युद्धेन परिश्रान्तं, समरे चिन्तया स्थितं रामं, युद्धाय अग्रतः समुपस्थितं रावणं च दृष्ट्वा, देवतैः सह रणं द्रष्टुम् अभ्यागतः भगवान् अगस्त्यः तदा रामम् उपगम्य अब्रवीत् — ‘महाबाहो राम राम, सनातनं गुह्यं शृणु, वत्स, येन समरे सर्वान् अरीन् विजयिष्यसे। आदित्यहृदयं पुण्यं, सर्वशत्रुविनाशनं, जयावहं, नित्यं जपम्, अक्षयं, परमं, शिवम्, सर्वमङ्गलमाङ्गल्यं, सर्वपापप्रणाशनं, चिन्ताशोकप्रशमनम्, आयुर्वर्धनम् उत्तमम्। रश्मिमन्तं समुद्यन्तं देवासुरनमस्कृतं भुवनेश्वरं भास्करं विवस्वन्तं पूजयस्व।’ पूर्वसर्गयोः रावणः सारथिना अपवाहितः पुनः आगतः; रामः अपि दीर्घेण युद्धेन श्रान्तः चिन्तितः च। अस्मिन् क्षणे मुनेः आगमनं दैवस्य अनुग्रहः। अगस्त्यः एव वनवासकाले रामाय दिव्यानि आयुधानि दत्तवान्, इदानीं सः मन्त्रम् ददाति — शस्त्रात् परं शास्त्रम्। ‘राम राम’ इति द्विरुक्तिः वात्सल्यं सूचयति, ‘वत्स’ इति सम्बोधनं च गुरोः स्नेहम्। स्तोत्रस्य माहात्म्ये तस्य फलानि गणितानि — शत्रुनाशः, जयः, पापनाशः, चिन्तायाः शोकस्य च शमनम्, आयुषः वृद्धिः। ‘गुह्यम्’ इति पदेन तस्य रहस्यत्वं, ‘सनातनम्’ इति तस्य प्राचीनत्वं दर्शितम्। उपास्यः सूर्यः उद्यन्, रश्मियुक्तः, देवैः असुरैः च वन्दितः — सर्वेषां लोकानाम् ईश्वरः। अत्र ध्यातव्यं यत् रामः युद्धे पराजितः नास्ति, किन्तु श्रान्तः चिन्तितः च; रावणः पुनः सज्जः। अतः मुनेः उपदेशः न केवलं शत्रुजयाय, अपितु मनसः शान्तये अपि। ‘चिन्ताशोकप्रशमनम्’ इति फलं रामस्य तत्कालीनाम् अवस्थाम् एव लक्ष्यीकरोति। ‘पूजयस्व’ इति आज्ञया अगस्त्यः उपदेशस्य प्रयोजनं स्पष्टं करोति — स्तोत्रस्य श्रवणं न पर्याप्तम्, पूजा जपः च आवश्यकौ।

‘एषः सर्वदेवात्मकः, तेजस्वी, रश्मिभावनः; एषः गभस्तिभिः देवासुरगणान् लोकान् पाति। एषः एव ब्रह्मा विष्णुः शिवः स्कन्दः प्रजापतिः महेन्द्रः धनदः कालः यमः सोमः अपां पतिः वरुणः च; पितरः वसवः साध्याः अश्विनौ मरुतः मनुः वायुः वह्निः प्रजाः प्राणः, ऋतुकर्ता प्रभाकरः च। आदित्यः, सविता, सूर्यः, खगः, पूषा, गभस्तिमान्, सुवर्णसदृशः, भानुः, हिरण्यरेताः, दिवाकरः; हरिदश्वः, सहस्रार्चिः, सप्तसप्तिः, मरीचिमान्, तिमिरोन्मथनः, शम्भुः, त्वष्टा, मार्तण्डकः, अंशुमान्; हिरण्यगर्भः, शिशिरः, तपनः, अहस्करः, रविः, अग्निगर्भः, अदितेः पुत्रः, शङ्खः, शिशिरनाशनः; व्योमनाथः, तमोभेदी, ऋग्यजुःसामपारगः, घनवृष्टिः, अपां मित्रः, विन्ध्यवीथीप्लवंगमः; आतपी, मण्डली, मृत्युः, पिङ्गलः, सर्वतापनः, कविः, विश्वः, महातेजाः, रक्तः, सर्वभवोद्भवः; नक्षत्रग्रहताराणाम् अधिपः, विश्वभावनः, तेजसाम् अपि तेजस्वी — द्वादशात्मन्, ते नमः अस्तु।’ अत्र सूर्यः सर्वेषां देवानां स्वरूपम् इति वेदान्तदृष्टिः — एकः एव देवः अनेकरूपैः उपास्यते। नामानि तस्य विविधान् गुणान् दर्शयन्ति — सविता जगतः उत्पादकः, पूषा पोषकः, दिवाकरः दिनस्य कर्ता, हरिदश्वः हरितवर्णैः अश्वैः युक्तः, सप्तसप्तिः सप्तभिः अश्वैः युक्तः, मार्तण्डः अण्डात् जातः, हिरण्यगर्भः ब्रह्माण्डस्य बीजम्, अग्निगर्भः अग्निं गर्भे धारयन्, शिशिरनाशनः शीतस्य नाशकः, विन्ध्यवीथीप्लवंगमः आकाशमार्गे वेगेन गमनशीलः। द्वादशात्मा इति द्वादशमासानां द्वादशादित्यानां च स्वरूपम्। हिन्दीभाष्यम् अपि एतानि नामानि एकैकशः व्याख्याति, ‘१०-१५’ इति संयुक्तेन अङ्केन। एवं नामानां माला सूर्यस्य सर्वव्यापित्वं सर्वशक्तित्वं च स्थापयति, येन उपासकः एकस्मिन् एव देवे सर्वान् देवान् पूजयति। ‘ऋग्यजुःसामपारगः’ इति पदेन सूर्यः त्रयीविद्यायाः अधिष्ठाता, ‘अपां मित्रः’ इति पदेन वर्षायाः कारणम् इति उक्तम्।

‘पूर्वाय गिरये नमः, पश्चिमाय अद्रये नमः; ज्योतिर्गणानां पतये, दिनाधिपतये नमः। जयाय, जयभद्राय, हर्यश्वाय नमः नमः; सहस्रांशो, आदित्याय नमः नमः। उग्राय, वीराय, सारङ्गाय नमः नमः; पद्मप्रबोधाय, प्रचण्डाय ते नमः अस्तु। ब्रह्मेशानाच्युतेशाय, सूराय, आदित्यवर्चसे, भास्वते, सर्वभक्षाय, रौद्राय वपुषे नमः। तमोघ्नाय, हिमघ्नाय, शत्रुघ्नाय, अमितात्मने, कृतघ्नघ्नाय, देवाय, ज्योतिषां पतये नमः। तप्तचामीकराभाय, हरये, विश्वकर्मणे, तमोऽभिनिघ्नाय, रुचये, लोकसाक्षिणे नमः।’ अस्मिन् भागे नमस्काराणां परम्परा — पूर्वः गिरिः उदयाचलः, पश्चिमः अद्रिः अस्ताचलः, उभयत्र सूर्यः नम्यते। सः जयस्य स्वरूपं, कल्याणस्य दाता च। सहस्रांशुः सहस्रैः किरणैः युक्तः। पद्मप्रबोधः कमलानि विकासयति। ब्रह्मा ईशानः अच्युतः च तस्य ईशाः अपि, तेषाम् अपि सः ईशः इति भावः। सः तमः हिमं शत्रून् कृतघ्नान् च हन्ति — एते चत्वारः नाशकगुणाः रामस्य प्रस्तुतकार्येण सङ्गच्छन्ते, यतः रावणः अपि तमसः कृतघ्नतायाः च मूर्तिः। तप्तस्वर्णाभः सः लोकस्य साक्षी, सर्वं पश्यति। एते नमस्काराः जपस्य आत्मा। नमस्कारेषु पुनरुक्तिः ‘नमो नमः’ भक्तेः तीव्रतां सूचयति। उग्रः वीरः प्रचण्डः इति विशेषणानि युद्धस्य प्रसङ्गे विशेषेण उचितानि, यतः रामः अपि इदानीं उग्ररूपं धारयिष्यति। ‘लोकसाक्षी’ इति नाम सूचयति यत् सूर्यः रावणस्य सर्वाणि दुष्कर्माणि दृष्टवान्, अतः तस्य वधस्य साक्षी अपि भविष्यति।

‘एषः प्रभुः भूतं नाशयति, तत् एव सृजति; एषः गभस्तिभिः पाययति तपति वर्षति च। एषः भूतेषु परिनिष्ठितः सुप्तेषु जागर्ति; एषः एव अग्निहोत्रं, अग्निहोत्रिणां फलं च। देवाः, क्रतवः, क्रतूनां फलं च, लोकेषु यानि सर्वेषु कृत्यानि तेषु परमप्रभुः एषः एव। राघव, आपत्सु कृच्छ्रेषु कान्तारेषु भयेषु च एनं कीर्तयन् कश्चित् पुरुषः न अवसीदति। एकाग्रः सन् एनं देवदेवं जगत्पतिं पूजयस्व; एतत् त्रिगुणितं जप्त्वा युद्धेषु विजयिष्यसि। महाबाहो, अस्मिन् क्षणे त्वं रावणं जहिष्यसि।’ एवम् उक्त्वा ततः अगस्त्यः यथागतं जगाम। सूर्यस्य त्रयः व्यापाराः — सृष्टिः स्थितिः संहारः च — एकस्मिन् एव श्लोके उक्ताः। सः जलं पाययति, तापं ददाति, वर्षां करोति — प्रकृतेः चक्रं तस्य अधीनम्। सुप्तेषु जागर्ति इति तस्य साक्षिस्वरूपम्। यज्ञेषु अपि सः एव फलदाता। फलश्रुतिः स्पष्टा — आपत्सु जपः रक्षति, त्रिः जपः युद्धे विजयं ददाति। ‘अस्मिन् क्षणे’ इति पदेन मुनिः तात्कालिकं फलं प्रतिजानीते, येन रामस्य उत्साहः पुनः जागर्ति। अगस्त्यः उपदेशं दत्त्वा न तिष्ठति, तत्क्षणम् एव गच्छति — तस्य कार्यं समाप्तम्। तस्य आगमनं गमनं च दैवकृतम् इव, केवलं रामस्य उपकाराय। ‘देवदेवं जगत्पतिम्’ इति विशेषणाभ्यां सूर्यः सर्वेषां देवानां जगतः च स्वामी इति पुनः स्थाप्यते; ‘एकाग्रः’ इति पदेन जपस्य मुख्यं साधनं चित्तस्य एकाग्रता इति उपदिश्यते।

तत् श्रुत्वा महातेजाः राघवः तदा नष्टशोकः अभवत्; सुप्रीतः प्रयतात्मवान् सः तत् धारयामास। आदित्यं प्रेक्ष्य इदं जप्त्वा सः परं हर्षम् अवाप्तवान्। त्रिः आचम्य शुचिः भूत्वा धनुः आदाय वीर्यवान् हृष्टात्मा रावणं प्रेक्ष्य जयार्थं समुपागमत्; महता सर्वयत्नेन तस्य वधे वृतः अभवत्। अथ सुरगणमध्यगतः रविः रामं निरीक्ष्य मुदितमनाः परमं प्रहृष्यमाणः, निशिचरपतेः संक्षयं विदित्वा ‘त्वरस्व’ इति वचः अवदत्। रामस्य परिवर्तनं स्पष्टम् — शोकात् हर्षं प्रति, चिन्तायाः निश्चयं प्रति। सः विधिवत् जपं करोति — आचमनं शुद्धिः सूर्यदर्शनं त्रिवारं जपः च। ततः एव धनुः गृह्णाति, यत् उपासनायाः कर्मणः च सम्बन्धं दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः; स्वयं सूर्यः देवमध्ये स्थितः रामस्य विजयं समर्थयति — ‘त्वरस्व’ इति शब्दः रावणस्य अन्तः समीपे इति सूचयति। रामः सूर्यवंशीयः, अतः कुलदेवतायाः आशीर्वादः अत्र विशेषेण अर्थवान्। अस्य सर्गस्य अनन्तरं निर्णायकं युद्धम् आरभ्यते। रावणं प्रेक्ष्य हृष्टात्मा इति पदेन सूच्यते यत् पूर्वं यः शत्रुः चिन्तायाः कारणम् आसीत्, सः एव इदानीं हर्षस्य विषयः — विजयस्य निश्चयः। ‘प्रयतात्मवान्’ इति पदेन रामस्य संयमः, ‘धारयामास’ इति पदेन उपदेशस्य हृदये धारणं च सूचिते। शोकस्य नाशः एव विजयस्य प्रथमं सोपानम्।

