ततः रामरावणयोः सुक्रूरं सुमहत् सर्वलोकभयावहं द्वैरथं युद्धं प्रवृत्तम्। ततः राक्षससैन्यं हरीणां महत् बलं च प्रगृहीतप्रहरणं निश्चेष्टं समवर्तत। बलवन्नरराक्षसौ सम्प्रयुद्धौ दृष्ट्वा सर्वे व्याक्षिप्तहृदयाः परं विस्मयम् आगताः। नानाप्रहरणैः व्यग्रैः भुजैः विस्मितबुद्धयः ते संग्रामं प्रेक्ष्य तस्थुः, परस्परं न अभिजग्मुः। रावणं पश्यतां रक्षसां, राघवं पश्यतां वानराणां च विस्मिताक्षाणां सैन्यं चित्रम् इव आबभौ। तत्र निमित्तानि दृष्ट्वा राघवरावणौ कृतबुद्धी स्थिरामर्षौ अभीतवत् युयुधाते। ‘जेतव्यम्’ इति काकुत्स्थः, ‘मर्तव्यम्’ इति रावणः निश्चितवान्; तौ तदा युद्धे स्ववीर्यसर्वस्वं धृतौ अदर्शयताम्। अस्य सर्गस्य आरम्भे कविः रणभूमेः अद्भुतं दृश्यं चित्रयति — सहस्रशः योद्धारः आयुधानि गृहीत्वा अपि निश्चलाः, यतः सर्वेषां दृष्टिः द्वयोः नायकयोः एव। ‘चित्रम् इव’ इति उपमया सेना चित्रलिखिता इव स्थिता। सप्तमः श्लोकः विशेषेण मार्मिकः — रामः जयं निश्चितवान्, रावणः मरणम्; उभौ अपि स्वस्य भविष्यं जानन्तौ सर्वं बलं प्रदर्शयतः। रावणस्य ‘मर्तव्यम्’ इति निश्चयः तस्य शौर्यस्य अपि सूचकः — मृत्युं जानन् अपि सः युद्धात् न पलायते। हिन्दीभाष्यम् अपि एतत् ‘मया अवश्यं मर्तव्यम्’ इति स्पष्टं व्याख्याति। द्वौ योद्धारौ निमित्तानि दृष्ट्वा ‘कृतबुद्धी’ — निश्चितमती अभवताम्; पूर्वसर्गे उक्तानि उत्पातानि शुभनिमित्तानि च उभाभ्याम् अपि दृष्टानि। ‘अभीतवत्’ इति पदं द्वयोः अपि शौर्यं स्वीकरोति — रावणः अपि भीरुः नास्ति। अस्मिन् क्षणे युद्धं व्यक्तिगतं जातम्; सेनानां भूमिका समाप्ता, केवलं नायकयोः द्वन्द्वः अवशिष्टः। सेनयोः निश्चेष्टता युद्धे विरलं दृश्यम् — प्रायः सेनाः अपि युध्यन्ते, अत्र तु सर्वे प्रेक्षकाः।

ततः क्रोधात् वीर्यवान् दशग्रीवः शरान् संधाय राघवस्य रथे स्थितं ध्वजम् उद्दिश्य मुमोच। ते शराः पुरंदररथध्वजम् अनासाद्य रथशक्तिं परामृश्य धरणीतले निपेतुः। ततः रामः अपि संक्रुद्धः वीर्यवान् चापम् आकृष्य कृतप्रतिकृतं कर्तुं मनसा सम्प्रचक्रमे। रावणध्वजम् उद्दिश्य सः महासर्पम् इव असह्यं स्वेन तेजसा ज्वलन्तं निशितं शरं मुमोच। तेजस्वी रामः केतुम् उद्दिश्य सायकं चिक्षेप; सः शरः दशग्रीवध्वजं छित्त्वा महीं जगाम। सः निकृत्तः रावणस्यन्दनध्वजः भूमौ अपतत्। ध्वजस्य उन्मथनं दृष्ट्वा महाबलः रावणः क्रोधात् अमर्षात् च प्रदहन् इव सम्प्रदीप्तः अभवत्; रोषवशम् आपन्नः सः शरवर्षं ववर्ष। ध्वजः योद्धुः गौरवस्य चिह्नम्, अतः द्वयोः प्रथमं लक्ष्यं परस्परस्य ध्वजः। रावणस्य प्रयत्नः निष्फलः — इन्द्ररथस्य दिव्यता तं रक्षति। ‘रथशक्ति’ इति पदस्य विषये मुद्रणे पादटिप्पणी — रथस्य कलशे स्थितः वंशः यस्मिन् ध्वजाः बध्यन्ते; केचित् ‘रथस्य अद्भुतं सामर्थ्यम्’ इति अर्थं कुर्वन्ति, तदा बाणाः रथस्य प्रभावम् अनुभूय ध्वजं न प्राप्य पेतुः इति भावः। रामस्य प्रतिकारः तु सफलः — ‘कृतप्रतिकृतम्’ इति तस्य युद्धनीतिः, यः यत् करोति तस्य प्रत्युत्तरं तादृशम् एव। रामस्य शरः ध्वजं छित्त्वा पृथिवीं प्रविशति — तस्य वेगस्य प्रमाणम्। ध्वजपतनेन रावणस्य अपमानः क्रोधः च वर्धेते। ‘महासर्पमिवासह्यम्’ इति उपमा रामस्य शरस्य वेगं विषमयत्वं च दर्शयति। रावणस्य क्रोधः ‘प्रदहन्निव’ — दहन् इव; तस्य अमर्षः अग्निः इव प्रज्वलति। एवं प्रत्येकः पराभवः रावणस्य क्रोधं वर्धयति, क्रोधः च तस्य विवेकं नाशयति। द्वयोः ध्वजयुद्धे भेदः स्पष्टः — रावणस्य शराः दिव्यं ध्वजं न प्राप्नुवन्ति, रामस्य एकः शरः एव रावणध्वजं पातयति। द्वादशे श्लोके ‘रामश्चिक्षेप तेजस्वी केतुमुद्दिश्य सायकम्’ इति प्रथमः अर्धः समीक्षिते न दृश्यते; सः एकादशस्य वर्णनस्य पुनरुक्तिः इव, किन्तु मुद्रणे स्पष्टः। ध्वजस्य भूमौ पतनं रावणपक्षस्य मनोबलस्य पतनम् इव।

रावणः दीप्तैः शरैः रामस्य तुरगान् विव्याध; ते दिव्याः हरयः तत्र न अस्खलन्, न अपि बभ्रमुः; पद्मनालैः आहताः इव ते स्वस्थहृदयाः बभूवुः। तेषां वाजिनाम् असम्भ्रमं दृष्ट्वा रावणः तदा भूयः एव सुसंक्रुद्धः शरवर्षं मुमोच। गदाः, परिघान्, चक्राणि, मुसलानि, गिरिशृङ्गाणि, वृक्षान्, शूलपरश्वधान् च — मायाविहितम् एतत् शस्त्रवर्षम् अपातयत्; अश्रान्तहृदयोद्यमः सः तदा सहस्रशः बाणान् अमुञ्चत्। तत् तुमुलं त्रासजननं भीमं भीमप्रतिस्वनं नैकशस्त्रमयं महत् वर्षं युद्धे अभवत्। इन्द्रस्य अश्वाः दिव्याः, अतः रावणस्य शराः तेषां कमलनालस्पर्शवत् एव अभवन् — एषा उपमा तेषां दिव्यशक्तिं दर्शयति। रावणस्य प्रतिक्रिया क्रोधः, सः सर्वविधानि आयुधानि मायया सृजति, यत् तस्य मायाविनः स्वभावं स्मारयति। अष्टादशः श्लोकः षट्पादः — आयुधानां दीर्घा सूची त्रिषु अर्धेषु निबद्धा। ‘अश्रान्तहृदयोद्यमः’ इति पदेन रावणस्य अदम्यः उत्साहः सूच्यते — सः श्रान्तः न भवति, यद्यपि पूर्वसर्गेषु तस्य श्रमः उक्तः। शस्त्रवर्षस्य नादः भीमप्रतिस्वनः — प्रतिध्वनिना युक्तः। पूर्वसर्गे रावणस्य अश्वाः उत्पातेषु अश्रूणि अमुञ्चन्; अत्र रामस्य अश्वाः शरैः आहताः अपि स्वस्थाः — द्वयोः पक्षयोः भेदः पुनः स्पष्टः। शैलशृङ्गाणि वृक्षाः च राक्षसस्य मायया सृष्टाः, यतः रथे तादृशानि वस्तूनि न सम्भवन्ति। ‘भूय एव सुसंक्रुद्धः’ इति पदेन रावणस्य क्रोधस्य स्तराः सूच्यन्ते — ध्वजपतनात् क्रुद्धः, अश्वानाम् अविचलनात् पुनः क्रुद्धः। नानाविधैः आयुधैः सः सर्वं यत्नं करोति, किन्तु तस्य फलं केवलं भीषणः नादः।

राघवरथं विमुच्य तत् शस्त्रवर्षं समन्तात् वानरे बले पपात। दशग्रीवः निःसङ्गेन अन्तरात्मना सायकैः अन्तरिक्षं सुनिरन्तरं चकार। रणे तत्परं व्यायच्छमानं तं रावणं दृष्ट्वा काकुत्स्थः प्रहसन् इव निशितान् शरान् संदधे, शतशः अथ सहस्रशः बाणान् मुमोच। तान् दृष्ट्वा रावणः स्वशरैः खं निरन्तरं चक्रे। ताभ्यां नियुक्तेन भास्वता शरवर्षेण भास्वत् अम्बरं द्वितीयं शरबद्धम् इव आभाति। न कोऽपि बाणः अनिमित्तः, न अनिर्भेत्ता, न निष्फलः अभवत्; रामरावणयोः मृधे तथा बाणान् विसृजतोः ते अन्योन्यम् अभिसंहत्य धरणीतले निपेतुः। तौ अविच्छिन्नं सव्यदक्षिणम् अस्यन्तौ प्रायुध्येताम्, घोरैः शरैः अम्बरं निरुच्छ्वासम् इव चक्रतुः। रावणस्य हयान् रामः, रामस्य हयान् रावणः — कृतानुकृतकारिणौ तौ तदा अन्योन्यं जघ्नतुः। एवं सुसंक्रुद्धौ तौ उत्तमं युद्धं चक्रतुः; मुहूर्तं तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् अभवत्। समरे तथा युध्यमानौ रामरावणौ सर्वभूतानि विस्मितेन अन्तरात्मना ददृशुः। रावणस्य शस्त्रवर्षः रामं त्यक्त्वा वानरसेनायां पतति — एषः अपि तस्य असफलतायाः प्रकारः। रामस्य ‘प्रहसन्निव’ इति भावः तस्य आत्मविश्वासं सूचयति। शराणां बाहुल्येन आकाशः द्वितीयम् अम्बरम् इव — शरमयं वितानम्। ‘सव्यदक्षिणम्’ इति पदेन उभाभ्यां हस्ताभ्यां बाणप्रयोगः उक्तः। ‘कृतानुकृतकारिणौ’ — यत् एकः करोति तत् अपरः प्रतिकरोति — इति द्वयोः समबलत्वम्। ‘नानिमित्तो नानिर्भेत्ता न निष्फलः’ इति त्रिभिः निषेधैः बाणानां पूर्णसाफल्यम् उक्तम् — तथापि ते परस्परं संहत्य पतन्ति, यतः द्वयोः बलं तुल्यम्। ‘निःसङ्गेनान्तरात्मना’ इति पदेन रावणः प्राणेषु आसक्तिं त्यक्त्वा युध्यते — हिन्दीभाष्यम् ‘प्राणमोहं त्यक्त्वा’ इति व्याख्याति। सर्वभूतानां विस्मयः युद्धस्य अलौकिकतां सूचयति। अस्मिन् भागे युद्धस्य गतिः क्रमेण वर्धते — प्रथमं रावणस्य शस्त्रवर्षः, ततः रामस्य शरसहस्राणि, ततः उभयोः शरैः आकाशस्य आवरणं, अन्ते अश्वानां परस्परताडनम्। ‘मुहूर्तम्’ इति कालनिर्देशः युद्धस्य दीर्घताम् अपि सूचयति, यतः एकस्मिन् मुहूर्ते एव एतावत् सर्वं घटितम्। कविः प्रेक्षकाणां विस्मयं पुनः पुनः वर्णयति, येन श्रोता अपि प्रेक्षकः इव युद्धं पश्यति।

समरे अर्दयन्तौ परस्परम् अभिक्रुद्धौ परस्परम् अभिद्रुतौ तयोः तौ स्यन्दनोत्तमौ परस्परवधे युक्तौ घोररूपौ बभूवतुः। सूतौ मण्डलानि वीथीः गतप्रत्यागतानि च — बहुविधां सारथ्यजां गतिं दर्शयन्तौ अभवताम्; रामः रावणं, रावणः अपि राघवम् अर्दयन्, प्रवर्तननिवर्तने गतिवेगं समापन्नौ। शरजालानि क्षिपतोः तयोः तौ स्यन्दनोत्तमौ सासारौ जलदौ इव संयुगमहीं चेरतुः। रणे बहुविधां गतिं दर्शयित्वा तौ पुनः एव परस्परस्य अभिमुखौ तस्थतुः; रथयोः धुरं धुरेण, वाजिनां वक्त्रं वक्त्रेण, पताकाः पताकाभिः स्थितयोः समीयुः। ततः रामः धनुर्मुक्तैः शितैः चतुर्भिः शरैः रावणस्य चतुरः दीप्तान् हयान् प्रत्यपसर्पयत्। हयानाम् अपसर्पणे क्रोधवशम् आपन्नः दशाननः राघवाय निशितान् बाणान् मुमोच। बलवता दशग्रीवेण अतिविद्धः अपि राघवः न विकारं जगाम, न च व्यथितः अभवत्। दशाननः पुनः वज्रसारसमस्वनान् बाणान् वज्रहस्तस्य सारथिं समुद्दिश्य चिक्षेप। मातलेः शरीरे पतिताः महावेगाः शराः युधि तस्मै सूक्ष्मम् अपि सम्मोहं व्यथां वा न प्रददुः। मातलेः तया धर्षणया — न तथा आत्मनः — क्रुद्धः राघवः शरजालेन रिपुं विमुखं चकार; सः वीरः विंशतिं त्रिंशतिं षष्टिं शतशः अथ सहस्रशः सायकान् रिपोः स्यन्दने मुमोच। रावणः अपि ततः क्रुद्धः रथस्थः राक्षसेश्वरः गदामुसलवर्षेण रणे रामं प्रत्यर्दयत्; तत् पुनः तुमुलं रोमहर्षणं युद्धं प्रवृत्तम्। अत्र सारथ्यस्य कौशलं विस्तरेण वर्णितम् — मण्डलगतिः, ऋजुगतिः, अग्रगमनं, पश्चाद्गमनं च; पूर्वसर्गे रावणस्य सारथिना उक्तानि सारथिकर्माणि अत्र प्रत्यक्षं दृश्यन्ते। रथयोः समीपतायाः चित्रं — धुरं धुरेण, मुखं मुखेन, पताका पताकया — युद्धस्य निकटताम् उग्रतां च दर्शयति। रामस्य चरित्रस्य विशिष्टः गुणः अत्र प्रकटः — स्वस्य व्रणैः सः न क्रुध्यति, किन्तु सहायकस्य मातलेः पीडया क्रुध्यति। रावणस्य रथः विमुखः कृतः, किन्तु सः पुनः आक्रमति। एतस्मिन् भागे ‘रावणोऽपि ततः क्रुद्धो रथस्थो राक्षसेश्वरः। गदामुसलवर्षेण रामं प्रत्यर्दयद्रणे’ इति पङ्क्तिद्वयं ६३तमे श्लोके पुनः आवर्तते; वुल्गेटे उभयत्र मुद्रितम्। मातलिः अपि इन्द्रस्य सारथिः इति कारणात् विद्धः अपि न व्यथितः — तस्य दिव्यता अत्र प्रकटा। रामस्य बाणसङ्ख्या क्रमेण वर्धते — विंशतिः, त्रिंशत्, षष्टिः, शतं, सहस्रम् — येन तस्य क्रोधस्य तीव्रता चित्रिता। रथयोः गतयः नृत्यम् इव वर्णिताः — मण्डलानि, वीथयः, गतप्रत्यागतानि च; एषा सारथ्यविद्यायाः परिभाषा। द्वौ रथौ सासारौ जलदौ इव — वर्षन्तौ मेघौ इव — रणभूमौ चरतः; पूर्वसर्गे अपि रावणरथः मेघेन उपमितः आसीत्, अत्र उभौ अपि। अन्ते रथौ एतावत् समीपम् आगतौ यत् अश्वानां मुखानि परस्परं स्पृशन्ति। रामस्य चतुर्भिः शरैः रावणस्य चत्वारः अश्वाः अपसारिताः — एकैकेन एकः, तस्य लक्ष्यस्य सूक्ष्मता। मातलेः उपरि आक्रमणम् रामस्य दृष्ट्या धर्मविरुद्धम् इव, यतः सारथिः युद्धे साक्षात् न युध्यते; अतः रामस्य क्रोधः न्याय्यः।

गदानां मुसलानां परिघाणां च निःस्वनैः, शराणां पुङ्खवातैः च सप्त सागराः क्षुभिताः। क्षुब्धानां सागराणां पातालतलवासिनः सर्वे दानवाः सहस्रशः पन्नगाः च व्यथिताः। सशैलवनकानना कृत्स्ना मेदिनी चकम्पे; भास्करः निष्प्रभः आसीत्, मारुतः च न ववौ। ततः देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाः परमर्षयः सकिंनरमहोरगाः सर्वे चिन्ताम् आपेदिरे — ‘गोब्राह्मणेभ्यः स्वस्ति अस्तु, शाश्वताः लोकाः तिष्ठन्तु; संख्ये राघवः राक्षसेश्वरं रावणं जयताम्।’ एवं जपन्तः ते सर्षिगणाः देवाः तदा सुघोरं रोमहर्षणं रामरावणयोः युद्धम् अपश्यन्। गन्धर्वाप्सरसां सङ्घाः अनुपमं युद्धं दृष्ट्वा ‘गगनं गगनाकारं, सागरः सागरोपमः, रामरावणयोः युद्धं रामरावणयोः इव’ इति ब्रुवन्तः तत् रामरावणं युद्धं ददृशुः। युद्धस्य प्रभावः त्रिलोक्यां व्याप्तः — सागराः, पातालं, पृथिवी, सूर्यः, वायुः च क्षुब्धाः। देवानां स्वस्तिवाचनं सर्वलोकस्य कल्याणाय प्रार्थना — गावः ब्राह्मणाः लोकाः च रक्षिताः स्युः, रामः जयतु। गन्धर्वाणां वचनं प्रसिद्धा अनन्वयालङ्कारस्य उदाहरणम्; मुद्रणे अत्र पादटिप्पणी — यत्र एकम् एव वस्तु उपमानम् उपमेयं च, अन्या उपमा न लभ्यते, तत्र अनन्वयः। आकाशस्य उपमा आकाशः एव, सागरस्य सागरः एव, तथा अस्य युद्धस्य उपमा इदम् एव युद्धम् — अतुल्यम्। पञ्चाशत्तमात् द्विपञ्चाशत्तमपर्यन्तं षट् अर्धाः समीक्षिते न सन्ति, यद्यपि अयं श्लोकः लोके अतिप्रसिद्धः। सूर्यस्य निष्प्रभता वायोः स्तम्भनं च प्रकृतेः निश्वासस्य अवरोधः इव — सर्वं जगत् युद्धस्य परिणामं प्रतीक्षते। देवानां ‘जपन्तः’ इति पदेन तेषां वचनं मन्त्रवत् जपः इति सूच्यते। सप्तसागराणां क्षोभः पातालवासिनां व्यथा च युद्धस्य प्रभावं पृथिव्याः अधः अपि प्रसारयति; एवं त्रयः लोकाः — स्वर्गः, पृथिवी, पातालं च — प्रभाविताः। देवाः इदानीं प्रेक्षकाः न, अपितु चिन्तिताः प्रार्थयितारः — तेषां भाग्यम् अपि रामस्य विजये निहितम्। स्वस्तिवाचने गवां ब्राह्मणानां च उल्लेखः धर्मस्य मूलस्य रक्षणं सूचयति। ‘सुघोरं रोमहर्षणम्’ इति पुनरुक्तिः युद्धस्य भीषणतां दृढीकरोति। गन्धर्वाणाम् अनन्वयवचनं कवेः स्वस्य अपि प्रशंसा इव — अस्य युद्धस्य वर्णनाय अन्या उपमा न लभ्यते इति सः स्वयं स्वीकरोति।

ततः रघूणां कीर्तिवर्धनः महाबाहुः रामः क्रोधात् धनुषा आशीविषोपमं शरं संधाय रावणस्य श्रीमत् ज्वलितकुण्डलं शिरः अच्छिनत्; तत् छिन्नं शिरः भूमौ पतितं त्रिभिः लोकैः तदा दृष्टम्। तस्य एव सदृशम् अन्यत् शिरः रावणस्य उत्थितम्; क्षिप्रहस्तेन क्षिप्रकारिणा रामेण तत् द्वितीयं रावणशिरः अपि संयति सायकैः छिन्नम्। छिन्नमात्रं च तत् शीर्षं पुनः एव प्रदृश्यते; तत् अपि रामस्य अशनिसंकाशैः सायकैः छिन्नम्। एवम् एव तुल्यवर्चसां शिरसां शतं छिन्नं, न च रावणस्य जीवितक्षये अन्तः दृश्यते। अस्मिन् भागे युद्धस्य अद्भुतः परिवर्तनः — रावणस्य शिरांसि छिन्नानि अपि पुनः पुनः उद्भवन्ति, यत् ब्रह्मणः वरस्य प्रभावः। रामस्य हस्तलाघवं ‘क्षिप्रहस्तः’, ‘क्षिप्रकारी’ इति पदाभ्यां वर्णितम्। शतवारं शिरश्छेदः अपि निष्फलः — एषा परिस्थितिः अग्रिमस्य ब्रह्मास्त्रप्रयोगस्य भूमिका। कविः ‘दृष्टं लोकैः त्रिभिः’ इति वदन् घटनायाः सार्वभौमं महत्त्वं दर्शयति। छिन्नस्य शिरसः स्थाने तादृशम् एव शिरः उत्पद्यते — ‘तुल्यवर्चसाम्’ इति पदेन नवानि शिरांसि पूर्वैः समानतेजांसि। अतः साधारणैः शरैः रावणवधः असम्भवः इति स्पष्टं भवति। अस्य रहस्यस्य उत्तरम् अग्रिमे सर्गे मातलिः ब्रह्मास्त्रस्य स्मारणेन दास्यति। रामः ‘क्रोधात्’ शरं संदधाति — दीर्घस्य युद्धस्य अनन्तरं तस्य धैर्यं रोषे परिणतम्। शिरसः पतनं त्रिलोकी पश्यति, सर्वे विजयं मन्यन्ते; किन्तु क्षणेन एव नवं शिरः उद्भवति, येन सर्वेषाम् आशा भग्ना। शतवारं पुनरावृत्तिः — एतावत् बलं रावणस्य तपसः वरस्य च फलम्। रामः विस्मितः, किन्तु न विरमति।

