मोहात् सुसंक्रुद्धः कृतान्तबलचोदितः क्रोधसंरक्तनयनः रावणः सूतम् अब्रवीत् — ‘दुर्बुद्धे, हीनवीर्यम् इव, अशक्तम् इव, पौरुषेण विवर्जितम् इव, भीरुं लघुम् इव असत्त्वं, तेजसा विहीनम् इव, मायाभिः विमुक्तम् इव, अस्त्रैः बहिष्कृतम् इव मां अवज्ञाय त्वं स्वया बुद्ध्या विचेष्टसे। किमर्थं माम् अवज्ञाय मम छन्दम् अनवेक्ष्य च त्वया शत्रुसमक्षं मम अयं रथः अपवाहितः? अनार्य, त्वया अद्य मम चिरकालम् उपार्जितं यशः वीर्यं तेजः प्रत्ययः च विनाशितः। प्रख्यातवीर्यस्य विक्रमैः रञ्जनीयस्य शत्रोः पश्यतः युद्धलुब्धः अहं त्वया कापुरुषः कृतः। दुर्मते, यत् त्वं मोहात् कथम् इदं न च वहसि, तस्मात् मम अयं प्रतितर्कः सत्यः — परेण त्वम् उपस्कृतः असि। सुहृदः हितकांक्षिणः तत् कर्म न विद्यते; त्वया यत् अनुष्ठितं तत् रिपूणां सदृशम्। यावत् मम रिपुः न अपैति तावत् शीघ्रं रथं निवर्तय, यदि त्वं वाध्युषितः असि, यदि मम गुणः स्मर्यते।’ ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति पदेन कविः आरम्भे एव सूचयति यत् रावणस्य बुद्धिः इदानीं मृत्युना प्रेरिता। तस्य आरोपाः क्रमेण तीव्राः — प्रथमम् अवज्ञा, ततः यशसः नाशः, अन्ते शत्रुणा उत्कोचः इति संशयः। ‘वाध्युषितः’ इति पदं दीर्घकालं सह वसितं सेवकं स्मारयति — रावणः सारथेः पूर्वसेवां स्मृत्वा तं पुनः कर्तव्यं प्रति प्रेरयति। रावणस्य दृष्ट्या युद्धात् अपसरणम् एव अपमानस्य परमा सीमा, अतः सः स्वस्य प्राणरक्षणम् अपि निन्दति। रावणस्य वचनेषु ‘इव’ इति पदस्य आवृत्तिः ध्यातव्या — हीनवीर्यम् इव, अशक्तम् इव, लघुम् इव; सः वस्तुतः तादृशः नास्ति इति मन्यते, किन्तु सारथेः कर्मणा तादृशः दृश्यते इति तस्य दुःखम्। तस्य दृष्टौ यशः एव सर्वस्वम्, प्राणाः अपि ततः न्यूनाः। एषः अभिमानः एव तस्य दौर्बल्यम्।

अबुद्धिना एवं परुषम् उक्तः हितबुद्धिः सूतः रावणं हितं सानुनयं वचः अब्रवीत् — ‘न भीतः अस्मि, न मूढः अस्मि, न शत्रुभिः उपजप्तः अस्मि; न प्रमत्तः, न निःस्नेहः, न च सत्क्रिया विस्मृता। किन्तु हितकामेन यशः परिरक्षता स्नेहप्रस्कन्नमनसा मया ‘हितम्’ इति अप्रियं कृतम्। महाराज, अस्मिन् अर्थे प्रियहिते रतं मां कश्चित् लघुः अनार्यः इव दोषतः गन्तुं न अर्हसि। श्रूयतां, यन्निमित्तं मया संयुगे रथः नदीवेगः अम्भोभिः इव विनिवर्तितः, तत् प्रति दास्यामि। महता रणकर्मणा तव श्रमम् अवगच्छामि; ते वीर्यसौमुख्यं प्रकर्षं च न उपधारये। मम रथवाजिनः रथोद्वहनखिन्नाः भग्नाः दीनाः घर्मपरिश्रान्ताः वर्षहताः गावः इव।’ सारथेः उत्तरं संयतं विनयपूर्णं च — प्रथमं सः रावणस्य प्रत्येकम् आरोपं निराकरोति, ततः स्वस्य हेतुं निवेदयति। ‘स्नेहप्रस्कन्नमनसा’ इति पदेन तस्य निष्ठा प्रकटा — स्नेहेन आर्द्रं तस्य मनः। हितम् अप्रियम् अपि भवितुम् अर्हति, इति नीतिशास्त्रस्य प्रसिद्धं तत्त्वम् अत्र उदाहृतम्। अश्वानां वर्णनं करुणम् — ते धर्मेण श्रान्ताः, वर्षया आहताः गावः इव दीनाः; एतेन युद्धस्य दीर्घता अपि सूच्यते। सारथिः रावणस्य आरोपान् एकैकशः निराकरोति — भयं, मोहं, शत्रुभेदं, प्रमादं, स्नेहाभावं, कृतघ्नतां च। एतेन तस्य उत्तरं तर्कपूर्णं भवति। नदीवेगस्य उपमया सः कथयति यत् यथा नद्याः प्रवाहः स्वजलेन एव प्रतिनिवर्तते, तथा मया रथः परिस्थित्या प्रतिनिवर्तितः, न स्वेच्छया। सः रावणस्य श्रमं स्पष्टं वदति — अप्रियम् अपि सत्यम्।