యుద్ధంతో పూర్తిగా అలసిపోయి రణరంగంలో చింతాక్రాంతుడై నిలిచి ఉన్న రాముని, యుద్ధం కోసం ఎదుట వచ్చి నిలిచిన రావణుని చూసి, దేవతలతో కలిసి యుద్ధం చూడడానికి వచ్చిన భగవాన్ అగస్త్యుడు అప్పుడు రాముని సమీపించి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, రామా, రామా, సనాతనమైన రహస్యాన్ని విను, నాయనా — దానితో నీవు యుద్ధంలో శత్రువులందరినీ జయిస్తావు. ఆదిత్యహృదయం పుణ్యప్రదమైనది, సర్వశత్రువినాశకమైనది, జయాన్ని తెచ్చేది, నిత్యమూ జపించదగినది, అక్షయమైనది, పరమమైనది, శుభకరమైనది; సమస్త మంగళాలకూ మంగళమైనది, సర్వపాపాలనూ నశింపజేసేది, చింతనూ శోకాన్నీ శమింపజేసేది, ఆయుస్సును పెంచే ఉత్తమమైనది. కిరణాలు గలవాడూ, ఉదయిస్తున్నవాడూ, దేవాసురుల చేత నమస్కరించబడేవాడూ, భువనేశ్వరుడూ అయిన భాస్కరుని, వివస్వంతుని పూజించు.’ ముందటి రెండు సర్గలలో సారథి చేత తప్పించబడిన రావణుడు మళ్ళీ వచ్చాడు; రాముడు కూడా దీర్ఘమైన యుద్ధంతో అలసి చింతాక్రాంతుడై ఉన్నాడు. ఈ క్షణంలో ముని రాక దైవానుగ్రహం. వనవాసకాలంలో రామునికి దివ్యాయుధాలు ఇచ్చినది అగస్త్యుడే; ఇప్పుడు అతడు మంత్రాన్ని ఇస్తున్నాడు — శస్త్రం కంటే మిన్న శాస్త్రం. ‘రామ రామ’ అన్న ద్విరుక్తి వాత్సల్యాన్ని సూచిస్తుంది, ‘వత్స’ (నాయనా) అన్న సంబోధన గురువు స్నేహాన్ని సూచిస్తుంది. స్తోత్ర మాహాత్మ్యంలో దాని ఫలాలు లెక్కించబడ్డాయి — శత్రునాశం, జయం, పాపనాశం, చింతాశోకాల శమనం, ఆయుర్వృద్ధి. ‘గుహ్యమ్’ (రహస్యం) అన్న పదంతో దాని రహస్యత్వం, ‘సనాతనమ్’ అన్న పదంతో దాని ప్రాచీనత్వం చూపించబడ్డాయి. ఉపాసించవలసిన సూర్యుడు ఉదయిస్తున్నవాడు, కిరణాలతో కూడినవాడు, దేవతల చేతా అసురుల చేతా వందించబడేవాడు — సమస్తలోకాలకూ ఈశ్వరుడు. ఇక్కడ గమనించవలసినది — రాముడు యుద్ధంలో ఓడిపోలేదు, కాని అలసి చింతాక్రాంతుడై ఉన్నాడు; రావణుడు మళ్ళీ సిద్ధంగా ఉన్నాడు. అందువల్ల ముని ఉపదేశం కేవలం శత్రుజయం కోసమే కాదు, మనశ్శాంతి కోసం కూడా. ‘చింతాశోకప్రశమనం’ అన్న ఫలం రాముని ఆనాటి స్థితినే లక్ష్యం చేసుకుంటుంది. ‘పూజయస్వ’ (పూజించు) అన్న ఆజ్ఞతో అగస్త్యుడు ఉపదేశపు ప్రయోజనాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — స్తోత్రాన్ని వినడం మాత్రమే చాలదు, పూజా జపమూ అవసరం.

‘ఇతడు సర్వదేవాత్మకుడు, తేజస్వి, కిరణాలతో (లోకాలను) పోషించేవాడు; ఇతడు తన కిరణాలతో దేవాసురగణాలనూ లోకాలనూ రక్షిస్తాడు. ఇతడే బ్రహ్మ, విష్ణువు, శివుడు, స్కందుడు, ప్రజాపతి, మహేంద్రుడు, ధనదుడు (కుబేరుడు), కాలుడు, యముడు, సోముడు, జలాధిపతి అయిన వరుణుడు; పితృదేవతలు, వసువులు, సాధ్యులు, అశ్వినీదేవతలు, మరుత్తులు, మనువు, వాయువు, అగ్ని, ప్రజలు, ప్రాణం, ఋతువులను కల్పించేవాడూ ప్రభాకరుడూ కూడా ఇతడే. ఆదిత్యుడు, సవిత, సూర్యుడు, ఖగుడు, పూష, గభస్తిమంతుడు, సువర్ణసదృశుడు, భానుడు, హిరణ్యరేతస్సు, దివాకరుడు; హరిదశ్వుడు, సహస్రార్చి, సప్తసప్తి, మరీచిమంతుడు, తిమిరోన్మథనుడు, శంభుడు, త్వష్ట, మార్తండుడు, అంశుమంతుడు; హిరణ్యగర్భుడు, శిశిరుడు, తపనుడు, అహస్కరుడు, రవి, అగ్నిగర్భుడు, అదితిపుత్రుడు, శంఖుడు, శిశిరనాశనుడు; వ్యోమనాథుడు, తమోభేది, ఋగ్యజుస్సామపారగుడు, ఘనవృష్టి, అపాంమిత్రుడు, వింధ్యవీథీప్లవంగముడు; ఆతపి, మండలి, మృత్యువు, పింగళుడు, సర్వతాపనుడు, కవి, విశ్వుడు, మహాతేజస్వి, రక్తుడు, సర్వభవోద్భవుడు; నక్షత్రగ్రహతారలకు అధిపతి, విశ్వభావనుడు, తేజస్సులలోకెల్లా తేజస్వి — ద్వాదశాత్మా, నీకు నమస్కారం.’ ఇక్కడ సూర్యుడు సమస్తదేవతల స్వరూపం అన్నది వేదాంతదృష్టి — ఒకే దేవుడు అనేక రూపాలలో ఉపాసించబడతాడు. నామాలు అతని వివిధ గుణాలను చూపిస్తాయి — సవిత జగత్తును పుట్టించేవాడు, పూష పోషించేవాడు, దివాకరుడు పగటిని కలిగించేవాడు, హరిదశ్వుడు పచ్చని గుర్రాలు గలవాడు, సప్తసప్తి ఏడు గుర్రాలు గలవాడు, మార్తండుడు అండం నుండి పుట్టినవాడు, హిరణ్యగర్భుడు బ్రహ్మాండానికి బీజం, అగ్నిగర్భుడు అగ్నిని గర్భంలో ధరించినవాడు, శిశిరనాశనుడు చలిని నశింపజేసేవాడు, వింధ్యవీథీప్లవంగముడు ఆకాశమార్గంలో వేగంగా సంచరించేవాడు. ద్వాదశాత్మ అంటే పన్నెండు మాసాల, పన్నెండుగురు ఆదిత్యుల స్వరూపం. హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఈ నామాలను ఒక్కొక్కటిగా వివరిస్తుంది, ‘10-15’ అన్న సంయుక్తమైన సంఖ్య క్రింద. ఇలా నామాల మాల సూర్యుని సర్వవ్యాపకత్వాన్నీ సర్వశక్తిత్వాన్నీ స్థాపిస్తుంది; దానితో ఉపాసకుడు ఒకే దేవునిలో సమస్తదేవతలనూ పూజిస్తాడు. ‘ఋగ్యజుస్సామపారగః’ అన్న పదంతో సూర్యుడు త్రయీవిద్యకు అధిష్ఠాత అనీ, ‘అపాంమిత్రః’ (జలాలకు మిత్రుడు) అన్న పదంతో వర్షానికి కారణమనీ చెప్పబడింది.

‘తూర్పుపర్వతానికి నమస్కారం, పడమటి పర్వతానికి నమస్కారం; జ్యోతిర్గణాలకు పతికి, దినాధిపతికి నమస్కారం. జయునికి, జయభద్రునికి, హర్యశ్వునికి నమస్కారం నమస్కారం; సహస్రాంశూ, ఆదిత్యునికి నమస్కారం నమస్కారం. ఉగ్రునికి, వీరునికి, సారంగునికి నమస్కారం నమస్కారం; పద్మప్రబోధునికి, ప్రచండునికి — నీకు నమస్కారం. బ్రహ్మ ఈశాన అచ్యుతులకు ఈశునికి, సూరునికి, ఆదిత్యవర్చస్సుకు, భాస్వంతునికి, సర్వభక్షునికి, రౌద్రరూపునికి నమస్కారం. తమోఘ్నునికి, హిమఘ్నునికి, శత్రుఘ్నునికి, అమితాత్మునికి, కృతఘ్నఘ్నునికి, దేవునికి, జ్యోతిస్సులకు పతికి నమస్కారం. కాచిన బంగారపు కాంతి గలవానికి, హరికి, విశ్వకర్మకు, తమస్సును నశింపజేసేవానికి, రుచికి, లోకసాక్షికి నమస్కారం.’ ఈ భాగంలో నమస్కారాల పరంపర ఉంది — తూర్పుపర్వతం ఉదయాచలం, పడమటి పర్వతం అస్తాచలం, రెండుచోట్లా సూర్యుడు నమస్కరించబడుతున్నాడు. అతడు జయస్వరూపుడు, కల్యాణాన్ని ఇచ్చేవాడు. సహస్రాంశుడు వేయి కిరణాలు గలవాడు. పద్మప్రబోధుడు పద్మాలను వికసింపజేసేవాడు. బ్రహ్మ, ఈశానుడు, అచ్యుతుడు కూడా ఈశులే, వారికి కూడా అతడు ఈశుడని భావం. అతడు చీకటినీ, మంచునూ, శత్రువులనూ, కృతఘ్నులనూ సంహరిస్తాడు — ఈ నాలుగు నాశకగుణాలూ రాముని ప్రస్తుతకార్యానికి సరిపోతాయి, ఎందుకంటే రావణుడు కూడా తమస్సుకూ కృతఘ్నతకూ మూర్తి. కాచిన బంగారపు కాంతి గల అతడు లోకసాక్షి, అన్నిటినీ చూస్తాడు. ఈ నమస్కారాలే జపానికి ఆత్మ. నమస్కారాలలో ‘నమో నమః’ అన్న పునరుక్తి భక్తి తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ఉగ్రుడు, వీరుడు, ప్రచండుడు అన్న విశేషణాలు యుద్ధసందర్భంలో విశేషంగా ఉచితమైనవి, ఎందుకంటే రాముడు కూడా ఇప్పుడు ఉగ్రరూపం ధరించబోతున్నాడు. ‘లోకసాక్షి’ అన్న నామం సూచించేది — సూర్యుడు రావణుని దుష్కర్మలన్నీ చూశాడు, అందువల్ల అతని వధకు కూడా సాక్షి అవుతాడు.