ततः सर्वास्त्रवित् वीरः कौसल्यानन्दवर्धनः राघवः बहुभिः मार्गणैः युक्तः चिन्तयामास — ‘यैः मारीचः निहतः, यैः सदूषणः खरः, क्रौञ्चावटे विराधः, दण्डकावने कबन्धः, यैः सालाः गिरयः भग्नाः, वाली च अम्बुधिः च क्षुभितः — ते इमे मम सर्वे युद्धे प्रात्ययिकाः सायकाः; किं नु तत् कारणं येन रावणे मन्दतेजसः?’ इति चिन्तापरः अपि संयुगे अप्रमत्तः आसीत्; राघवः रावणोरसि शरवर्षाणि ववर्ष। रावणः अपि ततः क्रुद्धः रथस्थः राक्षसेश्वरः गदामुसलवर्षेण रणे रामं प्रत्यर्दयत्। तत् महत् तुमुलं रोमहर्षणं युद्धम् अन्तरिक्षे भूमौ पुनः गिरिमूर्धनि च प्रवृत्तम्। देवदानवयक्षाणां पिशाचोरगरक्षसां पश्यतां तत् महत् युद्धं सर्वरात्रम् अवर्तत। न रात्रिं, न दिवसं, न मुहूर्तं, न च क्षणं रामरावणयोः युद्धं विरामम् उपगच्छति। ततः दशरथसुतराक्षसेन्द्रयोः तयोः रणे राघवस्य जयम् अनवेक्ष्य सुरवररथसारथिः महात्मा मातलिः रणरतं रामम् आशु वाक्यम् उवाच। रामस्य चिन्तायां तस्य पूर्वविजयानां सूची — मारीचः, खरदूषणौ, विराधः, कबन्धः, सप्त सालाः, वाली, सागरः — एते सर्वे एकेन एव बाणेन जिताः, किन्तु रावणे ते निष्प्रभाः। तस्य संशयः स्वाभाविकः, किन्तु सः युद्धं न त्यजति — एषः वीरस्य लक्षणम्। ‘प्रात्ययिकाः’ इति पदेन बाणानां विश्वसनीयता, अनेकपरीक्षितत्वं च सूच्यते। युद्धं सर्वत्र — आकाशे, भूमौ, पर्वतशिखरे च — प्रसृतम्, अविरामं च। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः, अग्रिमसर्गस्य ब्रह्मास्त्रप्रसङ्गस्य उपक्रमः — मातलिः रामं किमपि स्मारयिष्यति। एवं सर्गः अनिश्चिततायां समाप्यते — रामस्य संशयः, अविरामं युद्धं, मातलेः हस्तक्षेपः च। रामस्य स्मृतौ तस्य समग्रं वनवासजीवनम् — दण्डकारण्यात् किष्किन्धां सागरं च यावत् — एकस्मिन् श्लोकद्वये संक्षिप्तम्। ‘मन्दतेजसः’ इति पदेन बाणाः इदानीं निस्तेजसः इव, हिन्दीभाष्ये ‘निस्तेजसः कुण्ठिताः च’ इति। रामः संशयं करोति, किन्तु निराशः न भवति — ‘अप्रमत्तः’ इति पदं तस्य सततं जागरूकतां दर्शयति। सर्वरात्रं युद्धम् इति कथनेन रात्रौ अपि युद्धनियमः भग्नः, यतः इदं निर्णायकं युद्धम्।

అప్పుడు రామరావణుల మధ్య మిక్కిలి క్రూరమైన, మహత్తరమైన, సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించే ద్వైరథయుద్ధం మొదలైంది. అప్పుడు రాక్షససైన్యమూ వానరుల మహాసేనా ఆయుధాలు పట్టుకునే నిశ్చేష్టంగా నిలిచిపోయాయి. బలవంతులైన నరుడూ రాక్షసుడూ పోరాడుతుండడం చూసి అందరూ మనస్సులు ఆకర్షితమై పరమవిస్మయం పొందారు. రకరకాల ఆయుధాలతో నిండిన చేతులతో, విస్మితబుద్ధులై వారు యుద్ధాన్ని చూస్తూ నిలిచిపోయారు, ఒకరిపై ఒకరు దాడి చేయలేదు. రావణుని చూస్తున్న రాక్షసుల, రాఘవుని చూస్తున్న వానరుల — విస్మయంతో విప్పారిన కన్నులు గల ఆ సైన్యం చిత్రపటంలా ప్రకాశించింది. అక్కడ నిమిత్తాలను చూసి రాఘవరావణులు నిశ్చయబుద్ధులై, స్థిరమైన రోషంతో, భయం లేనివారిలా పోరాడారు. ‘జయించాలి’ అని కాకుత్స్థుడు, ‘మరణించాలి’ అని రావణుడు నిశ్చయించుకున్నారు; అప్పుడు వారు యుద్ధంలో తమ సమస్తవీర్యాన్నీ పూర్తిగా ప్రదర్శించారు. ఈ సర్గ ప్రారంభంలో కవి రణభూమి యొక్క అద్భుతదృశ్యాన్ని చిత్రిస్తాడు — వేలాది యోధులు ఆయుధాలు పట్టుకుని కూడా నిశ్చలంగా ఉన్నారు, ఎందుకంటే అందరి చూపూ ఇద్దరు నాయకులపైనే. ‘చిత్రపటంలా’ అన్న ఉపమానంతో సేన చిత్రంలో గీసినట్లు నిలిచింది. ఏడవ శ్లోకం విశేషంగా మనస్సును తాకేది — రాముడు జయాన్ని నిశ్చయించుకున్నాడు, రావణుడు మరణాన్ని; ఇద్దరూ తమ భవిష్యత్తును తెలుసుకుని సమస్తబలాన్నీ ప్రదర్శిస్తున్నారు. రావణుని ‘మరణించాలి’ అన్న నిశ్చయం అతని శౌర్యానికి కూడా సూచకం — మృత్యువును ఎరిగి కూడా అతడు యుద్ధం నుండి పారిపోడు. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా దీనిని ‘నేను తప్పక మరణించవలసి ఉంటుంది’ అని స్పష్టంగా వివరిస్తుంది. ఇద్దరు యోధులూ నిమిత్తాలను చూసి ‘కృతబుద్ధులు’ — నిశ్చితమతులు అయ్యారు; ముందటి సర్గలో చెప్పిన ఉత్పాతాలనూ శుభనిమిత్తాలనూ ఇద్దరూ చూశారు. ‘అభీతవత్’ (భయం లేనివారిలా) అన్న పదం ఇద్దరి శౌర్యాన్నీ అంగీకరిస్తుంది — రావణుడు కూడా పిరికివాడు కాడు. ఈ క్షణంలో యుద్ధం వ్యక్తిగతమైంది; సేనల పాత్ర ముగిసింది, నాయకుల ద్వంద్వం మాత్రమే మిగిలింది. సేనలు నిశ్చేష్టంగా ఉండడం యుద్ధంలో అరుదైన దృశ్యం — సాధారణంగా సేనలు కూడా పోరాడతాయి, కాని ఇక్కడ అందరూ ప్రేక్షకులే.

అప్పుడు క్రోధంతో వీర్యవంతుడైన దశగ్రీవుడు బాణాలను సంధించి, రాఘవుని రథంపై ఉన్న ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి విడిచాడు. ఆ బాణాలు పురందరుని రథధ్వజాన్ని చేరలేక, రథశక్తిని తాకి నేలపై పడిపోయాయి. అప్పుడు రాముడు కూడా మిక్కిలి కోపించి, వీర్యవంతుడై, విల్లు లాగి, చేసినదానికి ప్రతీకారం చేయాలని మనస్సులో నిశ్చయించాడు. రావణుని ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి, మహాసర్పం వలె సహించరానిదీ తన తేజస్సుతో మండుతున్నదీ అయిన వాడి బాణాన్ని విడిచాడు. తేజస్వి అయిన రాముడు ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి బాణం వేశాడు; ఆ బాణం దశగ్రీవుని ధ్వజాన్ని ఖండించి భూమిలోకి దూసుకుపోయింది. ఖండించబడిన రావణుని రథధ్వజం నేలపై పడింది. ధ్వజం కూలడం చూసి మహాబలుడైన రావణుడు క్రోధంతో, అసహనంతో దహిస్తున్నట్లు మండిపోయాడు; రోషవశుడై బాణవర్షం కురిపించాడు. ధ్వజం యోధుని గౌరవానికి చిహ్నం, అందువల్ల ఇద్దరికీ మొదటి లక్ష్యం పరస్పరం ధ్వజమే. రావణుని ప్రయత్నం నిష్ఫలం — ఇంద్రుని రథపు దివ్యత దానిని రక్షిస్తుంది. ‘రథశక్తి’ అన్న పదం గురించి ముద్రణలో పాదటిప్పణి ఉంది — రథపు కలశంపై ఉండే వెదురుకర్ర, దానికి ధ్వజాలు కట్టబడతాయి; కొందరు ‘రథపు అద్భుత సామర్థ్యం’ అని అర్థం చెబుతారు — అప్పుడు బాణాలు రథపు ప్రభావాన్ని అనుభవించి ధ్వజాన్ని చేరకుండానే పడిపోయాయని భావం. రాముని ప్రతీకారం మాత్రం సఫలమైంది — ‘కృతప్రతికృతం’ అతని యుద్ధనీతి, ఎవరు ఏమి చేస్తే దానికి అలాంటి ప్రత్యుత్తరమే. రాముని బాణం ధ్వజాన్ని ఖండించి భూమిలోకి ప్రవేశిస్తుంది — అది అతని వేగానికి ప్రమాణం. ధ్వజపతనంతో రావణుని అవమానమూ క్రోధమూ పెరుగుతాయి. ‘మహాసర్పమివాసహ్యమ్’ (మహాసర్పం వలె సహించరానిది) అన్న ఉపమానం రాముని బాణపు వేగాన్నీ విషమయత్వాన్నీ చూపిస్తుంది. రావణుని క్రోధం ‘ప్రదహన్నివ’ — దహిస్తున్నట్లు; అతని అసహనం అగ్నిలా మండుతోంది. ఇలా ప్రతి పరాభవమూ రావణుని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, క్రోధం అతని వివేకాన్ని నశింపజేస్తుంది. ఇద్దరి ధ్వజయుద్ధంలో భేదం స్పష్టం — రావణుని బాణాలు దివ్యధ్వజాన్ని చేరలేకపోయాయి, రాముని ఒక్క బాణమే రావణుని ధ్వజాన్ని కూల్చింది. పన్నెండవ శ్లోకంలో ‘తేజస్వి రాముడు ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి బాణం వేశాడు’ అన్న మొదటి అర్ధం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు; అది పదకొండవ శ్లోకపు వర్ణనకు పునరుక్తి వంటిది, కాని ముద్రణలో స్పష్టంగా ఉంది. ధ్వజం నేలపై పడడం రావణపక్షపు మనోబలం పతనమైనట్లుంది.

రావణుడు మండుతున్న బాణాలతో రాముని గుర్రాలను కొట్టాడు; ఆ దివ్యాశ్వాలు అక్కడ తడబడలేదు, తికమకపడనూ లేదు; తామరతూళ్ళతో కొట్టబడినట్లు అవి నిశ్చలహృదయాలతో ఉన్నాయి. ఆ గుర్రాల తొట్రుపాటు లేనితనం చూసి రావణుడు అప్పుడు మళ్ళీ మిక్కిలి కోపించి బాణవర్షం విడిచాడు. గదలు, పరిఘలు, చక్రాలు, ముసలాలు, పర్వతశిఖరాలు, చెట్లు, శూలాలు, గొడ్డళ్ళు — మాయతో సృష్టించిన ఈ ఆయుధవర్షాన్ని కురిపించాడు; అలసట ఎరుగని మనస్సుతో, ఉత్సాహంతో అతడు అప్పుడు వేలాది బాణాలను విడిచాడు. అనేకాయుధమయమైన ఆ వర్షం యుద్ధంలో తుములమైనదీ, భయాన్ని పుట్టించేదీ, భీకరమైనదీ, భీకరమైన ప్రతిధ్వని గలదీ, మహత్తరమైనదీ అయింది. ఇంద్రుని గుర్రాలు దివ్యమైనవి, అందువల్ల రావణుని బాణాలు వాటికి తామరతూళ్ళ స్పర్శ వంటివే అయ్యాయి — ఈ ఉపమానం వాటి దివ్యశక్తిని చూపిస్తుంది. రావణుని ప్రతిక్రియ క్రోధం; అతడు అన్నిరకాల ఆయుధాలనూ మాయతో సృష్టిస్తాడు — ఇది అతని మాయావి స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. పద్దెనిమిదవ శ్లోకానికి ఆరు పాదాలు — ఆయుధాల దీర్ఘమైన జాబితా మూడు అర్ధభాగాలలో కూర్చబడింది. ‘అశ్రాంతహృదయోద్యమః’ అన్న పదంతో రావణుని అదమ్యమైన ఉత్సాహం సూచించబడుతుంది — ముందటి సర్గలలో అతని అలసట చెప్పబడినా, అతడు అలసిపోవడం లేదు. ఆయుధవర్షపు నాదం ‘భీమప్రతిస్వనం’ — ప్రతిధ్వనితో కూడినది. ముందటి సర్గలో ఉత్పాతాల సమయంలో రావణుని గుర్రాలు కన్నీళ్ళు కార్చాయి; ఇక్కడ రాముని గుర్రాలు బాణాలు తగిలినా నిశ్చలంగా ఉన్నాయి — రెండు పక్షాల భేదం మళ్ళీ స్పష్టమవుతుంది. పర్వతశిఖరాలూ చెట్లూ రాక్షసుని మాయతో సృష్టించబడినవి, ఎందుకంటే రథంలో అలాంటి వస్తువులు ఉండడం సాధ్యం కాదు. ‘భూయ ఏవ సుసంక్రుద్ధః’ (మళ్ళీ మిక్కిలి కోపించి) అన్న పదంతో రావణుని క్రోధపు అంచెలు సూచించబడుతున్నాయి — ధ్వజపతనంతో కోపించాడు, గుర్రాలు చలించకపోవడంతో మళ్ళీ కోపించాడు. రకరకాల ఆయుధాలతో అతడు సమస్తప్రయత్నమూ చేస్తాడు, కాని దాని ఫలం కేవలం భీకరమైన నాదం మాత్రమే.

ఆ ఆయుధవర్షం రాఘవుని రథాన్ని విడిచి అన్నివైపులా వానరసేనపై పడింది. దశగ్రీవుడు ఆసక్తి లేని అంతరాత్మతో బాణాలతో అంతరిక్షాన్ని ఖాళీ లేకుండా నింపివేశాడు. యుద్ధంలో తత్పరుడై శ్రమిస్తున్న ఆ రావణుని చూసి కాకుత్స్థుడు నవ్వుతున్నట్లుగా వాడి బాణాలను సంధించి, వందలకొద్దీ, తరువాత వేలకొద్దీ బాణాలను విడిచాడు. వాటిని చూసి రావణుడు తన బాణాలతో ఆకాశాన్ని ఖాళీ లేకుండా చేశాడు. ఆ ఇద్దరూ ప్రయోగించిన ప్రకాశించే బాణవర్షంతో ప్రకాశించే ఆకాశం బాణాలతో కట్టిన రెండవ ఆకాశంలా భాసించింది. ఏ బాణమూ గురి తప్పలేదు, ఛేదించకుండా పోలేదు, నిష్ఫలం కాలేదు; రామరావణుల యుద్ధంలో అలా బాణాలు విడుస్తుండగా అవి ఒకదానినొకటి ఢీకొని నేలపై పడ్డాయి. వారిద్దరూ ఎడమచేతితో కుడిచేతితో ఆపకుండా బాణాలు విసురుతూ పోరాడారు; ఘోరమైన బాణాలతో ఆకాశాన్ని ఊపిరాడనిదానిగా చేశారు. రావణుని గుర్రాలను రాముడూ, రాముని గుర్రాలను రావణుడూ — చేసినదానికి ప్రతిచేస్తూ వారు అప్పుడు ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. ఇలా మిక్కిలి కోపించిన వారిద్దరూ ఉత్తమమైన యుద్ధం చేశారు; ఒక ముహూర్తకాలం తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం జరిగింది. యుద్ధంలో అలా పోరాడుతున్న రామరావణులను సమస్తప్రాణులూ విస్మయంతో నిండిన అంతరంగంతో చూశాయి. రావణుని ఆయుధవర్షం రాముని విడిచి వానరసేనపై పడుతుంది — ఇది కూడా అతని అసఫలతలో ఒక రకం. రాముని ‘ప్రహసన్నివ’ (నవ్వుతున్నట్లుగా) అన్న భావం అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని సూచిస్తుంది. బాణాల బాహుళ్యంతో ఆకాశం రెండవ ఆకాశంలా ఉంది — బాణమయమైన చాందినీ. ‘సవ్యదక్షిణమ్’ అన్న పదంతో రెండు చేతులతోనూ బాణప్రయోగం చెప్పబడింది. ‘కృతానుకృతకారిణౌ’ — ఒకరు ఏమి చేస్తే మరొకరు దానికి ప్రతిచేస్తారు — ఇది ఇద్దరి సమబలత్వం. ‘నానిమిత్తో నానిర్భేత్తా న నిష్ఫలః’ అన్న మూడు నిషేధాలతో బాణాల పూర్తిసాఫల్యం చెప్పబడింది — అయినా అవి ఒకదానినొకటి ఢీకొని పడతాయి, ఎందుకంటే ఇద్దరి బలమూ సమానం. ‘నిఃసంగేనాంతరాత్మనా’ (ఆసక్తి లేని అంతరాత్మతో) అన్న పదంతో రావణుడు ప్రాణాలపై ఆసక్తిని విడిచి పోరాడుతున్నాడు — హిందీ వ్యాఖ్యానం దీనిని ‘ప్రాణాలపై మోహాన్ని విడిచి’ అని వివరిస్తుంది. సమస్తప్రాణుల విస్మయం యుద్ధపు అలౌకికతను సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధపు వేగం క్రమంగా పెరుగుతుంది — మొదట రావణుని ఆయుధవర్షం, తరువాత రాముని వేలాది బాణాలు, తరువాత ఇద్దరి బాణాలతో ఆకాశం కప్పబడడం, చివరికి గుర్రాలను పరస్పరం కొట్టడం. ‘ముహూర్తం’ అన్న కాలనిర్దేశం యుద్ధపు తీవ్రతను కూడా సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఒక్క ముహూర్తంలోనే ఇదంతా జరిగింది. కవి ప్రేక్షకుల విస్మయాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు, దానితో శ్రోత కూడా ప్రేక్షకునిలా యుద్ధాన్ని చూస్తాడు.