‘यानि भूयिष्ठं निमित्तानि नः प्रादुर्भवन्ति, तेषु तेषु अभिपन्नेषु अप्रदक्षिणं लक्षयामि। देशकालौ, लक्षणानि इङ्गितानि च, दैन्यं हर्षः खेदः च, रथिनः बलाबलं च विज्ञेयम्। भूमेः स्थलनिम्नानि समानि विषमाणि च, युद्धकालः, परस्य अन्तरदर्शनं च; उपयानापयाने, स्थानं, प्रत्यपसर्पणं च — एतत् सर्वं रथस्थेन रथकुटुम्बिना ज्ञेयम्। तव विश्रामहेतोः, तथा एषां रथवाजिनां च, रौद्रं खेदं वर्जयता मया इदं क्षमं कृतम्। वीर, मया स्वेच्छया अयं रथः न अपवाहितः; प्रभो, भर्तुः स्नेहपरीतेन मया इदं कृतम्। अरिनिषूदन, यथातत्त्वम् आज्ञापय, यत् वक्ष्यसि तत् गतानृण्येन चेतसा अहं करिष्यामि।’ अत्र सारथेः कर्तव्यानां सूची दत्ता, या प्राचीनयुद्धशास्त्रस्य सारः। सारथिः न केवलम् अश्वचालकः, अपितु रथिनः सहायः मन्त्री च — सः देशं कालं भूमिं शत्रोः दौर्बल्यं रथिनः मनोदशां च अवेक्षते। ‘रथकुटुम्बी’ इति पदम् अपूर्वम् — रथः सारथेः कुटुम्बम् इव, तस्य रक्षणं तस्य धर्मः। अशुभनिमित्तानां दर्शनम् अपि तस्य कार्यस्य भागः। ‘गतानृण्येन चेतसा’ इति पदेन सः स्वामिनः ऋणात् मुक्तिम् इच्छति — स्वामिनः आज्ञापालनेन एव तत् ऋणं शोध्यते। अनेन प्रसङ्गेन सूच्यते यत् युद्धे विजयः केवलं शौर्येण न, अपितु विवेकेन अपि लभ्यते। सारथिः स्वामिनः आज्ञां पुनः याचते — ‘आज्ञापय’ इति; तस्य विनयः निष्ठा च अत्र पूर्णतया दृश्येते। रावणस्य मिथ्याशङ्का अनेन निरस्ता भवति। विशेषतः परस्य अन्तरदर्शनम् — शत्रोः दौर्बल्यस्य क्षणस्य अन्वेषणम् — सारथेः प्रधानं कौशलम्।

तस्य सारथेः तेन वाक्येन संतुष्टः युद्धलुब्धः रावणः एनं बहुविधं प्रशस्य इदम् अब्रवीत् — ‘सूत, इमं रथं शीघ्रं राघवाभिमुखं नय; समरे शत्रून् अहत्वा रावणः न निवर्तिष्यति।’ एवम् उक्त्वा राक्षसेश्वरः रावणः रथस्थस्य तस्य शुभम् एकम् उत्तमं हस्ताभरणं ददौ; रावणवाक्यानि श्रुत्वा सारथिः संन्यवर्तत। ततः रावणवाक्यचोदितः सः सारथिः द्रुतं हयान् प्रचोदयामास; राक्षसेन्द्रस्य सः महारथः क्षणेन रामस्य रणाग्रतः अभवत्। रावणस्य क्रोधः सारथेः विवेकपूर्णवचनेन शान्तः; सः कृतज्ञतया आभरणं ददाति, यत् राज्ञः उदारतायाः चिह्नम्। किन्तु तस्य निश्चयः न परिवर्तते — शत्रुवधं विना न निवर्तिष्ये इति। एषा प्रतिज्ञा एव तस्य अन्तस्य कारणं भविष्यति। षड्विंशः श्लोकः षट्पादः, तस्य तृतीयः अर्धः समीक्षिते न दृश्यते। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, रथस्य वेगं ‘क्षणेन’ इति पदेन दर्शयति। अस्मिन् सर्गे युद्धं स्थगितम्, स्वामिसेवकयोः संवादः एव मुख्यः — महायुद्धस्य मध्ये एषः विरामः अग्रिमस्य निर्णायकस्य युद्धस्य पूर्वभूमिका। हस्ताभरणस्य दानं सेवकस्य सम्मानम्, पूर्वस्य निन्दायाः प्रायश्चित्तम् इव। किन्तु सारथेः हितवचनम् — विश्रामस्य आवश्यकता, अशुभनिमित्तानि — रावणेन उपेक्षितम्; सः केवलं स्वस्य निष्ठायाः प्रमाणम् अङ्गीकरोति, न तु परामर्शम्। अतः रावणस्य रथः पुनः रामस्य सम्मुखं गच्छति, नियतेः मार्गेण। ‘रावणवाक्यचोदितः’ इति पदं प्रथमश्लोकस्य ‘कृतान्तबलचोदितः’ इत्यनेन सह तुलनीयम् — रावणः कृतान्तेन प्रेर्यते, सारथिः रावणेन।

మూర్ఛ నుండి తేరుకుని మిక్కిలి కోపించిన, కృతాంతుని (మృత్యువు) బలం చేత ప్రేరేపించబడిన, క్రోధంతో ఎరుపెక్కిన కన్నులు గల రావణుడు సూతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, నేను వీర్యం లేనివాడినైనట్లు, అశక్తుడినైనట్లు, పౌరుషం లేనివాడినైనట్లు, పిరికివాడినీ అల్పుడినీ సత్త్వం లేనివాడినైనట్లు, తేజస్సు లేనివాడినైనట్లు, మాయలు విడిచిపెట్టినవాడినైనట్లు, అస్త్రాలకు దూరమైనవాడినైనట్లు నన్ను అవమానించి నీవు నీ బుద్ధి ప్రకారం ప్రవర్తిస్తున్నావు. నన్ను అవమానించి, నా ఇష్టాన్ని పట్టించుకోకుండా శత్రువు ఎదుటే నా ఈ రథాన్ని ఎందుకు తప్పించావు? అనార్యుడా, చాలాకాలంగా నేను సంపాదించుకున్న కీర్తినీ, వీర్యాన్నీ, తేజస్సునూ, నమ్మకాన్నీ నీవు ఈరోజు నాశనం చేశావు. ప్రఖ్యాతవీర్యుడూ, పరాక్రమాలతో సంతోషపెట్టదగినవాడూ అయిన శత్రువు చూస్తూండగా, యుద్ధంపై ఆసక్తి గల నన్ను నీవు పిరికిపందను చేశావు. దుర్బుద్ధీ, నీవు మోహంతో ఈ రథాన్ని ఎలాగైనా (శత్రువు వైపు) నడపడం లేదు గనుక, ‘నీవు శత్రువు చేత లంచం పుచ్చుకున్నావు’ అన్న నా ఈ ఊహ నిజమే. హితం కోరే మిత్రుడు అలాంటి పని చేయడు; నీవు చేసింది శత్రువులు చేసే పనికి తగినది. నా శత్రువు వెళ్ళిపోయేలోగా రథాన్ని త్వరగా వెనక్కి మళ్ళించు — నీవు చాలాకాలం నా దగ్గర ఉన్నవాడివైతే, నా మేలు నీకు గుర్తుంటే.’ ‘కృతాంతబలచోదితః’ (మృత్యువు బలం చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అన్న పదంతో కవి మొదట్లోనే సూచిస్తాడు — రావణుని బుద్ధి ఇప్పుడు మృత్యువు చేత ప్రేరేపించబడుతోంది. అతని ఆరోపణలు క్రమంగా తీవ్రమవుతాయి — మొదట అవమానం, తరువాత కీర్తినాశం, చివరికి శత్రువు చేత లంచం అన్న సందేహం. ‘వాధ్యుషితః’ అన్న పదం చాలాకాలం కలిసి ఉన్న సేవకుని గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు సారథి పూర్వసేవను స్మరించి అతనిని మళ్ళీ కర్తవ్యం వైపు ప్రేరేపిస్తున్నాడు. రావణుని దృష్టిలో యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడమే అవమానానికి పరాకాష్ఠ, అందుకే అతడు తన ప్రాణరక్షణను కూడా నిందిస్తున్నాడు. రావణుని మాటలలో ‘ఇవ’ (నట్లు) అన్న పదపు పునరావృత్తిని గమనించాలి — వీర్యం లేనివాడినైనట్లు, అశక్తుడినైనట్లు, అల్పుడినైనట్లు; అతడు నిజానికి అలాంటివాడు కాడని భావిస్తాడు, కాని సారథి పని వల్ల అలా కనిపిస్తున్నాడన్నదే అతని దుఃఖం. అతని దృష్టిలో కీర్తే సర్వస్వం, ప్రాణాలు కూడా దానికంటే తక్కువే. ఈ అభిమానమే అతని బలహీనత.

