्रिलोकजयकांक्षिणः सुरपतेः पूर्वं दत्तं च। पूर्वसर्गस्य अन्ते रामस्य संशयः आसीत् — किमर्थं मम बाणाः रावणे निष्फलाः? मातलिः तस्य उत्तरं ददाति — साधारणाः बाणाः अत्र न पर्याप्ताः, ब्रह्मास्त्रम् एव आवश्यकम्। ‘अजानन्निव’ इति पदेन मातलिः सूचयति यत् रामः सर्वं जानाति, केवलं विस्मृतवान् इव; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘अजानन् इव’ इति। अस्त्रस्य परम्परा स्पष्टा — ब्रह्मा निर्मातवान्, इन्द्राय दत्तवान्, ततः अगस्त्यः रामाय वनवासकाले दत्तवान्। अतः अस्मिन् बाणे त्रयाणाम् अपि शक्तिः निहिता। देवानां निर्दिष्टः कालः आगतः इति वचनेन रावणवधः दैवनियोजितः इति स्थाप्यते। मातलिः अत्र केवलं सारथिः न, अपितु मन्त्री इव — सः युद्धस्य गतिं दृष्ट्वा उचितं समाधानं सूचयति, यथा पूर्वसर्गेषु रावणस्य सारथिः अपि स्वामिनं परामृष्टवान्। द्वयोः सारथ्योः तुलना रोचिका — एकः स्वामिनं रक्षितुं युद्धात् अपवाहयति, अपरः स्वामिनं विजयाय प्रेरयति। रामः तत्क्षणम् एव वाक्यं स्वीकरोति, न विलम्बयति; तस्य विनयः अत्र अपि दृश्यते, यतः सः सारथेः अपि वचनं मानयति।

यस्य वाजेषु पवनः, फले पावकभास्करौ, शरीरम् आकाशमयं, गौरवे मेरुमन्दरौ प्रतिष्ठितौ; यत् वपुषा जाज्वल्यमानं, सुपुङ्खं, हेमभूषितं, सर्वभूतानां तेजसा कृतं, भास्करवर्चसम्; सधूमं कालाग्निम् इव, दीप्तम् आशीविषोपमम्, नरनागाश्ववृन्दानां भेदनं, क्षिप्रकारि; द्वाराणां परिघाणां गिरीणाम् अपि भेदनं, नानारुधिरदिग्धाङ्गं, मेदोदिग्धं, सुदारुणम्; वज्रसारं, महानादं, नानासमितिदारुणं, सर्ववित्रासनं, भीमं, पन्नगम् इव श्वसन्तम्; कङ्कगृध्रबकानां गोमायुगणरक्षसां च युद्धे नित्यं भक्षप्रदं, यमरूपं, भयावहम्; वानरेन्द्राणां नन्दनं, रक्षसाम् अवसादनं, गरुत्मतः चारुचित्रैः विविधैः वाजैः वाजितम् — तम् उत्तमम् इषुं, लोकानाम् इक्ष्वाकूणां च भयनाशनं, द्विषतां कीर्तिहरणम्, आत्मनः प्रहर्षकरं, महेषुं महाबलः बली रामः वेदप्रोक्तेन विधिना अभिमन्त्र्य कार्मुके संदधे। राघवेण तस्मिन् शरोत्तमे संधीयमाने सर्वभूतानि संत्रेसुः, वसुंधरा च चचाल। ततः सः संक्रुद्धः भृशं कार्मुकम् आयम्य परमायत्तः मर्मविदारणं शरं रावणाय चिक्षेप। बाणस्य वर्णनं पञ्चभूतात्मकम् — पवनः, अग्निः, आकाशः, पर्वताः (पृथिवी) च तस्मिन् प्रतिष्ठिताः; अतः सः सृष्टेः सारः इव। तस्य गुणाः विरोधिनः अपि — वानराणां नन्दनः, राक्षसानाम् अवसादनः; इक्ष्वाकूणां भयनाशनः, द्विषतां कीर्तिहरणः। गरुडस्य पक्षैः तस्य पुङ्खः, अतः वेगः अपि अलौकिकः। वेदमन्त्रैः अभिमन्त्रणं शस्त्रस्य धार्मिकं पक्षं दर्शयति — धर्मयुद्धे अस्त्रं विधिपूर्वकं प्रयुज्यते। संधानमात्रेण भूकम्पः सर्वभूतानां त्रासः च, यत् अस्त्रस्य शक्तिं प्रमाणयति। पञ्चदशः श्लोकः समीक्षिते न दृश्यते। एकादशः श्लोकः बाणस्य भीषणं रूपं दर्शयति — सः पक्षिणां शृगालानां च भक्ष्यं ददाति, यमः इव प्राणहरः। किन्तु द्वादशः श्लोकः तस्य कल्याणरूपं दर्शयति — वानराणाम् आनन्दः। एवम् एकम् एव अस्त्रं धर्मस्य रक्षकम् अधर्मस्य च नाशकम्। ‘भयनाशनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् रावणस्य वधेन लोकानां सर्वं भयं नश्यति — अयम् एव बाणस्य परमः उद्देशः। रामः ‘परमायत्तः’ — पूर्णतया सावधानः, एकाग्रः — अस्य शरस्य प्रयोगं करोति, यतः अयम् अन्तिमः प्रहारः। पञ्चदशे श्लोके सर्वभूतानां त्रासः वसुंधरायाः कम्पनं च अस्त्रस्य संधानस्य एव फलम्, यत् प्रयोगात् पूर्वम् एव तस्य प्रभावं दर्शयति।

सः शरः वज्री इन्द्रस्य बाहुविसर्जितः वज्रः इव दुर्धर्षः, कृतान्तः इव अवार्यः रावणोरसि न्यपतत्। विसृष्टः महावेगः शरीरान्तकरः परः सः शरः दुरात्मनः तस्य रावणस्य हृदयं बिभेद। रुधिराक्तः शरीरान्तकरः सः शरः वेगेन रावणस्य प्राणान् हरन् धरणीतलं विवेश। रावणं हत्वा रुधिरार्द्रकृतच्छविः कृतकर्मा सः शरः निभृतवत् पुनः तूणीम् आविशत्। हतस्य आशु जीविताद् भ्रश्यमानस्य तस्य हस्तात् ससायकं तत् कार्मुकं प्राणैः सह निपपात। गतासुः भीमवेगः महाद्युतिः नैर्ऋतेन्द्रः वज्रहतः वृत्रः यथा, तथा स्यन्दनात् भूमौ पपात। शतशिरसां पुनरुद्भवस्य रहस्यं ब्रह्मास्त्रेण समाप्तम् — शरः शिरः न, हृदयं लक्ष्यीकरोति, यत्र प्राणाः। ‘निभृतवत्’ इति उपमा अद्भुता — विनीतः भृत्यः कार्यं कृत्वा यथा निःशब्दं स्वामिनः समीपं प्रत्यागच्छति, तथा बाणः तूणीं प्राविशत्; हिन्दीभाष्यं ‘विनीतः भृत्यः इव’ इति। धनुषः प्राणैः सह पतनं मृत्योः क्षणं चित्रयति। वृत्रस्य उपमया रामः इन्द्रः इव, रावणः वृत्रः इव — देवासुरयुद्धस्य पुनरावृत्तिः। बाणस्य गतिः त्रिधा वर्णिता — उरसि पतनं, हृदयस्य भेदनं, धरणीप्रवेशः, ततः तूणीं प्रति प्रत्यागमनम्। एतत् ब्रह्मास्त्रस्य अमोघत्वस्य प्रमाणम् — कार्यं कृत्वा सः स्वस्थानं प्रत्यागच्छति, पुनः प्रयोगाय सिद्धः। रावणस्य पतनम् अत्यन्तं संक्षिप्तं, यत् दीर्घस्य युद्धस्य अनन्तरं आकस्मिकम् इव भासते। ‘गतासुः’ इति पदेन तस्य मृत्युः निश्चितः; सः केवलं मूर्च्छितः न। ‘भीमवेगः महाद्युतिः’ इति विशेषणाभ्यां कविः मृतस्य अपि शत्रोः महत्त्वं स्वीकरोति।

भूमौ पतितं तं दृष्ट्वा हतशेषाः निशाचराः हतनाथाः भयत्रस्ताः सर्वतः सम्प्रदुद्रुवुः। दशग्रीववधं दृष्ट्वा जितकाशिनः द्रुमयोधिनः वानराः नर्दन्तः तान् अभिपेतुः। हृष्टैः वानरैः अर्दिताः ते हताश्रयत्वात् करुणैः बाष्पप्रस्रवणैः मुखैः भयात् लङ्काम् अभ्यपतन्। ततः संहृष्टाः जितकाशिनः वानराः राघवजयं रावणस्य च तद्वधं वदन्तः विनेदुः। स्वामिनः मृत्युना राक्षसानाम् आश्रयः नष्टः, अतः ते युद्धं विहाय पलायन्ते — ‘हताश्रयत्वात्’ इति पदं तेषाम् असहायतां दर्शयति। तेषां मुखेषु करुणानि अश्रूणि — शत्रूणाम् अपि दुःखं कविः सहानुभूत्या वर्णयति। वानराणां हर्षः तु गर्जनैः जयघोषैः च प्रकटः। ‘जितकाशिनः’ इति पदं द्विवारम् आवर्तते — विजयेन शोभमानाः। राक्षसाः लङ्कां प्रति धावन्ति, यत्र तेषां गृहाणि स्त्रियः च; अग्रिमे सर्गे लङ्कायाः शोकः वर्णयिष्यते। वानराणां जयघोषे रामस्य विजयः रावणस्य वधः च उभौ उक्तौ — एकस्य उत्कर्षः अपरस्य अपकर्षः।

अथ अन्तरिक्षे सौम्यः त्रिदशदुन्दुभिः व्यनदत्; तत्र दिव्यगन्धवहः सुसुखः मारुतः ववौ। अन्तरिक्षात् तदा भुवि राघवरथं किरन्ती दुरावापा मनोहरा पुष्पवृष्टिः निपपात। गगने च महात्मनां देवतानां राघवस्तवसंयुक्ता ‘साधु साधु’ इति अग्र्या वाक् विशुश्रुवे। रौद्रे सर्वलोकभयंकरे रावणे निहते चारणैः सह देवानां महान् हर्षः आविवेश। ततः राक्षसपुंगवं हत्वा प्रीतः राघवः सुग्रीवम् अङ्गदं विभीषणं च सकामं चकार। पूर्वसर्गेषु वायुः स्तब्धः आसीत्, इदानीं सुगन्धितः सुखदः वहति; पूर्वं रुधिरवर्षः, इदानीं पुष्पवर्षः — प्रकृतेः परिवर्तनं स्पष्टम्। देवानां स्तुतिः रामस्य कर्मणः अनुमोदनम्। मित्राणां कामपूर्तिः — सुग्रीवस्य प्रतिज्ञा पूर्णा, विभीषणस्य राज्यं सुनिश्चितम्, अङ्गदस्य शौर्यं सफलम्; एवं रामस्य विजयः सर्वेषां विजयः। दुन्दुभेः ‘सौम्यः’ इति विशेषणं युद्धस्य भीषणनादानां विपरीतम् — इदानीं मधुरः शान्तः नादः। पुष्पवृष्टिः ‘दुरावापा’ — दुर्लभा, यतः देवाः केवलं महत्सु अवसरेषु एव पुष्पाणि वर्षन्ति। ‘साधु साधु’ इति देवानां वचनं रामस्य कर्मणः धार्मिकतां स्थापयति।