యుద్ధంలో ఒకరినొకరు పీడిస్తూ, ఒకరిపై ఒకరు మిక్కిలి కోపించి, ఒకరిపైకి ఒకరు దూసుకుపోతూ, వారి ఆ ఉత్తమరథాలు రెండూ పరస్పరవధకు పూనుకుని ఘోరరూపం దాల్చాయి. ఇద్దరు సారథులూ మండలాలు (వలయాకార గతులు), వీథులు (తిన్నని గతులు), ముందుకు వెళ్ళడాలు వెనక్కి రావడాలు — సారథ్యం నుండి పుట్టే అనేకవిధాల గతులను ప్రదర్శించారు; రాముడు రావణుని, రావణుడు కూడా రాఘవుని పీడిస్తూ, ముందుకు సాగడంలోనూ వెనుదిరగడంలోనూ గతివేగాన్ని పొందారు. బాణజాలాలను విసురుతున్న వారిద్దరి ఆ ఉత్తమరథాలు వర్షధారలు కురిపించే రెండు మేఘాల వలె యుద్ధభూమిపై సంచరించాయి. యుద్ధంలో అనేకవిధాల గతులను ప్రదర్శించి అవి మళ్ళీ ఒకదానికొకటి ఎదురెదురుగా నిలిచాయి; రథాల కాడి కాడితో, గుర్రాల ముఖం ముఖంతో, పతాకాలు పతాకాలతో కలిశాయి. అప్పుడు రాముడు విల్లు నుండి విడిచిన నాలుగు వాడి బాణాలతో రావణుని మెరిసే నాలుగు గుర్రాలను వెనక్కి నెట్టాడు. గుర్రాలు వెనక్కి నెట్టబడడంతో క్రోధవశుడైన దశాననుడు రాఘవునిపై వాడి బాణాలను విడిచాడు. బలవంతుడైన దశగ్రీవుని చేత తీవ్రంగా గాయపడినా రాఘవుడు వికారం పొందలేదు, బాధపడనూ లేదు. దశాననుడు మళ్ళీ వజ్రపు దృఢత్వం వంటి ధ్వని గల బాణాలను వజ్రహస్తుని (ఇంద్రుని) సారథిని గురిపెట్టి విసిరాడు. మాతలి శరీరంపై పడిన మహావేగపు బాణాలు యుద్ధంలో అతనికి కొంచెమైనా మోహాన్ని గాని బాధను గాని కలిగించలేదు. మాతలిపై జరిగిన ఆ దాడికి — తనపై జరిగినదానికి అంతగా కాదు — కోపించిన రాఘవుడు బాణజాలంతో శత్రువును వెనుదిరిగేలా చేశాడు; ఆ వీరుడు ఇరవై, ముప్పై, అరవై, వందలకొద్దీ, తరువాత వేలకొద్దీ బాణాలను శత్రువు రథంపై విడిచాడు. అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు; అప్పుడు మళ్ళీ తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం మొదలైంది. ఇక్కడ సారథ్య కౌశలం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — మండలగతి, ఋజుగతి, ముందుకు వెళ్ళడం, వెనక్కి రావడం; ముందటి సర్గలో రావణుని సారథి చెప్పిన సారథికర్మలు ఇక్కడ ప్రత్యక్షంగా కనిపిస్తాయి. రథాల సామీప్యపు చిత్రం — కాడి కాడితో, ముఖం ముఖంతో, పతాకం పతాకంతో — యుద్ధపు సన్నిహితత్వాన్నీ ఉగ్రతనూ చూపిస్తుంది. రాముని శీలంలోని విశిష్టగుణం ఇక్కడ ప్రకటమవుతుంది — తన గాయాలకు అతడు కోపించడు, కాని సహాయకుడైన మాతలికి కలిగిన పీడకు కోపిస్తాడు. రావణుని రథం వెనుదిరిగేలా చేయబడింది, కాని అతడు మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు. ఈ భాగంలో ‘అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు’ అన్న రెండు పంక్తులు అరవై మూడవ శ్లోకంలో మళ్ళీ పునరావృతమవుతాయి; ప్రచలిత పాఠంలో రెండుచోట్లా ముద్రించబడ్డాయి. మాతలి కూడా ఇంద్రుని సారథి కావడం వల్ల గాయపడినా బాధపడలేదు — అతని దివ్యత ఇక్కడ ప్రకటమవుతుంది. రాముని బాణాల సంఖ్య క్రమంగా పెరుగుతుంది — ఇరవై, ముప్పై, అరవై, వంద, వేయి — దానితో అతని క్రోధపు తీవ్రత చిత్రించబడింది. రథాల గతులు నృత్యంలా వర్ణించబడ్డాయి — మండలాలు, వీథులు, గతప్రత్యాగతాలు; ఇది సారథ్యవిద్య పరిభాష. రెండు రథాలు వర్షధారలు గల రెండు మేఘాల వలె — వర్షిస్తున్న మేఘాల వలె — రణభూమిలో సంచరిస్తాయి; ముందటి సర్గలో కూడా రావణుని రథం మేఘంతో పోల్చబడింది, ఇక్కడ రెండూ. చివరికి రథాలు ఎంత దగ్గరికి వచ్చాయంటే గుర్రాల ముఖాలు ఒకదానినొకటి తాకుతున్నాయి. రాముని నాలుగు బాణాలతో రావణుని నాలుగు గుర్రాలు వెనక్కి నెట్టబడ్డాయి — ఒక్కొక్క బాణంతో ఒక్కొక్కటి — ఇది అతని గురి సూక్ష్మత. మాతలిపై దాడి రాముని దృష్టిలో ధర్మవిరుద్ధం వంటిది, ఎందుకంటే సారథి యుద్ధంలో నేరుగా పోరాడడు; అందువల్ల రాముని క్రోధం న్యాయమైనది.

గదల, ముసలాల, పరిఘల ధ్వనులతో, బాణాల పింఛాల గాలితో ఏడు సముద్రాలూ క్షోభించాయి. క్షోభించిన సముద్రాల అడుగున పాతాళంలో నివసించే దానవులందరూ, వేలాది పన్నగాలూ బాధపడ్డారు. పర్వతాలతో, వనాలతో, అడవులతో కూడిన సమస్తభూమీ కంపించింది; సూర్యుడు కాంతిహీనుడయ్యాడు, గాలి వీచలేదు. అప్పుడు దేవతలూ, గంధర్వులతో కలిసి సిద్ధులూ, పరమర్షులూ, కిన్నరులతో మహోరగాలతో కలిసి అందరూ చింతాక్రాంతులయ్యారు — ‘గోవులకూ బ్రాహ్మణులకూ స్వస్తి కలుగుగాక, శాశ్వతలోకాలు నిలుచుగాక; యుద్ధంలో రాఘవుడు రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుని జయించుగాక.’ ఇలా జపిస్తూ ఋషిగణాలతో కలిసి దేవతలు అప్పుడు రామరావణుల మిక్కిలి ఘోరమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధాన్ని చూశారు. గంధర్వ అప్సరసల సమూహాలు సాటిలేని ఆ యుద్ధాన్ని చూసి ‘ఆకాశం ఆకాశం వంటిది, సముద్రం సముద్రం వంటిది, రామరావణుల యుద్ధం రామరావణుల యుద్ధం వంటిదే’ అని అంటూ ఆ రామరావణయుద్ధాన్ని చూశారు. యుద్ధపు ప్రభావం ముల్లోకాలకూ వ్యాపించింది — సముద్రాలూ, పాతాళమూ, భూమీ, సూర్యుడూ, వాయువూ క్షోభించాయి. దేవతల స్వస్తివాచనం సర్వలోకకల్యాణం కోసం ప్రార్థన — గోవులూ బ్రాహ్మణులూ లోకాలూ రక్షించబడుగాక, రాముడు జయించుగాక. గంధర్వుల మాట అనన్వయాలంకారానికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ; ముద్రణలో ఇక్కడ పాదటిప్పణి ఉంది — ఒకే వస్తువు ఉపమానమూ ఉపమేయమూ అయి, వేరే ఉపమానం దొరకనిచోట అనన్వయం. ఆకాశానికి ఉపమానం ఆకాశమే, సముద్రానికి సముద్రమే, అలాగే ఈ యుద్ధానికి ఉపమానం ఈ యుద్ధమే — సాటిలేనిది. యాభైవ శ్లోకం నుండి యాభై రెండవ శ్లోకం వరకు ఉన్న ఆరు అర్ధభాగాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు — ఈ శ్లోకం లోకంలో అతిప్రసిద్ధమైనదైనా. సూర్యుని కాంతిహీనతా, గాలి స్తంభించడమూ ప్రకృతి ఊపిరి బిగబట్టినట్లుంది — సమస్తజగత్తూ యుద్ధఫలితం కోసం ఎదురుచూస్తోంది. దేవతల ‘జపంతః’ (జపిస్తూ) అన్న పదంతో వారి మాట మంత్రంలా జపించబడిందని సూచించబడుతుంది. ఏడు సముద్రాల క్షోభమూ పాతాళవాసుల బాధా యుద్ధపు ప్రభావాన్ని భూమి క్రిందకు కూడా వ్యాపింపజేస్తాయి; ఇలా మూడు లోకాలూ — స్వర్గం, భూమి, పాతాళం — ప్రభావితమయ్యాయి. దేవతలు ఇప్పుడు ప్రేక్షకులు కారు, చింతాక్రాంతులైన ప్రార్థకులు — వారి భాగ్యం కూడా రాముని విజయంలోనే ఇమిడి ఉంది. స్వస్తివాచనంలో గోవుల, బ్రాహ్మణుల ప్రస్తావన ధర్మమూలపు రక్షణను సూచిస్తుంది. ‘సుఘోరం రోమహర్షణమ్’ అన్న పునరుక్తి యుద్ధపు భీషణతను దృఢం చేస్తుంది. గంధర్వుల అనన్వయవచనం కవి తనకు తానే చేసుకున్న ప్రశంస వంటిది — ఈ యుద్ధాన్ని వర్ణించడానికి వేరే ఉపమానం దొరకదని అతడే స్వయంగా అంగీకరిస్తున్నాడు.

అప్పుడు రఘువంశీయుల కీర్తిని పెంచే మహాబాహువైన రాముడు క్రోధంతో విల్లుపై విషసర్పం వంటి బాణాన్ని సంధించి, రావణుని శోభాయమానమైన, మెరిసే కుండలాలు గల తలను ఖండించాడు; ఖండించబడి నేలపై పడిన ఆ తలను అప్పుడు మూడు లోకాలూ చూశాయి. దాని వంటిదే మరొక తల రావణునికి పైకి లేచింది; చురుకైన చేతులు గల, వేగంగా పనిచేసే రాముడు రావణుని ఆ రెండవ తలను కూడా యుద్ధంలో బాణాలతో ఖండించాడు. ఖండించిన వెంటనే ఆ తల మళ్ళీ కనిపిస్తుంది; దానిని కూడా రాముడు పిడుగుల వంటి బాణాలతో ఖండించాడు. ఇలాగే సమానతేజస్సు గల వంద తలలు ఖండించబడ్డాయి, కాని రావణుని ప్రాణనాశానికి అంతం కనిపించలేదు. ఈ భాగంలో యుద్ధంలో అద్భుతమైన మలుపు — రావణుని తలలు ఖండించబడినా మళ్ళీ మళ్ళీ పుడుతున్నాయి; ఇది బ్రహ్మ వరపు ప్రభావం. రాముని హస్తలాఘవం ‘క్షిప్రహస్తుడు’, ‘క్షిప్రకారి’ అన్న పదాలతో వర్ణించబడింది. వందసార్లు శిరచ్ఛేదం చేసినా నిష్ఫలమే — ఈ పరిస్థితి తరువాతి బ్రహ్మాస్త్రప్రయోగానికి భూమిక. ‘మూడు లోకాలూ చూశాయి’ అని చెప్పి కవి ఘటనకు గల సార్వభౌమ ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తాడు. ఖండించిన తల స్థానంలో అలాంటి తలే పుడుతుంది — ‘తుల్యవర్చసామ్’ అన్న పదంతో కొత్త తలలు పాతవాటితో సమానతేజస్సు గలవి. అందువల్ల సాధారణ బాణాలతో రావణవధ అసాధ్యమని స్పష్టమవుతుంది. ఈ రహస్యానికి సమాధానాన్ని తరువాతి సర్గలో మాతలి బ్రహ్మాస్త్రాన్ని గుర్తుచేయడం ద్వారా ఇస్తాడు. రాముడు ‘క్రోధంతో’ బాణం సంధిస్తాడు — దీర్ఘయుద్ధం తరువాత అతని ధైర్యం రోషంగా పరిణమించింది. తల పడడాన్ని ముల్లోకాలూ చూస్తాయి, అందరూ విజయం లభించిందని భావిస్తారు; కాని క్షణంలోనే కొత్త తల పుడుతుంది, దానితో అందరి ఆశా భగ్నమవుతుంది. వందసార్లు పునరావృతం — ఇంత బలం రావణుని తపస్సుకూ వరానికీ ఫలం. రాముడు విస్మితుడవుతాడు, కాని విరమించడు.

అప్పుడు సర్వాస్త్రవేత్త, వీరుడు, కౌసల్యానందవర్ధనుడు అయిన రాఘవుడు ఎన్నో బాణాలు చేతిలో పట్టుకుని ఇలా ఆలోచించాడు — ‘ఏ బాణాలతో మారీచుడు హతుడయ్యాడో, దూషణునితో కలిసి ఖరుడూ, క్రౌంచారణ్యపు గుంటలో విరాధుడూ, దండకారణ్యంలో కబంధుడూ హతులయ్యారో, ఏ బాణాలతో సాలవృక్షాలూ పర్వతాలూ భగ్నమయ్యాయో, వాలీ సముద్రమూ క్షోభించారో — యుద్ధంలో నమ్మదగిన నా ఆ బాణాలే ఇవన్నీ; రావణునిపై ఇవి మందతేజస్సు గలవి కావడానికి కారణం ఏమిటో?’ ఇలా చింతలో మునిగి ఉన్నా యుద్ధంలో అతడు ఏమరుపాటు లేకుండా ఉన్నాడు; రాఘవుడు రావణుని వక్షస్థలంపై బాణవర్షాలు కురిపించాడు. అప్పుడు రథంపై ఉన్న రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు కూడా కోపించి గదల ముసలాల వర్షంతో యుద్ధంలో రాముని తిరిగి పీడించాడు. ఆ మహత్తరమైన, తుములమైన, రోమాంచం కలిగించే యుద్ధం అంతరిక్షంలోనూ, భూమిపైనా, మళ్ళీ పర్వతశిఖరంపైనా జరిగింది. దేవతలూ, దానవులూ, యక్షులూ, పిశాచాలూ, సర్పాలూ, రాక్షసులూ చూస్తూండగా ఆ మహాయుద్ధం రాత్రంతా సాగింది. రాత్రి గాని, పగలు గాని, ముహూర్తం గాని, క్షణం గాని రామరావణుల యుద్ధం విరామం పొందలేదు. అప్పుడు దశరథపుత్రునికీ రాక్షసేంద్రునికీ మధ్య జరుగుతున్న ఆ యుద్ధంలో రాఘవునికి జయం కనిపించకపోవడం చూసి, దేవశ్రేష్ఠుని (ఇంద్రుని) రథసారథి, మహాత్ముడు అయిన మాతలి యుద్ధంలో నిమగ్నుడైన రామునితో వెంటనే ఒక మాట అన్నాడు. రాముని చింతలో అతని పూర్వవిజయాల జాబితా ఉంది — మారీచుడు, ఖరదూషణులు, విరాధుడు, కబంధుడు, ఏడు సాలవృక్షాలు, వాలి, సముద్రుడు — ఇవన్నీ ఒక్క బాణంతోనే జయించబడ్డాయి, కాని రావణునిపై అవి నిష్ప్రభమయ్యాయి. అతని సందేహం సహజమే, కాని అతడు యుద్ధాన్ని విడువడు — ఇది వీరుని లక్షణం. ‘ప్రాత్యయికాః’ అన్న పదంతో బాణాల విశ్వసనీయతా, అనేకసార్లు పరీక్షించబడినతనమూ సూచించబడతాయి. యుద్ధం అన్నిచోట్లా — ఆకాశంలో, భూమిపై, పర్వతశిఖరంపై — వ్యాపించింది, విరామం లేకుండా సాగింది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడింది; అది తరువాతి సర్గలోని బ్రహ్మాస్త్రప్రసంగానికి ఉపక్రమం — మాతలి రామునికి ఏదో గుర్తుచేయబోతున్నాడు. ఇలా సర్గ అనిశ్చితిలో ముగుస్తుంది — రాముని సందేహం, విరామం లేని యుద్ధం, మాతలి జోక్యం. రాముని స్మృతిలో అతని సమస్త వనవాసజీవితం — దండకారణ్యం నుండి కిష్కింధ, సముద్రం వరకు — రెండు శ్లోకాలలో సంక్షిప్తమైంది. ‘మందతేజసః’ అన్న పదంతో బాణాలు ఇప్పుడు నిస్తేజమైనట్లున్నాయి — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘తేజస్సు కోల్పోయినవి, మొద్దుబారినవి’ అని ఉంది. రాముడు సందేహిస్తాడు, కాని నిరాశ చెందడు — ‘అప్రమత్తః’ అన్న పదం అతని నిరంతర జాగరూకతను చూపిస్తుంది. రాత్రంతా యుద్ధం అని చెప్పడంతో రాత్రిపూట యుద్ధం చేయరాదన్న నియమం కూడా భగ్నమైంది, ఎందుకంటే ఇది నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధం.

பிறகு ராம ராவணர் இடையே மிகக் கொடியதும், மிகப் பெரியதும், எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சம் தருவதுமான தேர்ப்போர் தொடங்கியது. அப்போது ராக்ஷசப் படையும் வானரர்களின் பெரும் படையும் ஆயுதங்களைக் கையில் பிடித்தபடியே அசைவற்று நின்றன. வலிமை மிக்க மனிதனும் ராக்ஷசனும் போரில் ஈடுபட்டிருப்பதைக் கண்டு, அனைவரும் மனம் கவரப்பட்டுப் பெரும் வியப்பை அடைந்தனர். பலவகை ஆயுதங்களை ஏந்திய, பரபரத்த கைகளோடு, வியப்புற்ற அறிவோடு அவர்கள் போரைக் கண்டு நின்றனர்; ஒருவரை ஒருவர் தாக்கவில்லை. ராவணனைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்த ராக்ஷசர்களும், ராகவனைப் பார்த்துக்கொண்டிருந்த வானரர்களும் வியப்பால் விரிந்த கண்களோடு இருக்க, அந்தப் படை ஓவியம் போல் காட்சியளித்தது. அங்கே நிமித்தங்களைக் கண்டு, ராகவனும் ராவணனும் உறுதியான முடிவோடு, நிலையான சினத்தோடு, அச்சமற்றவர்களைப் போலப் போரிட்டனர். ‘வெல்ல வேண்டும்’ என்று காகுத்ஸ்தனும், ‘சாக வேண்டும்’ என்று ராவணனும் தீர்மானித்தனர்; அப்போது அவர்கள் இருவரும் போரில் தங்கள் வீரம் முழுவதையும் திரட்டிக் காட்டினர். இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் கவிஞர் போர்க்களத்தின் வியப்பான காட்சியைச் சித்திரிக்கிறார் — ஆயிரக்கணக்கான வீரர்கள் ஆயுதங்களை ஏந்தியும் அசைவற்று நிற்கின்றனர்; ஏனெனில் அனைவரின் பார்வையும் இரு நாயகர்கள் மீதே. ‘ஓவியம் போல’ என்ற உவமையால் படை ஓவியத்தில் வரைந்தது போல நிற்கிறது. ஏழாவது சுலோகம் தனிப்பட நெஞ்சைத் தொடுவது — ராமன் வெற்றியைத் தீர்மானித்தான், ராவணன் மரணத்தை; இருவரும் தங்கள் எதிர்காலத்தை அறிந்தவர்களாக முழு வலிமையையும் காட்டுகிறார்கள். ராவணனின் ‘சாக வேண்டும்’ என்ற தீர்மானம் அவனுடைய வீரத்தையும் சுட்டுகிறது — மரணத்தை அறிந்தும் அவன் போரிலிருந்து ஓடுவதில்லை. இந்தி உரையும் இதை ‘நான் நிச்சயம் சாகத்தான் வேண்டும்’ என்று தெளிவாக விளக்குகிறது. இரு வீரர்களும் நிமித்தங்களைக் கண்டு ‘கிருதபுத்தீ’ — உறுதியான முடிவுடையவர்கள் — ஆயினர்; முந்தைய சர்க்கத்தில் சொல்லப்பட்ட உற்பாதங்களும் நல்ல நிமித்தங்களும் இருவராலும் காணப்பட்டன. ‘அபீதவத்’ — ‘அச்சமற்றவர்களைப் போல’ — என்ற சொல் இருவரின் வீரத்தையும் ஏற்றுக்கொள்கிறது — ராவணனும் கோழையல்லன். இந்தக் கணத்தில் போர் தனிப்பட்டதாகிவிட்டது; படைகளின் பங்கு முடிந்தது; நாயகர்கள் இருவரின் நேருக்கு நேர் போர் மட்டுமே எஞ்சியிருக்கிறது. படைகள் அசைவற்று நிற்பது போரில் அரிதான காட்சி — வழக்கமாகப் படைகளும் போரிடுகின்றன; இங்கோ அனைவரும் பார்வையாளர்கள்.

பிறகு சினத்தால் வீரம் நிறைந்த தசக்ரீவன் அம்புகளைத் தொடுத்து, ராகவனின் தேரில் இருந்த கொடியைக் குறிவைத்து எய்தான். அந்த அம்புகள் இந்திரனின் தேர்க்கொடியை எட்டாமல், தேரின் கொடிக்கம்பத்தைத் தொட்டுவிட்டுத் தரையில் விழுந்தன. பிறகு வீரம் நிறைந்த ராமனும் சினந்து, வில்லை இழுத்து, செய்ததற்குச் செய்யும் பதிலடியைச் செய்ய மனத்தில் முடிவெடுத்தான். ராவணனின் கொடியைக் குறிவைத்து, பெரும் பாம்பைப் போலத் தாங்க முடியாததும், தன் ஒளியால் சுடர்விடுவதுமான கூரிய அம்பை எய்தான். தேஜஸ் நிறைந்த ராமன் கொடியைக் குறிவைத்து அம்பை எறிந்தான்; அந்த அம்பு தசக்ரீவனின் கொடியை வெட்டிவிட்டுப் பூமிக்குள் சென்றது. வெட்டப்பட்ட ராவணனின் தேர்க்கொடி தரையில் விழுந்தது. கொடி அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு மாபெரும் வலிமையுடைய ராவணன் சினத்தாலும் பொறாமையாலும் எரிப்பவன் போலச் சுடர்விட்டான்; கோபத்துக்கு வசப்பட்டு அவன் அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். கொடி போர்வீரனின் பெருமையின் அடையாளம்; ஆகவே இருவரின் முதல் இலக்கும் ஒருவர் மற்றவரின் கொடியே. ராவணனின் முயற்சி பயனற்றது — இந்திரனின் தேரின் தெய்வத்தன்மை அதைக் காக்கிறது. ‘ரதசக்தி’ என்ற சொல்லைப் பற்றி அச்சுப் பதிப்பில் அடிக்குறிப்பு உள்ளது — தேரின் கலசத்தில் உள்ள, கொடிகள் கட்டப்படும் மூங்கில் கம்பம்; சிலர் ‘தேரின் வியப்பான ஆற்றல்’ என்று பொருள் கொள்கிறார்கள்; அப்போது அம்புகள் தேரின் ஆற்றலை உணர்ந்து கொடியை எட்டாமல் விழுந்தன என்பது கருத்து. ராமனின் பதிலடியோ வெற்றி பெறுகிறது — ‘கிருதப்ரதிகிருதம்’ — செய்ததற்கு அதே போன்ற பதில் — என்பது அவனுடைய போர் நெறி; யார் எதைச் செய்கிறாரோ அதற்கு அதே போன்ற மறுமொழி. ராமனின் அம்பு கொடியை வெட்டிவிட்டுப் பூமிக்குள் நுழைகிறது — அதன் வேகத்துக்குச் சான்று. கொடி விழுந்ததால் ராவணனின் அவமானமும் சினமும் பெருகுகின்றன. ‘மஹாஸர்பமிவாஸஹ்யம்’ — ‘பெரும் பாம்பைப் போலத் தாங்க முடியாதது’ — என்ற உவமை ராமனின் அம்பின் வேகத்தையும் நஞ்சு போன்ற தன்மையையும் காட்டுகிறது. ராவணனின் சினம் ‘ப்ரதஹன்னிவ’ — எரிப்பது போல; அவனுடைய பொறாமை நெருப்பைப் போலக் கொழுந்துவிட்டு எரிகிறது. இவ்வாறு ஒவ்வொரு தோல்வியும் ராவணனின் சினத்தைப் பெருக்குகிறது; சினம் அவனுடைய விவேகத்தை அழிக்கிறது. இருவரின் கொடிப் போரில் வேறுபாடு தெளிவானது — ராவணனின் அம்புகள் தெய்வீகக் கொடியை எட்டுவதில்லை; ராமனின் ஒரே அம்பு ராவணனின் கொடியை வீழ்த்துகிறது. பன்னிரண்டாவது சுலோகத்தில் ‘ராமஸ்சிக்ஷேப தேஜஸ்வீ கேதுமுத்திஸ்ய ஸாயகம்’ — ‘தேஜஸ் நிறைந்த ராமன் கொடியைக் குறிவைத்து அம்பை எறிந்தான்’ — என்ற முதல் அரைப்பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; அது பதினொன்றாவது சுலோகத்தின் வருணனையின் மறுகூற்றுப் போலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அச்சுப் பதிப்பில் தெளிவாக உள்ளது. கொடி தரையில் விழுவது ராவணன் தரப்பின் மன உறுதி வீழ்வது போன்றது.