బుద్ధిహీనుడైన రావణుని చేత ఇలా కఠినంగా అనబడిన, హితబుద్ధి గల సూతుడు రావణునితో హితమైన, అనునయపూర్వకమైన మాట ఇలా అన్నాడు — ‘నేను భయపడలేదు, మూఢుడిని కాను, శత్రువుల చేత ప్రలోభపెట్టబడలేదు; ఏమరుపాటుగా లేను, స్నేహం లేనివాడిని కాను, మీరు చేసిన సత్కారాన్ని మరచిపోలేదు. కాని మీ హితం కోరుతూ, మీ కీర్తిని కాపాడుతూ, స్నేహంతో తడిసిన మనస్సుతో ‘హితం’ అని భావించి ఈ అప్రియమైన పని చేశాను. మహారాజా, ఈ విషయంలో మీ ప్రియమూ హితమూ కోరడంలో నిరతుడనైన నన్ను ఏ అల్పుడో అనార్యుడో అన్నట్లు దోషిగా భావించరాదు. యుద్ధంలో నదీప్రవాహం నీటి చేత వెనక్కి మళ్ళినట్లు ఏ కారణంగా నేను రథాన్ని వెనక్కి మళ్ళించానో, దానికి సమాధానం చెబుతాను, వినండి. మహత్తరమైన యుద్ధకర్మ వల్ల కలిగిన మీ అలసటను గ్రహించాను; మీలో వీర్యపు ఉత్సాహాన్నీ ఆధిక్యాన్నీ నేను గమనించలేదు. నా రథాశ్వాలు రథం లాగి లాగి అలసిపోయాయి, కృంగిపోయాయి, దీనంగా ఉన్నాయి, ఎండకు బడలిపోయాయి — వర్షానికి దెబ్బతిన్న ఆవుల వలె ఉన్నాయి.’ సారథి సమాధానం సంయమంతో, వినయంతో నిండి ఉంది — మొదట అతడు రావణుని ప్రతి ఆరోపణనూ ఖండిస్తాడు, తరువాత తన కారణాన్ని విన్నవిస్తాడు. ‘స్నేహప్రస్కన్నమనసా’ (స్నేహంతో తడిసిన మనస్సుతో) అన్న పదంతో అతని నిష్ఠ ప్రకటమవుతుంది — అతని మనస్సు స్నేహంతో ఆర్ద్రమైనది. హితమైనది అప్రియమైనది కూడా కావచ్చు అన్న నీతిశాస్త్రపు ప్రసిద్ధ తత్త్వం ఇక్కడ ఉదాహరించబడింది. గుర్రాల వర్ణన కరుణాజనకమైనది — అవి ఎండకు బడలి, వర్షానికి దెబ్బతిన్న ఆవుల వలె దీనంగా ఉన్నాయి; దీనితో యుద్ధం ఎంత దీర్ఘమైనదో కూడా సూచించబడుతుంది. సారథి రావణుని ఆరోపణలను ఒక్కొక్కటిగా ఖండిస్తాడు — భయం, మోహం, శత్రువుల ప్రలోభం, ఏమరుపాటు, స్నేహలోపం, కృతఘ్నత. దీనితో అతని సమాధానం తర్కబద్ధమవుతుంది. నదీప్రవాహపు ఉపమానంతో అతడు చెప్పేది — నది ప్రవాహం తన నీటి చేతనే వెనక్కి మళ్ళినట్లు, నేను రథాన్ని పరిస్థితి వల్ల వెనక్కి మళ్ళించాను, నా ఇష్టంతో కాదు. అతడు రావణుని అలసటను స్పష్టంగా చెబుతాడు — అప్రియమైనా అది సత్యమే.