ततः मरुद्गणाः प्रशमं प्रजग्मुः, दिशः प्रसेदुः, नभः विमलम् अभवत्; मही न चकम्पे, मारुतः च न ववौ (प्रचण्डः), दिवाकरः अपि स्थिरप्रभः अभवत्। ततः सुग्रीवविभीषणाङ्गदाः सुहृद्विशिष्टाः सहलक्ष्मणः तदा हृष्टाः समेत्य विजयेन रणे अभिरामं राघवं विधिना अभ्यपूजयन्। सः निहतरिपुः स्थिरप्रतिज्ञः रघुकुलनृपनन्दनः महौजाः स्वजनबलाभिवृतः रणे त्रिदशगणैः अभिसंवृतः महेन्द्रः इव बभूव। अन्तिमाः त्रयः श्लोकाः दीर्घवृत्तेषु (वंशस्थे पुष्पिताग्रायां च) निबद्धाः, सर्गस्य समाप्तौ गाम्भीर्यं शान्तिं च आनयन्ति। पूर्वसर्गयोः उत्पाताः इदानीं सर्वे निवृत्ताः — पृथिवी स्थिरा, सूर्यः स्थिरप्रभः, दिशः निर्मलाः। रामस्य प्रतिज्ञा — सीतायाः उद्धारः रावणस्य वधः च — ‘स्थिरप्रतिज्ञः’ इति पदेन पूर्णा इति उक्तम्। महेन्द्रस्य उपमया रामः देवराजः इव स्वजनैः परिवृतः शोभते; अग्रिमे सर्गे विभीषणस्य विलापः आरभ्यते। ‘मरुद्गणाः प्रशमं प्रजग्मुः’ — पूर्वं ये वाताः मण्डलिनः प्रतिकूलाः च आसन्, ते इदानीं शान्ताः; एवं सर्वे उत्पाताः एकैकशः निवर्तिताः। सुहृदां पूजनं कृतज्ञतायाः आनन्दस्य च प्रकाशनम्।

అప్పుడు మాతలి రాఘవునికి ఇలా గుర్తుచేశాడు — ‘వీరా, తెలియనివానిలా నీవు ఇతనిని ఎందుకు అనుసరిస్తున్నావు? ప్రభూ, ఇతని వధ కోసం పితామహుని (బ్రహ్మ) అస్త్రాన్ని ప్రయోగించు; దేవతలు చెప్పిన వినాశకాలం ఈరోజే వచ్చింది.’ మాతలి ఆ మాటతో జ్ఞాపకం చేయబడిన రాముడు బుసకొట్టే పాము వంటి, మండుతున్న బాణాన్ని చేపట్టాడు. బ్రహ్మ ఇచ్చిన, మహత్తరమైన, అమోఘమైన ఏ బాణాన్ని వీర్యవంతుడైన భగవాన్ అగస్త్యమహర్షి యుద్ధానికి ముందే అతనికి ఇచ్చాడో; ఏది పూర్వం అమితతేజస్వి అయిన బ్రహ్మ చేత ఇంద్రుని కోసం నిర్మించబడి, ముల్లోకాలనూ జయించాలని కోరిన దేవపతికి పూర్వం ఇవ్వబడిందో — ఆ బాణాన్ని. ముందటి సర్గ చివరలో రాముని సందేహం — నా బాణాలు రావణునిపై ఎందుకు నిష్ఫలమవుతున్నాయి? మాతలి దానికి సమాధానం ఇస్తాడు — సాధారణ బాణాలు ఇక్కడ చాలవు, బ్రహ్మాస్త్రమే అవసరం. ‘అజానన్నివ’ (తెలియనివానిలా) అన్న పదంతో మాతలి సూచించేది — రామునికి అంతా తెలుసు, కేవలం మరచిపోయినట్లున్నాడు; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘తెలియనివానిలా’ అనే చెబుతుంది. అస్త్రపు పరంపర స్పష్టం — బ్రహ్మ నిర్మించాడు, ఇంద్రునికి ఇచ్చాడు, తరువాత అగస్త్యుడు వనవాసకాలంలో రామునికి ఇచ్చాడు. అందువల్ల ఈ బాణంలో ముగ్గురి శక్తీ ఇమిడి ఉంది. దేవతలు నిర్దేశించిన కాలం వచ్చిందన్న మాటతో రావణవధ దైవనియోజితమని స్థాపించబడుతుంది. మాతలి ఇక్కడ కేవలం సారథి కాడు, మంత్రి వంటివాడు — అతడు యుద్ధగతిని చూసి ఉచితమైన పరిష్కారాన్ని సూచిస్తాడు, ముందటి సర్గలలో రావణుని సారథి కూడా స్వామికి సలహా ఇచ్చినట్లు. ఇద్దరు సారథుల పోలిక ఆసక్తికరమైనది — ఒకడు స్వామిని రక్షించడానికి యుద్ధం నుండి తప్పిస్తాడు, మరొకడు స్వామిని విజయం వైపు ప్రేరేపిస్తాడు. రాముడు వెంటనే ఆ మాటను స్వీకరిస్తాడు, ఆలస్యం చేయడు; అతని వినయం ఇక్కడ కూడా కనిపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు సారథి మాటను కూడా మన్నిస్తాడు.

ఏ బాణపు రెక్కలలో వాయువూ, ములికిలో అగ్నిసూర్యులూ ఉన్నారో, ఏదాని శరీరం ఆకాశమయమో, ఏదాని బరువులో మేరుమందరపర్వతాలు నెలకొని ఉన్నాయో; ఏది తన రూపంతో జాజ్వల్యమానంగా వెలుగుతూ, అందమైన పింఛాలు గలదై, బంగారంతో అలంకరించబడి, సమస్తప్రాణుల తేజస్సుతో నిర్మించబడి, సూర్యుని వంటి తేజస్సు గలదో; పొగతో కూడిన కాలాగ్ని వంటిదీ, మండుతున్న విషసర్పం వంటిదీ, నరుల ఏనుగుల గుర్రాల సమూహాలను ఛేదించేదీ, వేగంగా పనిచేసేదీ; ద్వారాలనూ పరిఘలనూ పర్వతాలనూ కూడా ఛేదించేదీ, నానావిధ రక్తాలతో తడిసిన అవయవాలు గలదీ, కొవ్వుతో పూయబడినదీ, మిక్కిలి దారుణమైనదీ; వజ్రపు దృఢత్వం గలదీ, మహానాదం చేసేదీ, అనేక యుద్ధాలలో భయంకరమైనదీ, అందరినీ భయపెట్టేదీ, భీకరమైనదీ, పాములా బుసకొట్టేదీ; కంకాలకూ గద్దలకూ కొంగలకూ నక్కల గుంపులకూ రాక్షసులకూ యుద్ధంలో నిత్యమూ ఆహారం ఇచ్చేదీ, యమరూపమైనదీ, భయం కలిగించేదీ; వానరేంద్రులకు ఆనందం కలిగించేదీ, రాక్షసులను కృంగదీసేదీ, గరుత్మంతుని అందమైన చిత్రవిచిత్రమైన వివిధ రెక్కలతో రెక్కలు కట్టబడినదీ — ఉత్తమమైనదీ, లోకాలకూ ఇక్ష్వాకులకూ భయాన్ని నశింపజేసేదీ, శత్రువుల కీర్తిని హరించేదీ, తనకు ఆనందం కలిగించేదీ అయిన ఆ మహాబాణాన్ని మహాబలుడూ బలవంతుడూ అయిన రాముడు వేదోక్తవిధిలో అభిమంత్రించి విల్లుపై సంధించాడు. రాఘవుడు ఆ ఉత్తమబాణాన్ని సంధిస్తుండగా సమస్తప్రాణులూ భయపడ్డాయి, భూమి కంపించింది. అప్పుడు అతడు మిక్కిలి కోపించి విల్లును బాగా లాగి, పరమసావధానుడై మర్మస్థానాలను చీల్చే ఆ బాణాన్ని రావణునిపై విసిరాడు. బాణవర్ణన పంచభూతాత్మకమైనది — వాయువూ, అగ్నీ, ఆకాశమూ, పర్వతాలూ (పృథివి) దానిలో నెలకొని ఉన్నాయి; అందువల్ల అది సృష్టి సారం వంటిది. దాని గుణాలు పరస్పరవిరుద్ధమైనవి కూడా — వానరులకు ఆనందకరం, రాక్షసులకు కృంగుబాటు; ఇక్ష్వాకులకు భయనాశనం, శత్రువులకు కీర్తిహరణం. గరుడుని రెక్కలతో దాని పింఛం కట్టబడింది, అందువల్ల దాని వేగం కూడా అలౌకికం. వేదమంత్రాలతో అభిమంత్రించడం ఆయుధపు ధార్మికపక్షాన్ని చూపిస్తుంది — ధర్మయుద్ధంలో అస్త్రం విధిపూర్వకంగా ప్రయోగించబడుతుంది. సంధించగానే భూకంపమూ సమస్తప్రాణుల భయమూ కలిగాయి — ఇది అస్త్రశక్తికి ప్రమాణం. పదిహేనవ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. పదకొండవ శ్లోకం బాణపు భీషణరూపాన్ని చూపిస్తుంది — అది పక్షులకూ నక్కలకూ ఆహారం ఇస్తుంది, యముని వలె ప్రాణాలను హరిస్తుంది. కాని పన్నెండవ శ్లోకం దాని కల్యాణరూపాన్ని చూపిస్తుంది — వానరుల ఆనందం. ఇలా ఒకే అస్త్రం ధర్మానికి రక్షకమూ అధర్మానికి నాశకమూ. ‘భయనాశనమ్’ అన్న పదం సూచించేది — రావణవధతో లోకాల భయమంతా నశిస్తుంది — ఇదే బాణపు పరమోద్దేశం. రాముడు ‘పరమాయత్తః’ — పూర్తిగా సావధానుడై, ఏకాగ్రుడై — ఈ బాణాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇదే అంతిమప్రహారం. పదిహేనవ శ్లోకంలో సమస్తప్రాణుల భయమూ భూమి కంపించడమూ అస్త్రాన్ని సంధించడం వల్లనే కలిగినవి — ఇది ప్రయోగానికి ముందే దాని ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.

ఆ బాణం వజ్రధారి అయిన ఇంద్రుని బాహువు విడిచిన వజ్రం వలె ఎదుర్కొనశక్యం కానిదై, కృతాంతుని వలె అడ్డుకోలేనిదై రావణుని వక్షస్థలంపై పడింది. విడువబడిన, మహావేగం గల, శరీరాన్ని అంతం చేసే ఆ శ్రేష్ఠబాణం దురాత్ముడైన ఆ రావణుని హృదయాన్ని చీల్చింది. రక్తంతో తడిసిన, శరీరాన్ని అంతం చేసే ఆ బాణం వేగంగా రావణుని ప్రాణాలను హరిస్తూ భూమిలోకి ప్రవేశించింది. రావణుని చంపి, రక్తంతో తడిసిన కాంతి గల ఆ బాణం తన పని ముగించుకుని, వినయం గలదానిలా నిశ్శబ్దంగా మళ్ళీ అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది. హతుడై వేగంగా ప్రాణాలు కోల్పోతున్న అతని చేతి నుండి బాణంతో కూడిన ఆ విల్లు ప్రాణాలతో పాటు జారి పడింది. ప్రాణాలు పోయిన, భీకరవేగం గల, మహాకాంతి గల నైర్ఋతేంద్రుడు (రాక్షసరాజు) వజ్రం తగిలిన వృత్రుని వలె రథం నుండి నేలపై పడ్డాడు. వంద తలలు మళ్ళీ మళ్ళీ పుట్టడమనే రహస్యం బ్రహ్మాస్త్రంతో ముగిసింది — బాణం తలను కాదు, ప్రాణాలు ఉండే హృదయాన్ని గురిచేస్తుంది. ‘నిభృతవత్’ అన్న ఉపమానం అద్భుతమైనది — వినయం గల సేవకుడు పని ముగించుకుని నిశ్శబ్దంగా స్వామి దగ్గరికి తిరిగి వచ్చినట్లు, బాణం అమ్ములపొదిలో ప్రవేశించింది; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘వినయం గల సేవకుని వలె’ అని చెబుతుంది. విల్లు ప్రాణాలతో పాటు పడడం మృత్యుక్షణాన్ని చిత్రిస్తుంది. వృత్రుని ఉపమానంతో రాముడు ఇంద్రుని వంటివాడు, రావణుడు వృత్రుని వంటివాడు — దేవాసురయుద్ధపు పునరావృత్తి. బాణపు గతి దశలుగా వర్ణించబడింది — వక్షస్థలంపై పడడం, హృదయాన్ని చీల్చడం, భూమిలో ప్రవేశించడం, తరువాత అమ్ములపొదికి తిరిగి రావడం. ఇది బ్రహ్మాస్త్రపు అమోఘత్వానికి ప్రమాణం — పని ముగించుకుని అది తన స్థానానికి తిరిగి వస్తుంది, మళ్ళీ ప్రయోగానికి సిద్ధంగా. రావణుని పతనం అత్యంత సంక్షిప్తంగా ఉంది — దీర్ఘయుద్ధం తరువాత అది ఆకస్మికంగా జరిగినట్లు భాసిస్తుంది. ‘గతాసుః’ (ప్రాణాలు పోయినవాడు) అన్న పదంతో అతని మృత్యువు నిశ్చితమైంది; అతడు కేవలం మూర్ఛపోలేదు. ‘భీమవేగః మహాద్యుతిః’ అన్న విశేషణాలతో కవి మరణించిన శత్రువు గొప్పదనాన్ని కూడా అంగీకరిస్తాడు.