ராவணன் சுடர்விடும் அம்புகளால் ராமனின் குதிரைகளைத் துளைத்தான்; அந்தத் தெய்வீகப் பச்சைக் குதிரைகள் அங்கே தடுமாறவும் இல்லை, சுழலவும் இல்லை; தாமரைத் தண்டுகளால் அடிபட்டவை போல அவை நிலையான மனத்தோடு இருந்தன. அந்தக் குதிரைகளின் பதற்றமின்மையைக் கண்டு ராவணன் அப்போது மீண்டும் மிகுந்த சினம் கொண்டு அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். கதைகள், இரும்புத் தண்டுகள், சக்கரங்கள், உலக்கைகள், மலைச் சிகரங்கள், மரங்கள், சூலங்கள், கோடரிகள் — மாயையால் உண்டாக்கப்பட்ட இந்த ஆயுத மழையை அவன் வீழ்த்தினான்; களைப்பற்ற உள்ளத்தோடும் முயற்சியோடும் அவன் அப்போது ஆயிரக்கணக்கான அம்புகளை எய்தான். கொந்தளிப்பானதும், அச்சம் தருவதும், பயங்கரமானதும், பயங்கர எதிரொலியுடையதும், பலவகை ஆயுதங்களால் ஆனதுமான அந்தப் பெரும் மழை போரில் பொழிந்தது. இந்திரனின் குதிரைகள் தெய்வீகமானவை; ஆகவே ராவணனின் அம்புகள் அவற்றுக்குத் தாமரைத் தண்டின் தொடுகை போலவே இருந்தன — இந்த உவமை அவற்றின் தெய்வீக ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. ராவணனின் எதிர்வினை சினம்; அவன் எல்லாவகை ஆயுதங்களையும் மாயையால் உண்டாக்குகிறான்; இது அவனுடைய மாயாவி இயல்பை நினைவூட்டுகிறது. பதினெட்டாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்களைக் கொண்டது — ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் மூன்று அரைப்பகுதிகளில் அமைந்துள்ளது. ‘அஸ்ராந்தஹ்ருதயோத்யம:’ — ‘களைப்பற்ற உள்ளத்தோடும் முயற்சியோடும்’ — என்ற சொல்லால் ராவணனின் அடங்காத உற்சாகம் சுட்டப்படுகிறது — முந்தைய சர்க்கங்களில் அவனுடைய களைப்புச் சொல்லப்பட்டிருந்தும் அவன் களைப்படைவதில்லை. ஆயுத மழையின் ஓசை ‘பீமப்ரதிஸ்வன:’ — எதிரொலியோடு கூடியது. முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனின் குதிரைகள் உற்பாதங்களின்போது கண்ணீர் உதிர்த்தன; இங்கே ராமனின் குதிரைகள் அம்புகளால் தாக்கப்பட்டும் நிலையாக இருக்கின்றன — இரு தரப்புக்கும் இடையிலான வேறுபாடு மீண்டும் தெளிவாகிறது. மலைச் சிகரங்களும் மரங்களும் ராக்ஷசனின் மாயையால் உண்டாக்கப்பட்டவை; ஏனெனில் தேரில் அத்தகைய பொருள்கள் இருக்க வாய்ப்பில்லை. ‘பூய ஏவ ஸுஸங்க்ருத்த:’ — ‘மீண்டும் மிகுந்த சினம் கொண்டு’ — என்ற சொல்லால் ராவணனின் சினத்தின் படிநிலைகள் சுட்டப்படுகின்றன — கொடி விழுந்ததால் சினம், குதிரைகள் அசையாததால் மீண்டும் சினம். பலவகை ஆயுதங்களால் அவன் எல்லா முயற்சியையும் செய்கிறான்; ஆனால் அதன் பயன் பயங்கரமான ஓசை மட்டுமே.

ராகவனின் தேரை விட்டுவிட்டு அந்த ஆயுத மழை எல்லாப் பக்கங்களிலும் வானரப் படையின் மீது விழுந்தது. தசக்ரீவன் பற்றற்ற உள்ளத்தோடு அம்புகளால் வானத்தை இடைவெளியின்றி நிரப்பினான். போரில் முழு ஈடுபாட்டோடு போராடும் அந்த ராவணனைக் கண்டு, காகுத்ஸ்தன் சிரிப்பவன் போலக் கூரிய அம்புகளைத் தொடுத்தான்; நூற்றுக்கணக்காகவும் பிறகு ஆயிரக்கணக்காகவும் அம்புகளை எய்தான். அவற்றைக் கண்டு ராவணன் தன் அம்புகளால் வானை இடைவெளியின்றி நிரப்பினான். அவர்கள் இருவரும் எய்த ஒளிரும் அம்பு மழையால், ஒளிரும் வானம் அம்புகளால் கட்டப்பட்ட இரண்டாவது வானம் போலத் தோன்றியது. எந்த அம்பும் இலக்கின்றியோ, பிளக்காமலோ, பயனின்றியோ இருக்கவில்லை; ராம ராவணர் போரில் அவ்வாறு அம்புகளை எய்தபோது, அவை ஒன்றோடொன்று மோதித் தரையில் விழுந்தன. அவர்கள் இருவரும் இடைவிடாமல் இடக்கையாலும் வலக்கையாலும் எய்தபடி போரிட்டனர்; கொடிய அம்புகளால் வானத்தை மூச்சுவிட முடியாதது போலச் செய்தனர். ராவணனின் குதிரைகளை ராமனும், ராமனின் குதிரைகளை ராவணனும் — செய்ததற்கு மாற்றுச் செய்பவர்களாக அப்போது அவர்கள் ஒருவரை ஒருவர் தாக்கினர். இவ்வாறு மிகுந்த சினம் கொண்ட அவர்கள் இருவரும் சிறந்த போரைச் செய்தனர்; ஒரு முகூர்த்த நேரம் கொந்தளிப்பான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் போர் நடந்தது. போர்க்களத்தில் அவ்வாறு போரிடும் ராம ராவணர்களை எல்லா உயிர்களும் வியப்புற்ற உள்ளத்தோடு கண்டன. ராவணனின் ஆயுத மழை ராமனை விட்டு வானரப் படையில் விழுகிறது — இதுவும் அவனுடைய தோல்வியின் ஒரு வடிவம். ராமனின் ‘ப்ரஹஸன்னிவ’ — ‘சிரிப்பவன் போல’ — என்ற பாவம் அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைச் சுட்டுகிறது. அம்புகளின் மிகுதியால் வானம் இரண்டாவது வானம் போல் — அம்புகளால் ஆன விதானம். ‘ஸவ்யதக்ஷிணம்’ — ‘இடமும் வலமுமாக’ — என்ற சொல்லால் இரு கைகளாலும் அம்பெய்தல் சொல்லப்படுகிறது. ‘கிருதானுகிருதகாரிணௌ’ — ஒருவர் செய்வதை மற்றவர் பதிலுக்குச் செய்பவர்கள் — என்பது இருவரின் சம வலிமையைக் காட்டுகிறது. ‘நானிமித்தோ நானிர்பேத்தா ந நிஷ்பல:’ — ‘இலக்கின்றியோ, பிளக்காமலோ, பயனின்றியோ இல்லை’ — என்ற மூன்று மறுப்புகளால் அம்புகளின் முழு வெற்றி சொல்லப்படுகிறது — அப்படியிருந்தும் அவை ஒன்றோடொன்று மோதி விழுகின்றன; ஏனெனில் இருவரின் வலிமையும் சமம். ‘நிஸ்ஸங்கேனாந்தராத்மனா’ — ‘பற்றற்ற உள்ளத்தோடு’ — என்ற சொல்லால் ராவணன் உயிர் மீதான பற்றை விட்டுப் போரிடுகிறான் — இந்தி உரை இதை ‘உயிர் மீதான மோகத்தை விட்டு’ என்று விளக்குகிறது. எல்லா உயிர்களின் வியப்பும் போரின் அமானுஷ்யத் தன்மையைச் சுட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் போரின் வேகம் படிப்படியாகப் பெருகுகிறது — முதலில் ராவணனின் ஆயுத மழை, பிறகு ராமனின் ஆயிரக்கணக்கான அம்புகள், பிறகு இருவரின் அம்புகளால் வானம் மூடப்படுதல், இறுதியில் குதிரைகளை ஒருவருக்கொருவர் தாக்குதல். ‘முகூர்த்தம்’ என்ற காலக் குறிப்பு போரின் நீளத்தையும் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் ஒரே முகூர்த்தத்தில் இவை அனைத்தும் நிகழ்ந்தன. கவிஞர் பார்வையாளர்களின் வியப்பை மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கிறார்; அதனால் கேட்பவரும் ஒரு பார்வையாளரைப் போலப் போரைக் காண்கிறார்.

போரில் ஒருவரை ஒருவர் வருத்தி, ஒருவர் மீது ஒருவர் சினந்து, ஒருவரை நோக்கி ஒருவர் பாய்ந்த அவர்களுடைய அந்தச் சிறந்த தேர்கள் இரண்டும், ஒன்றையொன்று அழிப்பதில் ஈடுபட்டுக் கொடிய வடிவு கொண்டன. சாரதிகள் இருவரும் வட்டச் சுற்றுகள், நேர்ப் பாதைகள், முன்னேறுதல், பின்வாங்குதல் என்று சாரதியத் திறமையால் பிறக்கும் பலவகைப் போக்குகளைக் காட்டினர்; ராமன் ராவணனையும், ராவணனும் ராகவனையும் வருத்தியபடி, முன்செல்லுதலிலும் திரும்புதலிலும் வேகமான இயக்கம் கொண்டனர். அம்புக் கூட்டங்களை எறிந்துகொண்டிருந்த அவர்களுடைய அந்தச் சிறந்த தேர்கள் இரண்டும், மழை பொழியும் இரண்டு மேகங்களைப் போலப் போர்க்களத்தில் திரிந்தன. போரில் பலவகைப் போக்குகளைக் காட்டிய பின் அவை மீண்டும் ஒன்றுக்கொன்று எதிரே நின்றன; அப்படி நின்ற தேர்களின் ஏர்க்கால் ஏர்க்காலோடும், குதிரைகளின் முகம் முகத்தோடும், கொடிகள் கொடிகளோடும் சேர்ந்தன. பிறகு ராமன் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட நான்கு கூரிய அம்புகளால் ராவணனின் சுடர்விடும் நான்கு குதிரைகளைப் பின்னுக்குத் தள்ளினான். குதிரைகள் பின்வாங்கியதால் சினத்துக்கு வசப்பட்ட பத்துத் தலையோன் ராகவன் மீது கூரிய அம்புகளை எய்தான். வலிமை மிக்க தசக்ரீவனால் மிகவும் துளைக்கப்பட்டும் ராகவன் எந்த மாற்றமும் அடையவில்லை; வேதனையும் கொள்ளவில்லை. பத்துத் தலையோன் மீண்டும், இடியின் வலிமைக்கு நிகரான ஓசையுடைய அம்புகளை வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரனின் சாரதியைக் குறிவைத்து எறிந்தான். மாதலியின் உடலில் விழுந்த பெரும் வேகமுடைய அம்புகள் போரில் அவனுக்குச் சிறிதளவு மயக்கத்தையோ வேதனையையோ தரவில்லை. மாதலிக்கு நேர்ந்த அந்தத் தாக்குதலால் — தனக்கு நேர்ந்ததால் அவ்வளவு அல்ல — சினமுற்ற ராகவன் அம்புக் கூட்டத்தால் பகைவனைப் புறங்காட்டச் செய்தான்; அந்த வீரன் இருபது, முப்பது, அறுபது, பிறகு நூற்றுக்கணக்காக, ஆயிரக்கணக்காக அம்புகளைப் பகைவனின் தேர் மீது எய்தான். ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணனும் அப்போது தேரில் இருந்தபடி சினந்து, கதைகளும் உலக்கைகளுமான மழையால் போரில் ராமனைத் திருப்பித் தாக்கினான்; மீண்டும் கொந்தளிப்பான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் போர் தொடங்கியது. இங்கே சாரதியத்தின் திறமை விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — வட்டச் சுற்று, நேர்ச்செலவு, முன்னேறுதல், பின்வாங்குதல்; முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனின் சாரதி சொன்ன சாரதியின் கடமைகள் இங்கே நேரில் காணப்படுகின்றன. தேர்களின் நெருக்கத்தின் சித்திரம் — ஏர்க்கால் ஏர்க்காலோடு, முகம் முகத்தோடு, கொடி கொடியோடு — போரின் நெருக்கத்தையும் கடுமையையும் காட்டுகிறது. ராமனின் இயல்பின் தனிச்சிறப்பு இங்கே வெளிப்படுகிறது — தன் காயங்களால் அவன் சினப்பதில்லை; ஆனால் தன் துணைவனான மாதலியின் வேதனையால் சினக்கிறான். ராவணனின் தேர் புறங்காட்டச் செய்யப்பட்டது; ஆனால் அவன் மீண்டும் தாக்குகிறான். இந்தப் பகுதியில் ‘ராவணோ(அ)பி ததா க்ருத்தோ ரதஸ்தோ ராக்ஷஸேஸ்வர:. கதாமுஸலவர்ஷேண ராமம் ப்ரத்யர்தயத்ரணே’ — ‘ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணனும் தேரில் இருந்தபடி சினந்து, கதைகளும் உலக்கைகளுமான மழையால் போரில் ராமனைத் திருப்பித் தாக்கினான்’ — என்ற இரண்டு வரிகள் அறுபத்து மூன்றாவது சுலோகத்தில் மீண்டும் வருகின்றன; வல்கேட் பாடத்தில் இரண்டு இடங்களிலும் அச்சிடப்பட்டுள்ளன. மாதலியும் இந்திரனின் சாரதி என்பதால் துளைக்கப்பட்டும் வேதனையுறுவதில்லை — அவனுடைய தெய்வத்தன்மை இங்கே வெளிப்படுகிறது. ராமனின் அம்புகளின் எண்ணிக்கை படிப்படியாகப் பெருகுகிறது — இருபது, முப்பது, அறுபது, நூறு, ஆயிரம் — இதனால் அவனுடைய சினத்தின் தீவிரம் சித்திரிக்கப்படுகிறது. தேர்களின் போக்குகள் நடனம் போல வருணிக்கப்படுகின்றன — வட்டங்கள், பாதைகள், முன்னேற்றமும் பின்னேற்றமும்; இது சாரதியக் கலையின் கலைச்சொற்கள். இரண்டு தேர்களும் மழை பொழியும் இரண்டு மேகங்களைப் போலப் போர்க்களத்தில் திரிகின்றன; முந்தைய சர்க்கத்திலும் ராவணனின் தேர் மேகத்தோடு ஒப்பிடப்பட்டது; இங்கே இரண்டுமே. இறுதியில் தேர்கள் குதிரைகளின் முகங்கள் ஒன்றையொன்று தொடும் அளவுக்கு நெருங்கி வருகின்றன. ராமனின் நான்கு அம்புகளால் ராவணனின் நான்கு குதிரைகள் பின்னுக்குத் தள்ளப்பட்டன — ஒவ்வொன்றுக்கும் ஒன்று; அவனுடைய குறியின் நுட்பம். மாதலியின் மீதான தாக்குதல் ராமனின் பார்வையில் தர்மத்துக்கு மாறானது போன்றது; ஏனெனில் சாரதி போரில் நேரடியாகப் போரிடுவதில்லை; ஆகவே ராமனின் சினம் நியாயமானது.

கதைகள், உலக்கைகள், இரும்புத் தண்டுகள் ஆகியவற்றின் ஓசைகளாலும், அம்புகளின் இறகுகள் எழுப்பிய காற்றாலும் ஏழு கடல்களும் கொந்தளித்தன. கொந்தளித்த கடல்களின் பாதாளத்தில் வாழும் எல்லாத் தானவர்களும் ஆயிரக்கணக்கான நாகங்களும் வேதனையுற்றனர். மலைகள், வனங்கள், காடுகளோடு பூமி முழுவதும் நடுங்கியது; சூரியன் ஒளியிழந்தான், காற்றும் வீசவில்லை. அப்போது கந்தர்வர்களோடு தேவர்களும், சித்தர்களும், பெரும் முனிவர்களும், கின்னரர்களோடும் பெரும் நாகங்களோடும் அனைவரும் கவலையுற்றனர்: ‘பசுக்களுக்கும் அந்தணர்களுக்கும் நலம் உண்டாகட்டும்; உலகங்கள் நிலையாக நிலைக்கட்டும்; போரில் ராகவன் ராக்ஷசேஸ்வரனான ராவணனை வெல்லட்டும்.’ இவ்வாறு ஜபித்தபடி, முனிவர் கூட்டங்களோடு தேவர்கள் அப்போது ராம ராவணரின் மிகக் கொடிய, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் போரைக் கண்டனர். கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ்களின் கூட்டங்கள் ஒப்பில்லாத போரைக் கண்டு, ‘வானம் வானத்தைப் போன்றது, கடல் கடலைப் போன்றது, ராம ராவணரின் போர் ராம ராவணரின் போரைப் போன்றது’ என்று சொல்லியபடி அந்த ராம ராவணப் போரைக் கண்டனர். போரின் தாக்கம் மூன்று உலகங்களிலும் பரவியது — கடல்கள், பாதாளம், பூமி, சூரியன், காற்று ஆகியவை கலக்கமுற்றன. தேவர்களின் ஸ்வஸ்தி வாசனம் எல்லா உலகங்களின் நலனுக்கான பிரார்த்தனை — பசுக்களும் அந்தணர்களும் உலகங்களும் காக்கப்படட்டும், ராமன் வெல்லட்டும். கந்தர்வர்களின் சொல் ‘அனன்வயம்’ என்ற அணியின் புகழ்பெற்ற எடுத்துக்காட்டு; அச்சுப் பதிப்பில் இங்கே அடிக்குறிப்பு உள்ளது — ஒரே பொருள் உவமானமாகவும் உவமேயமாகவும் இருக்கும் இடத்தில், வேறு உவமை கிடைக்காதபோது, அது அனன்வயம். வானத்துக்கு உவமை வானமே, கடலுக்குக் கடலே; அதுபோல இந்தப் போருக்கு உவமை இந்தப் போரே — ஒப்பில்லாதது. ஐம்பதாவது சுலோகம் முதல் ஐம்பத்திரண்டாவது வரையிலான ஆறு அரைப்பகுதிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இந்தச் சுலோகம் மக்களிடையே மிகப் புகழ்பெற்றதாக இருந்தும். சூரியன் ஒளியிழப்பதும் காற்று நிற்பதும் இயற்கையின் மூச்சு நிறுத்தப்பட்டது போன்றது — உலகம் முழுவதும் போரின் முடிவுக்காகக் காத்திருக்கிறது. தேவர்களைப் பற்றிய ‘ஜபந்த:’ — ‘ஜபித்தபடி’ — என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய சொல் மந்திரம் போன்ற ஜபம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ஏழு கடல்களின் கொந்தளிப்பும் பாதாளவாசிகளின் வேதனையும் போரின் தாக்கத்தைப் பூமிக்குக் கீழும் பரப்புகின்றன; இவ்வாறு மூன்று உலகங்களும் — சொர்க்கம், பூமி, பாதாளம் — பாதிக்கப்படுகின்றன. தேவர்கள் இப்போது வெறும் பார்வையாளர்கள் அல்லர்; கவலையுற்றுப் பிரார்த்திப்பவர்கள் — அவர்களுடைய நல்வாழ்வும் ராமனின் வெற்றியிலேயே அடங்கியிருக்கிறது. ஸ்வஸ்தி வாசனத்தில் பசுக்களும் அந்தணர்களும் குறிப்பிடப்படுவது தர்மத்தின் வேரைக் காப்பதைச் சுட்டுகிறது. ‘ஸுகோரம் ரோமஹர்ஷணம்’ — ‘மிகக் கொடிய, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும்’ — என்ற மறுகூற்று போரின் பயங்கரத்தை உறுதிப்படுத்துகிறது. கந்தர்வர்களின் அனன்வயச் சொல் கவிஞர் தமக்கே தரும் புகழ்ச்சி போன்றது — இந்தப் போரை வருணிக்க வேறு உவமை கிடைக்கவில்லை என்று அவரே ஏற்றுக்கொள்கிறார்.