‘ఈ ప్రభువు ప్రాణులను నశింపజేస్తాడు, వాటినే మళ్ళీ సృష్టిస్తాడు; ఇతడు తన కిరణాలతో (నీటిని) త్రాగిస్తాడు, తపింపజేస్తాడు, వర్షిస్తాడు. ఇతడు ప్రాణులలో నెలకొని, అవి నిద్రించినప్పుడు మేల్కొని ఉంటాడు; ఇతడే అగ్నిహోత్రం, అగ్నిహోత్రుల ఫలమూ ఇతడే. దేవతలూ, యజ్ఞాలూ, యజ్ఞఫలాలూ, లోకాలలో ఉన్న సమస్తకార్యాలలోనూ పరమప్రభువు ఇతడే. రాఘవా, ఆపదలలో, కష్టాలలో, దుర్గమారణ్యాలలో, భయాలలో ఇతనిని కీర్తించే ఏ పురుషుడూ కృంగిపోడు. ఏకాగ్రచిత్తుడవై దేవదేవుడూ జగత్పతీ అయిన ఇతనిని పూజించు; దీనిని మూడుసార్లు జపించి యుద్ధాలలో జయిస్తావు. మహాబాహూ, ఈ క్షణంలోనే నీవు రావణుని సంహరిస్తావు.’ ఇలా చెప్పి అగస్త్యుడు వచ్చినట్లే వెళ్ళిపోయాడు. సూర్యుని మూడు వ్యాపారాలు — సృష్టి, స్థితి, సంహారం — ఒకే శ్లోకంలో చెప్పబడ్డాయి. అతడు నీటిని త్రాగిస్తాడు, తాపాన్నిస్తాడు, వర్షం కురిపిస్తాడు — ప్రకృతిచక్రం అతని అధీనంలో ఉంది. నిద్రించేవారిలో మేల్కొని ఉంటాడన్నది అతని సాక్షిస్వరూపం. యజ్ఞాలలో కూడా ఫలాన్నిచ్చేది అతడే. ఫలశ్రుతి స్పష్టం — ఆపదలలో జపం రక్షిస్తుంది, మూడుసార్లు జపం యుద్ధంలో విజయాన్నిస్తుంది. ‘అస్మిన్ క్షణే’ (ఈ క్షణంలోనే) అన్న పదంతో ముని తక్షణఫలాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు, దానితో రాముని ఉత్సాహం మళ్ళీ మేల్కొంటుంది. అగస్త్యుడు ఉపదేశం ఇచ్చి నిలవడు, వెంటనే వెళ్ళిపోతాడు — అతని పని ముగిసింది. అతని రాకపోకలు దైవకృతమైనట్లున్నాయి, కేవలం రామునికి ఉపకారం చేయడానికే. ‘దేవదేవం జగత్పతిమ్’ అన్న విశేషణాలతో సూర్యుడు సమస్తదేవతలకూ జగత్తుకూ స్వామి అని మళ్ళీ స్థాపించబడుతుంది; ‘ఏకాగ్రః’ అన్న పదంతో జపానికి ముఖ్యసాధనం చిత్తైకాగ్రత అని ఉపదేశించబడుతుంది.

అది విని మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు అప్పుడు శోకం తొలగినవాడయ్యాడు; మిక్కిలి ప్రీతి చెంది, సంయమించిన మనస్సుతో అతడు దానిని ధారణ చేశాడు. ఆదిత్యుని చూస్తూ దీనిని జపించి అతడు పరమానందాన్ని పొందాడు. మూడుసార్లు ఆచమనం చేసి శుచియై, వీర్యవంతుడైన అతడు విల్లు చేపట్టి, సంతోషించిన మనస్సుతో రావణుని చూస్తూ జయం కోసం ముందుకు వచ్చాడు; సర్వప్రయత్నంతో అతని వధకు పూనుకున్నాడు. అప్పుడు దేవగణాల మధ్య ఉన్న రవి రాముని చూసి, సంతోషించిన మనస్సుతో, మిక్కిలి ఆనందిస్తూ, నిశాచరపతి నాశనం సమీపించిందని తెలుసుకుని ‘త్వరపడు’ అని పలికాడు. రాముని పరివర్తన స్పష్టం — శోకం నుండి హర్షానికి, చింత నుండి నిశ్చయానికి. అతడు విధిపూర్వకంగా జపం చేస్తాడు — ఆచమనం, శుద్ధి, సూర్యదర్శనం, మూడుసార్లు జపం. ఆ తరువాతే విల్లు చేపడతాడు — ఇది ఉపాసనకూ కర్మకూ ఉన్న సంబంధాన్ని చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రావృత్తంలో రచించబడింది; స్వయంగా సూర్యుడే దేవతల మధ్య నిలిచి రాముని విజయాన్ని సమర్థిస్తున్నాడు — ‘త్వరస్వ’ (త్వరపడు) అన్న మాట రావణుని అంతం సమీపంలో ఉందని సూచిస్తుంది. రాముడు సూర్యవంశీయుడు, అందువల్ల కులదేవత ఆశీర్వాదం ఇక్కడ విశేషంగా అర్థవంతమైనది. ఈ సర్గ తరువాత నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధం మొదలవుతుంది. ‘రావణుని చూసి సంతోషించిన మనస్సుతో’ అన్న పదం సూచించేది — ముందు చింతకు కారణమైన శత్రువే ఇప్పుడు హర్షానికి విషయమయ్యాడు — విజయం నిశ్చయమైంది. ‘ప్రయతాత్మవాన్’ అన్న పదంతో రాముని సంయమమూ, ‘ధారయామాస’ అన్న పదంతో ఉపదేశాన్ని హృదయంలో ధరించడమూ సూచించబడ్డాయి. శోకం నశించడమే విజయానికి మొదటి మెట్టు.

போரால் மிகவும் களைத்து, போர்க்களத்தில் சிந்தனையில் ஆழ்ந்து நின்ற ராமனையும், போருக்காக முன்னே வந்து நின்ற ராவணனையும் கண்டு, தேவர்களோடு போரைக் காண வந்திருந்த பகவான் அகஸ்தியர் அப்போது ராமனை அணுகிச் சொன்னார்: ‘நீண்ட கைகளுடைய ராமா, ராமா, மகனே, போரில் எல்லாப் பகைவர்களையும் எதனால் வெல்வாயோ அந்த நிலையான ரகசியத்தைக் கேள். ஆதித்ய ஹ்ருதயம் புண்ணியமானது, எல்லாப் பகைவர்களையும் அழிப்பது, வெற்றி தருவது, எப்போதும் ஜபிக்கத் தக்கது, அழியாதது, மேலானது, மங்களமானது; எல்லா மங்களங்களுக்கும் மங்களமானது, எல்லாப் பாவங்களையும் போக்குவது, கவலையையும் சோகத்தையும் தணிப்பது, ஆயுளை வளர்க்கும் சிறந்தது. கதிர்கள் நிறைந்தவனும், உதித்துக்கொண்டிருப்பவனும், தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் வணங்கப்படுபவனும், உலகங்களின் ஈசனும், ஒளி தருபவனுமான விவஸ்வானைப் பூஜை செய்.’ முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் சாரதியால் விலக்கிச் செல்லப்பட்ட ராவணன் மீண்டும் வந்திருக்கிறான்; ராமனும் நீண்ட போரால் களைத்துச் சிந்தனையில் ஆழ்ந்திருக்கிறான். இந்தக் கணத்தில் முனிவரின் வருகை தெய்வத்தின் அருள். வனவாச காலத்தில் ராமனுக்குத் தெய்வீக ஆயுதங்களைத் தந்தவர் அகஸ்தியரே; இப்போது அவர் மந்திரத்தைத் தருகிறார் — ஆயுதத்தைவிட மேலானது சாஸ்திரம். ‘ராம ராம’ என்ற இரட்டிப்பு வாஞ்சையைச் சுட்டுகிறது; ‘வத்ஸ’ — ‘மகனே’ — என்ற விளி குருவின் அன்பைச் சுட்டுகிறது. துதியின் மகிமையில் அதன் பயன்கள் எண்ணிச் சொல்லப்படுகின்றன — பகைவர் அழிவு, வெற்றி, பாவ நீக்கம், கவலையும் சோகமும் தணிதல், ஆயுள் பெருக்கம். ‘குஹ்யம்’ — ‘ரகசியம்’ — என்ற சொல்லால் அதன் மறைபொருள் தன்மையும், ‘ஸநாதனம்’ — ‘நிலையானது’ — என்ற சொல்லால் அதன் தொன்மையும் காட்டப்படுகின்றன. வழிபடப்பட வேண்டிய சூரியன் உதிப்பவன், கதிர்கள் நிறைந்தவன், தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் வணங்கப்படுபவன் — எல்லா உலகங்களுக்கும் ஈசன். இங்கே கவனிக்க வேண்டியது, ராமன் போரில் தோற்கவில்லை; ஆனால் களைத்தும் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தும் இருக்கிறான்; ராவணன் மீண்டும் ஆயத்தமாக இருக்கிறான். ஆகவே முனிவரின் உபதேசம் பகைவனை வெல்வதற்கு மட்டுமல்ல, மன அமைதிக்காகவும் ஆகும். ‘சிந்தாசோகப்ரசமனம்’ — ‘கவலையையும் சோகத்தையும் தணிப்பது’ — என்ற பயன் ராமனின் அப்போதைய நிலையையே குறிவைக்கிறது. ‘பூஜயஸ்வ’ — ‘பூஜை செய்’ — என்ற ஆணையால் அகஸ்தியர் உபதேசத்தின் நோக்கத்தைத் தெளிவாக்குகிறார் — துதியைக் கேட்பது மட்டும் போதாது; பூஜையும் ஜபமும் தேவை.

‘இவன் எல்லாத் தேவர்களின் வடிவானவன், தேஜஸ் நிறைந்தவன், கதிர்களைப் படைப்பவன்; இவன் தன் கதிர்களால் தேவர், அசுரர் கூட்டங்களையும் உலகங்களையும் காக்கிறான். இவனே பிரம்மா, விஷ்ணு, சிவன், ஸ்கந்தன், பிரஜாபதி, மகேந்திரன், குபேரன், காலன், யமன், சோமன், நீர்களின் தலைவனான வருணன்; பிதிருக்கள், வசுக்கள், சாத்தியர்கள், அசுவினி தேவர்கள் இருவர், மருத்துக்கள், மனு, வாயு, அக்னி, உயிரினங்கள், பிராணன், பருவங்களை உண்டாக்குபவன், ஒளி தருபவன். ஆதித்யன், சவிதா, சூரியன், வானில் செல்பவன், பூஷா, கதிர்களுடையவன், பொன்னுக்கு ஒப்பானவன், பானு, பொன் விதையுடையவன், பகலைச் செய்பவன்; பச்சைக் குதிரைகளுடையவன், ஆயிரம் சுடர்களுடையவன், ஏழு குதிரைகளுடையவன், ஒளிக்கதிர்கள் நிறைந்தவன், இருளை அழிப்பவன், சம்பு, த்வஷ்டா, மார்த்தாண்டன், அம்சுமான்; ஹிரண்யகர்ப்பன், குளிர்ந்தவன், தபனன், பகலைச் செய்பவன், ரவி, அக்னியைக் கருவில் கொண்டவன், அதிதியின் மகன், சங்கன், குளிரை அழிப்பவன்; வானின் தலைவன், இருளைப் பிளப்பவன், ரிக், யஜுர், சாம வேதங்களைக் கடந்தவன், அடர் மழை பொழிபவன், நீர்களின் நண்பன், விந்தியப் பாதையில் விரைந்து செல்பவன்; வெப்பம் தருபவன், வட்ட வடிவினன், மரணம், பொன்னிறத்தவன், எல்லாவற்றையும் தகிப்பவன், கவி, விசுவன், மாபெரும் தேஜஸ் கொண்டவன், சிவந்தவன், எல்லாப் பிறப்புக்கும் மூலமானவன்; நட்சத்திரங்கள், கிரகங்கள், தாரகைகளின் அதிபதி, உலகைப் படைப்பவன், ஒளிகளுக்கெல்லாம் ஒளியானவன் — பன்னிரண்டு வடிவினனே, உனக்கு வணக்கம்.’ இங்கே சூரியன் எல்லாத் தேவர்களின் வடிவம் என்பது வேதாந்தப் பார்வை — ஒரே தெய்வம் பல வடிவங்களில் வழிபடப்படுகிறது. திருநாமங்கள் அவனுடைய பல்வேறு குணங்களைக் காட்டுகின்றன — சவிதா உலகைத் தோற்றுவிப்பவன், பூஷா போஷிப்பவன், திவாகரன் பகலை உண்டாக்குபவன், ஹரிதச்வன் பச்சை நிறக் குதிரைகளோடு கூடியவன், ஸப்தஸப்தி ஏழு குதிரைகளோடு கூடியவன், மார்த்தாண்டன் முட்டையிலிருந்து பிறந்தவன், ஹிரண்யகர்ப்பன் பிரபஞ்சத்தின் விதை, அக்னிகர்ப்பன் அக்னியைக் கருவில் தாங்குபவன், சிசிரநாசனன் குளிரை அழிப்பவன், விந்தியவீதீப்லவங்கமன் வான்வழியில் வேகமாகச் செல்லும் இயல்புடையவன். ‘த்வாதசாத்மா’ — ‘பன்னிரண்டு வடிவினன்’ — என்பது பன்னிரண்டு மாதங்களின் வடிவமும் பன்னிரண்டு ஆதித்யர்களின் வடிவமும் ஆகும். இந்தி உரையும் இந்தத் திருநாமங்களை ஒவ்வொன்றாக விளக்குகிறது, ‘10-15’ என்ற இணைந்த எண்ணின் கீழ். இவ்வாறு திருநாமங்களின் மாலை சூரியனின் எங்கும் நிறைந்த தன்மையையும் எல்லாம் வல்ல தன்மையையும் நிலைநாட்டுகிறது; இதனால் வழிபடுபவன் ஒரே தெய்வத்தில் எல்லாத் தேவர்களையும் பூஜிக்கிறான். ‘ரிக்யஜு:ஸாமபாரக:’ என்ற சொல்லால் சூரியன் மூன்று வேதங்களின் அதிஷ்டான தெய்வம் என்றும், ‘அபாம் மித்ர:’ — ‘நீர்களின் நண்பன்’ — என்ற சொல்லால் மழைக்குக் காரணம் என்றும் சொல்லப்படுகிறது.