నేలపై పడిన అతనిని చూసి, చావగా మిగిలిన నిశాచరులు నాథుని కోల్పోయి, భయంతో వణికిపోతూ అన్నివైపులకూ పారిపోయారు. దశగ్రీవుని వధ చూసి, విజయంతో శోభిల్లుతున్న, చెట్లతో పోరాడే వానరులు గర్జిస్తూ వారిపైకి దూకారు. ఆనందించిన వానరుల చేత పీడించబడిన వారు ఆశ్రయం నశించడంతో, కన్నీళ్ళు కారుతున్న దీనమైన ముఖాలతో భయంతో లంకలోకి పరుగెత్తారు. అప్పుడు మిక్కిలి సంతోషించిన, విజయంతో శోభిల్లుతున్న వానరులు రాఘవుని జయాన్నీ రావణుని వధనూ చాటుతూ గర్జించారు. స్వామి మృత్యువుతో రాక్షసుల ఆశ్రయం నశించింది, అందువల్ల వారు యుద్ధం విడిచి పారిపోతున్నారు — ‘హతాశ్రయత్వాత్’ (ఆశ్రయం నశించడం వల్ల) అన్న పదం వారి నిస్సహాయతను చూపిస్తుంది. వారి ముఖాలలో దీనమైన కన్నీళ్ళు — శత్రువుల దుఃఖాన్ని కూడా కవి సహానుభూతితో వర్ణిస్తాడు. వానరుల హర్షం మాత్రం గర్జనలతో, జయఘోషలతో ప్రకటమవుతుంది. ‘జితకాశినః’ (విజయంతో శోభిల్లుతున్నవారు) అన్న పదం రెండుసార్లు పునరావృతమవుతుంది. రాక్షసులు తమ ఇళ్ళూ స్త్రీలూ ఉన్న లంక వైపు పరుగెత్తుతున్నారు; తరువాతి సర్గలలో లంక శోకం వర్ణించబడుతుంది. వానరుల జయఘోషలో రాముని విజయమూ రావణుని వధా రెండూ చెప్పబడ్డాయి — ఒకరి ఉత్కర్షమే మరొకరి అపకర్షం.

అప్పుడు అంతరిక్షంలో దేవతల సౌమ్యమైన దుందుభి మ్రోగింది; అక్కడ దివ్యగంధాన్ని మోసుకువచ్చే మిక్కిలి సుఖకరమైన గాలి వీచింది. అప్పుడు అంతరిక్షం నుండి భూమిపై రాఘవుని రథాన్ని కప్పివేస్తూ, దుర్లభమైన, మనోహరమైన పుష్పవృష్టి కురిసింది. ఆకాశంలో మహాత్ములైన దేవతల, రాఘవుని స్తుతితో కూడిన ‘సాధు సాధు’ (బాగు బాగు) అన్న శ్రేష్ఠమైన మాట వినిపించింది. రౌద్రుడూ సర్వలోకభయంకరుడూ అయిన రావణుడు హతుడవడంతో చారణులతో కలిసి దేవతలకు మహత్తరమైన ఆనందం కలిగింది. అప్పుడు రాక్షసశ్రేష్ఠుని చంపి ప్రీతి చెందిన రాఘవుడు సుగ్రీవుని, అంగదుని, విభీషణుని కోరికలను తీర్చాడు. ముందటి సర్గలలో గాలి స్తంభించింది, ఇప్పుడు సుగంధంతో సుఖకరంగా వీస్తోంది; ఇంతకుముందు రక్తవర్షం, ఇప్పుడు పుష్పవర్షం — ప్రకృతి పరివర్తన స్పష్టం. దేవతల స్తుతి రాముని కర్మకు అనుమోదం. మిత్రుల కోరికలు తీరాయి — సుగ్రీవుని ప్రతిజ్ఞ పూర్తయింది, విభీషణుని రాజ్యం సునిశ్చితమైంది, అంగదుని శౌర్యం సఫలమైంది; ఇలా రాముని విజయం అందరి విజయం. దుందుభికి ‘సౌమ్యః’ అన్న విశేషణం యుద్ధపు భీషణనాదాలకు విరుద్ధమైనది — ఇప్పుడు మధురమైన శాంతమైన నాదం. పుష్పవృష్టి ‘దురావాపా’ — దుర్లభమైనది, ఎందుకంటే దేవతలు మహత్తరమైన సందర్భాలలోనే పూలు కురిపిస్తారు. ‘సాధు సాధు’ అన్న దేవతల మాట రాముని కర్మ ధార్మికతను స్థాపిస్తుంది.

అప్పుడు మరుద్గణాలు శాంతించాయి, దిక్కులు నిర్మలమయ్యాయి, ఆకాశం స్వచ్ఛమైంది; భూమి కంపించలేదు, గాలి (ప్రచండంగా) వీచలేదు, సూర్యుడు కూడా స్థిరమైన కాంతి గలవాడయ్యాడు. అప్పుడు మిత్రులలో శ్రేష్ఠులైన సుగ్రీవ విభీషణ అంగదులు లక్ష్మణునితో కలిసి ఆనందంతో వచ్చి చేరి, విజయంతో రణరంగంలో శోభిల్లుతున్న రాఘవుని విధిపూర్వకంగా పూజించారు. శత్రువును సంహరించి, స్థిరప్రతిజ్ఞుడై, రఘుకులరాజనందనుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతడు స్వజనులతో, సైన్యంతో చుట్టుముట్టబడి, రణరంగంలో దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన మహేంద్రుని వలె ప్రకాశించాడు. చివరి మూడు శ్లోకాలు దీర్ఘవృత్తాలలో (వంశస్థంలోనూ పుష్పితాగ్రలోనూ) రచించబడ్డాయి; అవి సర్గ ముగింపులో గాంభీర్యాన్నీ శాంతినీ తెస్తాయి. ముందటి రెండు సర్గలలోని ఉత్పాతాలన్నీ ఇప్పుడు నివృత్తమయ్యాయి — భూమి స్థిరంగా ఉంది, సూర్యుడు స్థిరకాంతితో ఉన్నాడు, దిక్కులు నిర్మలంగా ఉన్నాయి. రాముని ప్రతిజ్ఞ — సీతను విడిపించడం, రావణుని వధించడం — ‘స్థిరప్రతిజ్ఞః’ అన్న పదంతో పూర్తయిందని చెప్పబడింది. మహేంద్రుని ఉపమానంతో రాముడు దేవరాజు వలె స్వజనులతో చుట్టుముట్టబడి శోభిల్లుతున్నాడు; తరువాతి సర్గలో విభీషణుని విలాపం మొదలవుతుంది. ‘మరుద్గణాలు శాంతించాయి’ — ఇంతకుముందు సుడిగాలులుగా, ప్రతికూలంగా ఉన్న గాలులు ఇప్పుడు శాంతించాయి; ఇలా ఉత్పాతాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా నివృత్తమయ్యాయి. మిత్రులు చేసిన పూజ కృతజ్ఞతనూ ఆనందాన్నీ ప్రకటిస్తుంది.

அப்போது மாதலி ராகவனுக்கு நினைவூட்டினான்: ‘வீரனே, அறியாதவனைப் போல ஏன் நீ இவனைப் பின்தொடர்ந்துகொண்டிருக்கிறாய்? பிரபுவே, இவனைக் கொல்வதற்காகப் பிதாமகனான பிரம்மனின் அஸ்திரத்தை ஏவு; தேவர்களால் சொல்லப்பட்ட அழிவுக் காலம் இன்று வந்துவிட்டது.’ மாதலியின் அந்தச் சொல்லால் நினைவூட்டப்பட்ட ராமன் சீறும் பாம்பைப் போலச் சுடர்விடும் அம்பை எடுத்தான். பிரம்மனால் தரப்பட்ட, மகத்தான, வீணாகாத அந்த அம்பை வீரம் நிறைந்த பகவான் அகஸ்திய முனிவர் முன்பு அவனுக்குப் போருக்காகத் தந்திருந்தார்; அது முன்பு அளவற்ற ஆற்றலுடைய பிரம்மனால் இந்திரனுக்காக உருவாக்கப்பட்டு, மூன்று உலகங்களையும் வெல்ல விரும்பிய தேவர் தலைவனுக்கு முன்பு அளிக்கப்பட்டது. முந்தைய சர்க்கத்தின் இறுதியில் ராமனுக்கு ஐயம் இருந்தது — என் அம்புகள் ராவணனிடம் ஏன் பயனற்றுப் போகின்றன? மாதலி அதற்கு விடை தருகிறான் — சாதாரண அம்புகள் இங்கே போதாது; பிரம்மாஸ்திரமே தேவை. ‘அஜானன்னிவ’ — ‘அறியாதவனைப் போல’ — என்ற சொல்லால், ராமன் எல்லாவற்றையும் அறிந்தவன், மறந்தவன் போல மட்டுமே இருக்கிறான் என்று மாதலி சுட்டுகிறான்; இந்தி உரையும் ‘அறியாதவனைப் போல’ என்றே சொல்கிறது. அஸ்திரத்தின் பரம்பரை தெளிவானது — பிரம்மா உருவாக்கினார், இந்திரனுக்குத் தந்தார், பிறகு அகஸ்தியர் வனவாச காலத்தில் ராமனுக்குத் தந்தார். ஆகவே இந்த அம்பில் மூவருடைய ஆற்றலும் அடங்கியுள்ளது. தேவர்கள் குறித்த காலம் வந்துவிட்டது என்ற சொல்லால் ராவண வதம் தெய்வத்தால் திட்டமிடப்பட்டது என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது. மாதலி இங்கே வெறும் சாரதி அல்லன், ஆலோசகன் போன்றவன் — போரின் போக்கைக் கண்டு அவன் தக்க தீர்வைச் சுட்டுகிறான்; முந்தைய சர்க்கங்களில் ராவணனின் சாரதியும் தன் தலைவனுக்கு அறிவுரை சொன்னது போல. இரண்டு சாரதிகளையும் ஒப்பிடுவது சுவையானது — ஒருவன் தலைவனைக் காக்கப் போரிலிருந்து விலக்கிச் செல்கிறான்; மற்றவன் தலைவனை வெற்றிக்குத் தூண்டுகிறான். ராமன் அக்கணமே சொல்லை ஏற்றுக்கொள்கிறான், தாமதிப்பதில்லை; அவனுடைய பணிவு இங்கேயும் தெரிகிறது; ஏனெனில் அவன் சாரதியின் சொல்லையும் மதிக்கிறான்.