‘మనకు ఎక్కువగా కనిపిస్తున్న నిమిత్తాలు (శకునాలు) ఒక్కొక్కటిగా ఎదురవుతుంటే, వాటిలో నాకు అశుభమే కనిపిస్తోంది. దేశమూ కాలమూ, లక్షణాలూ సంకేతాలూ, దైన్యమూ హర్షమూ ఖేదమూ, రథికుని బలాబలమూ — ఇవన్నీ తెలుసుకోవాలి. నేలలోని ఎత్తుపల్లాలూ, సమతలాలూ ఎగుడుదిగుడులూ, యుద్ధానికి తగిన సమయమూ, శత్రువులో కనిపించే లొసుగూ; ముందుకు వెళ్ళడమూ వెనక్కి రావడమూ, నిలవడమూ, తప్పుకోవడమూ — ఇవన్నీ రథంపై ఉండే, రథాన్ని తన కుటుంబంలా చూసుకునే సారథి తెలుసుకోవాలి. మీ విశ్రాంతి కోసం, అలాగే ఈ రథాశ్వాల విశ్రాంతి కోసం, భయంకరమైన అలసటను తొలగిస్తూ నేను ఈ తగిన పని చేశాను. వీరా, నేను నా ఇష్టంతో ఈ రథాన్ని తప్పించలేదు; ప్రభూ, స్వామిపై స్నేహంతో నిండిపోయి ఈ పని చేశాను. శత్రుసంహారకా, యథార్థంగా ఆజ్ఞాపించండి; మీరు ఏమి చెబితే అది ఋణం తీర్చుకునే మనస్సుతో నేను చేస్తాను.’ ఇక్కడ సారథి కర్తవ్యాల జాబితా ఇవ్వబడింది — ఇది ప్రాచీన యుద్ధశాస్త్రపు సారం. సారథి కేవలం గుర్రాలను నడిపేవాడు కాదు, రథికునికి సహాయకుడూ మంత్రీ కూడా — అతడు దేశాన్నీ, కాలాన్నీ, నేలనూ, శత్రువు బలహీనతనూ, రథికుని మనోదశనూ పరిశీలిస్తాడు. ‘రథకుటుంబి’ అన్న పదం అపూర్వమైనది — రథం సారథికి కుటుంబం వంటిది, దానిని రక్షించడం అతని ధర్మం. అశుభనిమిత్తాలను గమనించడం కూడా అతని పనిలో భాగమే. ‘గతానృణ్యేన చేతసా’ (ఋణం తీర్చుకునే మనస్సుతో) అన్న పదంతో అతడు స్వామి ఋణం నుండి విముక్తిని కోరుతున్నాడు — స్వామి ఆజ్ఞను పాలించడం వల్లనే ఆ ఋణం తీరుతుంది. ఈ ప్రసంగం సూచించేది — యుద్ధంలో విజయం కేవలం శౌర్యం వల్ల కాదు, వివేకం వల్ల కూడా లభిస్తుంది. సారథి స్వామి ఆజ్ఞను మళ్ళీ యాచిస్తున్నాడు — ‘ఆజ్ఞాపించండి’ అని; అతని వినయమూ నిష్ఠా ఇక్కడ పూర్తిగా కనిపిస్తాయి. దీనితో రావణుని మిథ్యాశంక తొలగిపోతుంది. ముఖ్యంగా శత్రువులో లొసుగును చూడడం — శత్రువు బలహీనపడే క్షణాన్ని వెతకడం — సారథికి ప్రధాన కౌశలం.

ఆ సారథి మాటకు సంతోషించిన, యుద్ధంపై ఆసక్తి గల రావణుడు అతనిని ఎన్నో విధాలుగా ప్రశంసించి ఇలా అన్నాడు — ‘సూతా, ఈ రథాన్ని త్వరగా రాఘవుని ఎదుటకు తీసుకువెళ్ళు; యుద్ధంలో శత్రువులను చంపకుండా రావణుడు వెనుదిరగడు.’ ఇలా చెప్పి రాక్షసేశ్వరుడైన రావణుడు రథంపై ఉన్న అతనికి శుభమైన, శ్రేష్ఠమైన ఒక హస్తాభరణాన్ని ఇచ్చాడు; రావణుని మాటలు విని సారథి రథాన్ని వెనక్కి మళ్ళించాడు. అప్పుడు రావణుని మాటలతో ప్రేరేపించబడిన ఆ సారథి వేగంగా గుర్రాలను తోలాడు; రాక్షసేంద్రుని ఆ మహారథం క్షణంలో రాముని ఎదుట రణాగ్రాన నిలిచింది. సారథి వివేకపూర్వకమైన మాటతో రావణుని క్రోధం శాంతించింది; అతడు కృతజ్ఞతతో ఆభరణం ఇస్తాడు — ఇది రాజు ఉదారతకు చిహ్నం. కాని అతని నిశ్చయం మారదు — శత్రువధ లేకుండా వెనుదిరగను అని. ఈ ప్రతిజ్ఞే అతని అంతానికి కారణమవుతుంది. ఇరవై ఆరవ శ్లోకానికి ఆరు పాదాలు ఉన్నాయి; దాని మూడవ అర్ధభాగం సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించదు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అది రథవేగాన్ని ‘క్షణేన’ (క్షణంలో) అన్న పదంతో చూపిస్తుంది. ఈ సర్గలో యుద్ధం ఆగిపోయింది, స్వామిసేవకుల సంవాదమే ముఖ్యం — మహాయుద్ధం మధ్యలో ఈ విరామం రాబోయే నిర్ణయాత్మకమైన యుద్ధానికి పూర్వభూమిక. హస్తాభరణ దానం సేవకునికి సమ్మానం, ముందటి నిందకు ప్రాయశ్చిత్తం వంటిది. కాని సారథి చెప్పిన హితవచనాన్ని — విశ్రాంతి అవసరమనీ, అశుభనిమిత్తాలు ఉన్నాయనీ — రావణుడు ఉపేక్షించాడు; అతడు తనపై సారథికి ఉన్న నిష్ఠకు ప్రమాణాన్ని మాత్రమే అంగీకరిస్తాడు, సలహాను కాదు. అందుకే రావణుని రథం విధి మార్గంలో మళ్ళీ రాముని ఎదుటకు వెళ్తుంది. ‘రావణవాక్యచోదితః’ (రావణుని మాటల చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అన్న పదాన్ని మొదటి శ్లోకంలోని ‘కృతాంతబలచోదితః’ అన్న దానితో పోల్చి చూడాలి — రావణుడు కృతాంతుని చేత ప్రేరేపించబడుతున్నాడు, సారథి రావణుని చేత.