பிறகு ரகு குலத்தவரின் புகழைப் பெருக்கும் நீண்ட கைகளுடைய ராமன் சினத்தால் வில்லில் நச்சுப் பாம்பு போன்ற அம்பைத் தொடுத்து, ராவணனின் அழகிய, ஒளிரும் குண்டலங்களுடைய தலையை வெட்டினான்; வெட்டப்பட்டுத் தரையில் விழுந்த அந்தத் தலையை அப்போது மூன்று உலகங்களும் கண்டன. அதைப் போன்றே மற்றொரு தலை ராவணனுக்கு எழுந்தது; விரைந்த கையும் விரைந்த செயலும் உடைய ராமனால் அந்த இரண்டாவது ராவணத் தலையும் போரில் அம்புகளால் வெட்டப்பட்டது. வெட்டப்பட்டவுடனேயே அந்தத் தலை மீண்டும் தோன்றுகிறது; அதுவும் ராமனின் இடி போன்ற அம்புகளால் வெட்டப்பட்டது. இவ்வாறே ஒரே ஒளியுடைய நூறு தலைகள் வெட்டப்பட்டன; ஆயினும் ராவணனின் உயிர் முடிவதற்கான எல்லை காணப்படவில்லை. இந்தப் பகுதியில் போரில் வியப்பான திருப்பம் — ராவணனின் தலைகள் வெட்டப்பட்டும் மீண்டும் மீண்டும் முளைக்கின்றன; இது பிரம்மனின் வரத்தின் விளைவு. ராமனின் கை வேகம் ‘க்ஷிப்ரஹஸ்த:’ — ‘விரைந்த கையுடையவன்’, ‘க்ஷிப்ரகாரீ’ — ‘விரைந்து செயல்படுபவன்’ — என்ற சொற்களால் வருணிக்கப்படுகிறது. நூறு முறை தலையை வெட்டியும் பயனில்லை — இந்தச் சூழ்நிலை அடுத்து வரும் பிரம்மாஸ்திரப் பயன்பாட்டுக்கு முன்னுரை. ‘த்ருஷ்டம் லோகைஸ்த்ரிபி:’ — ‘மூன்று உலகங்களும் கண்டன’ — என்று சொல்வதால் கவிஞர் நிகழ்வின் உலகளாவிய முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறார். வெட்டப்பட்ட தலையின் இடத்தில் அதைப் போன்றே தலை முளைக்கிறது — ‘துல்யவர்சஸாம்’ — ‘ஒரே ஒளியுடைய’ — என்ற சொல்லால் புதிய தலைகள் முந்தையவற்றுக்கு நிகரான தேஜஸ் உடையவை. ஆகவே சாதாரண அம்புகளால் ராவணனைக் கொல்ல இயலாது என்பது தெளிவாகிறது. இந்த மர்மத்துக்கான விடையை அடுத்த சர்க்கத்தில் மாதலி பிரம்மாஸ்திரத்தை நினைவூட்டுவதன் மூலம் தருவான். ராமன் ‘க்ரோதாத்’ — ‘சினத்தால்’ — அம்பைத் தொடுக்கிறான் — நீண்ட போருக்குப் பிறகு அவனுடைய பொறுமை சினமாக மாறியது. தலை விழுவதை மூன்று உலகங்களும் காண்கின்றன, அனைவரும் வெற்றி என்று கருதுகிறார்கள்; ஆனால் ஒரு கணத்திலேயே புதிய தலை முளைக்கிறது; அதனால் அனைவரின் நம்பிக்கையும் உடைகிறது. நூறு முறை திரும்ப நிகழ்தல் — இத்தனை வலிமை ராவணனின் தவத்தின், வரத்தின் பயன். ராமன் வியப்புறுகிறான்; ஆனால் ஓய்வதில்லை.

பிறகு எல்லா அஸ்திரங்களையும் அறிந்த வீரனும், கௌசல்யையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குபவனுமான ராகவன், பல அம்புகளைக் கையில் கொண்டவனாகச் சிந்தித்தான்: ‘எவற்றால் மாரீசன் கொல்லப்பட்டானோ, எவற்றால் தூஷணனோடு கரன், கிரௌஞ்ச வனத்தின் குழியில் விராதன், தண்டக வனத்தில் கபந்தன் கொல்லப்பட்டார்களோ, எவற்றால் சால மரங்களும் மலைகளும் பிளக்கப்பட்டனவோ, வாலியும் கடலும் கலக்கப்பட்டனரோ — போரில் நம்பகமான என்னுடைய அந்த அம்புகள் இவை அனைத்தும்; ராவணனிடம் இவை மங்கிய ஒளியுடையவையாக இருப்பதற்குக் காரணம் என்னவோ?’ இவ்வாறு சிந்தனையில் ஆழ்ந்திருந்தும் போரில் அவன் கவனம் தவறவில்லை; ராகவன் ராவணனின் மார்பில் அம்பு மழையைப் பொழிந்தான். ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணனும் அப்போது தேரில் இருந்தபடி சினந்து, கதைகளும் உலக்கைகளுமான மழையால் போரில் ராமனைத் திருப்பித் தாக்கினான். அந்தப் பெரும், கொந்தளிப்பான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் போர் வானிலும், தரையிலும், மீண்டும் மலை உச்சியிலும் நடந்தது. தேவர்கள், தானவர்கள், யக்ஷர்கள், பிசாசங்கள், நாகங்கள், ராக்ஷசர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்க அந்தப் பெரும் போர் இரவு முழுவதும் நடந்தது. இரவிலோ, பகலிலோ, ஒரு முகூர்த்தமோ, ஒரு கணமோ ராம ராவணரின் போர் ஓய்வடையவில்லை. பிறகு தசரதனின் மகனுக்கும் ராக்ஷசேந்திரனுக்கும் இடையிலான அந்தப் போரில் ராகவனின் வெற்றியைக் காணாமல், தேவர்களின் தலைவனுடைய தேரின் சாரதியான மகாத்மா மாதலி போரில் ஈடுபட்டிருந்த ராமனிடம் விரைவாகச் சொல் சொன்னான். ராமனின் சிந்தனையில் அவனுடைய முந்தைய வெற்றிகளின் பட்டியல் — மாரீசன், கரதூஷணர், விராதன், கபந்தன், ஏழு சால மரங்கள், வாலி, கடல் — இவை அனைத்தும் ஒரே அம்பால் வெல்லப்பட்டவை; ஆனால் ராவணனிடம் அவை ஒளியிழந்தவை. அவனுடைய ஐயம் இயல்பானது; ஆனால் அவன் போரைக் கைவிடுவதில்லை — இதுவே வீரனின் அடையாளம். ‘ப்ராத்யயிகா:’ — ‘நம்பகமானவை’ — என்ற சொல்லால் அம்புகளின் நம்பகத்தன்மையும், பலமுறை சோதிக்கப்பட்ட தன்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. போர் எங்கும் — வானிலும், தரையிலும், மலை உச்சியிலும் — பரவியது; இடைவிடாமலும் நடந்தது. கடைசி சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அடுத்த சர்க்கத்தின் பிரம்மாஸ்திர நிகழ்வுக்குத் தொடக்கம் — மாதலி ராமனுக்கு எதையோ நினைவூட்டப்போகிறான். இவ்வாறு சர்க்கம் நிச்சயமின்மையில் முடிகிறது — ராமனின் ஐயம், இடைவிடாத போர், மாதலியின் தலையீடு. ராமனின் நினைவில் அவனுடைய முழு வனவாச வாழ்க்கையும் — தண்டகாரண்யத்திலிருந்து கிஷ்கிந்தை, கடல் வரை — ஒரு இரண்டு சுலோகங்களில் சுருக்கப்பட்டுள்ளது. ‘மந்ததேஜஸ:’ — ‘மங்கிய ஒளியுடையவை’ — என்ற சொல்லால் அம்புகள் இப்போது ஒளியிழந்தவை போல் உள்ளன; இந்தி உரையில் ‘ஒளியிழந்தவை—மழுங்கியவை’ என்று உள்ளது. ராமன் ஐயம் கொள்கிறான்; ஆனால் நம்பிக்கை இழப்பதில்லை — ‘அப்ரமத்த:’ — ‘கவனம் தவறாதவன்’ — என்ற சொல் அவனுடைய இடைவிடாத விழிப்பைக் காட்டுகிறது. இரவு முழுவதும் போர் என்று சொல்வதால் இரவில் போரிடலாகாது என்ற போர் நியதியும் உடைக்கப்பட்டது; ஏனெனில் இது தீர்க்கமான போர்.

ಆಮೇಲೆ ರಾಮ-ರಾವಣರ ನಡುವೆ ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರೂರವಾದ, ಮಹತ್ತಾದ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವೂ ವಾನರರ ಮಹಾಸೈನ್ಯವೂ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟವಾಗಿ ನಿಂತವು. ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ ಮನುಷ್ಯನೂ ರಾಕ್ಷಸನೂ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲರೂ ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕೈಗಳೊಡನೆ ವಿಸ್ಮಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾದ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ನಿಂತುಬಿಟ್ಟರು, ಒಬ್ಬರ ಮೇಲೊಬ್ಬರು ಎರಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರ, ರಾಘವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ — ವಿಸ್ಮಯದಿಂದ ಕಣ್ಣರಳಿಸಿದ್ದವರ — ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರೂ ನಿಶ್ಚಿತಬುದ್ಧಿಗಳಾಗಿ, ಸ್ಥಿರವಾದ ಅಸಹನೆಯಿಂದ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ‘ಗೆಲ್ಲಬೇಕು’ ಎಂದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೂ ‘ಸಾಯಬೇಕು’ ಎಂದು ರಾವಣನೂ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದರು; ಆಗ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ಸಂಪೂರ್ಣ ವೀರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಣಭೂಮಿಯ ಅದ್ಭುತ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸಾವಿರಾರು ಯೋಧರು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದರೂ ನಿಶ್ಚಲರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ಮೇಲೆಯೇ. ‘ಚಿತ್ರಮ್ ಇವ’ (ಚಿತ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಸೈನ್ಯವು ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಬರೆದಂತೆ ನಿಂತಿತ್ತು. ಏಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ — ರಾಮನು ಜಯವನ್ನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು, ರಾವಣನು ಮರಣವನ್ನು; ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಅರಿತು ತಮ್ಮ ಎಲ್ಲ ಬಲವನ್ನೂ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ‘ಮರ್ತವ್ಯಮ್’ (ಸಾಯಬೇಕು) ಎಂಬ ನಿಶ್ಚಯವು ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಅರಿತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇದನ್ನು ‘ನಾನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಸಾಯಲೇಬೇಕು’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಕಂಡು ‘ಕೃತಬುದ್ಧೀ’ — ನಿಶ್ಚಿತಮತಿಗಳು — ಆದರು; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನೂ ಇಬ್ಬರೂ ಕಂಡಿದ್ದರು. ‘ಅಭೀತವತ್’ (ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದವು ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ರಾವಣನೂ ಹೇಡಿಯಲ್ಲ. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧವು ವೈಯಕ್ತಿಕವಾಯಿತು; ಸೈನ್ಯಗಳ ಪಾತ್ರ ಮುಗಿಯಿತು, ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ದ್ವಂದ್ವವಷ್ಟೇ ಉಳಿಯಿತು. ಸೈನ್ಯಗಳ ನಿಶ್ಚೇಷ್ಟತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಪರೂಪದ ದೃಶ್ಯ — ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸೈನ್ಯಗಳೂ ಹೋರಾಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು.

ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾಘವನ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ, ರಥಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ಪರ್ಶಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆಗ ವೀರ್ಯವಂತನಾದ ರಾಮನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಅವನು ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಬಾಣವು ದಶಗ್ರೀವನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನ ರಥಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿತ್ತು. ಧ್ವಜವು ಉರುಳಿದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ರಾವಣನು ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಅಸಹನೆಯಿಂದಲೂ ಸುಡುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಉರಿದೆದ್ದನು; ರೋಷಕ್ಕೆ ವಶನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಧ್ವಜವು ಯೋಧನ ಗೌರವದ ಚಿಹ್ನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಬ್ಬರಿಗೂ ಮೊದಲ ಗುರಿ ಪರಸ್ಪರರ ಧ್ವಜ. ರಾವಣನ ಪ್ರಯತ್ನ ನಿಷ್ಫಲ — ಇಂದ್ರರಥದ ದಿವ್ಯತೆ ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ. ‘ರಥಶಕ್ತಿ’ ಎಂಬ ಪದದ ಬಗ್ಗೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ರಥದ ಕಲಶದಲ್ಲಿರುವ, ಧ್ವಜಗಳನ್ನು ಕಟ್ಟುವ ಬಿದಿರಿನ ಕಂಬ; ಕೆಲವರು ಇದಕ್ಕೆ ‘ರಥದ ಅದ್ಭುತ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ; ಆಗ ಬಾಣಗಳು ರಥದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿ ಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪದೆ ಬಿದ್ದವು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಾಮನ ಪ್ರತೀಕಾರವಾದರೋ ಸಫಲ — ‘ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಮ್’ (ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುವುದು) ಎಂಬುದು ಅವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ — ಯಾರು ಏನು ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದಕ್ಕೆ ಅಂಥದೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. ರಾಮನ ಬಾಣವು ಧ್ವಜವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತದೆ — ಇದು ಅದರ ವೇಗದ ಪ್ರಮಾಣ. ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ‘ಮಹಾಸರ್ಪಮಿವಾಸಹ್ಯಮ್’ (ಮಹಾಸರ್ಪದಂತೆ ಸಹಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಾಣದ ವೇಗವನ್ನೂ ವಿಷಮಯತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧ ‘ಪ್ರದಹನ್ನಿವ’ — ಸುಡುತ್ತಿರುವಂತೆ; ಅವನ ಅಸಹನೆ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ಕ್ರೋಧವು ಅವನ ವಿವೇಕವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ಇಬ್ಬರ ಧ್ವಜಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ದಿವ್ಯಧ್ವಜವನ್ನು ತಲುಪುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮನ ಒಂದೇ ಬಾಣ ರಾವಣನ ಧ್ವಜವನ್ನು ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ರಾಮಶ್ಚಿಕ್ಷೇಪ ತೇಜಸ್ವೀ ಕೇತುಮುದ್ದಿಶ್ಯ ಸಾಯಕಮ್’ (ತೇಜಸ್ವಿ ರಾಮನು ಕೇತುವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಬಾಣವನ್ನು ಎಸೆದನು) ಎಂಬ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅದು ಹನ್ನೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ವರ್ಣನೆಯ ಪುನರುಕ್ತಿಯಂತಿದೆ, ಆದರೆ ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಧ್ವಜವು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದುದು ರಾವಣಪಕ್ಷದ ಮನೋಬಲದ ಪತನದಂತೆ.

ರಾವಣನು ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಚುಚ್ಚಿದನು; ಆ ದಿವ್ಯ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ಎಡವಲಿಲ್ಲ, ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಲೂ ಇಲ್ಲ; ಕಮಲದ ದಂಟುಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಂತೆ ಅವು ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತವಾಗಿಯೇ ಇದ್ದವು. ಆ ಕುದುರೆಗಳ ಗಾಬರಿಯಿಲ್ಲದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ಆಗ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಗದೆಗಳು, ಪರಿಘಗಳು, ಚಕ್ರಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳು, ಮರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು — ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ ಈ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅವನು ಸುರಿಸಿದನು; ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ ಆಗ ಅವನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ತುಮುಲವಾದ, ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ, ಭೀಕರವಾದ, ಭೀಕರ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯುಳ್ಳ, ಅನೇಕ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸುರಿಯಿತು. ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳು ದಿವ್ಯವಾದವು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ಅವುಗಳಿಗೆ ಕಮಲದ ದಂಟಿನ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆಯೇ ಆದವು — ಈ ಉಪಮೆ ಅವುಗಳ ದಿವ್ಯಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಕ್ರೋಧ; ಅವನು ಎಲ್ಲ ಬಗೆಯ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ಮಾಯಾವಿ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನೆಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು — ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಶ್ರಾಂತಹೃದಯೋದ್ಯಮಃ’ (ದಣಿಯದ ಹೃದಯದ ಉತ್ಸಾಹವುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಅದಮ್ಯ ಉತ್ಸಾಹ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಹೇಳಿದ್ದರೂ ಅವನು ದಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯ ನಾದ ‘ಭೀಮಪ್ರತಿಸ್ವನ’ — ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದುದು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಪಾತಗಳಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದವು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಸ್ವಸ್ಥವಾಗಿವೆ — ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ಮತ್ತೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಥದಲ್ಲಿ ಅಂತಹ ವಸ್ತುಗಳು ಇರಲು ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳೂ ಮರಗಳೂ ರಾಕ್ಷಸನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸೃಷ್ಟಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ‘ಭೂಯ ಏವ ಸುಸಂಕ್ರುದ್ಧಃ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕುಪಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಕ್ರೋಧದ ಹಂತಗಳು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ — ಧ್ವಜಪತನದಿಂದ ಕುಪಿತನಾದ, ಕುದುರೆಗಳು ಅಲುಗಾಡದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಕುಪಿತನಾದ. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅದರ ಫಲ ಕೇವಲ ಭೀಕರ ನಾದ.