அதன் இறகுகளில் காற்றும், முனையில் அக்னியும் சூரியனும், உடலில் ஆகாயமும், கனத்தில் மேரு மந்தர மலைகளும் நிலைகொண்டிருந்தன; அது தன் வடிவால் சுடர்விட்டது, அழகிய இறகுகளுடையது, பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டது, எல்லா உயிர்களின் தேஜஸாலும் உருவாக்கப்பட்டது, சூரியனின் ஒளியுடையது; புகையோடு கூடிய ஊழித்தீயைப் போன்றது, சுடர்விடும் நச்சுப் பாம்புக்கு நிகரானது, மனிதர், யானை, குதிரைக் கூட்டங்களைப் பிளப்பது, விரைந்து செயல்படுவது; வாயில்களையும், இரும்புத் தண்டுகளையும், மலைகளையும் கூடப் பிளப்பது, பலவகைக் குருதியில் தோய்ந்த உடலுடையது, கொழுப்பில் தோய்ந்தது, மிகக் கொடியது; இடியின் வலிமையுடையது, பேரோசையுடையது, பல போர்களில் கொடியது, அனைவரையும் அச்சுறுத்துவது, பயங்கரமானது, பாம்பைப் போலச் சீறுவது; போரில் பருந்துகள், கழுகுகள், கொக்குகள், நரிக் கூட்டங்கள், ராக்ஷசர்கள் ஆகியவற்றுக்கு எப்போதும் உணவளிப்பது, யமனின் வடிவுடையது, அச்சம் தருவது; வானரத் தலைவர்களுக்கு மகிழ்ச்சி தருவது, ராக்ஷசர்களைத் தளரச் செய்வது, கருடனின் அழகிய, பலவண்ண இறகுகளால் இறகமைக்கப்பட்டது — உலகங்களுக்கும் இக்ஷ்வாகு குலத்தவர்களுக்கும் அச்சத்தைப் போக்குவதும், பகைவர்களின் புகழைப் பறிப்பதும், தனக்கு மகிழ்ச்சி தருவதுமான அந்தச் சிறந்த பெரும் அம்பை, மாபெரும் வலிமையுடைய வலியோனான ராமன் வேதத்தில் சொல்லப்பட்ட முறைப்படி மந்திரம் ஓதி வில்லில் தொடுத்தான். ராகவன் அந்தச் சிறந்த அம்பைத் தொடுத்துக்கொண்டிருக்கும்போதே எல்லா உயிர்களும் அஞ்சின; பூமியும் நடுங்கியது. பிறகு அவன் மிகுந்த சினத்தோடு வில்லை முழுமையாக இழுத்து, முழுக் கவனத்தோடு, உயிர்நிலைகளைப் பிளக்கும் அந்த அம்பை ராவணன் மீது எறிந்தான். அம்பின் வருணனை பஞ்ச பூதங்களால் ஆனது — காற்று, அக்னி, ஆகாயம், மலைகள் (பூமி) ஆகியவை அதில் நிலைகொண்டுள்ளன; ஆகவே அது படைப்பின் சாரம் போன்றது. அதன் குணங்கள் முரண்பட்டவையும் கூட — வானரர்களுக்கு மகிழ்ச்சி தருவது, ராக்ஷசர்களைத் தளரச் செய்வது; இக்ஷ்வாகு குலத்தவர்களின் அச்சத்தைப் போக்குவது, பகைவர்களின் புகழைப் பறிப்பது. கருடனின் இறகுகளால் அதன் இறகுப் பகுதி; ஆகவே அதன் வேகமும் அமானுஷ்யமானது. வேத மந்திரங்களால் மந்திரித்தல் ஆயுதத்தின் தர்மப் பக்கத்தைக் காட்டுகிறது — தர்மப் போரில் அஸ்திரம் முறைப்படி பயன்படுத்தப்படுகிறது. தொடுத்தவுடனேயே பூமி நடுங்குவதும் எல்லா உயிர்களும் அஞ்சுவதும் அஸ்திரத்தின் ஆற்றலுக்குச் சான்று. பதினைந்தாவது சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. பதினொன்றாவது சுலோகம் அம்பின் பயங்கர வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — அது பறவைகளுக்கும் நரிகளுக்கும் உணவளிக்கிறது, யமனைப் போல உயிரைப் பறிக்கிறது. ஆனால் பன்னிரண்டாவது சுலோகம் அதன் மங்கள வடிவத்தைக் காட்டுகிறது — வானரர்களின் மகிழ்ச்சி. இவ்வாறு ஒரே அஸ்திரம் தர்மத்தைக் காப்பதும் அதர்மத்தை அழிப்பதுமாகும். ‘பயநாசனம்’ — ‘அச்சத்தைப் போக்குவது’ — என்ற சொல்லால், ராவணனின் வதத்தால் உலகங்களின் எல்லா அச்சமும் நீங்குகிறது என்று சுட்டப்படுகிறது — இதுவே அம்பின் மேலான நோக்கம். ராமன் ‘பரமாயத்த:’ — முழுக் கவனத்தோடு, ஒருமுகப்பட்டு — இந்த அம்பைப் பயன்படுத்துகிறான்; ஏனெனில் இதுவே இறுதித் தாக்குதல். பதினைந்தாவது சுலோகத்தில் எல்லா உயிர்களின் அச்சமும் பூமியின் நடுக்கமும் அஸ்திரத்தைத் தொடுத்ததன் விளைவே; அது ஏவப்படுவதற்கு முன்பே அதன் தாக்கத்தைக் காட்டுகிறது.

வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனின் கையால் எறியப்பட்ட வஜ்ரம் போல எதிர்க்க முடியாததும், காலனைப் போலத் தடுக்க முடியாததுமான அந்த அம்பு ராவணனின் மார்பில் விழுந்தது. ஏவப்பட்ட, பெரும் வேகமுடைய, உடலை முடிக்கும் அந்த மேலான அம்பு தீய உள்ளம் கொண்ட அந்த ராவணனின் இதயத்தைப் பிளந்தது. குருதியில் தோய்ந்த, உடலை முடிக்கும் அந்த அம்பு வேகமாக ராவணனின் உயிரைப் பறித்தபடி தரைக்குள் நுழைந்தது. ராவணனைக் கொன்றுவிட்டு, குருதியால் நனைந்த நிறத்தோடு, தன் காரியத்தைச் செய்து முடித்த அந்த அம்பு, அடக்கமான பணியாளனைப் போல மீண்டும் அம்பறாத்தூணிக்குள் புகுந்தது. கொல்லப்பட்டு விரைவாக உயிர் நீங்கிக்கொண்டிருந்த அவனுடைய கையிலிருந்து, அம்போடு கூடிய அந்த வில் உயிரோடு சேர்ந்து விழுந்தது. உயிர் நீங்கிய, பயங்கர வேகமுடைய, மாபெரும் ஒளியுடைய ராக்ஷசேந்திரன், வஜ்ரத்தால் கொல்லப்பட்ட விருத்திரனைப் போலத் தேரிலிருந்து தரையில் விழுந்தான். நூறு தலைகள் மீண்டும் முளைத்த மர்மம் பிரம்மாஸ்திரத்தால் முடிவுக்கு வந்தது — அம்பு தலையை அல்ல, உயிர் இருக்கும் இதயத்தையே குறிவைக்கிறது. ‘நிப்ருதவத்’ — ‘அடக்கமானவனைப் போல’ — என்ற உவமை வியப்பானது — அடக்கமான பணியாள் வேலையை முடித்துவிட்டு ஓசையின்றித் தலைவனிடம் திரும்பி வருவது போல, அம்பு அம்பறாத்தூணிக்குள் புகுந்தது; இந்தி உரை ‘பணிவான சேவகனைப் போல’ என்கிறது. வில் உயிரோடு சேர்ந்து விழுவது மரணத்தின் கணத்தைச் சித்திரிக்கிறது. விருத்திரனின் உவமையால் ராமன் இந்திரனைப் போலவும், ராவணன் விருத்திரனைப் போலவும் — தேவாசுரப் போரின் மறுநிகழ்வு. அம்பின் போக்கு படிப்படியாக வருணிக்கப்படுகிறது — மார்பில் விழுதல், இதயத்தைப் பிளத்தல், பூமிக்குள் நுழைதல், பிறகு அம்பறாத்தூணிக்குத் திரும்புதல். இது பிரம்மாஸ்திரம் வீணாகாது என்பதற்குச் சான்று — காரியத்தை முடித்துவிட்டு அது தன் இடத்துக்குத் திரும்புகிறது, மீண்டும் பயன்படுத்தத் தயாராக. ராவணனின் வீழ்ச்சி மிகச் சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது; அது நீண்ட போருக்குப் பிறகு திடீரென நிகழ்ந்தது போலத் தோன்றுகிறது. ‘கதாஸு:’ — ‘உயிர் நீங்கியவன்’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய மரணம் உறுதியாகிறது; அவன் வெறுமனே மயங்கவில்லை. ‘பீமவேக: மஹாத்யுதி:’ — ‘பயங்கர வேகமுடையவன், மாபெரும் ஒளியுடையவன்’ — என்ற அடைமொழிகளால் கவிஞர் இறந்த பகைவனின் பெருமையையும் ஏற்றுக்கொள்கிறார்.

அவன் தரையில் விழுந்ததைக் கண்டு, கொல்லப்பட்டவர் போக எஞ்சியிருந்த இரவில் திரிவோர், தலைவனை இழந்து, அச்சத்தால் நடுங்கி, எல்லாப் பக்கங்களிலும் ஓடினர். தசக்ரீவனின் வதத்தைக் கண்டு வெற்றியால் ஒளிர்ந்த, மரங்களால் போரிடும் வானரர்கள் முழங்கியபடி அவர்கள் மீது பாய்ந்தனர். மகிழ்ந்த வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட அவர்கள், புகலிடம் இழந்ததால் இரக்கத்துக்குரிய, கண்ணீர் வழியும் முகங்களோடு அச்சத்தால் இலங்கைக்குள் ஓடினர். பிறகு மிகவும் மகிழ்ந்த, வெற்றியால் ஒளிர்ந்த வானரர்கள் ராகவனின் வெற்றியையும் ராவணனின் அந்த வதத்தையும் சொல்லியபடி முழங்கினர். தலைவனின் மரணத்தால் ராக்ஷசர்களின் புகலிடம் அழிந்தது; ஆகவே அவர்கள் போரைக் கைவிட்டு ஓடுகிறார்கள் — ‘ஹதாஸ்ரயத்வாத்’ — ‘புகலிடம் இழந்ததால்’ — என்ற சொல் அவர்களுடைய திக்கற்ற நிலையைக் காட்டுகிறது. அவர்களுடைய முகங்களில் இரக்கத்துக்குரிய கண்ணீர் — பகைவர்களின் துயரத்தையும் கவிஞர் பரிவோடு வருணிக்கிறார். வானரர்களின் மகிழ்ச்சியோ முழக்கங்களாலும் வெற்றி கோஷங்களாலும் வெளிப்படுகிறது. ‘ஜிதகாசின:’ — ‘வெற்றியால் ஒளிர்பவர்கள்’ — என்ற சொல் இரண்டு முறை திரும்ப வருகிறது. ராக்ஷசர்கள் தங்கள் வீடுகளும் பெண்களும் இருக்கும் இலங்கையை நோக்கி ஓடுகிறார்கள்; அடுத்த சர்க்கத்தில் இலங்கையின் துயரம் வருணிக்கப்படும். வானரர்களின் வெற்றி கோஷத்தில் ராமனின் வெற்றியும் ராவணனின் வதமும் இரண்டுமே சொல்லப்படுகின்றன — ஒருவரின் உயர்வு மற்றவரின் வீழ்ச்சி.

அப்போது வானில் தேவர்களின் இனிய துந்துபி முழங்கியது; அங்கே தெய்வீக நறுமணத்தைச் சுமந்த, மிக இனிய காற்று வீசியது. அப்போது வானிலிருந்து பூமியில், ராகவனின் தேரின் மீது தூவியபடி, அரிதில் கிடைக்கும் மனம் கவரும் மலர் மழை பொழிந்தது. வானில் மகாத்மாக்களான தேவர்களின், ராகவனைப் புகழ்வதோடு கூடிய ‘நன்று, நன்று’ என்ற சிறந்த சொல்லும் கேட்டது. கொடியவனும் எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சம் தருபவனுமான ராவணன் கொல்லப்பட்டபோது, சாரணர்களோடு தேவர்களுக்கும் பெரும் மகிழ்ச்சி உண்டானது. பிறகு ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனைக் கொன்று மகிழ்ந்த ராகவன், சுக்ரீவனையும் அங்கதனையும் விபீஷணனையும் விருப்பம் நிறைவேறியவர்களாகச் செய்தான். முந்தைய சர்க்கங்களில் காற்று நின்றிருந்தது; இப்போது நறுமணத்தோடு இனிமையாக வீசுகிறது; முன்பு குருதி மழை, இப்போது மலர் மழை — இயற்கையின் மாற்றம் தெளிவானது. தேவர்களின் புகழ்ச்சி ராமனின் செயலுக்கான ஒப்புதல். நண்பர்களின் விருப்பம் நிறைவேறுதல் — சுக்ரீவனின் சபதம் நிறைவேறியது, விபீஷணனின் அரசு உறுதியானது, அங்கதனின் வீரம் பயன் பெற்றது; இவ்வாறு ராமனின் வெற்றி அனைவரின் வெற்றியும் ஆகும். துந்துபியைப் பற்றிய ‘ஸௌம்ய:’ — ‘இனிய’ — என்ற அடைமொழி போரின் பயங்கர ஓசைகளுக்கு நேர்மாறானது — இப்போது இனிய, அமைதியான ஒலி. மலர் மழை ‘துராவாபா’ — அரிதில் கிடைப்பது; ஏனெனில் தேவர்கள் பெரும் தருணங்களில் மட்டுமே மலர்களைப் பொழிகிறார்கள். தேவர்களின் ‘நன்று, நன்று’ என்ற சொல் ராமனின் செயலின் தர்மத் தன்மையை நிலைநாட்டுகிறது.