மயக்கத்தால் மிகுந்த சினம் கொண்டு, காலனின் வலிமையால் தூண்டப்பட்டு, சினத்தால் சிவந்த கண்களோடு ராவணன் சூதனிடம் சொன்னான்: ‘தீய அறிவுடையவனே, வீரம் குறைந்தவனைப் போலவும், ஆற்றலற்றவனைப் போலவும், ஆண்மையற்றவனைப் போலவும், அஞ்சுபவனைப் போலவும், அற்பனைப் போலவும், உறுதியற்றவனைப் போலவும், தேஜஸ் இழந்தவனைப் போலவும், மாயைகள் கைவிட்டவனைப் போலவும், அஸ்திரங்களால் விலக்கப்பட்டவனைப் போலவும் என்னை அவமதித்து, நீ உன் சொந்த அறிவின்படி நடக்கிறாய். எதற்காக என்னை அவமதித்து, என் விருப்பத்தைப் பாராமல், பகைவனின் கண் முன்னே என் இந்தத் தேரை விலக்கிச் சென்றாய்? இழிந்தவனே, நீண்ட காலமாக நான் ஈட்டிய புகழையும் வீரத்தையும் தேஜஸையும் நம்பிக்கையையும் இன்று நீ அழித்துவிட்டாய். புகழ்பெற்ற வீரம் உடையவனும், தன் வீரச் செயல்களால் மகிழ்விக்கப்பட வேண்டியவனுமான பகைவன் பார்த்துக்கொண்டிருக்க, போரில் ஆர்வம் கொண்ட என்னை நீ கோழையாக்கிவிட்டாய். தீய மதியுடையவனே, மயக்கத்தால் நீ இந்தத் தேரை எப்படியும் செலுத்தாததால், என் இந்த ஊகம் உண்மையே — நீ பகைவனால் விலைக்கு வாங்கப்பட்டிருக்கிறாய். நலம் விரும்பும் நண்பனுக்கு அத்தகைய செயல் உரியதல்ல; நீ செய்தது பகைவர்களுக்கே தகும். நீ நீண்ட காலம் என்னோடு வாழ்ந்தவனாக இருந்தால், என் நற்பண்புகள் உனக்கு நினைவிருந்தால், என் பகைவன் விலகிச் செல்வதற்குள் விரைவாகத் தேரைத் திருப்பு.’ ‘கிருதாந்தபலசோதித:’ — ‘காலனின் வலிமையால் தூண்டப்பட்டவன்’ — என்ற சொல்லால் கவிஞர் தொடக்கத்திலேயே ராவணனின் அறிவு இப்போது மரணத்தால் இயக்கப்படுகிறது என்று சுட்டுகிறார். அவனுடைய குற்றச்சாட்டுகள் படிப்படியாகக் கடுமையாகின்றன — முதலில் அவமதிப்பு, பிறகு புகழின் அழிவு, இறுதியில் பகைவனிடம் கையூட்டு பெற்றான் என்ற ஐயம். ‘வாத்யுஷித:’ — ‘நீண்ட காலம் உடன் வாழ்ந்தவன்’ — என்ற சொல் நீண்ட காலம் உடன் வாழ்ந்த பணியாளனை நினைவூட்டுகிறது — ராவணன் சாரதியின் முந்தைய சேவையை நினைவுகூர்ந்து அவனை மீண்டும் கடமையை நோக்கித் தூண்டுகிறான். ராவணனின் பார்வையில் போரிலிருந்து விலகுவதே அவமானத்தின் உச்ச எல்லை; ஆகவே தன் உயிர் காக்கப்பட்டதையும் அவன் பழிக்கிறான். ராவணனின் சொற்களில் ‘இவ’ — ‘போல’ — என்ற சொல் திரும்பத் திரும்ப வருவது கவனிக்கத்தக்கது — வீரம் குறைந்தவனைப் போல, ஆற்றலற்றவனைப் போல, அற்பனைப் போல; அவன் உண்மையில் அத்தகையவன் அல்லன் என்று எண்ணுகிறான்; ஆனால் சாரதியின் செயலால் அப்படித் தோன்றுகிறானே என்பதே அவனுடைய துயரம். அவன் பார்வையில் புகழே எல்லாம்; உயிரும் அதைவிடக் குறைந்ததே. இந்தச் செருக்கே அவனுடைய பலவீனம்.