ರಾಘವನ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿಯು ಸುತ್ತಲೂ ವಾನರಸೈನ್ಯದ ಮೇಲೆ ಬಿತ್ತು. ದಶಗ್ರೀವನು ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಒಂದಿಷ್ಟೂ ಸಂದಿಲ್ಲದಂತೆ ತುಂಬಿದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ತದೇಕಚಿತ್ತನಾಗಿ ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾವಣನನ್ನು ಕಂಡು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ನಗುತ್ತಿರುವನೋ ಎಂಬಂತೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣನು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ನಿಬಿಡಗೊಳಿಸಿದನು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಿಟ್ಟ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಆಕಾಶವು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಟ್ಟಿದ ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಯಾವ ಬಾಣವೂ ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಾಗಲಿ, ಭೇದಿಸದುದಾಗಲಿ, ನಿಷ್ಫಲವಾದುದಾಗಲಿ ಆಗಲಿಲ್ಲ; ರಾಮ-ರಾವಣರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿರಲು ಅವು ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಎಡ-ಬಲ ಕೈಗಳಿಂದ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಹೋರಾಡಿದರು, ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವನ್ನು ಉಸಿರಾಡಲೂ ಆಗದಂತೆ ಮಾಡಿದರು. ರಾವಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾಮನೂ, ರಾಮನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ರಾವಣನೂ — ಮಾಡಿದ್ದಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾ — ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಉತ್ತಮ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಒಂದು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ರಣದಲ್ಲಿ ಹಾಗೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮ-ರಾವಣರನ್ನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ವಿಸ್ಮಿತ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ನೋಡಿದವು. ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ ರಾಮನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ವಾನರಸೇನೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ — ಇದೂ ಅವನ ಅಸಫಲತೆಯ ಒಂದು ಬಗೆ. ರಾಮನ ‘ಪ್ರಹಸನ್ನಿವ’ (ನಗುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಭಾವ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯದಿಂದ ಆಕಾಶವು ಎರಡನೆಯ ಆಕಾಶದಂತೆ — ಬಾಣಮಯವಾದ ಚಪ್ಪರ. ‘ಸವ್ಯದಕ್ಷಿಣಮ್’ (ಎಡ-ಬಲ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎರಡೂ ಕೈಗಳಿಂದ ಬಾಣಪ್ರಯೋಗ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಕೃತಾನುಕೃತಕಾರಿಣೌ’ — ಒಬ್ಬನು ಮಾಡಿದುದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲತೆ. ‘ನಾನಿಮಿತ್ತೋ ನಾನಿರ್ಭೇತ್ತಾ ನ ನಿಷ್ಫಲಃ’ (ಗುರಿಯಿಲ್ಲದುದಲ್ಲ, ಭೇದಿಸದುದಲ್ಲ, ನಿಷ್ಫಲವಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮೂರು ನಿಷೇಧಗಳಿಂದ ಬಾಣಗಳ ಪೂರ್ಣ ಸಾಫಲ್ಯವನ್ನು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಆದರೂ ಅವು ಪರಸ್ಪರ ಡಿಕ್ಕಿಹೊಡೆದು ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಬ್ಬರ ಬಲವೂ ಸಮಾನ. ‘ನಿಃಸಂಗೇನಾಂತರಾತ್ಮನಾ’ (ನಿರ್ಲಿಪ್ತವಾದ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೇಲಿನ ಆಸಕ್ತಿಯನ್ನು ತೊರೆದು ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವು ಇದನ್ನು ‘ಪ್ರಾಣಗಳ ಮೋಹವನ್ನು ತೊರೆದು’ ಎಂದು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳ ವಿಸ್ಮಯವು ಯುದ್ಧದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ರಾವಣನ ಶಸ್ತ್ರವೃಷ್ಟಿ, ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು, ಆಮೇಲೆ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶದ ಆವರಣ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕುದುರೆಗಳ ಪರಸ್ಪರ ಪ್ರಹಾರ. ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಕಾಲನಿರ್ದೇಶವು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಂದೇ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಇಷ್ಟೆಲ್ಲಾ ನಡೆಯಿತು. ಕವಿಯು ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ವಿಸ್ಮಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಕೇಳುಗನೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಂತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಪರಸ್ಪರ ಕುಪಿತರಾಗಿ, ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿ ಘೋರರೂಪವನ್ನು ತಾಳಿದವು. ಇಬ್ಬರು ಸಾರಥಿಗಳೂ ವೃತ್ತಾಕಾರದ ಗತಿಗಳು, ನೇರ ಸಾಲಿನ ಗತಿಗಳು, ಮುಂದೆ ಹೋಗಿ ಹಿಂದಿರುಗುವ ಗತಿಗಳು — ಹೀಗೆ ಸಾರಥ್ಯದಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿದರು; ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನೂ ರಾವಣನು ರಾಘವನನ್ನೂ ಪೀಡಿಸುತ್ತಾ, ಮುನ್ನಡೆಯುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ಹಿಂದಿರುಗುವುದರಲ್ಲಿಯೂ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಉತ್ತಮ ರಥಗಳು ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದವು. ರಣದಲ್ಲಿ ಬಗೆಬಗೆಯ ಗತಿಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸಿ ಅವು ಮತ್ತೆ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ನಿಂತವು; ಹಾಗೆ ನಿಂತ ರಥಗಳ ನೊಗವು ನೊಗದೊಡನೆ, ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖವು ಮುಖದೊಡನೆ, ಪತಾಕೆಗಳು ಪತಾಕೆಗಳೊಡನೆ ಕೂಡಿದವು. ಆಗ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ನಾಲ್ಕು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಹೊಳೆಯುವ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಿದನು. ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದೆ ಸರಿದುದರಿಂದ ಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ದಶಾನನನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಚುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಘವನು ವಿಕಾರಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಲಿಲ್ಲ, ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲೂ ಇಲ್ಲ. ದಶಾನನನು ಮತ್ತೆ ವಜ್ರದ ಸತ್ತ್ವದಂತಹ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳನ್ನು ವಜ್ರಹಸ್ತನಾದ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು. ಮಾತಲಿಯ ಶರೀರದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಮಹಾವೇಗದ ಬಾಣಗಳು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನಾಗಲಿ ವ್ಯಥೆಯನ್ನಾಗಲಿ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಮಾತಲಿಗೆ ಆದ ಆ ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ — ತನಗಾದುದರಿಂದ ಅಷ್ಟಲ್ಲ — ಕುಪಿತನಾದ ರಾಘವನು ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಶತ್ರುವನ್ನು ವಿಮುಖನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು; ಆ ವೀರನು ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ರಥದ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಆ ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥ್ಯದ ಕೌಶಲ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ವೃತ್ತಗತಿ, ನೇರಗತಿ, ಮುನ್ನಡೆ, ಹಿನ್ನಡೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಾರಥಿ ಹೇಳಿದ ಸಾರಥಿಕರ್ಮಗಳು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ರಥಗಳ ಸಾಮೀಪ್ಯದ ಚಿತ್ರ — ನೊಗಕ್ಕೆ ನೊಗ, ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ, ಪತಾಕೆಗೆ ಪತಾಕೆ — ಯುದ್ಧದ ನಿಕಟತೆಯನ್ನೂ ಉಗ್ರತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಗುಣ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಗಾಯಗಳಿಂದ ಅವನು ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಸಹಾಯಕನಾದ ಮಾತಲಿಯ ಪೀಡೆಯಿಂದ ಕೋಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರಥವು ವಿಮುಖವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ರಾವಣೋಽಪಿ ತತಃ ಕ್ರುದ್ಧೋ ರಥಸ್ಥೋ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರಃ. ಗದಾಮುಸಲವರ್ಷೇಣ ರಾಮಂ ಪ್ರತ್ಯರ್ದಯದ್ರಣೇ’ (ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಸಾಲುಗಳು 63ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಕಡೆ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ಮಾತಲಿಯೂ ಇಂದ್ರನ ಸಾರಥಿಯಾದ್ದರಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ದಿವ್ಯತೆ ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಇಪ್ಪತ್ತು, ಮೂವತ್ತು, ಅರವತ್ತು, ನೂರು, ಸಾವಿರ — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧದ ತೀವ್ರತೆ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ. ರಥಗಳ ಗತಿಗಳು ನೃತ್ಯದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ‘ಮಂಡಲಾನಿ, ವೀಥಯಃ, ಗತಪ್ರತ್ಯಾಗತಾನಿ’ (ವೃತ್ತಗಳು, ನೇರ ಸಾಲುಗಳು, ಹೋಗಿ ಬರುವಿಕೆಗಳು); ಇದು ಸಾರಥ್ಯವಿದ್ಯೆಯ ಪರಿಭಾಷೆ. ಎರಡು ರಥಗಳೂ ಧಾರಾಕಾರ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಮೋಡಗಳಂತೆ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ; ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಥವನ್ನು ಮೋಡಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಎರಡನ್ನೂ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಥಗಳು ಎಷ್ಟು ಹತ್ತಿರ ಬಂದವೆಂದರೆ ಕುದುರೆಗಳ ಮುಖಗಳು ಒಂದನ್ನೊಂದು ಮುಟ್ಟುತ್ತವೆ. ರಾಮನ ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಸರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು — ಒಂದೊಂದು ಬಾಣಕ್ಕೆ ಒಂದೊಂದು ಕುದುರೆ; ಇದು ಅವನ ಗುರಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಮಾತಲಿಯ ಮೇಲಿನ ಆಕ್ರಮಣ ರಾಮನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮವಿರುದ್ಧವಾದಂತೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸಾರಥಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೇರವಾಗಿ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ರೋಧ ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

ಗದೆಗಳ, ಮುಸಲಗಳ, ಪರಿಘಗಳ ಶಬ್ದಗಳಿಂದಲೂ ಬಾಣಗಳ ಗರಿಗಳಿಂದೆದ್ದ ಗಾಳಿಯಿಂದಲೂ ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡವು. ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡ ಸಮುದ್ರಗಳ ಪಾತಾಳತಲದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಎಲ್ಲ ದಾನವರೂ ಸಾವಿರಾರು ನಾಗಗಳೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ಪರ್ವತ-ವನ-ಕಾನನಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ನಡುಗಿತು; ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಹೀನನಾದನು, ಗಾಳಿಯೂ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರು, ಸಿದ್ಧರು, ಪರಮರ್ಷಿಗಳು, ಕಿನ್ನರರು, ಮಹಾನಾಗಗಳೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೆಲ್ಲರೂ ಚಿಂತೆಗೆ ಒಳಗಾದರು — ‘ಗೋವುಗಳಿಗೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರಿಗೂ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ, ಶಾಶ್ವತವಾದ ಲೋಕಗಳು ನೆಲೆನಿಲ್ಲಲಿ; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಜಪಿಸುತ್ತಾ ಋಷಿಗಣಗಳೊಡನೆ ಆ ದೇವತೆಗಳು ಆಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಗಂಧರ್ವರ ಮತ್ತು ಅಪ್ಸರೆಯರ ಸಮೂಹಗಳು ಆ ಅನುಪಮ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಕಂಡು ‘ಆಕಾಶವು ಆಕಾಶದಂತೆ, ಸಾಗರವು ಸಾಗರದಂತೆ, ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧವು ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧದಂತೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾ ಆ ರಾಮ-ರಾವಣ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲೂ ವ್ಯಾಪಿಸಿದೆ — ಸಮುದ್ರಗಳು, ಪಾತಾಳ, ಭೂಮಿ, ಸೂರ್ಯ, ವಾಯು ಎಲ್ಲವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ. ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಸರ್ವಲೋಕಕಲ್ಯಾಣಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದ ಪ್ರಾರ್ಥನೆ — ಗೋವುಗಳೂ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರೂ ಲೋಕಗಳೂ ರಕ್ಷಿತವಾಗಲಿ, ರಾಮನು ಗೆಲ್ಲಲಿ. ಗಂಧರ್ವರ ಮಾತು ಅನನ್ವಯಾಲಂಕಾರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉದಾಹರಣೆ; ಮುದ್ರಿತ ಪ್ರತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ — ಒಂದೇ ವಸ್ತು ಉಪಮಾನವೂ ಉಪಮೇಯವೂ ಆಗಿದ್ದು, ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯದಿರುವಲ್ಲಿ ಅನನ್ವಯ. ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಆಕಾಶವೇ, ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಸಾಗರವೇ; ಹಾಗೆಯೇ ಈ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಉಪಮೆ ಈ ಯುದ್ಧವೇ — ಅದು ಅತುಲ್ಯ. ಐವತ್ತರಿಂದ ಐವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದವರೆಗಿನ ಆರು ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ, ಈ ಶ್ಲೋಕವು ಜನರಲ್ಲಿ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದ್ದರೂ. ಸೂರ್ಯನ ಕಾಂತಿಹೀನತೆಯೂ ಗಾಳಿಯ ಸ್ತಂಭನವೂ ಪ್ರಕೃತಿಯು ಉಸಿರು ಬಿಗಿಹಿಡಿದಂತೆ — ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ಯುದ್ಧದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದೆ. ದೇವತೆಗಳ ‘ಜಪಂತಃ’ (ಜಪಿಸುತ್ತಾ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಮಾತು ಮಂತ್ರದಂತೆ ಜಪ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಏಳು ಸಮುದ್ರಗಳ ಕ್ಷೋಭೆಯೂ ಪಾತಾಳವಾಸಿಗಳ ವ್ಯಥೆಯೂ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಭೂಮಿಯ ಕೆಳಗೂ ಹರಡುತ್ತವೆ; ಹೀಗೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ — ಸ್ವರ್ಗ, ಭೂಮಿ, ಪಾತಾಳ — ಪ್ರಭಾವಿತವಾಗಿವೆ. ದೇವತೆಗಳು ಈಗ ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಲ್ಲ, ಚಿಂತಿತರಾದ ಪ್ರಾರ್ಥಕರು — ಅವರ ಭಾಗ್ಯವೂ ರಾಮನ ವಿಜಯದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ. ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನದಲ್ಲಿ ಗೋವು-ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಉಲ್ಲೇಖವು ಧರ್ಮದ ಮೂಲದ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುಘೋರಂ ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಘೋರವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಗಂಧರ್ವರ ಅನನ್ವಯವಚನವು ಕವಿಯ ಸ್ವಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆಯೂ ಇದೆ — ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಬೇರೆ ಉಪಮೆ ದೊರೆಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ.

ಆಮೇಲೆ ರಘುಗಳ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನು ಕೋಪದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾವಣನ ಶೋಭಾಯಮಾನವಾದ, ಉರಿಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಆ ತಲೆಯನ್ನು ಆಗ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು. ಅದಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ತಲೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಎದ್ದುಬಂದಿತು; ಚುರುಕಾದ ಕೈಯ, ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವ ರಾಮನು ರಾವಣನ ಆ ಎರಡನೆಯ ತಲೆಯನ್ನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಕತ್ತರಿಸಿದ ಕೂಡಲೇ ಆ ತಲೆ ಮತ್ತೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿತ್ತು; ಅದನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಬಾಣಗಳು ಕತ್ತರಿಸಿದವು. ಹೀಗೆಯೇ ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ನೂರು ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೂ ರಾವಣನ ಜೀವನದ ಕೊನೆ ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದ್ಭುತ ತಿರುವು — ರಾವಣನ ತಲೆಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತವೆ; ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಭಾವ. ರಾಮನ ಹಸ್ತಲಾಘವವು ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತ’ (ಚುರುಕಾದ ಕೈಯವನು), ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಕಾರೀ’ (ಕ್ಷಿಪ್ರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯವೆಸಗುವವನು) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ನೂರು ಬಾರಿ ಶಿರಚ್ಛೇದವೂ ನಿಷ್ಫಲ — ಈ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮುಂದಿನ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆ. ‘ದೃಷ್ಟಂ ಲೋಕೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಂಡವು) ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ಕವಿ ಘಟನೆಯ ಸಾರ್ವಭೌಮ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕತ್ತರಿಸಿದ ತಲೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ಅಂಥದೇ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ — ‘ತುಲ್ಯವರ್ಚಸಾಮ್’ (ಸಮಾನ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹೊಸ ತಲೆಗಳು ಹಿಂದಿನವುಗಳಷ್ಟೇ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣವಧೆ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ರಹಸ್ಯಕ್ಕೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಾತಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ‘ಕ್ರೋಧಾತ್’ (ಕೋಪದಿಂದ) ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡುತ್ತಾನೆ — ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಬಳಿಕ ಅವನ ಧೈರ್ಯ ರೋಷವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ತಲೆಯ ಪತನವನ್ನು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನೋಡುತ್ತವೆ, ಎಲ್ಲರೂ ವಿಜಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಆದರೆ ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಹೊಸ ತಲೆ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲರ ಆಸೆಯೂ ಭಗ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ನೂರು ಬಾರಿಯ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಇಷ್ಟು ಬಲ ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸಿನ ಮತ್ತು ವರದ ಫಲ. ರಾಮನು ವಿಸ್ಮಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ವೀರನೂ ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನೂ ಆದ ರಾಘವನು ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಚಿಂತಿಸಿದನು: ‘ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಮಾರೀಚನು ಹತನಾದನೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ದೂಷಣನೊಡನೆ ಖರನು, ಕ್ರೌಂಚಾರಣ್ಯದ ಹಳ್ಳದಲ್ಲಿ ವಿರಾಧನು, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಕಬಂಧನು ಹತರಾದರೋ, ಯಾವುವುಗಳಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳೂ ಭಗ್ನವಾದವೋ, ವಾಲಿ ಹತನಾದನೋ, ಸಮುದ್ರವು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತೋ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ನಂಬಿದ್ದ ಆ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳೂ ಇವೇ; ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಇವು ಮಂದತೇಜಸ್ಸಿನವಾಗಿರುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇನು?’ ಹೀಗೆ ಚಿಂತಾಪರನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪಲಿಲ್ಲ; ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನೂ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಗದೆ-ಮುಸಲಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಆ ಮಹತ್ತಾದ, ತುಮುಲವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ ಯುದ್ಧ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿಯೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲೂ ಮತ್ತೆ ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿಯೂ ನಡೆಯಿತು. ದೇವ-ದಾನವ-ಯಕ್ಷರು, ಪಿಶಾಚ-ನಾಗ-ರಾಕ್ಷಸರು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧ ಇರುಳಿಡೀ ನಡೆಯಿತು. ರಾತ್ರಿಯಾಗಲಿ, ಹಗಲಾಗಲಿ, ಮುಹೂರ್ತವಾಗಲಿ, ಕ್ಷಣವಾಗಲಿ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಯುದ್ಧ ವಿರಾಮವನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ದಶರಥಪುತ್ರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರ — ಇವರಿಬ್ಬರ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಜಯ ಕಾಣದಿರಲು, ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನ ರಥದ ಸಾರಥಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಮಾತಲಿಯು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ರಾಮನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳ ಪಟ್ಟಿ ಇದೆ — ಮಾರೀಚ, ಖರ-ದೂಷಣರು, ವಿರಾಧ, ಕಬಂಧ, ಏಳು ಸಾಲವೃಕ್ಷಗಳು, ವಾಲಿ, ಸಮುದ್ರ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಗೆಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟವು, ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಅವು ನಿಷ್ಪ್ರಭವಾಗಿವೆ. ಅವನ ಸಂಶಯ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ, ಆದರೆ ಅವನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಇದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಪ್ರಾತ್ಯಯಿಕಾಃ’ (ನಂಬಿಕೆಗೆ ಅರ್ಹವಾದವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ವಿಶ್ವಸನೀಯತೆಯೂ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪರೀಕ್ಷಿತವಾದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧವು ಎಲ್ಲೆಡೆ — ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ, ಪರ್ವತಶಿಖರದಲ್ಲಿ — ಹರಡಿದೆ, ಎಡೆಬಿಡದೆ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರಪ್ರಸಂಗದ ಉಪಕ್ರಮವಾಗಿದೆ — ಮಾತಲಿಯು ರಾಮನಿಗೆ ಏನನ್ನೋ ನೆನಪಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಅನಿಶ್ಚಿತತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ — ರಾಮನ ಸಂಶಯ, ಎಡೆಬಿಡದ ಯುದ್ಧ, ಮಾತಲಿಯ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶ. ರಾಮನ ಸ್ಮೃತಿಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಮಗ್ರ ವನವಾಸಜೀವನ — ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಿಂದ ಕಿಷ್ಕಿಂಧೆ ಮತ್ತು ಸಮುದ್ರದವರೆಗೆ — ಎರಡೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತಗೊಂಡಿದೆ. ‘ಮಂದತೇಜಸಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಈಗ ತೇಜೋಹೀನವಾದಂತೆ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದಕ್ಕೆ ‘ತೇಜೋಹೀನ, ಮೊಂಡಾದ’ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನು ಸಂಶಯಪಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ನಿರಾಶನಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ‘ಅಪ್ರಮತ್ತಃ’ (ಎಚ್ಚರ ತಪ್ಪದವನು) ಎಂಬ ಪದವು ಅವನ ಸತತ ಜಾಗರೂಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇರುಳಿಡೀ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು ಎಂಬ ಕಥನದಿಂದ ರಾತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಬಾರದೆಂಬ ನಿಯಮವೂ ಮುರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಏಕೆಂದರೆ ಇದು ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧ.

അപ്പോൾ രാമരാവണന്മാർ തമ്മിൽ അതിക്രൂരവും അതിമഹത്തും സർവലോകങ്ങൾക്കും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ ദ്വൈരഥയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. അപ്പോൾ രാക്ഷസസൈന്യവും വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യവും ആയുധങ്ങൾ കയ്യിലേന്തിക്കൊണ്ടുതന്നെ നിശ്ചലരായി നിന്നു. ബലവാന്മാരായ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും പൊരുതുന്നതു കണ്ട് എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം അതിൽ ലയിച്ചു; അവർ പരമവിസ്മയത്തിലാണ്ടു. പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ കൈകൾ ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, വിസ്മയിച്ച ബുദ്ധിയോടെ അവർ യുദ്ധം നോക്കിനിന്നു; പരസ്പരം ആക്രമിച്ചില്ല. രാവണനെ നോക്കിനിൽക്കുന്ന രാക്ഷസരുടെയും രാഘവനെ നോക്കിനിൽക്കുന്ന വാനരന്മാരുടെയും, വിസ്മയംകൊണ്ടു വിടർന്ന കണ്ണുകളുള്ള സൈന്യം ഒരു ചിത്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. അവിടെ നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് രാഘവനും രാവണനും തീരുമാനമുറപ്പിച്ച്, സ്ഥിരമായ രോഷത്തോടെ, ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ പൊരുതി. ‘ജയിക്കണം’ എന്നു കാകുത്സ്ഥനും ‘മരിക്കണം’ എന്നു രാവണനും നിശ്ചയിച്ചു; അവർ അപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ വീര്യസർവസ്വവും എടുത്തു പ്രദർശിപ്പിച്ചു. ഈ സർഗത്തിന്റെ തുടക്കത്തിൽ കവി രണഭൂമിയുടെ അദ്ഭുതകരമായ ഒരു ദൃശ്യം വരയ്ക്കുന്നു — ആയിരക്കണക്കിനു യോദ്ധാക്കൾ ആയുധമേന്തിയിട്ടും നിശ്ചലരാണ്; കാരണം എല്ലാവരുടെയും ദൃഷ്ടി രണ്ടു നായകന്മാരിൽ മാത്രമാണ്. ‘ചിത്രംപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ സൈന്യം ചിത്രത്തിൽ വരച്ചതുപോലെ നിന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകം വിശേഷിച്ചും മർമസ്പർശിയാണ് — രാമൻ ജയം നിശ്ചയിച്ചു, രാവണൻ മരണവും; ഇരുവരും തങ്ങളുടെ ഭാവി അറിഞ്ഞുകൊണ്ട് സർവബലവും പ്രദർശിപ്പിക്കുന്നു. ‘മരിക്കണം’ എന്ന രാവണന്റെ നിശ്ചയം അവന്റെ ശൗര്യത്തെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മരണം അറിഞ്ഞിട്ടും അവൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല. ‘എനിക്കു തീർച്ചയായും മരിക്കേണ്ടിവരും’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഇതു വ്യക്തമായി വിശദീകരിക്കുന്നു. രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും നിമിത്തങ്ങൾ കണ്ട് ‘കൃതബുദ്ധികൾ’ — നിശ്ചിതമതികൾ — ആയി; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ പറഞ്ഞ ഉത്പാതങ്ങളും ശുഭനിമിത്തങ്ങളും ഇരുവരും കണ്ടിരുന്നു. ‘അഭീതവത്’ (ഭയമില്ലാത്തവരെപ്പോലെ) എന്ന പദം ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — രാവണനും ഭീരുവല്ല. ഈ നിമിഷത്തിൽ യുദ്ധം വ്യക്തിപരമായി; സൈന്യങ്ങളുടെ പങ്ക് അവസാനിച്ചു; നായകന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വം മാത്രം ശേഷിച്ചു. സൈന്യങ്ങളുടെ നിശ്ചലത യുദ്ധത്തിൽ അപൂർവമായ ദൃശ്യമാണ് — സാധാരണ സൈന്യങ്ങളും പൊരുതും; ഇവിടെയാകട്ടെ എല്ലാവരും പ്രേക്ഷകരാണ്.