பிறகு மருத்துக் கூட்டங்கள் அமைதியடைந்தன; திசைகள் தெளிந்தன; வானம் மாசற்றதாயிற்று; பூமி நடுங்கவில்லை; காற்றும் (கடுமையாக) வீசவில்லை; சூரியனும் நிலையான ஒளியுடையவனானான். பிறகு நண்பர்களில் சிறந்தவர்களான சுக்ரீவனும் விபீஷணனும் அங்கதனும் லக்ஷ்மணனோடு அப்போது மகிழ்ந்து ஒன்றுகூடி, வெற்றியால் போர்க்களத்தில் அழகுடன் விளங்கிய ராகவனை முறைப்படி வழிபட்டனர். பகைவனைக் கொன்றவனும், உறுதியான சபதம் உடையவனும், ரகு குல அரசரின் மைந்தனும், மாபெரும் ஆற்றல் கொண்டவனுமான அவன், தன்னவர்களின் படை சூழ, போர்க்களத்தில் தேவர் கூட்டங்களால் சூழப்பட்ட மகேந்திரனைப் போல விளங்கினான். கடைசி மூன்று சுலோகங்கள் நீண்ட விருத்தங்களில் (வம்சஸ்தத்திலும் புஷ்பிதாக்ராவிலும்) அமைந்துள்ளன; சர்க்கத்தின் முடிவில் கம்பீரத்தையும் அமைதியையும் கொண்டுவருகின்றன. முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களின் உற்பாதங்கள் இப்போது அனைத்தும் நீங்கிவிட்டன — பூமி நிலையானது, சூரியன் நிலையான ஒளியுடையவன், திசைகள் மாசற்றவை. ராமனின் சபதம் — சீதையை மீட்பதும் ராவணனைக் கொல்வதும் — ‘ஸ்திரப்ரதிஜ்ஞ:’ — ‘உறுதியான சபதம் உடையவன்’ — என்ற சொல்லால் நிறைவேறியது என்று சொல்லப்படுகிறது. மகேந்திரனின் உவமையால் ராமன் தன்னவர்களால் சூழப்பட்டுத் தேவராஜனைப் போல விளங்குகிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் விபீஷணனின் புலம்பல் தொடங்குகிறது. ‘மருத்கணா: ப்ரசமம் ப்ரஜக்மு:’ — ‘மருத்துக் கூட்டங்கள் அமைதியடைந்தன’ — முன்பு சுழன்றும் எதிராகவும் வீசிய காற்றுகள் இப்போது அமைதியாகிவிட்டன; இவ்வாறு எல்லா உற்பாதங்களும் ஒவ்வொன்றாக நீங்குகின்றன. நண்பர்கள் செய்த வழிபாடு நன்றியையும் மகிழ்ச்சியையும் வெளிப்படுத்துகிறது.

ಆಗ ಮಾತಲಿಯು ರಾಘವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ನೀನು ಏಕೆ ಇವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ಪ್ರಭುವೇ, ಇವನ ವಧೆಗಾಗಿ ನೀನು ಪಿತಾಮಹನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸು; ದೇವತೆಗಳು ಹೇಳಿದ್ದ ವಿನಾಶಕಾಲ ಇಂದು ಬಂದಿದೆ.’ ಮಾತಲಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪದಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಬಾಣವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಬ್ರಹ್ಮನಿಂದ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹತ್ತಾದ ಅಮೋಘ ಬಾಣವನ್ನು ವೀರ್ಯವಂತರಾದ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯ ಋಷಿಗಳು ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಅವನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದರು; ಅದನ್ನು ಹಿಂದೆ ಅಮಿತೌಜಸ್ಸಿನ ಬ್ರಹ್ಮನು ಇಂದ್ರನಿಗಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದನು, ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದ ಸುರಪತಿಗೆ ಹಿಂದೆ ಕೊಡಲಾಗಿತ್ತು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಸಂಶಯವಿತ್ತು — ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಏಕೆ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತಿವೆ? ಮಾತಲಿ ಅದಕ್ಕೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಸಾಲವು, ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವೇ ಬೇಕು. ‘ಅಜಾನನ್ನಿವ’ (ತಿಳಿಯದವನಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಾತಲಿಯು, ರಾಮನಿಗೆ ಎಲ್ಲವೂ ತಿಳಿದಿದೆ, ಮರೆತವನಂತೆ ಇದ್ದಾನೆ ಅಷ್ಟೇ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ಅರಿಯದವನಂತೆ’ ಎಂದೇ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಅಸ್ತ್ರದ ಪರಂಪರೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಬ್ರಹ್ಮನು ನಿರ್ಮಿಸಿದನು, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು, ಆಮೇಲೆ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಬಾಣದಲ್ಲಿ ಮೂವರ ಶಕ್ತಿಯೂ ಅಡಗಿದೆ. ದೇವತೆಗಳು ನಿರ್ದೇಶಿಸಿದ ಕಾಲ ಬಂದಿದೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ದೈವನಿಯೋಜಿತ ಎಂದು ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಯಂತೆ — ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಉಚಿತ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿಯೂ ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಗೆ ಸಲಹೆ ನೀಡಿದಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಸಾರಥಿಗಳ ಹೋಲಿಕೆ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಒಬ್ಬನು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ತಕ್ಷಣವೇ ಆ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಡಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸಾರಥಿಯ ಮಾತನ್ನೂ ಗೌರವಿಸುವುದರಿಂದ ಅವನ ವಿನಯ ಇಲ್ಲಿಯೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಅದರ ಗರಿಗಳಲ್ಲಿ ವಾಯುವೂ, ಮೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿ-ಸೂರ್ಯರೂ, ದೇಹವು ಆಕಾಶಮಯವಾಗಿಯೂ, ಭಾರದಲ್ಲಿ ಮೇರು-ಮಂದರ ಪರ್ವತಗಳೂ ನೆಲೆಸಿದ್ದವು; ಅದು ತನ್ನ ರೂಪದಿಂದ ಜಾಜ್ವಲ್ಯಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ನಿರ್ಮಿತವಾದುದು, ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳದ್ದು; ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ, ಉರಿಯುವ ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ, ಮನುಷ್ಯ-ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವಂತಹುದು; ಬಾಗಿಲುಗಳನ್ನೂ ಅಗುಳಿಗಳನ್ನೂ ಪರ್ವತಗಳನ್ನೂ ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು, ನಾನಾ ರಕ್ತಗಳಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗವುಳ್ಳದ್ದು, ಮೇದಸ್ಸಿನಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದುದು, ಅತ್ಯಂತ ದಾರುಣವಾದುದು; ವಜ್ರದ ಸತ್ತ್ವವುಳ್ಳದ್ದು, ಮಹಾನಾದವುಳ್ಳದ್ದು, ನಾನಾ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ದಾರುಣವಾದುದು, ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವಂತಹುದು, ಭೀಕರವಾದುದು, ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವಂತಹುದು; ಕಂಕ-ಹದ್ದು-ಕೊಕ್ಕರೆಗಳಿಗೂ ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿತ್ಯವೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಒದಗಿಸುವಂತಹುದು, ಯಮರೂಪವಾದುದು, ಭಯಾನಕವಾದುದು; ವಾನರೇಂದ್ರರನ್ನು ಆನಂದಗೊಳಿಸುವಂತಹುದು, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತಹುದು, ಗರುಡನ ಸುಂದರವಾದ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗರಿಗಳಿಂದ ಗರಿಗೂಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದು — ಲೋಕಗಳ ಮತ್ತು ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಭಯವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ, ಶತ್ರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವ, ತನಗೆ ಹರ್ಷವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಆ ಉತ್ತಮ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಮಹಾಬಲಶಾಲಿ ರಾಮನು ವೇದೋಕ್ತ ವಿಧಿಯಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಿಸಿ ಬಿಲ್ಲಿಗೆ ಹೂಡಿದನು. ರಾಘವನು ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಿರಲು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ಅವನು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾಗಿ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆದು, ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಿಂದ ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಬಾಣದ ವರ್ಣನೆ ಪಂಚಭೂತಾತ್ಮಕ — ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಆಕಾಶ, ಪರ್ವತಗಳು (ಭೂಮಿ) ಅದರಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿವೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ಸೃಷ್ಟಿಯ ಸಾರದಂತಿದೆ. ಅದರ ಗುಣಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆಯೂ ಇವೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಆನಂದಕರ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಕುಗ್ಗಿಸುವಂತಹುದು; ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಗಳ ಭಯನಾಶಕ, ಶತ್ರುಗಳ ಕೀರ್ತಿಹರ. ಗರುಡನ ಗರಿಗಳಿಂದ ಅದರ ಪುಂಖ (ಗರಿಯ ಭಾಗ) ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವೇಗವೂ ಅಲೌಕಿಕ. ವೇದಮಂತ್ರಗಳಿಂದ ಅಭಿಮಂತ್ರಣವು ಶಸ್ತ್ರದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಹೂಡಿದ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಭೂಕಂಪ, ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತ್ರಾಸ — ಇದು ಅಸ್ತ್ರದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಬಾಣದ ಭೀಕರ ರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಪಕ್ಷಿಗಳಿಗೂ ನರಿಗಳಿಗೂ ಆಹಾರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಯಮನಂತೆ ಪ್ರಾಣಹರ. ಆದರೆ ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಅದರ ಕಲ್ಯಾಣರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಾನರರಿಗೆ ಆನಂದ. ಹೀಗೆ ಒಂದೇ ಅಸ್ತ್ರವು ಧರ್ಮದ ರಕ್ಷಕವೂ ಅಧರ್ಮದ ನಾಶಕವೂ ಆಗಿದೆ. ‘ಭಯನಾಶನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ರಾವಣನ ವಧೆಯಿಂದ ಲೋಕಗಳ ಎಲ್ಲ ಭಯವೂ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಬಾಣದ ಪರಮ ಉದ್ದೇಶ. ರಾಮನು ‘ಪರಮಾಯತ್ತಃ’ — ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಎಚ್ಚರದಿಂದ, ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ — ಈ ಬಾಣವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ಅಂತಿಮ ಪ್ರಹಾರ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ತ್ರಾಸವೂ ಭೂಮಿಯ ಕಂಪನವೂ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿದುದರ ಫಲವೇ; ಇದು ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮುಂಚೆಯೇ ಅದರ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ವಜ್ರಧಾರಿ ಇಂದ್ರನ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ವಜ್ರದಂತೆ ದುರ್ಧರ್ಷವಾದ, ಕೃತಾಂತನಂತೆ ತಡೆಯಲಾಗದ ಆ ಬಾಣವು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಹಾವೇಗದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವು ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿತು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಬಾಣವು ವೇಗದಿಂದ ರಾವಣನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುತ್ತಾ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು, ರಕ್ತದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾದ ಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ಬಾಣವು ವಿನೀತನಂತೆ ಮತ್ತೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಹತನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ಜೀವನದಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತವಾದ ಆ ಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆಯೇ ಕೆಳಗೆ ಬಿತ್ತು. ಪ್ರಾಣಹೋದ, ಭೀಕರವೇಗವುಳ್ಳ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ ನೈರ್ಋತೇಂದ್ರನು (ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು) ವಜ್ರಹತನಾದ ವೃತ್ರನಂತೆ ರಥದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ನೂರು ತಲೆಗಳ ಮರುಹುಟ್ಟಿನ ರಹಸ್ಯ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊನೆಗೊಂಡಿತು — ಬಾಣವು ತಲೆಯನ್ನಲ್ಲ, ಪ್ರಾಣಗಳಿರುವ ಹೃದಯವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಭೃತವತ್’ (ವಿನೀತನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅದ್ಭುತ — ವಿನೀತ ಸೇವಕನು ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ನಿಃಶಬ್ದವಾಗಿ ಸ್ವಾಮಿಯ ಬಳಿಗೆ ಮರಳುವಂತೆ ಬಾಣವು ಬತ್ತಳಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ವಿನೀತ ಸೇವಕನಂತೆ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ. ಬಿಲ್ಲು ಪ್ರಾಣಗಳೊಡನೆ ಬೀಳುವುದು ಮೃತ್ಯುವಿನ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ವೃತ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ರಾವಣನು ವೃತ್ರನಂತೆ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ. ಬಾಣದ ಗತಿ ಹಂತಹಂತವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವುದು, ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳುವುದು, ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುವುದು, ಆಮೇಲೆ ಬತ್ತಳಿಕೆಗೆ ಮರಳುವುದು. ಇದು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಅಮೋಘತೆಯ ಪ್ರಮಾಣ — ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅದು ತನ್ನ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತದೆ, ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧವಾಗಿ. ರಾವಣನ ಪತನ ಅತ್ಯಂತ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ; ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ಅದು ಆಕಸ್ಮಿಕವೆಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ‘ಗತಾಸುಃ’ (ಪ್ರಾಣಹೋದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಮೃತ್ಯು ನಿಶ್ಚಿತ; ಅವನು ಕೇವಲ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿಲ್ಲ. ‘ಭೀಮವೇಗಃ ಮಹಾದ್ಯುತಿಃ’ (ಭೀಕರವೇಗವುಳ್ಳ, ಮಹಾಕಾಂತಿಯುಳ್ಳ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿಯು ಸತ್ತ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ತ್ವವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಹತರಾಗದೆ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಒಡೆಯನನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಾ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿಹೋದರು. ದಶಗ್ರೀವನ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ವಾನರರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾ ಅವರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ, ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಕರುಣಾಜನಕ ಮುಖಗಳೊಡನೆ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಆಮೇಲೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ, ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರು ರಾಘವನ ಜಯವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಆ ವಧೆಯನ್ನೂ ಸಾರುತ್ತಾ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಯಿತು; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಹತಾಶ್ರಯತ್ವಾತ್’ (ಆಶ್ರಯವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದವು ಅವರ ಅಸಹಾಯಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವರ ಮುಖಗಳಲ್ಲಿ ಕರುಣಾಜನಕ ಕಣ್ಣೀರು — ಕವಿಯು ಶತ್ರುಗಳ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸಹಾನುಭೂತಿಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಹರ್ಷವಾದರೋ ಗರ್ಜನೆಗಳಿಂದಲೂ ಜಯಘೋಷಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಜಿತಕಾಶಿನಃ’ (ವಿಜಯದಿಂದ ಶೋಭಿಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ತಮ್ಮ ಮನೆಗಳೂ ಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಇರುವ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡುತ್ತಾರೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಶೋಕ ವರ್ಣಿತವಾಗಲಿದೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಜಯವೂ ರಾವಣನ ವಧೆಯೂ ಎರಡೂ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಒಬ್ಬನ ಉತ್ಕರ್ಷ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಅಪಕರ್ಷ.