‘கிழக்கு மலைக்கு வணக்கம், மேற்கு மலைக்கு வணக்கம்; ஒளிக் கூட்டங்களின் தலைவனுக்கும், பகலின் அதிபதிக்கும் வணக்கம். வெற்றியானவனுக்கும், வெற்றியால் வரும் நலமானவனுக்கும், பச்சைக் குதிரைகளுடையவனுக்கும் வணக்கம், வணக்கம்; ஆயிரம் கதிர்களுடையவனே, ஆதித்யனுக்கு வணக்கம், வணக்கம். உக்கிரனுக்கும், வீரனுக்கும், சாரங்கனுக்கும் வணக்கம், வணக்கம்; தாமரைகளை மலரச் செய்பவனும் கடுமையானவனுமான உனக்கு வணக்கம். பிரம்மா, ஈசானன், அச்யுதன் ஆகியோருக்கும் ஈசனானவனுக்கும், சூரனுக்கும், ஆதித்ய ஒளியுடையவனுக்கும், ஒளிர்பவனுக்கும், எல்லாவற்றையும் விழுங்குபவனுக்கும், ரௌத்திர வடிவினனுக்கும் வணக்கம். இருளை அழிப்பவனுக்கும், பனியை அழிப்பவனுக்கும், பகைவரை அழிப்பவனுக்கும், அளவற்ற ஆன்மாவுடையவனுக்கும், நன்றி கொன்றவர்களை அழிப்பவனுக்கும், தேவனுக்கும், ஒளிகளின் தலைவனுக்கும் வணக்கம். உருக்கிய பொன்னின் ஒளியுடையவனுக்கும், ஹரிக்கும், உலகைப் படைப்பவனுக்கும், இருளை முற்றிலும் அழிப்பவனுக்கும், ஒளியானவனுக்கும், உலகின் சாட்சிக்கும் வணக்கம்.’ இந்தப் பகுதியில் வணக்கங்களின் வரிசை — கிழக்கு மலை உதயகிரி, மேற்கு மலை அஸ்தகிரி; இரண்டு இடங்களிலும் சூரியன் வணங்கப்படுகிறான். அவன் வெற்றியின் வடிவம், நலத்தை அளிப்பவன். ஸஹஸ்ராம்சு ஆயிரம் கதிர்களோடு கூடியவன். பத்மப்ரபோதன் தாமரைகளை மலரச் செய்கிறான். பிரம்மா, ஈசானன், அச்யுதன் ஆகியோர் ஈசர்களாக இருந்தும், அவர்களுக்கும் அவனே ஈசன் என்பது கருத்து. அவன் இருளையும் பனியையும் பகைவர்களையும் நன்றி கொன்றவர்களையும் அழிக்கிறான் — இந்த நான்கு அழிக்கும் குணங்களும் ராமனின் அப்போதைய காரியத்தோடு பொருந்துகின்றன; ஏனெனில் ராவணனும் இருளின் வடிவம், நன்றி கொன்ற தன்மையின் வடிவம். உருக்கிய பொன்னின் ஒளியுடைய அவன் உலகின் சாட்சி; அனைத்தையும் காண்கிறான். இந்த வணக்கங்களே ஜபத்தின் உயிர். வணக்கங்களில் ‘நமோ நம:’ — ‘வணக்கம், வணக்கம்’ — என்ற இரட்டிப்பு பக்தியின் தீவிரத்தைச் சுட்டுகிறது. உக்கிரன், வீரன், கடுமையானவன் என்ற அடைமொழிகள் போரின் சூழலில் தனிப்படப் பொருத்தமானவை; ஏனெனில் ராமனும் இப்போது உக்கிர வடிவம் கொள்ளப்போகிறான். ‘லோகஸாக்ஷீ’ — ‘உலகின் சாட்சி’ — என்ற திருநாமம், சூரியன் ராவணனின் எல்லாத் தீய செயல்களையும் கண்டிருக்கிறான், ஆகவே அவனுடைய வதத்துக்கும் சாட்சியாவான் என்று சுட்டுகிறது.

‘இந்தப் பிரபு உயிரினங்களை அழிக்கிறான், அவற்றையே மீண்டும் படைக்கிறான்; இவன் தன் கதிர்களால் நீரை உறிஞ்சுகிறான், வெப்பம் தருகிறான், மழை பொழிகிறான். இவன் உயிரினங்களுக்குள் நிலைத்திருந்து, அவை உறங்கும்போதும் விழித்திருக்கிறான்; இவனே அக்னிஹோத்திரம், அக்னிஹோத்திரம் செய்பவர்களின் பயனும் இவனே. தேவர்களும், வேள்விகளும், வேள்விகளின் பயனும், உலகங்களில் உள்ள எல்லாச் செயல்களும் — அவை அனைத்திலும் மேலான பிரபு இவனே. ராகவா, ஆபத்துகளிலும், துன்பங்களிலும், அடர்ந்த காடுகளிலும், அச்சங்களிலும் இவனைப் போற்றும் எந்த மனிதனும் தளர்வதில்லை. ஒருமுகப்பட்ட மனத்தோடு தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவனும் உலகின் தலைவனுமான இவனைப் பூஜை செய்; இதை மூன்று முறை ஜபித்துப் போர்களில் வெல்வாய். நீண்ட கைகளுடையவனே, இந்தக் கணத்திலேயே நீ ராவணனைக் கொல்வாய்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு அகஸ்தியர் வந்தபடியே சென்றார். சூரியனின் மூன்று செயல்கள் — படைத்தல், காத்தல், அழித்தல் — ஒரே சுலோகத்தில் சொல்லப்படுகின்றன. அவன் நீரை உறிஞ்சுகிறான், வெப்பம் தருகிறான், மழை பொழிகிறான் — இயற்கையின் சக்கரம் அவன் வசம் உள்ளது. உறங்குபவர்களிடையே விழித்திருக்கிறான் என்பது அவனுடைய சாட்சி வடிவம். வேள்விகளிலும் பயனளிப்பவன் அவனே. பலச்ருதி தெளிவானது — ஆபத்துகளில் ஜபம் காக்கிறது; மூன்று முறை ஜபிப்பது போரில் வெற்றி தருகிறது. ‘அஸ்மின் க்ஷணே’ — ‘இந்தக் கணத்திலேயே’ — என்ற சொல்லால் முனிவர் உடனடியான பயனை உறுதியளிக்கிறார்; இதனால் ராமனின் உற்சாகம் மீண்டும் விழித்தெழுகிறது. அகஸ்தியர் உபதேசம் தந்துவிட்டு நிற்பதில்லை; அக்கணமே செல்கிறார் — அவருடைய காரியம் முடிந்துவிட்டது. அவருடைய வருகையும் புறப்பாடும் ராமனுக்கு உதவுவதற்காக மட்டுமே தெய்வத்தால் நிகழ்த்தப்பட்டவை போல் உள்ளன. ‘தேவதேவம் ஜகத்பதிம்’ — ‘தேவர்களுக்கெல்லாம் தேவன், உலகின் தலைவன்’ — என்ற அடைமொழிகளால் சூரியன் எல்லாத் தேவர்களுக்கும் உலகுக்கும் தலைவன் என்று மீண்டும் நிலைநாட்டப்படுகிறது; ‘ஏகாக்ர:’ — ‘ஒருமுகப்பட்டவனாக’ — என்ற சொல்லால் ஜபத்தின் முக்கியச் சாதனம் மன ஒருமைப்பாடு என்று உபதேசிக்கப்படுகிறது.

அதைக் கேட்டு, மாபெரும் தேஜஸ் கொண்ட ராகவன் அப்போது சோகம் நீங்கியவனானான்; மிகுந்த மகிழ்ச்சியோடு, தன்னை அடக்கியவனாக அவன் அதை மனத்தில் தாங்கினான். ஆதித்யனை நோக்கி இதை ஜபித்து அவன் பேரானந்தம் அடைந்தான். மூன்று முறை ஆசமனம் செய்து தூய்மையாகி, வில்லை எடுத்துக்கொண்டு, வீரம் நிறைந்த அவன் மகிழ்ந்த உள்ளத்தோடு ராவணனை நோக்கி வெற்றிக்காக அணுகினான்; பெரும் முழு முயற்சியோடு அவனைக் கொல்வதில் உறுதி பூண்டான். அப்போது தேவர் கூட்டத்தின் நடுவே இருந்த சூரியன் ராமனை நோக்கி, மகிழ்ந்த மனத்தோடு, பெரிதும் களிப்புற்று, இரவில் திரிவோரின் தலைவனுக்கு அழிவு நெருங்கிவிட்டதை அறிந்து, ‘விரைந்து செயல்படு’ என்ற சொல்லைச் சொன்னான். ராமனின் மாற்றம் தெளிவானது — சோகத்திலிருந்து மகிழ்ச்சிக்கு, கவலையிலிருந்து உறுதிக்கு. அவன் முறைப்படி ஜபம் செய்கிறான் — ஆசமனம், தூய்மை, சூரிய தரிசனம், மூன்று முறை ஜபம். அதன் பிறகே வில்லை எடுக்கிறான்; இது வழிபாட்டுக்கும் செயலுக்கும் உள்ள தொடர்பைக் காட்டுகிறது. கடைசி சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; தேவர்களின் நடுவே இருக்கும் சூரியனே ராமனின் வெற்றியை ஆதரிக்கிறான் — ‘த்வரஸ்வ’ — ‘விரைந்து செயல்படு’ — என்ற சொல் ராவணனின் முடிவு நெருங்கிவிட்டது என்று சுட்டுகிறது. ராமன் சூரிய வம்சத்தவன்; ஆகவே குலதெய்வத்தின் ஆசி இங்கே தனிப் பொருள் கொண்டது. இந்தச் சர்க்கத்துக்குப் பிறகு தீர்க்கமான போர் தொடங்குகிறது. ‘ராவணனை நோக்கி மகிழ்ந்த உள்ளத்தோடு’ என்ற சொல்லால், முன்பு கவலைக்குக் காரணமாக இருந்த பகைவனே இப்போது மகிழ்ச்சிக்குரியவனாகிறான் — வெற்றியின் உறுதி — என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘ப்ரயதாத்மவான்’ — ‘தன்னை அடக்கியவன்’ — என்ற சொல்லால் ராமனின் அடக்கமும், ‘தாரயாமாஸ’ — ‘தாங்கினான்’ — என்ற சொல்லால் உபதேசத்தை இதயத்தில் தாங்கியதும் சுட்டப்படுகின்றன. சோகம் நீங்குவதே வெற்றியின் முதல் படி.