അപ്പോൾ ക്രോധത്തോടെ വീര്യവാനായ ദശഗ്രീവൻ ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത് രാഘവന്റെ രഥത്തിലെ ധ്വജം ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു. ആ ശരങ്ങൾ പുരന്ദരന്റെ രഥധ്വജത്തിലെത്താതെ രഥശക്തിയെ തൊട്ടുകൊണ്ട് നിലത്തു വീണു. അപ്പോൾ രാമനും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, വീര്യവാനായി, വില്ലു വലിച്ച് പകരംവീട്ടാൻ മനസ്സുകൊണ്ടു തീരുമാനിച്ചു. രാവണന്റെ ധ്വജം ലക്ഷ്യമാക്കി, മഹാസർപ്പംപോലെ അസഹ്യവും സ്വന്തം തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ മൂർച്ചയേറിയ ശരം അവൻ എയ്തു. തേജസ്വിയായ രാമൻ കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി സായകം എയ്തു; ആ ശരം ദശഗ്രീവന്റെ ധ്വജം ഛേദിച്ച് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറി. ഛേദിക്കപ്പെട്ട രാവണരഥത്തിന്റെ ആ ധ്വജം നിലത്തു വീണു. ധ്വജം തകർന്നതുകണ്ട് മഹാബലനായ രാവണൻ ക്രോധത്താലും അസഹിഷ്ണുതയാലും എരിക്കുന്നതുപോലെ ജ്വലിച്ചു; രോഷത്തിനു വശംവദനായി അവൻ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ധ്വജം യോദ്ധാവിന്റെ അഭിമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്; അതിനാൽ ഇരുവരുടെയും ആദ്യലക്ഷ്യം പരസ്പരം ധ്വജമാണ്. രാവണന്റെ ശ്രമം നിഷ്ഫലമാകുന്നു — ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ ദിവ്യത അതിനെ സംരക്ഷിക്കുന്നു. ‘രഥശക്തി’ എന്ന പദത്തെക്കുറിച്ച് അച്ചടിയിൽ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ധ്വജങ്ങൾ കെട്ടുന്ന, രഥത്തിന്റെ കലശത്തിൽ ഉറപ്പിച്ച മുളദണ്ഡ്; ചിലർ ‘രഥത്തിന്റെ അദ്ഭുതകരമായ സാമർഥ്യം’ എന്ന് അർഥമെടുക്കുന്നു; അപ്പോൾ ബാണങ്ങൾ രഥത്തിന്റെ പ്രഭാവം അനുഭവിച്ച് ധ്വജത്തിലെത്താതെ വീണു എന്നാണ് ഭാവം. രാമന്റെ പ്രതികാരമാകട്ടെ സഫലമാണ് — ‘കൃതപ്രതികൃതം’ (ചെയ്തതിനു പകരംചെയ്യൽ) ആണ് അവന്റെ യുദ്ധനീതി; ഒരാൾ ചെയ്യുന്നതിന് അതേതരത്തിലുള്ള മറുപടി. രാമന്റെ ശരം ധ്വജം ഛേദിച്ച് ഭൂമിയിൽ തുളച്ചുകയറുന്നു — അതിന്റെ വേഗത്തിന്റെ തെളിവ്. ധ്വജപതനത്താൽ രാവണന്റെ അപമാനവും ക്രോധവും വർധിക്കുന്നു. ‘മഹാസർപ്പംപോലെ അസഹ്യം’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ ശരത്തിന്റെ വേഗവും വിഷമയത്വവും കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘പ്രദഹന്നിവ’ — എരിക്കുന്നതുപോലെ; അവന്റെ അസഹിഷ്ണുത തീപോലെ ആളിക്കത്തുന്നു. ഇങ്ങനെ ഓരോ പരാജയവും രാവണന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുന്നു; ക്രോധം അവന്റെ വിവേകം നശിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുവരുടെയും ധ്വജയുദ്ധത്തിലെ ഭേദം വ്യക്തമാണ് — രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ ദിവ്യധ്വജത്തിലെത്തുന്നില്ല; രാമന്റെ ഒരൊറ്റ ശരംതന്നെ രാവണധ്വജം വീഴ്ത്തുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘രാമശ്ചിക്ഷേപ തേജസ്വീ കേതുമുദ്ദിശ്യ സായകം’ (തേജസ്വിയായ രാമൻ കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി സായകം എയ്തു) എന്ന പൂർവാർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; അത് പതിനൊന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ വർണനയുടെ ആവർത്തനംപോലെയാണ്, എങ്കിലും അച്ചടിയിൽ വ്യക്തമായുണ്ട്. ധ്വജം നിലത്തു വീണത് രാവണപക്ഷത്തിന്റെ മനോബലത്തിന്റെ പതനംപോലെയാണ്.

രാവണൻ ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാമന്റെ കുതിരകളെ എയ്തു; ആ ദിവ്യാശ്വങ്ങൾ അവിടെ കാലിടറിയില്ല, പതറിയുമില്ല; താമരത്തണ്ടുകൊണ്ടു തട്ടിയതുപോലെ അവ ശാന്തഹൃദയരായി നിന്നു. ആ കുതിരകളുടെ പരിഭ്രമമില്ലായ്മ കണ്ട് രാവണൻ അപ്പോൾ വീണ്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ഗദകൾ, പരിഘങ്ങൾ, ചക്രങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ, പർവതശൃംഗങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, മഴുക്കൾ — മായകൊണ്ടു സൃഷ്ടിച്ച ഈ ആയുധവർഷം അവൻ വീഴ്ത്തി; തളരാത്ത ഹൃദയത്തോടെയും ഉത്സാഹത്തോടെയും അവൻ അപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ആ തുമുലവും ഭീതിജനകവും ഭയങ്കരവും ഭയങ്കരമായ പ്രതിധ്വനിയുള്ളതും പലതരം ആയുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞതുമായ മഹാവർഷം യുദ്ധത്തിൽ ഉണ്ടായി. ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകൾ ദിവ്യമാണ്; അതിനാൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ അവയ്ക്ക് താമരത്തണ്ടിന്റെ സ്പർശംപോലെ മാത്രമായി — ഈ ഉപമ അവയുടെ ദിവ്യശക്തി കാണിക്കുന്നു. രാവണന്റെ പ്രതികരണം ക്രോധമാണ്; അവൻ എല്ലാവിധ ആയുധങ്ങളും മായകൊണ്ടു സൃഷ്ടിക്കുന്നു; അത് അവന്റെ മായാവിസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പതിനെട്ടാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട് — ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക മൂന്ന് അർധങ്ങളിലായി രചിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘അശ്രാന്തഹൃദയോദ്യമഃ’ (തളരാത്ത ഹൃദയവും ഉത്സാഹവുമുള്ളവൻ) എന്ന പദം രാവണന്റെ അദമ്യമായ ഉത്സാഹം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ അവന്റെ ക്ഷീണം പറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും അവൻ തളരുന്നില്ല. ആയുധവർഷത്തിന്റെ ശബ്ദം ‘ഭീമപ്രതിസ്വനം’ — പ്രതിധ്വനിയോടുകൂടിയത്. കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ ഉത്പാതങ്ങളിൽ രാവണന്റെ കുതിരകൾ കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു; ഇവിടെ രാമന്റെ കുതിരകൾ ശരമേറ്റിട്ടും ശാന്തരാണ് — ഇരുപക്ഷങ്ങളും തമ്മിലുള്ള ഭേദം വീണ്ടും വ്യക്തം. പർവതശൃംഗങ്ങളും മരങ്ങളും രാക്ഷസന്റെ മായയാൽ സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടതാണ്; കാരണം രഥത്തിൽ അത്തരം വസ്തുക്കൾ ഉണ്ടാകാൻ സാധ്യതയില്ല. ‘ഭൂയ ഏവ സുസംക്രുദ്ധഃ’ (വീണ്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി) എന്ന പദം രാവണന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ പടവുകൾ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ധ്വജം വീണതിനാൽ ക്രുദ്ധൻ, കുതിരകൾ ഇളകാത്തതിനാൽ വീണ്ടും ക്രുദ്ധൻ. പലതരം ആയുധങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ സർവപ്രയത്നവും നടത്തുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഫലം ഭയങ്കരമായ ശബ്ദം മാത്രം.

ആ ആയുധവർഷം രാഘവന്റെ രഥത്തെ വിട്ട് ചുറ്റുമുള്ള വാനരസൈന്യത്തിൽ പതിച്ചു. ദശഗ്രീവൻ ആസക്തിയറ്റ അന്തരാത്മാവോടെ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ വിടവില്ലാതെ നിറച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകി പ്രയത്നിക്കുന്ന ആ രാവണനെ കണ്ട് കാകുത്സ്ഥൻ ചിരിക്കുന്നതുപോലെ മൂർച്ചയേറിയ ശരങ്ങൾ തൊടുത്തു; നൂറുകണക്കിനും പിന്നെ ആയിരക്കണക്കിനും ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അവ കണ്ട് രാവണൻ തന്റെ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശം വിടവില്ലാതെ മൂടി. ഇരുവരും എയ്ത തിളങ്ങുന്ന ശരവർഷത്താൽ പ്രകാശമുള്ള ആകാശം ശരങ്ങൾകൊണ്ടു കെട്ടിയ രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ ശോഭിച്ചു. ഒരു ബാണവും ലക്ഷ്യമില്ലാത്തതോ തുളച്ചുകയറാത്തതോ നിഷ്ഫലമോ ആയില്ല; രാമരാവണന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങനെ ബാണങ്ങൾ എയ്തപ്പോൾ അവ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി നിലത്തു വീണു. ഇടതുകൈകൊണ്ടും വലതുകൈകൊണ്ടും ഇടതടവില്ലാതെ എയ്തുകൊണ്ട് അവർ പൊരുതി; ഘോരശരങ്ങൾകൊണ്ട് ആകാശത്തെ ശ്വാസംമുട്ടിച്ചതുപോലെയാക്കി. രാവണന്റെ കുതിരകളെ രാമനും രാമന്റെ കുതിരകളെ രാവണനും — ചെയ്തതിനു പകരംചെയ്തുകൊണ്ട് — അവർ അപ്പോൾ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. ഇങ്ങനെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായ അവർ ഉത്തമമായ യുദ്ധം ചെയ്തു; ഒരു മുഹൂർത്തനേരം രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. യുദ്ധത്തിൽ അങ്ങനെ പൊരുതുന്ന രാമരാവണന്മാരെ സർവഭൂതങ്ങളും വിസ്മയിച്ച അന്തരാത്മാവോടെ നോക്കിനിന്നു. രാവണന്റെ ആയുധവർഷം രാമനെ വിട്ട് വാനരസൈന്യത്തിൽ പതിക്കുന്നു — ഇതും അവന്റെ പരാജയത്തിന്റെ ഒരു രൂപമാണ്. രാമന്റെ ‘ചിരിക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഭാവം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ ആധിക്യത്താൽ ആകാശം രണ്ടാമതൊരു ആകാശംപോലെ — ശരങ്ങളാലുള്ള ഒരു വിതാനം. ‘സവ്യദക്ഷിണം’ എന്ന പദം രണ്ടു കൈകൊണ്ടുമുള്ള ബാണപ്രയോഗം പറയുന്നു. ‘കൃതാനുകൃതകാരിണൗ’ — ഒരാൾ ചെയ്യുന്നത് മറ്റേയാൾ പകരംചെയ്യുന്നു — ഇതാണ് ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം. ‘നാനിമിത്തോ നാനിർഭേത്താ ന നിഷ്ഫലഃ’ (ലക്ഷ്യമില്ലാത്തതല്ല, തുളയ്ക്കാത്തതല്ല, നിഷ്ഫലമല്ല) എന്ന മൂന്നു നിഷേധങ്ങളാൽ ബാണങ്ങളുടെ പൂർണസാഫല്യം പറയുന്നു — എങ്കിലും ഇരുവരുടെയും ബലം തുല്യമായതിനാൽ അവ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി വീഴുന്നു. ‘നിഃസംഗേനാന്തരാത്മനാ’ (ആസക്തിയറ്റ അന്തരാത്മാവോടെ) എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ പ്രാണനിലുള്ള ആസക്തി ഉപേക്ഷിച്ചു പൊരുതുന്നു — ‘ജീവനോടുള്ള മോഹം ഉപേക്ഷിച്ച്’ എന്ന് ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനം വിശദീകരിക്കുന്നു. സർവഭൂതങ്ങളുടെയും വിസ്മയം യുദ്ധത്തിന്റെ അലൗകികത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം രാവണന്റെ ആയുധവർഷം, പിന്നെ രാമന്റെ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങൾ, പിന്നെ ഇരുവരുടെയും ശരങ്ങളാൽ ആകാശം മൂടൽ, ഒടുവിൽ കുതിരകൾക്കുള്ള പരസ്പരപ്രഹരം. ‘മുഹൂർത്തം’ എന്ന കാലനിർദേശം യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ഒരൊറ്റ മുഹൂർത്തത്തിൽത്തന്നെ ഇത്രയെല്ലാം സംഭവിച്ചു. കവി പ്രേക്ഷകരുടെ വിസ്മയം വീണ്ടും വീണ്ടും വർണിക്കുന്നു; അതിനാൽ ശ്രോതാവും ഒരു പ്രേക്ഷകനെപ്പോലെ യുദ്ധം കാണുന്നു.

യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, പരസ്പരം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി, പരസ്പരം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന അവരുടെ ആ ഉത്തമരഥങ്ങൾ പരസ്പരവധത്തിൽ മുഴുകി ഘോരരൂപങ്ങളായി. രണ്ടു സാരഥികളും വട്ടംചുറ്റലും നേർവഴിയിലുള്ള ഓട്ടവും മുന്നോട്ടും പിന്നോട്ടുമുള്ള നീക്കങ്ങളും — സാരഥ്യത്തിൽനിന്നുളവാകുന്ന പലവിധ ഗതികൾ — കാണിച്ചു; രാമൻ രാവണനെയും രാവണൻ രാഘവനെയും പീഡിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, മുന്നേറ്റത്തിലും പിന്മാറ്റത്തിലും അവർ ഗതിവേഗം കൈവരിച്ചു. ശരജാലങ്ങൾ എയ്യുന്ന അവരുടെ ആ ഉത്തമരഥങ്ങൾ പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ പലവിധ ഗതികൾ കാണിച്ചശേഷം അവ വീണ്ടും പരസ്പരം അഭിമുഖമായി നിന്നു; അങ്ങനെ നിന്ന രഥങ്ങളുടെ നുകം നുകത്തോടും, കുതിരകളുടെ മുഖം മുഖത്തോടും, പതാകകൾ പതാകകളോടും ചേർന്നു. അപ്പോൾ രാമൻ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട മൂർച്ചയേറിയ നാലു ശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാവണന്റെ ജ്വലിക്കുന്ന നാലു കുതിരകളെ പിന്നോട്ടു തള്ളിമാറ്റി. കുതിരകൾ പിന്മാറിയതോടെ ക്രോധത്തിനു വശംവദനായ ദശാനനൻ രാഘവനുനേരെ മൂർച്ചയേറിയ ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ബലവാനായ ദശഗ്രീവനാൽ അത്യന്തം എയ്യപ്പെട്ടിട്ടും രാഘവന് ഒരു ഭാവമാറ്റവും ഉണ്ടായില്ല; അവൻ വ്യഥിതനായതുമില്ല. ദശാനനൻ വീണ്ടും വജ്രത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിനു തുല്യമായ ശബ്ദമുള്ള ബാണങ്ങൾ വജ്രഹസ്തന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) സാരഥിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി എയ്തു. മാതലിയുടെ ശരീരത്തിൽ പതിച്ച മഹാവേഗമുള്ള ശരങ്ങൾ യുദ്ധത്തിൽ അവന് അല്പംപോലും മോഹമോ വ്യഥയോ ഉണ്ടാക്കിയില്ല. മാതലിക്കേറ്റ ആ ധർഷണത്താൽ — തനിക്കേറ്റതിനാലല്ല — ക്രുദ്ധനായ രാഘവൻ ശരജാലംകൊണ്ട് ശത്രുവിനെ പിന്തിരിപ്പിച്ചു; ആ വീരൻ ഇരുപതും മുപ്പതും അറുപതും നൂറുകണക്കിനും പിന്നെ ആയിരക്കണക്കിനും സായകങ്ങൾ ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിൽ എയ്തു. അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദകളുടെയും മുസലങ്ങളുടെയും വർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു; അങ്ങനെ വീണ്ടും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന തുമുലയുദ്ധം ആരംഭിച്ചു. ഇവിടെ സാരഥ്യത്തിന്റെ കൗശലം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — വട്ടംചുറ്റൽ, നേർവഴിയിലുള്ള ഓട്ടം, മുന്നോട്ടുപോകൽ, പിന്നോട്ടുപോകൽ; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ സാരഥി പറഞ്ഞ സാരഥികർമങ്ങൾ ഇവിടെ നേരിട്ടു കാണുന്നു. രഥങ്ങളുടെ സാമീപ്യത്തിന്റെ ചിത്രം — നുകം നുകത്തോട്, മുഖം മുഖത്തോട്, പതാക പതാകയോട് — യുദ്ധത്തിന്റെ അടുപ്പവും ഉഗ്രതയും കാണിക്കുന്നു. രാമന്റെ സ്വഭാവത്തിലെ ഒരു വിശിഷ്ടഗുണം ഇവിടെ പ്രകടമാകുന്നു — സ്വന്തം മുറിവുകളാൽ അവൻ കോപിക്കുന്നില്ല; എന്നാൽ സഹായിയായ മാതലിക്കേറ്റ പീഡയാൽ കോപിക്കുന്നു. രാവണന്റെ രഥം പിന്തിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു; എങ്കിലും അവൻ വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ ‘രാവണോ'പി തതഃ ക്രുദ്ധോ രഥസ്ഥോ രാക്ഷസേശ്വരഃ, ഗദാമുസലവർഷേണ രാമം പ്രത്യർദയദ്രണേ’ (അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദാമുസലവർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു) എന്ന രണ്ടു വരികൾ 63-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; വൾഗേറ്റിൽ രണ്ടിടത്തും അച്ചടിച്ചിട്ടുണ്ട്. ഇന്ദ്രന്റെ സാരഥിയായതിനാൽ മാതലി മുറിവേറ്റിട്ടും വ്യഥിതനാകുന്നില്ല — അവന്റെ ദിവ്യത ഇവിടെ പ്രകടമാണ്. രാമന്റെ ബാണസംഖ്യ ക്രമേണ വർധിക്കുന്നു — ഇരുപത്, മുപ്പത്, അറുപത്, നൂറ്, ആയിരം; ഇതിലൂടെ അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ തീവ്രത ചിത്രീകരിക്കപ്പെടുന്നു. രഥങ്ങളുടെ ഗതികൾ ഒരു നൃത്തംപോലെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — മണ്ഡലങ്ങൾ, വീഥികൾ, ഗതപ്രത്യാഗതങ്ങൾ; ഇവ സാരഥ്യവിദ്യയിലെ സാങ്കേതികപദങ്ങളാണ്. രണ്ടു രഥങ്ങളും പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ — മഴ പെയ്യുന്ന മേഘങ്ങളെപ്പോലെ — യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണരഥം മാത്രമാണ് മേഘത്തോട് ഉപമിക്കപ്പെട്ടത്, ഇവിടെ രണ്ടും. ഒടുവിൽ കുതിരകളുടെ മുഖങ്ങൾ പരസ്പരം തൊടുന്നത്ര അടുത്ത് രഥങ്ങൾ എത്തുന്നു. രാമന്റെ നാലു ശരങ്ങളാൽ രാവണന്റെ നാലു കുതിരകൾ പിന്തിരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഓരോന്നുകൊണ്ട് ഓരോന്ന്; അവന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന്റെ സൂക്ഷ്മത. സാരഥി യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു പൊരുതാത്തതിനാൽ മാതലിയുടെമേലുള്ള ആക്രമണം രാമന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ ധർമവിരുദ്ധംപോലെയാണ്; അതിനാൽ രാമന്റെ ക്രോധം ന്യായമാണ്.