ಆಗ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಸೌಮ್ಯವಾದ ದುಂದುಭಿ ಮೊಳಗಿತು; ಅಲ್ಲಿ ದಿವ್ಯಗಂಧವನ್ನು ಹೊತ್ತ ಅತ್ಯಂತ ಸುಖಕರವಾದ ಗಾಳಿ ಬೀಸಿತು. ಆಗ ಆಕಾಶದಿಂದ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೆ ರಾಘವನ ರಥವನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತಾ ದುರ್ಲಭವಾದ, ಮನೋಹರವಾದ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಬಿತ್ತು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ದೇವತೆಗಳ, ರಾಘವನ ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂಬ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಣಿ ಕೇಳಿಸಿತು. ರೌದ್ರನಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯಂಕರನಾದ ರಾವಣನು ಹತನಾಗಲು ಚಾರಣರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳನ್ನು ಮಹಾ ಹರ್ಷವು ಆವರಿಸಿತು. ಆಮೇಲೆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನನ್ನು ಕೊಂದು ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ರಾಘವನು ಸುಗ್ರೀವ, ಅಂಗದ, ವಿಭೀಷಣರ ಬಯಕೆಗಳನ್ನು ಪೂರೈಸಿದನು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಸ್ತಬ್ಧವಾಗಿತ್ತು, ಈಗ ಸುಗಂಧಭರಿತವಾಗಿ ಸುಖಕರವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತದೆ; ಹಿಂದೆ ರಕ್ತವೃಷ್ಟಿ, ಈಗ ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ತುತಿ ರಾಮನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಅನುಮೋದನೆ. ಮಿತ್ರರ ಬಯಕೆಗಳ ಪೂರ್ತಿ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು, ವಿಭೀಷಣನ ರಾಜ್ಯ ಸುನಿಶ್ಚಿತವಾಯಿತು, ಅಂಗದನ ಶೌರ್ಯ ಸಫಲವಾಯಿತು; ಹೀಗೆ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಎಲ್ಲರ ವಿಜಯ. ದುಂದುಭಿಗೆ ‘ಸೌಮ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ನಾದಗಳಿಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾದುದು — ಈಗ ಮಧುರವಾದ, ಶಾಂತವಾದ ನಾದ. ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ‘ದುರಾವಾಪಾ’ — ದುರ್ಲಭ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳು ಮಹತ್ತಾದ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಹೂಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ರಾಮನ ಕಾರ್ಯದ ಧಾರ್ಮಿಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಮೇಲೆ ಮರುದ್ಗಣಗಳು ಶಾಂತವಾದವು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ತಿಳಿಯಾದವು, ಆಕಾಶವು ನಿರ್ಮಲವಾಯಿತು; ಭೂಮಿ ನಡುಗಲಿಲ್ಲ, ಗಾಳಿಯೂ ಪ್ರಚಂಡವಾಗಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಸೂರ್ಯನೂ ಸ್ಥಿರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನಾದನು. ಆಮೇಲೆ ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ವಿಶಿಷ್ಟರಾದ ಸುಗ್ರೀವ, ವಿಭೀಷಣ, ಅಂಗದರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಆಗ ಹರ್ಷದಿಂದ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ, ರಣದಲ್ಲಿ ವಿಜಯದಿಂದ ಮನೋಹರನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಪೂಜಿಸಿದರು. ಶತ್ರುವನ್ನು ಕೊಂದ, ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞನಾದ, ರಘುಕುಲರಾಜನ ಪುತ್ರನಾದ, ಮಹೌಜಸ್ಸಿನ ಅವನು ತನ್ನ ಜನರ ಮತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ರಣದಲ್ಲಿ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹೇಂದ್ರನಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಕೊನೆಯ ಮೂರು ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ (ವಂಶಸ್ಥ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ) ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಗೆ ಗಾಂಭೀರ್ಯವನ್ನೂ ಶಾಂತಿಯನ್ನೂ ತರುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಉತ್ಪಾತಗಳೆಲ್ಲವೂ ಈಗ ನಿವೃತ್ತಿಯಾಗಿವೆ — ಭೂಮಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿದೆ, ಸೂರ್ಯನು ಸ್ಥಿರಕಾಂತಿಯುಳ್ಳವನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ನಿರ್ಮಲವಾಗಿವೆ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ — ಸೀತೆಯ ಉದ್ಧಾರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ವಧೆ — ಪೂರ್ಣವಾಯಿತು ಎಂದು ‘ಸ್ಥಿರಪ್ರತಿಜ್ಞಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಮಹೇಂದ್ರನ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮನು ದೇವರಾಜನಂತೆ ತನ್ನವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಲಾಪ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮರುದ್ಗಣಾಃ ಪ್ರಶಮಂ ಪ್ರಜಗ್ಮುಃ’ (ಮರುದ್ಗಣಗಳು ಶಾಂತವಾದವು) — ಹಿಂದೆ ಸುಳಿಸುಳಿಯಾಗಿ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿ ಬೀಸುತ್ತಿದ್ದ ಗಾಳಿಗಳು ಈಗ ಶಾಂತವಾಗಿವೆ; ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಉತ್ಪಾತಗಳೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿವಾರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಮಿತ್ರರ ಪೂಜನವು ಕೃತಜ್ಞತೆಯ ಮತ್ತು ಆನಂದದ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿ.

അപ്പോൾ മാതലി രാഘവനെ ഓർമിപ്പിച്ചു: ‘വീരാ, അറിയാത്തവനെപ്പോലെ എന്തിനാണ് നീ ഇവനെ പിന്തുടരുന്നത്? പ്രഭോ, ഇവന്റെ വധത്തിനായി പിതാമഹന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുക; ദേവന്മാർ പറഞ്ഞ വിനാശകാലം ഇന്ന് വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു.’ മാതലിയുടെ ആ വാക്കുകളാൽ ഓർമിപ്പിക്കപ്പെട്ട രാമൻ ചീറ്റുന്ന സർപ്പംപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ഒരു ശരം കയ്യിലെടുത്തു. ബ്രഹ്മാവ് നൽകിയ ആ മഹത്തായ, അമോഘമായ ബാണം വീര്യവാനായ ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യമഹർഷി യുദ്ധത്തിനായി മുമ്പ് അവനു നൽകിയതാണ്; അളവറ്റ ഓജസ്സുള്ള ബ്രഹ്മാവ് മുമ്പ് ഇന്ദ്രനുവേണ്ടി നിർമിച്ചതും, മൂന്നു ലോകങ്ങളും ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച ദേവേന്ദ്രനു മുമ്പ് നൽകിയതുമാണ് അത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിന്റെ അവസാനം രാമനു സംശയമുണ്ടായിരുന്നു — എന്റെ ബാണങ്ങൾ രാവണനിൽ എന്തുകൊണ്ട് നിഷ്ഫലമാകുന്നു? മാതലി അതിന് ഉത്തരം നൽകുന്നു — സാധാരണബാണങ്ങൾ ഇവിടെ പോരാ; ബ്രഹ്മാസ്ത്രംതന്നെ വേണം. ‘അജാനന്നിവ’ (അറിയാത്തവനെപ്പോലെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ മാതലി സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാമൻ എല്ലാം അറിയുന്നവനാണ്, മറന്നതുപോലെ മാത്രമേയുള്ളൂ എന്നാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ‘അറിയാത്തവനെപ്പോലെ’ എന്നുതന്നെ. അസ്ത്രത്തിന്റെ പരമ്പര വ്യക്തമാണ് — ബ്രഹ്മാവ് നിർമിച്ചു, ഇന്ദ്രനു നൽകി, പിന്നീട് അഗസ്ത്യൻ വനവാസകാലത്ത് രാമനു നൽകി. അതിനാൽ ഈ ബാണത്തിൽ മൂവരുടെയും ശക്തി അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ നിർദേശിച്ച കാലം വന്നെത്തി എന്ന വാക്കിനാൽ രാവണവധം ദൈവനിയോഗമാണെന്നു സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു. മാതലി ഇവിടെ വെറും സാരഥിയല്ല, മന്ത്രിയെപ്പോലെയാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി കണ്ട് അവൻ ഉചിതമായ പരിഹാരം നിർദേശിക്കുന്നു; മുൻസർഗങ്ങളിൽ രാവണന്റെ സാരഥിയും യജമാനനെ ഉപദേശിച്ചതുപോലെ. രണ്ടു സാരഥികളുടെയും താരതമ്യം രസകരമാണ് — ഒരാൾ യജമാനനെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുന്നു; മറ്റേയാൾ യജമാനനെ വിജയത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ ഉടൻതന്നെ ആ വാക്ക് സ്വീകരിക്കുന്നു, വൈകിക്കുന്നില്ല; സാരഥിയുടെ വാക്കുപോലും മാനിക്കുന്നതിനാൽ അവന്റെ വിനയം ഇവിടെയും കാണാം.