ಯುದ್ಧದಿಂದ ದಣಿದು ರಣದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಾಕ್ರಾಂತನಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನೂ, ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತ ರಾವಣನನ್ನೂ ಕಂಡು, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಂದಿದ್ದ ಭಗವಾನ್ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಆಗ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಹೇಳಿದರು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವಾದ ರಾಮ, ರಾಮ, ವತ್ಸ, ಸನಾತನವಾದ ಈ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಕೇಳು; ಇದರಿಂದ ನೀನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಗೆಲ್ಲುವೆ. ಆದಿತ್ಯಹೃದಯವು ಪುಣ್ಯಕರ, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದು, ಜಯವನ್ನು ತರುವುದು, ನಿತ್ಯವೂ ಜಪಿಸತಕ್ಕದ್ದು, ಅಕ್ಷಯ, ಪರಮ, ಮಂಗಳಕರ; ಎಲ್ಲ ಮಂಗಳಗಳಿಗೂ ಮಂಗಳ, ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವುದು, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು, ಆಯುಸ್ಸನ್ನು ವೃದ್ಧಿಸುವ ಉತ್ತಮವಾದುದು. ಕಿರಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿ ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ, ದೇವಾಸುರರಿಂದ ನಮಸ್ಕರಿಸಲ್ಪಡುವ, ಭುವನೇಶ್ವರನಾದ ಭಾಸ್ಕರ ವಿವಸ್ವಂತನನ್ನು ಪೂಜಿಸು.’ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ; ರಾಮನೂ ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದಿಂದ ದಣಿದು ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಈ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುನಿಯ ಆಗಮನ ದೈವಾನುಗ್ರಹ. ವನವಾಸಕಾಲದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗೆ ದಿವ್ಯಾಯುಧಗಳನ್ನು ಕೊಟ್ಟವರೂ ಅಗಸ್ತ್ಯರೇ; ಈಗ ಅವರು ಮಂತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾರೆ — ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮಿಗಿಲಾದುದು ಶಾಸ್ತ್ರ. ‘ರಾಮ ರಾಮ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಬಾರಿಯ ಸಂಬೋಧನೆ ವಾತ್ಸಲ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ‘ವತ್ಸ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಗುರುವಿನ ಸ್ನೇಹವನ್ನು. ಸ್ತೋತ್ರದ ಮಾಹಾತ್ಮ್ಯದಲ್ಲಿ ಅದರ ಫಲಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಶತ್ರುನಾಶ, ಜಯ, ಪಾಪನಾಶ, ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳ ಶಮನ, ಆಯುರ್ವೃದ್ಧಿ. ‘ಗುಹ್ಯಮ್’ (ರಹಸ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ರಹಸ್ಯತೆಯೂ, ‘ಸನಾತನಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಪ್ರಾಚೀನತೆಯೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಉಪಾಸ್ಯನಾದ ಸೂರ್ಯನು ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವವನು, ಕಿರಣಯುಕ್ತನು, ದೇವತೆಗಳಿಂದಲೂ ಅಸುರರಿಂದಲೂ ವಂದಿತನು — ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಒಡೆಯ. ಇಲ್ಲಿ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾಮನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೋತಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ದಣಿದಿದ್ದಾನೆ, ಚಿಂತಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ; ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುನಿಯ ಉಪದೇಶ ಕೇವಲ ಶತ್ರುಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮನಶ್ಶಾಂತಿಗಾಗಿಯೂ ಹೌದು. ‘ಚಿಂತಾಶೋಕಪ್ರಶಮನಮ್’ (ಚಿಂತೆ-ಶೋಕಗಳನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವುದು) ಎಂಬ ಫಲವು ರಾಮನ ಆ ಕ್ಷಣದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ‘ಪೂಜಯಸ್ವ’ (ಪೂಜಿಸು) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯಿಂದ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪದೇಶದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ತೋತ್ರವನ್ನು ಕೇಳುವುದಷ್ಟೇ ಸಾಲದು, ಪೂಜೆಯೂ ಜಪವೂ ಅಗತ್ಯ.

‘ಇವನು ಸರ್ವದೇವಾತ್ಮಕನು, ತೇಜಸ್ವಿ, ಕಿರಣಗಳ ಮೂಲಕ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಪೋಷಿಸುವವನು; ಇವನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ದೇವಾಸುರಗಣಗಳನ್ನೂ ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕಾಪಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇವನೇ ಬ್ರಹ್ಮ, ವಿಷ್ಣು, ಶಿವ, ಸ್ಕಂದ, ಪ್ರಜಾಪತಿ, ಮಹೇಂದ್ರ, ಕುಬೇರ, ಕಾಲ, ಯಮ, ಸೋಮ, ಜಲಾಧಿಪತಿಯಾದ ವರುಣ; ಪಿತೃಗಳು, ವಸುಗಳು, ಸಾಧ್ಯರು, ಅಶ್ವಿನೀದೇವತೆಗಳು, ಮರುತ್ತುಗಳು, ಮನು, ವಾಯು, ಅಗ್ನಿ, ಪ್ರಜೆಗಳು, ಪ್ರಾಣ, ಋತುಗಳನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಪ್ರಭಾಕರ. ಆದಿತ್ಯ, ಸವಿತೃ, ಸೂರ್ಯ, ಖಗ, ಪೂಷಾ, ಗಭಸ್ತಿಮಾನ್, ಸುವರ್ಣಸದೃಶ, ಭಾನು, ಹಿರಣ್ಯರೇತಾ, ದಿವಾಕರ; ಹರಿದಶ್ವ, ಸಹಸ್ರಾರ್ಚಿ, ಸಪ್ತಸಪ್ತಿ, ಮರೀಚಿಮಾನ್, ತಿಮಿರೋನ್ಮಥನ, ಶಂಭು, ತ್ವಷ್ಟಾ, ಮಾರ್ತಂಡಕ, ಅಂಶುಮಾನ್; ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ, ಶಿಶಿರ, ತಪನ, ಅಹಸ್ಕರ, ರವಿ, ಅಗ್ನಿಗರ್ಭ, ಅದಿತಿಪುತ್ರ, ಶಂಖ, ಶಿಶಿರನಾಶನ; ವ್ಯೋಮನಾಥ, ತಮೋಭೇದಿ, ಋಗ್ಯಜುಸ್ಸಾಮಪಾರಗ, ಘನವೃಷ್ಟಿ, ಜಲಮಿತ್ರ, ವಿಂಧ್ಯವೀಥೀಪ್ಲವಂಗಮ; ಆತಪೀ, ಮಂಡಲೀ, ಮೃತ್ಯು, ಪಿಂಗಲ, ಸರ್ವತಾಪನ, ಕವಿ, ವಿಶ್ವ, ಮಹಾತೇಜ, ರಕ್ತ, ಸರ್ವಭವೋದ್ಭವ; ನಕ್ಷತ್ರ-ಗ್ರಹ-ತಾರೆಗಳ ಅಧಿಪತಿ, ವಿಶ್ವಭಾವನ, ತೇಜಸ್ಸುಗಳಿಗೂ ತೇಜಸ್ಸಾದವನು — ದ್ವಾದಶಾತ್ಮನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರವಿರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳ ಸ್ವರೂಪ ಎಂಬುದು ವೇದಾಂತದ ದೃಷ್ಟಿ — ಒಬ್ಬನೇ ದೇವನು ಅನೇಕ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ ಉಪಾಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ನಾಮಗಳು ಅವನ ವಿವಿಧ ಗುಣಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಸವಿತೃ ಎಂದರೆ ಜಗತ್ತನ್ನು ಉತ್ಪಾದಿಸುವವನು, ಪೂಷಾ ಎಂದರೆ ಪೋಷಿಸುವವನು, ದಿವಾಕರ ಎಂದರೆ ಹಗಲನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವವನು, ಹರಿದಶ್ವ ಎಂದರೆ ಹಸಿರು ಬಣ್ಣದ ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳವನು, ಸಪ್ತಸಪ್ತಿ ಎಂದರೆ ಏಳು ಕುದುರೆಗಳುಳ್ಳವನು, ಮಾರ್ತಂಡ ಎಂದರೆ ಅಂಡದಿಂದ ಜನಿಸಿದವನು, ಹಿರಣ್ಯಗರ್ಭ ಎಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಬೀಜ, ಅಗ್ನಿಗರ್ಭ ಎಂದರೆ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಗರ್ಭದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದವನು, ಶಿಶಿರನಾಶನ ಎಂದರೆ ಚಳಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನು, ವಿಂಧ್ಯವೀಥೀಪ್ಲವಂಗಮ ಎಂದರೆ ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವವನು. ದ್ವಾದಶಾತ್ಮಾ ಎಂದರೆ ಹನ್ನೆರಡು ಮಾಸಗಳ ಮತ್ತು ಹನ್ನೆರಡು ಆದಿತ್ಯರ ಸ್ವರೂಪನು. ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಈ ನಾಮಗಳನ್ನು ‘10-15’ ಎಂಬ ಸಂಯುಕ್ತ ಸಂಖ್ಯೆಯಡಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ನಾಮಗಳ ಮಾಲೆಯು ಸೂರ್ಯನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿತ್ವವನ್ನೂ ಸರ್ವಶಕ್ತಿತ್ವವನ್ನೂ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ಉಪಾಸಕನು ಒಬ್ಬನೇ ದೇವನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪೂಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಋಗ್ಯಜುಸ್ಸಾಮಪಾರಗ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ತ್ರಯೀವಿದ್ಯೆಯ ಅಧಿಷ್ಠಾತೃ ಎಂದೂ, ‘ಅಪಾಂ ಮಿತ್ರ’ (ಜಲಗಳ ಮಿತ್ರ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮಳೆಯ ಕಾರಣ ಎಂದೂ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ.

‘ಪೂರ್ವಗಿರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ, ಪಶ್ಚಿಮಾದ್ರಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ; ಜ್ಯೋತಿರ್ಗಣಗಳ ಪತಿಗೆ, ದಿನಾಧಿಪತಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಜಯನಿಗೆ, ಜಯಭದ್ರನಿಗೆ, ಹರ್ಯಶ್ವನಿಗೆ ನಮೋ ನಮಃ; ಸಹಸ್ರಾಂಶುವೇ, ಆದಿತ್ಯನಿಗೆ ನಮೋ ನಮಃ. ಉಗ್ರನಿಗೆ, ವೀರನಿಗೆ, ಸಾರಂಗನಿಗೆ ನಮೋ ನಮಃ; ಕಮಲಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸುವವನೇ, ಪ್ರಚಂಡನೇ, ನಿನಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಬ್ರಹ್ಮ-ಈಶಾನ-ಅಚ್ಯುತರಿಗೂ ಒಡೆಯನಾದವನಿಗೆ, ಸೂರನಿಗೆ, ಆದಿತ್ಯವರ್ಚಸ್ಸುಳ್ಳವನಿಗೆ, ಭಾಸ್ವಂತನಿಗೆ, ಸರ್ವಭಕ್ಷಕನಿಗೆ, ರೌದ್ರರೂಪಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ, ಹಿಮವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ, ಅಮಿತಾತ್ಮನಿಗೆ, ಕೃತಘ್ನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನಿಗೆ, ದೇವನಿಗೆ, ಜ್ಯೋತಿಗಳ ಪತಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವವನಿಗೆ, ಹರಿಗೆ, ವಿಶ್ವಕರ್ಮನಿಗೆ, ತಮಸ್ಸನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವನಿಗೆ, ಕಾಂತಿರೂಪನಿಗೆ, ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ನಮಸ್ಕಾರಗಳ ಪರಂಪರೆ ಇದೆ — ಪೂರ್ವಗಿರಿ ಎಂದರೆ ಉದಯಾಚಲ, ಪಶ್ಚಿಮಾದ್ರಿ ಎಂದರೆ ಅಸ್ತಾಚಲ; ಎರಡೂ ಕಡೆ ಸೂರ್ಯನಿಗೆ ನಮಸ್ಕಾರ. ಅವನು ಜಯದ ಸ್ವರೂಪ, ಕಲ್ಯಾಣವನ್ನು ಕೊಡುವವನು. ಸಹಸ್ರಾಂಶು ಎಂದರೆ ಸಾವಿರ ಕಿರಣಗಳುಳ್ಳವನು. ಪದ್ಮಪ್ರಬೋಧ ಎಂದರೆ ಕಮಲಗಳನ್ನು ಅರಳಿಸುವವನು. ಬ್ರಹ್ಮ, ಈಶಾನ, ಅಚ್ಯುತರು ಒಡೆಯರಾದರೂ ಅವರಿಗೂ ಇವನು ಒಡೆಯ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅವನು ಕತ್ತಲೆ, ಹಿಮ, ಶತ್ರುಗಳು ಮತ್ತು ಕೃತಘ್ನರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ — ಈ ನಾಲ್ಕು ನಾಶಕ ಗುಣಗಳು ರಾಮನ ಪ್ರಸ್ತುತ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾವಣನೂ ತಮಸ್ಸು ಮತ್ತು ಕೃತಘ್ನತೆಯ ಮೂರ್ತಿ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅವನು ಲೋಕದ ಸಾಕ್ಷಿ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ನಮಸ್ಕಾರಗಳೇ ಜಪದ ಆತ್ಮ. ನಮಸ್ಕಾರಗಳಲ್ಲಿನ ‘ನಮೋ ನಮಃ’ ಎಂಬ ಪುನರುಕ್ತಿ ಭಕ್ತಿಯ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಉಗ್ರ, ವೀರ, ಪ್ರಚಂಡ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳು ಯುದ್ಧದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಚಿತ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನೂ ಈಗ ಉಗ್ರರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಲೋಕಸಾಕ್ಷಿ’ ಎಂಬ ನಾಮವು, ಸೂರ್ಯನು ರಾವಣನ ಎಲ್ಲ ದುಷ್ಕರ್ಮಗಳನ್ನೂ ನೋಡಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆಗೂ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಗುವನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