அறிவற்றவனால் இவ்வாறு கடுமையாகப் பேசப்பட்ட, நலம் நாடும் அறிவுடைய சூதன் ராவணனிடம் நலம் தரும், இணக்கமான சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நான் அஞ்சவில்லை, மயங்கவில்லை, பகைவர்களால் கலைக்கப்படவும் இல்லை; கவனமற்றவனும் அல்லன், அன்பற்றவனும் அல்லன், நீ செய்த நன்மைகளை மறந்தவனும் அல்லன். ஆனால் உன் நலனை விரும்பி, உன் புகழைக் காக்க எண்ணி, அன்பால் கசிந்த உள்ளத்தோடு, “இது நலம்” என்று கருதியே இந்த விரும்பத்தகாத செயலைச் செய்தேன். மகாராஜா, இந்த விஷயத்தில், உனக்கு இனியதும் நலமானதுமானவற்றிலேயே ஈடுபட்டிருக்கும் என்னை, ஏதோ ஓர் அற்பனை, இழிந்தவனைப் போலக் குற்றம் சாட்டலாகாது. நதியின் வேகம் தன் நீராலேயே திருப்பப்படுவது போலப் போரில் எந்தக் காரணத்துக்காகத் தேரைத் திருப்பினேன் என்பதைக் கேள்; அதற்கு மறுமொழி தருகிறேன். பெரும் போர்ச் செயலால் உனக்கு உண்டான களைப்பை உணர்கிறேன்; உன் வீரத்தின் உற்சாகத்தையும் மேன்மையையும் இப்போது காணவில்லை. என் தேர்க் குதிரைகள் தேரை இழுத்துக் களைத்து, உடைந்து, துயருற்று, வெப்பத்தால் சோர்ந்து, மழையால் அடிபட்ட பசுக்களைப் போல் இருக்கின்றன.’ சாரதியின் மறுமொழி அடக்கமானது, பணிவு நிறைந்தது — முதலில் அவன் ராவணனின் ஒவ்வொரு குற்றச்சாட்டையும் மறுக்கிறான்; பிறகு தன் காரணத்தைத் தெரிவிக்கிறான். ‘ஸ்நேஹப்ரஸ்கன்னமனஸா’ — ‘அன்பால் கசிந்த உள்ளத்தோடு’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய பற்றுறுதி வெளிப்படுகிறது — அவன் மனம் அன்பால் நனைந்திருக்கிறது. நலம் தருவது விரும்பத்தகாததாகவும் இருக்கலாம் என்ற நீதிசாஸ்திரத்தின் புகழ்பெற்ற உண்மை இங்கே எடுத்துக்காட்டப்படுகிறது. குதிரைகளின் வருணனை இரக்கம் ஊட்டுகிறது — அவை வெப்பத்தால் களைத்து, மழையால் அடிபட்ட பசுக்களைப் போலத் துயருற்றிருக்கின்றன; இதனால் போரின் நீளமும் சுட்டப்படுகிறது. சாரதி ராவணனின் குற்றச்சாட்டுகளை ஒவ்வொன்றாக மறுக்கிறான் — அச்சம், மயக்கம், பகைவரின் பிளவுபடுத்தல், கவனக்குறைவு, அன்பின்மை, நன்றி மறத்தல் ஆகியவற்றை. இதனால் அவனுடைய மறுமொழி தர்க்கம் நிறைந்ததாகிறது. நதியின் வேக உவமையால், நதியின் ஓட்டம் தன் நீராலேயே திரும்புவது போல, தேர் சூழ்நிலையால் திருப்பப்பட்டது, தன் விருப்பத்தால் அல்ல என்று அவன் சொல்கிறான். ராவணனின் களைப்பை அவன் வெளிப்படையாகச் சொல்கிறான் — விரும்பத்தகாததாயினும் அது உண்மை.