അതിന്റെ തൂവലുകളിൽ പവനനും, മുനയിൽ അഗ്നിയും സൂര്യനും, ശരീരം ആകാശമയവും, ഭാരത്തിൽ മേരുവും മന്ദരവും പ്രതിഷ്ഠിതമായിരുന്നു; അത് രൂപംകൊണ്ടു ജ്വലിക്കുന്നതും നല്ല തൂവലുകളുള്ളതും സ്വർണംകൊണ്ടലങ്കരിച്ചതും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും തേജസ്സുകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും സൂര്യതേജസ്സുള്ളതുമായിരുന്നു; പുകയോടുകൂടിയ കാലാഗ്നിപോലെ, ജ്വലിക്കുന്ന വിഷസർപ്പംപോലെ, മനുഷ്യരുടെയും ആനകളുടെയും കുതിരകളുടെയും കൂട്ടങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതും വേഗത്തിൽ കാര്യം സാധിക്കുന്നതുമായിരുന്നു; വാതിലുകളെയും പരിഘങ്ങളെയും പർവതങ്ങളെയുംപോലും പിളർക്കുന്നതും പലതരം ചോരയിൽ മുങ്ങിയ ശരീരമുള്ളതും മേദസ്സു പുരണ്ടതും അതിദാരുണവുമായിരുന്നു; വജ്രത്തിന്റെ കാഠിന്യമുള്ളതും മഹാനാദമുള്ളതും പലതരം യുദ്ധങ്ങളിൽ ഭയങ്കരവും എല്ലാറ്റിനെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും ഭീകരവും സർപ്പംപോലെ ചീറ്റുന്നതുമായിരുന്നു; കങ്കപ്പക്ഷികൾക്കും കഴുകന്മാർക്കും കൊക്കുകൾക്കും കുറുനരിക്കൂട്ടങ്ങൾക്കും രാക്ഷസർക്കും യുദ്ധത്തിൽ എന്നും ഭക്ഷണം നൽകുന്നതും യമരൂപവും ഭയാനകവുമായിരുന്നു; വാനരേന്ദ്രന്മാർക്ക് ആനന്ദം നൽകുന്നതും രാക്ഷസരെ തളർത്തുന്നതും ഗരുഡന്റെ മനോഹരവും വിചിത്രവുമായ വിവിധ തൂവലുകൾ പിടിപ്പിച്ചതുമായിരുന്നു — ലോകങ്ങളുടെയും ഇക്ഷ്വാകുക്കളുടെയും ഭയം നശിപ്പിക്കുന്നതും ശത്രുക്കളുടെ കീർത്തി അപഹരിക്കുന്നതും തനിക്കു ഹർഷം നൽകുന്നതുമായ ആ ഉത്തമമായ മഹാബാണം മഹാബലനും ബലവാനുമായ രാമൻ വേദത്തിൽ പറഞ്ഞ വിധിയനുസരിച്ച് അഭിമന്ത്രിച്ച് വില്ലിൽ തൊടുത്തു. രാഘവൻ ആ ശരോത്തമം തൊടുക്കുമ്പോൾ സർവഭൂതങ്ങളും ഭയന്നുവിറച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ വില്ല് ശക്തിയായി വലിച്ച്, പരമമായ ശ്രദ്ധയോടെ, മർമം പിളർക്കുന്ന ആ ശരം രാവണനുനേരെ എയ്തു. ബാണത്തിന്റെ വർണന പഞ്ചഭൂതാത്മകമാണ് — പവനനും അഗ്നിയും ആകാശവും പർവതങ്ങളും (ഭൂമി) അതിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്; അതിനാൽ അത് സൃഷ്ടിയുടെ സാരംപോലെയാണ്. അതിന്റെ ഗുണങ്ങൾ വിപരീതങ്ങളുമാണ് — വാനരന്മാർക്ക് ആനന്ദം, രാക്ഷസർക്കു തളർച്ച; ഇക്ഷ്വാകുക്കൾക്കു ഭയനാശം, ശത്രുക്കൾക്കു കീർത്തിനാശം. ഗരുഡന്റെ തൂവലുകളാണ് അതിന്റെ പുംഖം; അതിനാൽ വേഗവും അലൗകികമാണ്. വേദമന്ത്രങ്ങളാലുള്ള അഭിമന്ത്രണം ആയുധത്തിന്റെ ധാർമികവശം കാണിക്കുന്നു — ധർമയുദ്ധത്തിൽ അസ്ത്രം വിധിപൂർവം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നു. തൊടുത്തപ്പോൾത്തന്നെ ഭൂകമ്പവും സർവഭൂതങ്ങൾക്കും ഭയവും ഉണ്ടായി; അത് അസ്ത്രത്തിന്റെ ശക്തി തെളിയിക്കുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. പതിനൊന്നാം ശ്ലോകം ബാണത്തിന്റെ ഭീഷണരൂപം കാണിക്കുന്നു — അത് പക്ഷികൾക്കും കുറുനരികൾക്കും ഭക്ഷണം നൽകുന്നു; യമനെപ്പോലെ പ്രാണഹരമാണ്. എന്നാൽ പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകം അതിന്റെ കല്യാണരൂപം കാണിക്കുന്നു — വാനരന്മാരുടെ ആനന്ദം. ഇങ്ങനെ ഒരേ അസ്ത്രംതന്നെ ധർമത്തിന്റെ രക്ഷകനും അധർമത്തിന്റെ നാശകനുമാണ്. ‘ഭയനാശനം’ എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ വധത്താൽ ലോകങ്ങളുടെ എല്ലാ ഭയവും നശിക്കുന്നു എന്നാണ് — ഇതാണ് ബാണത്തിന്റെ പരമമായ ഉദ്ദേശ്യം. രാമൻ ‘പരമായത്തൻ’ — പൂർണമായി ശ്രദ്ധാലുവും ഏകാഗ്രനുമായി — ഈ ശരം പ്രയോഗിക്കുന്നു; കാരണം ഇതാണ് അന്തിമപ്രഹരം. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഭയവും ഭൂമിയുടെ കുലുക്കവും അസ്ത്രം തൊടുത്തതിന്റെ മാത്രം ഫലമാണ്; പ്രയോഗത്തിനു മുമ്പുതന്നെ അത് അതിന്റെ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു.

വജ്രധാരിയായ ഇന്ദ്രന്റെ കയ്യിൽനിന്നു വിട്ട വജ്രംപോലെ ദുർധർഷവും കൃതാന്തനെപ്പോലെ തടുക്കാനാവാത്തതുമായ ആ ശരം രാവണന്റെ മാറിൽ പതിച്ചു. വിട്ടയയ്ക്കപ്പെട്ട, മഹാവേഗമുള്ള, ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്ന ആ ശ്രേഷ്ഠമായ ശരം ദുരാത്മാവായ ആ രാവണന്റെ ഹൃദയം പിളർന്നു. ചോരയിൽ കുതിർന്ന, ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്ന ആ ശരം വേഗത്തിൽ രാവണന്റെ പ്രാണൻ അപഹരിച്ചുകൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. രാവണനെ കൊന്ന്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ ശോഭയോടെ, കാര്യം നിർവഹിച്ച ആ ശരം വിനീതനെപ്പോലെ വീണ്ടും ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. കൊല്ലപ്പെട്ട്, ജീവനിൽനിന്നു വേഗം വേർപെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന അവന്റെ കയ്യിൽനിന്ന് സായകത്തോടുകൂടിയ ആ വില്ല് പ്രാണനോടൊപ്പം താഴെ വീണു. പ്രാണൻ പോയ, ഭയങ്കരവേഗമുള്ള, മഹാദ്യുതിയായ നൈരൃതേന്ദ്രൻ (രാക്ഷസരാജൻ), വജ്രമേറ്റ വൃത്രനെപ്പോലെ, രഥത്തിൽനിന്നു ഭൂമിയിൽ വീണു. നൂറു തലകൾ വീണ്ടും മുളച്ചതിന്റെ രഹസ്യം ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ അവസാനിച്ചു — ശരം തലയെയല്ല, പ്രാണൻ കുടികൊള്ളുന്ന ഹൃദയത്തെയാണ് ലക്ഷ്യമാക്കുന്നത്. ‘നിഭൃതവത്’ (വിനീതനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ അദ്ഭുതകരമാണ് — വിനീതനായ ഭൃത്യൻ കാര്യം ചെയ്തിട്ട് നിശ്ശബ്ദം യജമാനന്റെ അടുത്തു മടങ്ങിയെത്തുന്നതുപോലെ ബാണം ആവനാഴിയിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം ‘വിനീതനായ സേവകനെപ്പോലെ’ എന്ന്. വില്ല് പ്രാണനോടൊപ്പം വീണത് മരണനിമിഷത്തെ ചിത്രീകരിക്കുന്നു. വൃത്രന്റെ ഉപമയാൽ രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെയും രാവണൻ വൃത്രനെപ്പോലെയും — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ ആവർത്തനം. ബാണത്തിന്റെ ഗതി പടിപടിയായി വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മാറിൽ പതിക്കൽ, ഹൃദയം പിളർക്കൽ, ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറൽ, പിന്നെ ആവനാഴിയിലേക്കുള്ള മടക്കം. ഇത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തിന്റെ അമോഘത്വത്തിന്റെ തെളിവാണ് — കാര്യം നിർവഹിച്ച് അത് സ്വസ്ഥാനത്തേക്കു മടങ്ങുന്നു, വീണ്ടും പ്രയോഗത്തിനു സജ്ജമായി. രാവണന്റെ പതനം അത്യന്തം സംക്ഷിപ്തമാണ്; ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിനുശേഷം അത് ആകസ്മികമെന്നപോലെ തോന്നുന്നു. ‘ഗതാസുഃ’ (പ്രാണൻ പോയവൻ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ മരണം നിശ്ചിതമാണ്; അവൻ വെറുതെ മൂർച്ഛിച്ചതല്ല. ‘ഭീമവേഗൻ, മഹാദ്യുതി’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ കവി മരിച്ച ശത്രുവിന്റെപോലും മഹത്ത്വം അംഗീകരിക്കുന്നു.

ഭൂമിയിൽ വീണ അവനെ കണ്ട്, കൊല്ലപ്പെടാതെ ശേഷിച്ച നിശാചരർ, നാഥൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഭയന്നുവിറച്ച്, എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടിപ്പോയി. ദശഗ്രീവവധം കണ്ട്, വിജയശോഭയോടെ, മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന വാനരന്മാർ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവരുടെനേരെ പാഞ്ഞടുത്തു. ഹർഷിച്ച വാനരന്മാരാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട അവർ, ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ കണ്ണീരൊഴുകുന്ന ദയനീയമായ മുഖങ്ങളോടെ ഭയത്താൽ ലങ്കയിലേക്ക് ഓടി. അപ്പോൾ അത്യന്തം ഹർഷിച്ച, വിജയശോഭയുള്ള വാനരന്മാർ രാഘവന്റെ ജയവും രാവണന്റെ ആ വധവും വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട് ഗർജിച്ചു. യജമാനന്റെ മരണത്താൽ രാക്ഷസരുടെ ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നു — ‘ഹതാശ്രയത്വാത്’ (ആശ്രയം നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ) എന്ന പദം അവരുടെ നിസ്സഹായത കാണിക്കുന്നു. അവരുടെ മുഖങ്ങളിൽ ദയനീയമായ കണ്ണീർ — ശത്രുക്കളുടെപോലും ദുഃഖം കവി സഹാനുഭൂതിയോടെ വർണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഹർഷമാകട്ടെ ഗർജനങ്ങളിലൂടെയും ജയഘോഷങ്ങളിലൂടെയും പ്രകടമാകുന്നു. ‘ജിതകാശിനഃ’ (വിജയശോഭയുള്ളവർ) എന്ന പദം രണ്ടുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — വിജയത്താൽ ശോഭിക്കുന്നവർ. രാക്ഷസർ തങ്ങളുടെ വീടുകളും സ്ത്രീകളുമുള്ള ലങ്കയിലേക്ക് ഓടുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലങ്കയുടെ ശോകം വർണിക്കപ്പെടും. വാനരന്മാരുടെ ജയഘോഷത്തിൽ രാമന്റെ വിജയവും രാവണന്റെ വധവും രണ്ടും പറയുന്നു — ഒരാളുടെ ഉയർച്ച, മറ്റേയാളുടെ താഴ്ച.