ഗദകളുടെയും മുസലങ്ങളുടെയും പരിഘങ്ങളുടെയും ശബ്ദങ്ങളാലും, ശരങ്ങളുടെ തൂവലുകളിൽനിന്നുയർന്ന കാറ്റിനാലും ഏഴു സമുദ്രങ്ങളും ക്ഷോഭിച്ചു. ക്ഷോഭിച്ച സമുദ്രങ്ങളുടെ പാതാളതലത്തിൽ വസിക്കുന്ന എല്ലാ ദാനവന്മാരും ആയിരക്കണക്കിനു സർപ്പങ്ങളും വ്യഥിതരായി. പർവതങ്ങളും വനങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ കുലുങ്ങി; സൂര്യൻ പ്രഭയറ്റവനായി, കാറ്റു വീശിയതുമില്ല. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും കിന്നരന്മാരും മഹാസർപ്പങ്ങളും എല്ലാവരും ചിന്താകുലരായി — ‘പശുക്കൾക്കും ബ്രാഹ്മണർക്കും സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ, ലോകങ്ങൾ ശാശ്വതമായി നിലനിൽക്കട്ടെ; യുദ്ധത്തിൽ രാഘവൻ രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണനെ ജയിക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ ജപിച്ചുകൊണ്ട് ഋഷിഗണങ്ങളോടുകൂടിയ ആ ദേവന്മാർ അപ്പോൾ അതിഘോരവും രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നതുമായ രാമരാവണയുദ്ധം കണ്ടു. ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും സംഘങ്ങൾ ഉപമയില്ലാത്ത ആ യുദ്ധം കണ്ട്, ‘ആകാശം ആകാശംപോലെ, സമുദ്രം സമുദ്രംപോലെ, രാമരാവണയുദ്ധം രാമരാവണയുദ്ധംപോലെ’ എന്നു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ രാമരാവണയുദ്ധം നോക്കിനിന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രഭാവം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചു — സമുദ്രങ്ങളും പാതാളവും ഭൂമിയും സൂര്യനും വായുവും ക്ഷോഭിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ സ്വസ്തിവാചനം സർവലോകത്തിന്റെയും കല്യാണത്തിനായുള്ള പ്രാർഥനയാണ് — പശുക്കളും ബ്രാഹ്മണരും ലോകങ്ങളും രക്ഷിക്കപ്പെടട്ടെ, രാമൻ ജയിക്കട്ടെ. ഗന്ധർവന്മാരുടെ വാക്ക് അനന്വയാലങ്കാരത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ഉദാഹരണമാണ്; അച്ചടിയിൽ ഇവിടെ ഒരു അടിക്കുറിപ്പുണ്ട് — ഒരേ വസ്തുതന്നെ ഉപമാനവും ഉപമേയവുമാകുമ്പോൾ, മറ്റൊരു ഉപമ ലഭിക്കാത്തപ്പോൾ, അതാണ് അനന്വയം. ആകാശത്തിന്റെ ഉപമ ആകാശംതന്നെ, സമുദ്രത്തിന്റേത് സമുദ്രംതന്നെ; അതുപോലെ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ഉപമ ഈ യുദ്ധംതന്നെ — അതുല്യം. അമ്പതാം ശ്ലോകംമുതൽ അമ്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകംവരെയുള്ള ആറ് അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ ശ്ലോകം ലോകത്തിൽ അതിപ്രസിദ്ധമാണെങ്കിലും. സൂര്യന്റെ നിഷ്പ്രഭതയും കാറ്റിന്റെ നിശ്ചലതയും പ്രകൃതി ശ്വാസമടക്കിപ്പിടിച്ചതുപോലെയാണ് — ലോകം മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെ പരിണാമം കാത്തിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരുടെ ‘ജപന്തഃ’ (ജപിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം അവരുടെ വാക്ക് മന്ത്രംപോലുള്ള ജപമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഏഴു സമുദ്രങ്ങളുടെ ക്ഷോഭവും പാതാളവാസികളുടെ വ്യഥയും യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രഭാവം ഭൂമിക്കു താഴെയും വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും — സ്വർഗവും ഭൂമിയും പാതാളവും — ബാധിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവന്മാർ ഇപ്പോൾ പ്രേക്ഷകരല്ല, ചിന്താകുലരായ പ്രാർഥകരാണ് — അവരുടെ ഭാഗ്യവും രാമന്റെ വിജയത്തിൽ അടങ്ങിയിരിക്കുന്നു. സ്വസ്തിവാചനത്തിലെ പശുക്കളുടെയും ബ്രാഹ്മണരുടെയും പരാമർശം ധർമത്തിന്റെ അടിത്തറയുടെ രക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘സുഘോരം രോമഹർഷണം’ (അതിഘോരം, രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്നത്) എന്ന ആവർത്തനം യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീഷണത ഉറപ്പിക്കുന്നു. ഗന്ധർവന്മാരുടെ അനന്വയവചനം കവിയുടെ സ്വന്തം പ്രശംസപോലെയുമാണ് — ഈ യുദ്ധം വർണിക്കാൻ മറ്റൊരു ഉപമ കിട്ടുന്നില്ലെന്ന് അദ്ദേഹം സ്വയം സമ്മതിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ രഘുക്കളുടെ കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാബാഹുവായ രാമൻ ക്രോധത്തോടെ വില്ലിൽ വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ശരം തൊടുത്ത് രാവണന്റെ ശോഭയുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ തല ഛേദിച്ചു; ഛേദിക്കപ്പെട്ട് നിലത്തു വീണ ആ തല അപ്പോൾ മൂന്നു ലോകങ്ങളും കണ്ടു. അതിനു തുല്യമായ മറ്റൊരു തല രാവണന് ഉയർന്നുവന്നു; കൈവേഗമുള്ള, വേഗത്തിൽ പ്രവർത്തിക്കുന്ന രാമൻ ആ രണ്ടാമത്തെ രാവണശിരസ്സും യുദ്ധത്തിൽ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ഛേദിച്ചു. ഛേദിച്ചതേയുള്ളൂ, ആ തല വീണ്ടും കാണപ്പെട്ടു; അതും രാമന്റെ ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള സായകങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ തുല്യതേജസ്സുള്ള നൂറു തലകൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ടു; എന്നിട്ടും രാവണന്റെ ജീവിതാന്ത്യം കാണപ്പെട്ടില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അദ്ഭുതകരമായ ഒരു വഴിത്തിരിവാണ് — രാവണന്റെ തലകൾ ഛേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും വീണ്ടും മുളയ്ക്കുന്നു; അത് ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ പ്രഭാവമാണ്. രാമന്റെ കൈവേഗം ‘ക്ഷിപ്രഹസ്തൻ’, ‘ക്ഷിപ്രകാരി’ എന്നീ പദങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു. നൂറുവട്ടമുള്ള ശിരച്ഛേദവും നിഷ്ഫലം — ഈ സാഹചര്യം വരാനിരിക്കുന്ന ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രയോഗത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്. ‘മൂന്നു ലോകങ്ങളും കണ്ടു’ എന്നു പറഞ്ഞ് കവി ഈ സംഭവത്തിന്റെ സാർവത്രികമായ പ്രാധാന്യം കാണിക്കുന്നു. ഛേദിക്കപ്പെട്ട തലയുടെ സ്ഥാനത്ത് അതുപോലെതന്നെയുള്ള തല ഉണ്ടാകുന്നു — ‘തുല്യവർചസാം’ (തുല്യതേജസ്സുള്ള) എന്ന പദത്താൽ പുതിയ തലകൾ പഴയവയ്ക്കു തുല്യമായ തേജസ്സുള്ളവയാണ്. അതിനാൽ സാധാരണശരങ്ങൾകൊണ്ട് രാവണവധം അസാധ്യമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ഈ രഹസ്യത്തിന്റെ ഉത്തരം അടുത്ത സർഗത്തിൽ ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്തെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മാതലി നൽകും. രാമൻ ‘ക്രോധത്തോടെ’ ശരം തൊടുക്കുന്നു — ദീർഘമായ യുദ്ധത്തിനുശേഷം അവന്റെ ധൈര്യം രോഷമായി മാറി. തല വീഴുന്നതു മൂന്നു ലോകങ്ങളും കാണുന്നു; എല്ലാവരും വിജയമെന്നു കരുതുന്നു; എന്നാൽ നിമിഷനേരംകൊണ്ട് പുതിയ തല മുളയ്ക്കുന്നു; അതോടെ എല്ലാവരുടെയും പ്രതീക്ഷ തകരുന്നു. നൂറുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനം — ഇത്രയും ബലം രാവണന്റെ തപസ്സിന്റെയും വരത്തിന്റെയും ഫലമാണ്. രാമൻ വിസ്മയിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിർത്തുന്നില്ല.

അപ്പോൾ എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും അറിയുന്ന, കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന വീരനായ രാഘവൻ, അനേകം ബാണങ്ങളേന്തി, ചിന്തിച്ചു: ‘ഏതൊന്നിനാൽ മാരീചൻ കൊല്ലപ്പെട്ടോ, ദൂഷണനോടൊപ്പം ഖരനും, ക്രൗഞ്ചാവടത്തിൽ വിരാധനും, ദണ്ഡകാവനത്തിൽ കബന്ധനും കൊല്ലപ്പെട്ടോ, ഏതൊന്നിനാൽ സാലവൃക്ഷങ്ങളും പർവതങ്ങളും പിളർന്നുവോ, ബാലിയും സമുദ്രവും ക്ഷോഭിച്ചുവോ — യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വിശ്വസിച്ചുപോന്ന എന്റെ ആ സായകങ്ങളാണ് ഇവയെല്ലാം; പിന്നെ രാവണനിൽ ഇവ മന്ദതേജസ്സുകളാകുന്നതിന്റെ കാരണം എന്താണ്?’ ഇങ്ങനെ ചിന്താമഗ്നനായിരുന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ അവൻ അശ്രദ്ധനായില്ല; രാഘവൻ രാവണന്റെ മാറിൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാവണനും ക്രുദ്ധനായി, രഥത്തിലിരുന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ ഗദാമുസലവർഷംകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ രാമനെ തിരിച്ചു പീഡിപ്പിച്ചു. രോമാഞ്ചമുണ്ടാക്കുന്ന ആ മഹാതുമുലയുദ്ധം ആകാശത്തും ഭൂമിയിലും പിന്നെ പർവതശിഖരത്തിലും നടന്നു. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും യക്ഷന്മാരും പിശാചുക്കളും സർപ്പങ്ങളും രാക്ഷസരും നോക്കിനിൽക്കെ ആ മഹായുദ്ധം രാത്രി മുഴുവൻ തുടർന്നു. രാത്രിയെന്നോ പകലെന്നോ മുഹൂർത്തമെന്നോ നിമിഷമെന്നോ ഇല്ലാതെ രാമരാവണയുദ്ധം ഒരു ഇടവേളയുമില്ലാതെ തുടർന്നു. അപ്പോൾ ദശരഥപുത്രനും രാക്ഷസേന്ദ്രനും തമ്മിലുള്ള ആ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ ജയം കാണാതെ, ദേവശ്രേഷ്ഠന്റെ രഥസാരഥിയായ മഹാത്മാവായ മാതലി യുദ്ധത്തിൽ മുഴുകിയ രാമനോടു വേഗം ഒരു വാക്കു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ചിന്തയിൽ അവന്റെ മുൻവിജയങ്ങളുടെ പട്ടികയുണ്ട് — മാരീചൻ, ഖരദൂഷണന്മാർ, വിരാധൻ, കബന്ധൻ, ഏഴു സാലവൃക്ഷങ്ങൾ, ബാലി, സമുദ്രം — ഇവയെല്ലാം ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടുതന്നെ ജയിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ രാവണനിൽ അവ നിഷ്പ്രഭമാകുന്നു. അവന്റെ സംശയം സ്വാഭാവികമാണ്; എന്നാൽ അവൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ഇതാണ് വീരന്റെ ലക്ഷണം. ‘പ്രാത്യയികാഃ’ എന്ന പദം ബാണങ്ങളുടെ വിശ്വസനീയതയും അനേകം തവണ പരീക്ഷിക്കപ്പെട്ടതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധം എല്ലായിടത്തും — ആകാശത്തും ഭൂമിയിലും പർവതശിഖരത്തിലും — വ്യാപിച്ചു; ഇടവേളയില്ലാതെയും. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിലെ ബ്രഹ്മാസ്ത്രസന്ദർഭത്തിന്റെ ആമുഖമാണിത് — മാതലി രാമനെ എന്തോ ഓർമിപ്പിക്കാൻ പോകുന്നു. ഇങ്ങനെ സർഗം അനിശ്ചിതത്വത്തിൽ അവസാനിക്കുന്നു — രാമന്റെ സംശയം, ഇടവേളയില്ലാത്ത യുദ്ധം, മാതലിയുടെ ഇടപെടൽ. രാമന്റെ സ്മൃതിയിൽ അവന്റെ വനവാസജീവിതം മുഴുവൻ — ദണ്ഡകാരണ്യംമുതൽ കിഷ്കിന്ധയും സമുദ്രവുംവരെ — രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളിൽ സംക്ഷേപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘മന്ദതേജസഃ’ എന്ന പദത്താൽ ബാണങ്ങൾ ഇപ്പോൾ തേജസ്സറ്റവയെപ്പോലെയാണ്; ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘തേജസ്സറ്റത് — മൂർച്ച കെട്ടത്’ എന്ന്. രാമൻ സംശയിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിരാശനാകുന്നില്ല — ‘അപ്രമത്തഃ’ (അശ്രദ്ധനല്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം അവന്റെ നിരന്തരജാഗ്രത കാണിക്കുന്നു. രാത്രി മുഴുവൻ യുദ്ധം എന്നു പറഞ്ഞതിനാൽ, രാത്രിയിൽ യുദ്ധം ചെയ്യരുതെന്ന നിയമവും ലംഘിക്കപ്പെട്ടു; കാരണം ഇത് നിർണായകയുദ്ധമാണ്.

Then began the duel of Rāma and Rāvaṇa, most cruel and mighty, a terror to all the worlds. The rākṣasa army and the great host of the monkeys stood motionless with their weapons in their hands. Seeing the mighty man and the mighty rākṣasa locked in combat, all were distracted and filled with the greatest wonder; their minds amazed, their arms full of weapons of every kind, they stood watching the fight and did not attack one another. The rākṣasas watched Rāvaṇa and the monkeys watched Rāghava, wide-eyed with wonder, and the whole army looked like a painting. The poet opens the sarga with this extraordinary scene: thousands of warriors weapons in hand yet unmoving, every eye on the two heroes, a rare sight in war where armies usually fight too; here all had become spectators, the armies' part was over, and the battle had become a personal duel. Both Rāghava and Rāvaṇa had seen the omens, the portents and the good signs of the previous sarga; they made up their minds and, firm in their wrath, fought as if without fear, which grants courage to both, for Rāvaṇa was no coward either. Kākutstha resolved, "I must conquer," and Rāvaṇa, "I must die," and in the battle each displayed all the valour he possessed. This verse is especially moving: each knew his own future and still threw everything into the fight. Rāvaṇa's resolve that he must die shows his courage too, for though he knew death was coming he did not run from the battle.

Then Daśagrīva in his anger fitted arrows and loosed them at the standard on Rāghava's chariot, since the standard is the emblem of a warrior's glory and each made the other's standard his first target. But the arrows did not reach the standard of Purandara's chariot; they touched the pole of the chariot and fell to the ground, for the divinity of Indra's chariot protected it. Then Rāma too, enraged, drew his bow and resolved to repay him in kind, meeting each act with its like. Aiming at Rāvaṇa's standard he loosed a sharp arrow, as unbearable as a great serpent and blazing with its own splendour. Glorious Rāma shot the arrow at the standard, and it cut down Daśagrīva's standard and went on into the earth, so great was its speed. Cut down, the standard of Rāvaṇa's chariot fell to the ground, and with it, as it were, the spirit of his side. The difference is plain: Rāvaṇa's arrows could not reach the divine standard, while a single arrow of Rāma's brought down Rāvaṇa's. Seeing his standard destroyed, mighty Rāvaṇa blazed with anger and indignation as though he would burn everything, and overcome by rage he poured down a rain of arrows. So every setback fed his anger, and his anger destroyed his judgment.

Rāvaṇa pierced Rāma's horses with blazing arrows, but those divine steeds did not stumble or even swerve; they stayed untroubled, as though struck with lotus stalks, so little did the arrows mean to Indra's horses. In the previous sarga Rāvaṇa's horses had shed tears among the portents; here Rāma's horses, though struck, were unharmed, and the difference between the two sides shows again. Seeing the horses unshaken, Rāvaṇa grew angrier still, first at the fall of his standard and now at the steadiness of the horses, and he loosed a rain of arrows, and then maces and iron clubs, discuses and pestles, mountain peaks and trees, spears and axes, a rain of weapons produced by his magic, for no chariot could hold such things, which recalls his nature as a master of illusion; and tireless in heart and effort, though his fatigue had been spoken of before, he loosed thousands of arrows. That rain of many weapons was tumultuous and terrifying, dreadful, with a dreadful echo; he tried everything, but all it produced was a terrible noise.

Missing Rāghava's chariot, that rain of weapons fell all round on the monkey army, another form of Rāvaṇa's failure. Daśagrīva filled the sky completely with arrows, loosing them with a mind no longer attached to life. Seeing Rāvaṇa striving so intently, Kākutstha, as though smiling in his confidence, fitted sharp arrows and loosed them by hundreds and by thousands, and seeing them Rāvaṇa filled the sky with his own. With the shining rain of arrows the two let fly, the bright sky seemed a second sky woven of arrows, a canopy of shafts. No arrow was without a target, none failed to pierce, none was without effect; yet, as Rāma and Rāvaṇa loosed them, they struck against one another and fell to the ground, because the two were equal in strength. They fought without pause, shooting with the left hand and the right, and with their dreadful arrows made the sky as if unable to breathe. Rāma struck Rāvaṇa's horses and Rāvaṇa struck Rāma's, each repaying every stroke of the other, a sign that they were evenly matched. So in great fury the two fought a supreme battle, and for a while the fighting was tumultuous and hair-raising. The pace rises step by step, from Rāvaṇa's rain of weapons to Rāma's thousands of arrows, to the sky covered by both, and at last the horses struck on both sides, and all within a short while. All beings watched Rāma and Rāvaṇa fighting with wondering hearts; the poet describes the spectators' wonder again and again so that the listener too watches like a spectator, and their wonder marks the battle as beyond the ordinary.

Harrying each other in the fight, the two splendid chariots charged each other in fury, and bent on each other's destruction they became dreadful to behold. The charioteers showed every kind of movement their art could produce, wheeling in circles, running straight courses, advancing and falling back, like a dance; the arts of the charioteer that Rāvaṇa's driver had listed in an earlier sarga are seen here in action. Rāma harried Rāvaṇa and Rāvaṇa harried Rāghava, both at full speed as they advanced and withdrew. As they shot their nets of arrows, the two fine chariots ranged over the battlefield like two clouds pouring rain; earlier Rāvaṇa's chariot alone had been likened to a cloud, and now both are. After showing every kind of movement they stood face to face again, so close that pole met pole, the faces of the horses touched, and banner met banner, which shows how close and fierce the fighting was. Then with four sharp arrows from his bow Rāma drove back Rāvaṇa's four blazing horses, one arrow for each, so precise was his aim. Angered at the retreat of his horses, Daśānana loosed sharp arrows at Rāghava, but though mighty Daśagrīva wounded him deeply, Rāghava showed no change and felt no pain. Again Daśānana hurled arrows that roared like thunderbolts, this time at the charioteer of the wielder of the thunderbolt. The swift arrows fell on Mātali's body, but, being Indra's charioteer, he felt not the least confusion or pain; his divinity showed itself. Yet Rāghava was angered by that assault on Mātali as he had not been by his own wounds; to Rāma an attack on a charioteer, who does not himself fight, seemed against the rules of war, and his anger was just. Here a special trait of Rāma's character appears: his own wounds did not anger him, but the pain of his helper did. With a net of arrows he turned his enemy back, loosing at his chariot twenty, thirty, sixty, then hundreds and thousands of arrows, the rising numbers painting the rising heat of his anger. Rāvaṇa's chariot was turned away, but he came on again: enraged, the lord of the rākṣasas assailed Rāma from his chariot with a rain of maces and pestles, and the fight began again, tumultuous and hair-raising.

With the din of maces, pestles and iron clubs and the wind from the arrows' feathers, the seven seas were stirred up, and all the dānavas who dwelt in the depths of Pātāla beneath the troubled seas, and serpents by the thousand, were distressed, so that the effect of the battle reached even below the earth. The whole earth shook with its mountains, woods and groves; the sun lost its light and the wind stopped blowing, as if nature held its breath waiting for the outcome. The three worlds, heaven, earth and the underworld, were all shaken. Then the gods with the gandharvas, the siddhas and the great seers, with the kiṃnaras and the great serpents, all fell into anxiety, no longer mere spectators but anxious suppliants whose own fate hung on Rāma's victory. "May it be well with cows and brāhmaṇas," they prayed, "may the worlds endure for ever; may Rāghava conquer Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, in battle." Their blessing was a prayer for the good of the whole world, and the mention of cows and brāhmaṇas points to the protection of the very roots of dharma. Reciting this like a mantra, the gods and the hosts of seers watched the most dreadful, hair-raising battle of Rāma and Rāvaṇa. And the hosts of gandharvas and apsarases, seeing that incomparable battle, said: "The sky is like the sky, the ocean is like the ocean, and the battle of Rāma and Rāvaṇa is like the battle of Rāma and Rāvaṇa," and so saying they watched it. This is the famous example of the figure called ananvaya, where the same thing is both the subject and its comparison because nothing else will serve: the sky can be likened only to the sky, the ocean only to the ocean, and this battle only to itself. It is almost the poet's own confession that no other image could describe this battle.

Then, in anger, mighty-armed Rāma, who increased the fame of the Raghus, his patience after the long fight turned to wrath, fitted to his bow an arrow like a venomous serpent and cut off Rāvaṇa's glorious head with its blazing earrings, and the three worlds saw that head fall to the ground; everyone thought victory was won. But at once another head just like it sprang up on Rāvaṇa. That too the swift-handed, swift-acting Rāma cut off with his arrows in the battle; yet no sooner was the second head cut off than another appeared, and that too was struck off by Rāma's arrows like thunderbolts. In this way a hundred heads of equal splendour were cut off, each new one as bright as the last, and still there was no sign of an end to Rāvaṇa's life; everyone's hope was dashed each time. Here the battle takes a marvellous turn: Rāvaṇa's heads, though cut off, spring up again and again, the power of Brahmā's boon and the fruit of his austerities. It becomes clear that Rāvaṇa cannot be killed with ordinary arrows, and this sets the stage for the Brahmā weapon; the answer to the riddle will come in the next sarga, when Mātali reminds Rāma of it. Rāma was astonished, but he did not stop.

Then the hero who knew every weapon, the joy of Kausalyā, Rāghava, though he had many arrows, fell to thinking: "These are the arrows by which Mārīca was slain, and Khara with Dūṣaṇa, Virādha in the Krauñca pit and Kabandha in the Daṇḍaka forest, by which the sāl trees and the hills were split, Vālin slain and the ocean stirred up. All these arrows of mine have been proven in battle; why then are they so feeble against Rāvaṇa?" In his thought the whole of his life in exile, from the Daṇḍaka forest to Kiṣkindhā and the ocean, is summed up in two verses. Each of those enemies had been conquered with a single arrow, and his arrows were trusted and tested many times over, yet against Rāvaṇa they seemed to have lost their power. His doubt is natural, but he did not give up the fight, which is the mark of a hero: absorbed though he was in the thought, he stayed alert in battle and rained showers of arrows on Rāvaṇa's chest. Rāvaṇa too, the lord of the rākṣasas, enraged, attacked Rāma from his chariot with a rain of maces and pestles. That great battle, tumultuous and hair-raising, raged in the sky, on the ground and on the mountain top, spreading everywhere, and as gods, dānavas, yakṣas, piśācas, serpents and rākṣasas watched, it went on all night; neither by night nor by day, not for an hour nor for a moment, did the battle of Rāma and Rāvaṇa pause. Even the custom of not fighting at night was broken, for this was the decisive battle. Then, seeing no victory for Rāghava in the battle between the son of Daśaratha and the lord of the rākṣasas, Mātali, the great-souled charioteer of the king of the gods, quickly spoke to Rāma, who was intent on the fight. So the sarga ends in uncertainty, with Rāma's doubt, the unending battle, and Mātali about to intervene; in the next he will remind Rāma of the Brahmā weapon.