‘ಈ ಪ್ರಭುವೇ ಭೂತಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನೇ ಅವನ್ನು ಸೃಷ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇವನು ತನ್ನ ಕಿರಣಗಳಿಂದ ನೀರನ್ನು ಹೀರುತ್ತಾನೆ, ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇವನು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ, ಅವು ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುತ್ತಾನೆ; ಇವನೇ ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರ, ಅಗ್ನಿಹೋತ್ರಿಗಳ ಫಲವೂ ಇವನೇ. ದೇವತೆಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳು, ಯಜ್ಞಗಳ ಫಲ — ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಇರುವ ಎಲ್ಲ ಕರ್ಮಗಳಿಗೂ ಪರಮಪ್ರಭು ಇವನೇ. ರಾಘವ, ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ, ಸಂಕಟಗಳಲ್ಲಿ, ಕಾಡುದಾರಿಗಳಲ್ಲಿ, ಭಯಗಳಲ್ಲಿ ಇವನನ್ನು ಕೀರ್ತಿಸುವ ಯಾವ ಪುರುಷನೂ ಕುಸಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಏಕಾಗ್ರನಾಗಿ ದೇವದೇವನೂ ಜಗತ್ಪತಿಯೂ ಆದ ಇವನನ್ನು ಪೂಜಿಸು; ಇದನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಜಪಿಸಿದರೆ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಿಸುವೆ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನೀನು ರಾವಣನನ್ನು ಸಂಹರಿಸುವೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಬಂದಂತೆಯೇ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಸೂರ್ಯನ ಮೂರು ವ್ಯಾಪಾರಗಳು — ಸೃಷ್ಟಿ, ಸ್ಥಿತಿ, ಸಂಹಾರ — ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಅವನು ನೀರನ್ನು ಹೀರುತ್ತಾನೆ, ತಾಪವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯ ಚಕ್ರವೇ ಅವನ ಅಧೀನ. ನಿದ್ರಿಸುವವರಲ್ಲಿ ಎಚ್ಚರವಾಗಿರುವುದು ಅವನ ಸಾಕ್ಷಿಸ್ವರೂಪ. ಯಜ್ಞಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಫಲವನ್ನು ಕೊಡುವವನು ಅವನೇ. ಫಲಶ್ರುತಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಆಪತ್ತುಗಳಲ್ಲಿ ಜಪವು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಜಪವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ. ‘ಅಸ್ಮಿನ್ ಕ್ಷಣೇ’ (ಇದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಮುನಿಯು ತತ್ಕ್ಷಣದ ಫಲವನ್ನು ಭರವಸೆ ಕೊಡುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಉತ್ಸಾಹ ಮತ್ತೆ ಜಾಗೃತವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಗಸ್ತ್ಯರು ಉಪದೇಶವನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣವೇ ಹೊರಡುತ್ತಾರೆ — ಅವರ ಕಾರ್ಯ ಮುಗಿಯಿತು. ಅವರ ಬರವು-ಹೋಗುವಿಕೆ ಕೇವಲ ರಾಮನ ಉಪಕಾರಕ್ಕಾಗಿ ದೈವವೇ ಏರ್ಪಡಿಸಿದಂತಿದೆ. ‘ದೇವದೇವಂ ಜಗತ್ಪತಿಮ್’ (ದೇವದೇವನೂ ಜಗತ್ಪತಿಯೂ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಸೂರ್ಯನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಜಗತ್ತಿಗೂ ಒಡೆಯ ಎಂದು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಸ್ಥಾಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ; ‘ಏಕಾಗ್ರಃ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಜಪದ ಮುಖ್ಯ ಸಾಧನ ಚಿತ್ತದ ಏಕಾಗ್ರತೆ ಎಂದು ಉಪದೇಶಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಅದನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾಘವನ ಶೋಕ ಆಗ ನಾಶವಾಯಿತು; ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ, ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾಗಿ ಅವನು ಅದನ್ನು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆದಿತ್ಯನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಇದನ್ನು ಜಪಿಸಿ ಅವನು ಪರಮ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೊಂದಿದನು. ಮೂರು ಬಾರಿ ಆಚಮನ ಮಾಡಿ ಶುಚಿಯಾಗಿ, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು, ಆ ವೀರ್ಯವಂತನು ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾಗಿ ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುಂದೆ ಬಂದನು; ಮಹತ್ತಾದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಅವನ ವಧೆಗೆ ಕಟಿಬದ್ಧನಾದನು. ಆಗ ದೇವಗಣಗಳ ನಡುವೆ ಇದ್ದ ರವಿಯು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿ, ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸಂತಸಗೊಂಡು ಪರಮ ಹರ್ಷದಿಂದ, ನಿಶಾಚರಪತಿಯ ನಾಶ ಸಮೀಪಿಸಿದೆ ಎಂದರಿತು ‘ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನ ಪರಿವರ್ತನೆ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶೋಕದಿಂದ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ, ಚಿಂತೆಯಿಂದ ನಿಶ್ಚಯಕ್ಕೆ. ಅವನು ವಿಧಿವತ್ತಾಗಿ ಜಪ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಆಚಮನ, ಶುದ್ಧಿ, ಸೂರ್ಯದರ್ಶನ, ಮೂರು ಬಾರಿ ಜಪ. ಆಮೇಲೆಯೇ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಉಪಾಸನೆಗೂ ಕರ್ಮಕ್ಕೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ದೇವತೆಗಳ ನಡುವೆ ಇರುವ ಸೂರ್ಯನೇ ಸ್ವತಃ ರಾಮನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಮರ್ಥಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ತ್ವರಸ್ವ’ (ತ್ವರೆಮಾಡು) ಎಂಬ ಶಬ್ದವು ರಾವಣನ ಅಂತ್ಯ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಸೂರ್ಯವಂಶದವನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಕುಲದೇವತೆಯ ಆಶೀರ್ವಾದ ಇಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣ. ಈ ಸರ್ಗದ ನಂತರ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾವಣನನ್ನು ನೋಡಿ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಚಿಂತೆಗೆ ಕಾರಣನಾಗಿದ್ದ ಶತ್ರುವೇ ಈಗ ಹರ್ಷದ ವಿಷಯವಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇದು ವಿಜಯದ ನಿಶ್ಚಯ. ‘ಪ್ರಯತಾತ್ಮವಾನ್’ (ಸಂಯತಚಿತ್ತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸಂಯಮವೂ, ‘ಧಾರಯಾಮಾಸ’ (ಧರಿಸಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿದುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿವೆ. ಶೋಕದ ನಾಶವೇ ವಿಜಯದ ಮೊದಲ ಮೆಟ್ಟಿಲು.

യുദ്ധംകൊണ്ടു തളർന്ന്, യുദ്ധക്കളത്തിൽ ചിന്താമഗ്നനായി നിൽക്കുന്ന രാമനെയും, യുദ്ധത്തിനായി മുന്നിൽ വന്നുനിൽക്കുന്ന രാവണനെയും കണ്ട്, ദേവന്മാരോടൊപ്പം യുദ്ധം കാണാൻ വന്നിരുന്ന ഭഗവാൻ അഗസ്ത്യൻ അപ്പോൾ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്നു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹുവായ രാമാ, രാമാ, കുഞ്ഞേ, സനാതനമായ ഈ രഹസ്യം കേൾക്കുക; ഇതുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ നീ എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും ജയിക്കും. പുണ്യമായ, എല്ലാ ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന, ജയം നൽകുന്ന, നിത്യം ജപിക്കേണ്ട, അക്ഷയമായ, പരമമായ, മംഗളകരമായ, എല്ലാ മംഗളങ്ങൾക്കും മംഗളമായ, എല്ലാ പാപങ്ങളെയും നശിപ്പിക്കുന്ന, ചിന്തയെയും ശോകത്തെയും ശമിപ്പിക്കുന്ന, ആയുസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്ന ഉത്തമമായ ആദിത്യഹൃദയമാണിത്. രശ്മികളോടുകൂടി ഉദിച്ചുയരുന്നവനും ദേവന്മാരാലും അസുരന്മാരാലും നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നവനും ഭുവനേശ്വരനുമായ ഭാസ്കരനെ, വിവസ്വാനെ, പൂജിക്കുക.’ കഴിഞ്ഞ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ സാരഥി മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയ രാവണൻ വീണ്ടും വന്നിരിക്കുന്നു; രാമനും ദീർഘമായ യുദ്ധത്താൽ തളർന്നും ചിന്താകുലനുമാണ്. ഈ നിമിഷത്തിലെ മുനിയുടെ ആഗമനം ദൈവാനുഗ്രഹമാണ്. വനവാസകാലത്ത് രാമനു ദിവ്യായുധങ്ങൾ നൽകിയത് അഗസ്ത്യൻതന്നെയാണ്; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹം മന്ത്രം നൽകുന്നു — ശസ്ത്രത്തിനപ്പുറം ശാസ്ത്രം. ‘രാമ രാമ’ എന്ന ഇരട്ടിച്ചുള്ള വിളി വാത്സല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘വത്സ’ (കുഞ്ഞേ) എന്ന സംബോധന ഗുരുവിന്റെ സ്നേഹവും. സ്തോത്രത്തിന്റെ മാഹാത്മ്യത്തിൽ അതിന്റെ ഫലങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ശത്രുനാശം, ജയം, പാപനാശം, ചിന്തയുടെയും ശോകത്തിന്റെയും ശമനം, ആയുസ്സിന്റെ വർധന. ‘ഗുഹ്യം’ (രഹസ്യം) എന്ന പദം അതിന്റെ രഹസ്യസ്വഭാവവും ‘സനാതനം’ എന്ന പദം അതിന്റെ പ്രാചീനതയും കാണിക്കുന്നു. ഉപാസിക്കപ്പെടേണ്ട സൂര്യൻ ഉദിച്ചുയരുന്നവനും രശ്മികളോടുകൂടിയവനും ദേവാസുരന്മാരാൽ വന്ദിക്കപ്പെടുന്നവനുമാണ് — എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഈശ്വരൻ. ഇവിടെ ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടത്, രാമൻ യുദ്ധത്തിൽ പരാജിതനല്ല, എന്നാൽ തളർന്നും ചിന്താകുലനുമാണ്; രാവണൻ വീണ്ടും സജ്ജനാണ്. അതിനാൽ മുനിയുടെ ഉപദേശം ശത്രുജയത്തിനു മാത്രമല്ല, മനസ്സിന്റെ ശാന്തിക്കുംകൂടിയാണ്. ‘ചിന്താശോകപ്രശമനം’ (ചിന്തയെയും ശോകത്തെയും ശമിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന ഫലം രാമന്റെ അപ്പോഴത്തെ അവസ്ഥയെത്തന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ‘പൂജയസ്വ’ (പൂജിക്കുക) എന്ന ആജ്ഞയിലൂടെ അഗസ്ത്യൻ ഉപദേശത്തിന്റെ പ്രയോജനം വ്യക്തമാക്കുന്നു — സ്തോത്രം കേട്ടാൽ മാത്രം പോരാ, പൂജയും ജപവും ആവശ്യമാണ്.