അപ്പോൾ ആകാശത്ത് ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭി മധുരമായി മുഴങ്ങി; അവിടെ ദിവ്യഗന്ധം വഹിക്കുന്ന അതിസുഖകരമായ കാറ്റു വീശി. അപ്പോൾ ആകാശത്തുനിന്നു ഭൂമിയിൽ, രാഘവന്റെ രഥത്തെ മൂടിക്കൊണ്ട്, ദുർലഭവും മനോഹരവുമായ പുഷ്പവൃഷ്ടി പതിച്ചു. ആകാശത്ത് മഹാത്മാക്കളായ ദേവതകളുടെ രാഘവസ്തുതിയോടുകൂടിയ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ശ്രേഷ്ഠമായ വാക്കു കേൾക്കപ്പെട്ടു. രൗദ്രനും സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയങ്കരനുമായ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ചാരണന്മാരോടൊപ്പം ദേവന്മാരിൽ മഹത്തായ ഹർഷം നിറഞ്ഞു. പിന്നെ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനെ കൊന്ന് പ്രസന്നനായ രാഘവൻ സുഗ്രീവനെയും അംഗദനെയും വിഭീഷണനെയും ആഗ്രഹം സഫലമായവരാക്കി. മുൻസർഗങ്ങളിൽ കാറ്റ് നിശ്ചലമായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ സുഗന്ധമുള്ള, സുഖകരമായ കാറ്റു വീശുന്നു; മുമ്പ് രക്തവർഷം, ഇപ്പോൾ പുഷ്പവർഷം — പ്രകൃതിയുടെ മാറ്റം വ്യക്തമാണ്. ദേവന്മാരുടെ സ്തുതി രാമന്റെ കർമത്തിനുള്ള അംഗീകാരമാണ്. മിത്രങ്ങളുടെ ആഗ്രഹപൂർത്തി — സുഗ്രീവന്റെ പ്രതിജ്ഞ പൂർണമായി, വിഭീഷണന്റെ രാജ്യം ഉറപ്പായി, അംഗദന്റെ ശൗര്യം സഫലമായി; ഇങ്ങനെ രാമന്റെ വിജയം എല്ലാവരുടെയും വിജയമാണ്. ദുന്ദുഭിയുടെ ‘സൗമ്യം’ എന്ന വിശേഷണം യുദ്ധത്തിലെ ഭീഷണനാദങ്ങൾക്കു വിപരീതമാണ് — ഇപ്പോൾ മധുരവും ശാന്തവുമായ നാദം. പുഷ്പവൃഷ്ടി ‘ദുരാവാപാ’ — ദുർലഭമാണ്; കാരണം ദേവന്മാർ മഹത്തായ അവസരങ്ങളിൽ മാത്രമേ പൂക്കൾ വർഷിക്കൂ. ‘സാധു, സാധു’ എന്ന ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് രാമന്റെ കർമത്തിന്റെ ധാർമികത സ്ഥാപിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ മരുദ്ഗണങ്ങൾ ശാന്തരായി, ദിക്കുകൾ തെളിഞ്ഞു, ആകാശം നിർമലമായി; ഭൂമി കുലുങ്ങിയില്ല, കാറ്റ് (പ്രചണ്ഡമായി) വീശിയില്ല, സൂര്യനും സ്ഥിരപ്രഭയുള്ളവനായി. പിന്നെ സുഹൃത്തുക്കളിൽ വിശിഷ്ടരായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും അംഗദനും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അപ്പോൾ ഹർഷത്തോടെ ഒത്തുചേർന്ന്, യുദ്ധത്തിലെ വിജയത്താൽ മനോഹരനായ രാഘവനെ വിധിപ്രകാരം പൂജിച്ചു. ശത്രുവിനെ കൊന്ന, പ്രതിജ്ഞയിൽ ഉറച്ചുനിന്ന, രഘുകുലരാജാക്കന്മാരുടെ ആനന്ദമായ, മഹൗജസ്സായ അവൻ സ്വജനങ്ങളുടെയും സൈന്യത്തിന്റെയും നടുവിൽ, യുദ്ധക്കളത്തിൽ ദേവഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹേന്ദ്രനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവസാനത്തെ മൂന്നു ശ്ലോകങ്ങൾ ദീർഘവൃത്തങ്ങളിൽ (വംശസ്ഥത്തിലും പുഷ്പിതാഗ്രയിലും) രചിച്ചവയാണ്; സർഗത്തിന്റെ സമാപ്തിയിൽ അവ ഗാംഭീര്യവും ശാന്തിയും കൊണ്ടുവരുന്നു. കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിലെ ഉത്പാതങ്ങൾ എല്ലാം ഇപ്പോൾ നിലച്ചു — ഭൂമി സ്ഥിരം, സൂര്യൻ സ്ഥിരപ്രഭൻ, ദിക്കുകൾ നിർമലം. രാമന്റെ പ്രതിജ്ഞ — സീതയുടെ ഉദ്ധാരണവും രാവണന്റെ വധവും — പൂർണമായി എന്ന് ‘സ്ഥിരപ്രതിജ്ഞൻ’ എന്ന പദത്താൽ പറയുന്നു. മഹേന്ദ്രന്റെ ഉപമയാൽ രാമൻ സ്വജനങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ദേവരാജനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ വിഭീഷണന്റെ വിലാപം ആരംഭിക്കുന്നു. ‘മരുദ്ഗണങ്ങൾ ശാന്തരായി’ — മുമ്പ് ചുഴലിയായും പ്രതികൂലമായും വീശിയ കാറ്റുകൾ ഇപ്പോൾ ശാന്തമായി; ഇങ്ങനെ എല്ലാ ഉത്പാതങ്ങളും ഓരോന്നായി നിലച്ചു. സുഹൃത്തുക്കളുടെ പൂജ കൃതജ്ഞതയുടെയും ആനന്ദത്തിന്റെയും പ്രകാശനമാണ്.

At the end of the previous sarga Rāma had wondered why his arrows had no effect on Rāvaṇa, and now Mātali gave him the answer: ordinary arrows would not do; the Brahmā weapon was needed. "Hero," Mātali reminded Rāghava, "why do you merely follow his lead as if you did not know? Loose at him, my lord, the weapon of the Grandsire, for his death. The hour of his destruction foretold by the gods has come today." "As if you did not know" implies that Rāma knew everything and had only, as it were, forgotten; and the gods' appointed hour makes Rāvaṇa's death a matter of divine design. Here Mātali is not merely a charioteer but something like a counsellor, reading the course of the battle and proposing the remedy, as Rāvaṇa's charioteer had counselled his master in an earlier sarga; the comparison is telling, since one took his master out of the fight to save him and the other urged his master on to victory. Reminded by Mātali's words, Rāma at once took up a blazing arrow that hissed like a serpent, for he accepted even his charioteer's advice without delay, in his modest way. It was the great, unfailing arrow given by Brahmā, which the holy seer Agastya, full of power, had given him first for battle; long ago Brahmā of immeasurable might had made it for Indra and given it to the lord of the gods when he sought to conquer the three worlds. The line of the weapon is clear: Brahmā made it, gave it to Indra, and Agastya gave it to Rāma in the forest, so that the power of all three was in it.

In its feathers was the wind, in its head fire and the sun, its body was made of space, and in its weight were the mountains Meru and Mandara, so that the elements of creation itself were in it. It blazed in form, finely feathered and adorned with gold, made from the splendour of all beings, bright as the sun; like the smoking fire of doom, blazing like a venomous serpent, it could split hosts of men, elephants and horses and struck swiftly; it could break gates, iron bars and even mountains; its body was smeared with the blood and fat of many, most dreadful, hard as the thunderbolt, loud-roaring, terrible in many battles, a terror to all, fearsome, hissing like a serpent; in battle it always fed the herons, vultures and cranes, the packs of jackals and the rākṣasas, like Yama in form and terrible. Yet it was also the joy of the monkey chiefs and the ruin of the rākṣasas, feathered with Garuḍa's many bright and beautiful feathers, which gave it a more than earthly speed. So the one weapon is both the protector of dharma and the destroyer of adharma. That supreme arrow, which would end the fear of the worlds and of the Ikṣvākus, rob his enemies of their glory and give himself great delight, mighty Rāma consecrated with the rite taught in the Veda, for in a righteous war a weapon is used with due rite, and he fitted it to his bow. Its highest purpose was that with Rāvaṇa's death all the fear of the worlds would end. As Rāghava fitted that best of arrows, all beings trembled and the earth shook, proof of its power before it was even released. Then, in great fury, drawing his bow to the full and utterly intent, since this was the final blow, he shot at Rāvaṇa the arrow that tears the vitals.

Irresistible as the thunderbolt hurled from the arm of the Thunderer, unstoppable as Death, the arrow fell upon Rāvaṇa's chest. Loosed with great force, that supreme, body-ending arrow split the heart of evil Rāvaṇa. The mystery of the hundred heads that grew again was ended by the Brahmā weapon, for the arrow aimed not at the head but at the heart, where life resides. Smeared with blood, the arrow carried off Rāvaṇa's life with its force and plunged into the earth, and then, having slain Rāvaṇa, its lustre wet with blood and its work done, it returned quietly to the quiver like a humble servant who, his task done, comes back silently to his master's side. The arrow's course is told in stages, striking the chest, piercing the heart, entering the earth and returning to the quiver, proof of the unfailing Brahmā weapon, which comes back to its place ready for use again. From the hand of the slain Rāvaṇa, as life left him, the bow and arrow dropped along with his breath, a picture of the moment of death. Lifeless, the lord of the nairṛtas, of terrible speed and great splendour, fell from his chariot to the ground like Vṛtra struck by the thunderbolt; in that image Rāma is Indra and Rāvaṇa Vṛtra, the war of gods and asuras fought once more. After so long a battle his fall is told very briefly, almost suddenly, and he was truly dead, not merely stunned; yet even in death the poet grants the greatness of the enemy, calling him terrible in speed and great in splendour.

Seeing him fallen on the ground, the surviving night-roamers, their lord slain, fled in terror in every direction, for with their master dead their refuge was gone. Seeing Daśagrīva slain, the tree-fighting monkeys, glorying in victory, fell on them roaring, and harried by the delighted monkeys the rākṣasas fled in fear to Laṅkā, where their homes and wives were, their faces piteous and streaming with tears; even the enemy's grief the poet describes with sympathy, and the mourning of Laṅkā is told in a later sarga. Then the monkeys, glorying in victory, roared in delight, proclaiming Rāghava's victory and Rāvaṇa's death, the triumph of one and the fall of the other in a single cry.

Then in the sky the gentle drum of the gods sounded, a sweet and peaceful sound in place of the fearful din of battle, and a delightful wind blew, carrying a heavenly fragrance. A rare and lovely rain of flowers, such as the gods send only on great occasions, fell from the sky upon the earth, strewing Rāghava's chariot. In the earlier sargas the wind had stopped and blood had rained from the sky; now the wind was fragrant and gentle and flowers fell instead, so plain was the change in nature. From the sky came the excellent cry of the great gods, "Well done, well done!", joined with praise of Rāghava, which stamped his deed as righteous. Great joy filled the gods and the cāraṇas when fierce Rāvaṇa, the terror of all the worlds, was slain. Then, having slain that bull among rākṣasas, Rāghava in his delight fulfilled the wishes of Sugrīva, Aṅgada and Vibhīṣaṇa: Sugrīva's pledge was redeemed, Vibhīṣaṇa's kingdom was assured and Aṅgada's valour had borne fruit, so Rāma's victory was everyone's victory.

Then the hosts of the Maruts grew calm, the quarters cleared and the sky became spotless; the earth no longer shook, the wind did not rage, and the sun shone with a steady light. The winds that had whirled against him were stilled, and one by one all the portents of the previous sargas were reversed. Then Sugrīva, Vibhīṣaṇa and Aṅgada, foremost among friends, came together with Lakṣmaṇa, delighted at the victory, and duly honoured Rāghava, splendid in battle, in gratitude and joy. His enemy slain and his vow kept firm, for he had promised to rescue Sītā and kill Rāvaṇa, the mighty delight of the kings of the Raghu line stood on the battlefield surrounded by his own people and his army, shining like great Indra among the hosts of the gods. In the next sarga Vibhīṣaṇa's lament begins.