‘ഇവൻ സർവദേവാത്മകനും തേജസ്വിയും രശ്മികളാൽ (ലോകത്തെ) നിലനിർത്തുന്നവനുമാണ്; ഇവൻ തന്റെ കിരണങ്ങളാൽ ദേവാസുരഗണങ്ങളെയും ലോകങ്ങളെയും പാലിക്കുന്നു. ഇവൻതന്നെയാണ് ബ്രഹ്മാവ്, വിഷ്ണു, ശിവൻ, സ്കന്ദൻ, പ്രജാപതി, മഹേന്ദ്രൻ, ധനദൻ (കുബേരൻ), കാലൻ, യമൻ, സോമൻ, ജലങ്ങളുടെ പതിയായ വരുണൻ; പിതൃക്കൾ, വസുക്കൾ, സാധ്യന്മാർ, അശ്വിനീദേവന്മാർ, മരുത്തുക്കൾ, മനു, വായു, അഗ്നി, പ്രജകൾ, പ്രാണൻ, ഋതുക്കളെ സൃഷ്ടിക്കുന്ന പ്രഭാകരൻ. ആദിത്യൻ, സവിതാവ്, സൂര്യൻ, ഖഗൻ, പൂഷാവ്, ഗഭസ്തിമാൻ, സ്വർണസദൃശൻ, ഭാനു, ഹിരണ്യരേതസ്സ്, ദിവാകരൻ; ഹരിദശ്വൻ, സഹസ്രാർച്ചിസ്സ്, സപ്തസപ്തി, മരീചിമാൻ, തിമിരോന്മഥനൻ, ശംഭു, ത്വഷ്ടാവ്, മാർത്താണ്ഡകൻ, അംശുമാൻ; ഹിരണ്യഗർഭൻ, ശിശിരൻ, തപനൻ, അഹസ്കരൻ, രവി, അഗ്നിഗർഭൻ, അദിതിയുടെ പുത്രൻ, ശംഖൻ, ശിശിരനാശനൻ; വ്യോമനാഥൻ, തമോഭേദി, ഋഗ്യജുസ്സാമങ്ങളുടെ പാരം കണ്ടവൻ, ഘനവൃഷ്ടി, ജലങ്ങളുടെ മിത്രം, വിന്ധ്യവീഥിയിലൂടെ കുതിച്ചുപായുന്നവൻ; ആതപി, മണ്ഡലി, മൃത്യു, പിംഗളൻ, സർവതാപനൻ, കവി, വിശ്വൻ, മഹാതേജസ്വി, രക്തൻ, എല്ലാ ഉത്പത്തികൾക്കും ഉറവിടമായവൻ; നക്ഷത്രങ്ങളുടെയും ഗ്രഹങ്ങളുടെയും താരങ്ങളുടെയും അധിപൻ, വിശ്വത്തെ നിലനിർത്തുന്നവൻ, തേജസ്സുകളിൽവെച്ചും തേജസ്വി — ദ്വാദശാത്മാവേ, അങ്ങേക്കു നമസ്കാരം.’ ഇവിടെ സൂര്യൻ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും സ്വരൂപമാണ് എന്ന വേദാന്തദൃഷ്ടിയാണുള്ളത് — ഒരേ ദേവൻതന്നെ അനേകരൂപങ്ങളിൽ ഉപാസിക്കപ്പെടുന്നു. നാമങ്ങൾ അവന്റെ വിവിധഗുണങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — സവിതാവ് ജഗത്തിനെ ഉത്പാദിപ്പിക്കുന്നവൻ, പൂഷാവ് പോഷിപ്പിക്കുന്നവൻ, ദിവാകരൻ പകലിനെ സൃഷ്ടിക്കുന്നവൻ, ഹരിദശ്വൻ പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകളോടുകൂടിയവൻ, സപ്തസപ്തി ഏഴു കുതിരകളോടുകൂടിയവൻ, മാർത്താണ്ഡൻ അണ്ഡത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചവൻ, ഹിരണ്യഗർഭൻ ബ്രഹ്മാണ്ഡത്തിന്റെ ബീജം, അഗ്നിഗർഭൻ അഗ്നിയെ ഗർഭത്തിൽ വഹിക്കുന്നവൻ, ശിശിരനാശനൻ തണുപ്പിനെ നശിപ്പിക്കുന്നവൻ, വിന്ധ്യവീഥീപ്ലവംഗമൻ ആകാശമാർഗത്തിൽ വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നവൻ. ദ്വാദശാത്മാവ് എന്നത് പന്ത്രണ്ടു മാസങ്ങളുടെയും പന്ത്രണ്ട് ആദിത്യന്മാരുടെയും സ്വരൂപമാണ്. ഹിന്ദിവ്യാഖ്യാനവും ഈ നാമങ്ങൾ ‘10-15’ എന്ന സംയുക്തസംഖ്യയ്ക്കു കീഴിൽ ഓരോന്നായി വിശദീകരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നാമങ്ങളുടെ മാല സൂര്യന്റെ സർവവ്യാപിത്വവും സർവശക്തിത്വവും സ്ഥാപിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഉപാസകൻ ഒരേ ദേവനിൽത്തന്നെ എല്ലാ ദേവന്മാരെയും പൂജിക്കുന്നു. ‘ഋഗ്യജുസ്സാമപാരഗൻ’ എന്ന പദത്താൽ സൂര്യൻ ത്രയീവിദ്യയുടെ അധിഷ്ഠാതാവാണെന്നും, ‘ജലങ്ങളുടെ മിത്രം’ എന്ന പദത്താൽ മഴയുടെ കാരണമാണെന്നും പറയപ്പെടുന്നു.

‘കിഴക്കേ പർവതത്തിനു നമസ്കാരം, പടിഞ്ഞാറേ പർവതത്തിനു നമസ്കാരം; ജ്യോതിർഗണങ്ങളുടെ പതിക്ക്, പകലിന്റെ അധിപതിക്കു നമസ്കാരം. ജയനും ജയംകൊണ്ടുള്ള കല്യാണം നൽകുന്നവനും പച്ചക്കുതിരകളുള്ളവനുമായവനു നമസ്കാരം, നമസ്കാരം; ആയിരം കിരണങ്ങളുള്ളവനേ, ആദിത്യനു നമസ്കാരം, നമസ്കാരം. ഉഗ്രനും വീരനും സാരംഗനുമായവനു നമസ്കാരം, നമസ്കാരം; താമരകളെ വിടർത്തുന്നവനും പ്രചണ്ഡനുമായ അങ്ങേക്കു നമസ്കാരം. ബ്രഹ്മാവിന്റെയും ഈശാനന്റെയും അച്യുതന്റെയും ഈശനായവനും സൂരനും ആദിത്യതേജസ്സുള്ളവനും പ്രകാശിക്കുന്നവനും എല്ലാറ്റിനെയും ഭക്ഷിക്കുന്നവനും രൗദ്രശരീരനുമായവനു നമസ്കാരം. ഇരുട്ടിനെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും മഞ്ഞിനെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും ശത്രുക്കളെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും അളവറ്റ ആത്മാവുള്ളവനും കൃതഘ്നരെ നശിപ്പിക്കുന്നവനും ദേവനും ജ്യോതിസ്സുകളുടെ പതിയുമായവനു നമസ്കാരം. ഉരുക്കിയ സ്വർണംപോലെ ശോഭിക്കുന്നവനും ഹരിയും വിശ്വകർമാവും ഇരുട്ടിനെ തകർക്കുന്നവനും കാന്തിയും ലോകസാക്ഷിയുമായവനു നമസ്കാരം.’ ഈ ഭാഗത്ത് നമസ്കാരങ്ങളുടെ പരമ്പരയാണ് — കിഴക്കേ പർവതം ഉദയാചലം, പടിഞ്ഞാറേ പർവതം അസ്താചലം; രണ്ടിടത്തും സൂര്യൻ നമസ്കരിക്കപ്പെടുന്നു. അവൻ ജയത്തിന്റെ സ്വരൂപവും കല്യാണദാതാവുമാണ്. സഹസ്രാംശു ആയിരം കിരണങ്ങളോടുകൂടിയവൻ. പദ്മപ്രബോധൻ താമരകളെ വിടർത്തുന്നു. ബ്രഹ്മാവും ഈശാനനും അച്യുതനും ഈശന്മാരാണെങ്കിലും അവർക്കുപോലും ഈശനാണ് അവൻ എന്നാണ് ഭാവം. അവൻ ഇരുട്ടിനെയും മഞ്ഞിനെയും ശത്രുക്കളെയും കൃതഘ്നരെയും നശിപ്പിക്കുന്നു — ഈ നാലു നാശകഗുണങ്ങൾ രാമന്റെ ഇപ്പോഴത്തെ കർത്തവ്യവുമായി ഇണങ്ങുന്നു; കാരണം രാവണനും ഇരുട്ടിന്റെയും കൃതഘ്നതയുടെയും മൂർത്തിയാണ്. ഉരുക്കിയ സ്വർണത്തിന്റെ ശോഭയുള്ള അവൻ ലോകത്തിന്റെ സാക്ഷിയാണ്; എല്ലാം കാണുന്നു. ഈ നമസ്കാരങ്ങളാണ് ജപത്തിന്റെ ആത്മാവ്. നമസ്കാരങ്ങളിലെ ‘നമോ നമഃ’ എന്ന ആവർത്തനം ഭക്തിയുടെ തീവ്രത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉഗ്രൻ, വീരൻ, പ്രചണ്ഡൻ എന്നീ വിശേഷണങ്ങൾ യുദ്ധസന്ദർഭത്തിൽ വിശേഷിച്ചും ഉചിതമാണ്; കാരണം രാമനും ഇപ്പോൾ ഉഗ്രരൂപം ധരിക്കാൻ പോകുകയാണ്. ‘ലോകസാക്ഷി’ എന്ന നാമം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സൂര്യൻ രാവണന്റെ എല്ലാ ദുഷ്കർമങ്ങളും കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ വധത്തിനും സാക്ഷിയാകും എന്നാണ്.

‘ഈ പ്രഭു ഭൂതങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്നു, അവയെത്തന്നെ സൃഷ്ടിക്കുന്നു; ഇവൻ കിരണങ്ങളാൽ (ജലം) വലിച്ചെടുക്കുന്നു, ചൂടുപകരുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു. ഭൂതങ്ങളിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഇവൻ അവ ഉറങ്ങുമ്പോൾ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു; ഇവൻതന്നെയാണ് അഗ്നിഹോത്രവും അഗ്നിഹോത്രികളുടെ ഫലവും. ദേവന്മാരും യജ്ഞങ്ങളും യജ്ഞങ്ങളുടെ ഫലവും — ലോകങ്ങളിലുള്ള എല്ലാ കർമങ്ങളിലും പരമപ്രഭു ഇവൻതന്നെ. രാഘവാ, ആപത്തുകളിലും കഷ്ടതകളിലും ഘോരവനങ്ങളിലും ഭയങ്ങളിലും ഇവനെ കീർത്തിക്കുന്ന ഒരു പുരുഷനും തളർന്നുപോകുന്നില്ല. ഏകാഗ്രനായി ദേവദേവനും ജഗത്പതിയുമായ ഇവനെ പൂജിക്കുക; ഇതു മൂന്നുവട്ടം ജപിച്ചാൽ യുദ്ധങ്ങളിൽ നീ ജയിക്കും. മഹാബാഹോ, ഈ നിമിഷത്തിൽത്തന്നെ നീ രാവണനെ വധിക്കും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞിട്ട് അഗസ്ത്യൻ വന്നതുപോലെ മടങ്ങിപ്പോയി. സൂര്യന്റെ മൂന്നു വ്യാപാരങ്ങൾ — സൃഷ്ടി, സ്ഥിതി, സംഹാരം — ഒരേ ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അവൻ ജലം വലിച്ചെടുക്കുന്നു, ചൂടു നൽകുന്നു, മഴ പെയ്യിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയുടെ ചക്രം അവന്റെ അധീനത്തിലാണ്. ഉറങ്ങുന്നവരിൽ ഉണർന്നിരിക്കുന്നു എന്നത് അവന്റെ സാക്ഷിസ്വരൂപമാണ്. യജ്ഞങ്ങളിലും ഫലദാതാവ് അവൻതന്നെ. ഫലശ്രുതി വ്യക്തമാണ് — ആപത്തുകളിൽ ജപം രക്ഷിക്കുന്നു; മൂന്നുവട്ടമുള്ള ജപം യുദ്ധത്തിൽ വിജയം നൽകുന്നു. ‘ഈ നിമിഷത്തിൽ’ എന്ന പദത്തിലൂടെ മുനി ഉടനടിയുള്ള ഫലം വാഗ്ദാനം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ രാമന്റെ ഉത്സാഹം വീണ്ടും ഉണരുന്നു. അഗസ്ത്യൻ ഉപദേശം നൽകിയിട്ട് നിൽക്കുന്നില്ല, ഉടൻതന്നെ പോകുന്നു — അദ്ദേഹത്തിന്റെ കാര്യം പൂർത്തിയായി. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ആഗമനവും നിർഗമനവും ദൈവകൃതമെന്നപോലെ, രാമന്റെ ഉപകാരത്തിനു മാത്രമായിരുന്നു. ‘ദേവദേവൻ, ജഗത്പതി’ എന്നീ വിശേഷണങ്ങളാൽ സൂര്യൻ എല്ലാ ദേവന്മാരുടെയും ജഗത്തിന്റെയും സ്വാമിയാണെന്ന് വീണ്ടും സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു; ‘ഏകാഗ്രൻ’ എന്ന പദത്താൽ ജപത്തിന്റെ മുഖ്യസാധനം ചിത്തത്തിന്റെ ഏകാഗ്രതയാണെന്ന് ഉപദേശിക്കപ്പെടുന്നു.

അതു കേട്ട് മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവന്റെ ശോകം അപ്പോൾ നീങ്ങി; അത്യന്തം പ്രസന്നനും സംയതചിത്തനുമായ അവൻ അത് ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു. ആദിത്യനെ നോക്കി ഇതു ജപിച്ച് അവൻ പരമമായ ഹർഷം നേടി. മൂന്നുവട്ടം ആചമനം ചെയ്ത് ശുദ്ധനായി, വില്ലെടുത്ത്, വീര്യവാനും പ്രസന്നചിത്തനുമായ അവൻ രാവണനെ നോക്കി ജയത്തിനായി മുന്നോട്ടുചെന്നു; സർവപ്രയത്നവുമെടുത്ത് അവന്റെ വധത്തിന് ഉറച്ചു. അപ്പോൾ ദേവഗണങ്ങളുടെ നടുവിൽ നിന്നിരുന്ന സൂര്യൻ രാമനെ നോക്കി, മനസ്സിൽ സന്തോഷിച്ച് അത്യന്തം ഹർഷത്തോടെ, നിശാചരപതിയുടെ നാശം അടുത്തെന്നറിഞ്ഞ് ‘വേഗമാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞു. രാമന്റെ മാറ്റം വ്യക്തമാണ് — ശോകത്തിൽനിന്നു ഹർഷത്തിലേക്ക്, ചിന്തയിൽനിന്നു നിശ്ചയത്തിലേക്ക്. അവൻ വിധിപ്രകാരം ജപിക്കുന്നു — ആചമനം, ശുദ്ധി, സൂര്യദർശനം, മൂന്നുവട്ടമുള്ള ജപം. അതിനുശേഷം മാത്രമാണ് വില്ലെടുക്കുന്നത്; ഇത് ഉപാസനയും കർമവും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; ദേവന്മാരുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന സൂര്യൻതന്നെ രാമന്റെ വിജയത്തെ പിന്തുണയ്ക്കുന്നു — ‘ത്വരസ്വ’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന വാക്ക് രാവണന്റെ അന്ത്യം അടുത്തെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ സൂര്യവംശജനാണ്; അതിനാൽ കുലദേവതയുടെ ആശീർവാദം ഇവിടെ വിശേഷിച്ചും അർഥവത്താണ്. ഈ സർഗത്തിനുശേഷം നിർണായകയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു. രാവണനെ നോക്കി പ്രസന്നചിത്തനായി എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, മുമ്പ് ചിന്തയ്ക്കു കാരണമായിരുന്ന ശത്രുതന്നെ ഇപ്പോൾ ഹർഷത്തിനു വിഷയമാകുന്നു — വിജയത്തിന്റെ ഉറപ്പ് — എന്നാണ്. ‘പ്രയതാത്മവാൻ’ എന്ന പദം രാമന്റെ സംയമവും, ‘ധാരയാമാസ’ (ധരിച്ചു) എന്ന പദം ഉപദേശം ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശോകത്തിന്റെ നാശംതന്നെയാണ് വിജയത്തിന്റെ ആദ്യപടി.

In the sargas before this, Rāvaṇa's charioteer had carried him off the field and he had come back; Rāma too was worn out by the long fight and anxious. Holy Agastya, who had come with the gods to watch the battle, saw Rāma standing on the field wearied by the fighting and deep in thought, with Rāvaṇa before him ready for battle again, and at that moment the sage's coming was a grace from heaven. He went up to Rāma and said: "Rāma, Rāma, mighty-armed one, hear this eternal secret, my son, by which you will conquer all your enemies in battle. It is the holy Ādityahṛdaya, the Heart of the Sun: it destroys all enemies and brings victory; it is to be recited always; it is imperishable, supreme and auspicious, the most auspicious of all auspicious things; it destroys every sin, allays anxiety and grief, and is the best increaser of life. Worship Vivasvān, the maker of light, lord of the worlds, radiant and rising, honoured by gods and asuras." It was Agastya who had given Rāma divine weapons during the exile, and now he gave him a mantra, sacred word beyond weapons. The doubled "Rāma, Rāma" speaks of tenderness, and "my son" of a teacher's affection. The hymn is called a secret and eternal, and its praise lists its fruits: the destruction of enemies, victory, the end of sin, relief from anxiety and grief, long life. Rāma had not been defeated, only wearied and troubled while Rāvaṇa stood ready again, so the sage's teaching was meant not only to conquer the enemy but to calm the mind, and "allays anxiety and grief" is aimed squarely at Rāma's state at that moment. The command "worship" makes the purpose plain: hearing the hymn is not enough; it must be used in worship and recitation.

"He is the self of all the gods," Agastya went on, "full of splendour, the source of rays, and with his rays he protects the worlds of gods and asuras. He is Brahmā and Viṣṇu, Śiva and Skanda, Prajāpati, great Indra, the Giver of Wealth, Time, Yama, Soma and Varuṇa, lord of the waters; he is the ancestors, the Vasus, the Sādhyas, the two Aśvins, the Maruts, Manu, the Wind and Fire, all creatures and the breath of life, the maker of the seasons, the source of light." This is the vision of the Vedānta, that one god is worshipped under many forms. Then come his names, each showing a different quality: he is Āditya, son of Aditi; Savitṛ, who brings the world forth; Sūrya; the sky-rover; Pūṣan, the nourisher; the rayed one, golden, the shining Bhānu, whose seed is gold, the maker of the day; lord of the green horses, of a thousand flames, drawn by seven steeds, full of beams, destroyer of darkness, Śambhu, Tvaṣṭṛ, Mārtaṇḍa, born from the egg, the radiant one; Hiraṇyagarbha, the golden seed of the universe, the cool one and the burner, maker of the day, Ravi, bearing fire within, son of Aditi, Śaṅkha, destroyer of cold; lord of the sky, piercer of darkness, master of the Ṛg, Yajus and Sāma, which makes him the lord of the threefold Veda, sender of heavy rain and friend of the waters, since he is the cause of the rains, and the swift traveller along the path of the sky; the scorching one, the orbed one, Death, the tawny one, burner of all, the seer, the All, of great splendour, the red one, the source of all that comes to be; lord of the constellations, planets and stars, sustainer of the universe, most splendid of the splendid. "O you of twelve forms," it ends, "salutation to you." The twelve forms are the twelve months and the twelve Ādityas. This garland of names establishes that the sun is present everywhere and holds all power, so that in worshipping this one god the worshipper worships them all.

Then come the salutations, the soul of the recitation. "Salutation to the eastern mountain, salutation to the western hill," the mountains of sunrise and sunset, where the sun is honoured at both ends of his course; "salutation to the lord of the hosts of lights, the lord of the day. Salutation, salutation to the victorious one, to the joy of victory, to the lord of green horses; salutation, salutation to you of a thousand rays, to Āditya. Salutation, salutation to the fierce one, the hero, the swift one; salutation to the awakener of lotuses, to you, the fiery one. Salutation to the lord of Brahmā, Īśāna and Acyuta," the lord even of those lords, "to Sūra, whose splendour is the sun's, to the shining one, the all-devourer, to the one of fierce form. Salutation to the destroyer of darkness, destroyer of cold, destroyer of foes, the immeasurable, destroyer of the ungrateful, the god, the lord of lights. Salutation to the one bright as molten gold, to Hari, maker of all, remover of darkness, the radiant one, the witness of the world." He is victory itself and the giver of good fortune. The four things he destroys, darkness, cold, enemies and the ungrateful, fit Rāma's task at hand, for Rāvaṇa was the very image of darkness and ingratitude; and the epithets fierce, hero and fiery suit the battle, since Rāma too is about to take on a fierce form. The repeated "salutation, salutation" shows the intensity of devotion. "Witness of the world" means that the sun, who sees everything, had seen all Rāvaṇa's crimes and would witness his death.

"This lord destroys what has come to be and brings it forth again; with his rays he dries up, he burns, and he rains." In one verse the sun's three works are named, creation, preservation and destruction, and the whole cycle of nature, drying, heating and rain, is in his hands. "Dwelling within all beings, he wakes while they sleep," the ever-watchful witness; "he is the fire-offering and the fruit of those who offer it. He is the gods, the sacrifices and the fruit of sacrifices, the supreme lord of every act performed in all the worlds. No man who praises him in calamities, in hardships, in wild places and in dangers comes to grief, Rāghava. Worship him with a single mind, the god of gods, the lord of the world; one who recites this three times will be victorious in battle. This very moment, mighty-armed one, you will slay Rāvaṇa." The fruits of the hymn are plain: recited in danger it protects, recited three times it gives victory in battle, and single-mindedness is the chief means of recitation. By saying "this very moment" the sage promised an immediate result, and Rāma's spirit revived. Having said this, Agastya went away as he had come; his work was done, and his coming and going seem ordained solely for Rāma's help.

Hearing this, Rāghava of great splendour was freed from his grief. Delighted and self-controlled, he took the teaching to heart. Looking at the sun he recited the hymn and was filled with the highest joy. Then he sipped water three times and became pure, took up his bow, and, glad at heart as he looked at Rāvaṇa, came forward to win, resolved with all his might on Rāvaṇa's death. The change in Rāma is plain, from grief to joy and from anxiety to resolve; the ending of grief is the first step to victory. He performed the recitation in due form, with the sipping of water, purification, gazing at the sun and three recitations, and only then took up his bow, showing how worship and action belong together. The enemy who had been a cause of anxiety was now a cause of gladness, since victory was certain. Then Ravi, the sun himself, standing amid the hosts of gods, looked at Rāma with a glad heart and great delight, and knowing that the destruction of the lord of the night-roamers was at hand, said: "Make haste!" Rāma was of the solar line, so the blessing of the family's own deity has special meaning here, and the word "make haste" shows that Rāvaṇa's end is near; after this sarga the decisive battle begins.