‘நமக்குப் பெருமளவில் தோன்றும் நிமித்தங்கள் ஒவ்வொன்றிலும், அவை நிகழும்போது, பாதகமான அறிகுறிகளையே காண்கிறேன். இடமும் காலமும், அடையாளங்களும் சைகைகளும், சோர்வும் மகிழ்ச்சியும் களைப்பும், தேர்வீரனின் வலிமையும் வலிமைக் குறைவும் அறியப்பட வேண்டும். நிலத்தின் மேடுகளும் பள்ளங்களும், சமமான இடங்களும் சமமற்ற இடங்களும், போருக்கு உரிய நேரம், பகைவனின் பலவீனமான இடைவெளியைக் காணுதல்; முன்னேறுதலும் பின்வாங்குதலும், நிலைத்து நிற்றலும், விலகிச் செல்லுதலும் — இவை அனைத்தும் தேரின் குடும்பத் தலைவனாகத் தேரில் இருப்பவனால் அறியப்பட வேண்டும். உனக்கு ஓய்வு அளிப்பதற்காகவும், இந்தத் தேர்க் குதிரைகளுக்காகவும், கொடிய களைப்பைத் தவிர்க்க எண்ணியே இந்தத் தகுந்த செயலைச் செய்தேன். வீரனே, நான் என் விருப்பப்படி இந்தத் தேரை விலக்கிச் செல்லவில்லை; பிரபுவே, தலைவன் மீதுள்ள அன்பால் சூழப்பட்டே இதைச் செய்தேன். பகைவரை அழிப்பவனே, உண்மை நிலைக்கேற்ப ஆணையிடு; நீ எதைச் சொல்வாயோ அதை, கடன் தீர்ந்த உள்ளத்தோடு நான் செய்வேன்.’ இங்கே சாரதியின் கடமைகளின் பட்டியல் தரப்படுகிறது; அது பழைய போர் சாஸ்திரத்தின் சாரம். சாரதி குதிரை ஓட்டுபவன் மட்டுமல்லன்; தேர்வீரனின் துணைவனும் ஆலோசகனும் ஆவான் — அவன் இடத்தையும் காலத்தையும் நிலத்தையும் பகைவனின் பலவீனத்தையும் தேர்வீரனின் மனநிலையையும் கவனிக்கிறான். ‘ரதகுடும்பீ’ — ‘தேரின் குடும்பத் தலைவன்’ — என்ற சொல் அரிதானது — தேர் சாரதிக்குக் குடும்பம் போன்றது; அதைக் காப்பது அவனுடைய தர்மம். தீய நிமித்தங்களைக் காண்பதும் அவனுடைய பணியின் ஒரு பகுதி. ‘கதானிருண்யேன சேதஸா’ — ‘கடன் தீர்ந்த உள்ளத்தோடு’ — என்ற சொல்லால் அவன் தலைவனுக்குப் பட்ட கடனிலிருந்து விடுதலையை விரும்புகிறான் — தலைவனின் ஆணையை நிறைவேற்றுவதாலேயே அந்தக் கடன் தீர்க்கப்படுகிறது. இந்த நிகழ்வால், போரில் வெற்றி வீரத்தால் மட்டுமல்ல, விவேகத்தாலும் கிடைக்கிறது என்று சுட்டப்படுகிறது. சாரதி தலைவனின் ஆணையை மீண்டும் வேண்டுகிறான் — ‘ஆணையிடு’ என்று; அவனுடைய பணிவும் பற்றுறுதியும் இங்கே முழுமையாகக் காணப்படுகின்றன. இதனால் ராவணனின் பொய்யான ஐயம் நீக்கப்படுகிறது. குறிப்பாகப் பகைவனின் இடைவெளியைக் காணுதல் — பகைவனின் பலவீனமான கணத்தைத் தேடுதல் — சாரதியின் முதன்மைத் திறமை.

அந்தச் சாரதியின் அந்தச் சொல்லால் மனநிறைவுற்ற, போரில் ஆர்வம் கொண்ட ராவணன் அவனைப் பலவாறு புகழ்ந்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘சூதனே, இந்தத் தேரை விரைவாக ராகவனை நோக்கிச் செலுத்து; போரில் பகைவர்களைக் கொல்லாமல் ராவணன் திரும்பமாட்டான்.’ இவ்வாறு சொல்லி, ராக்ஷசர்களின் அரசனான ராவணன் தேரில் இருந்த அவனுக்கு அழகிய, சிறந்த ஒரு கை அணிகலனைக் கொடுத்தான்; ராவணனின் சொற்களைக் கேட்டுச் சாரதி தேரைத் திருப்பினான். பிறகு ராவணனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்ட அந்தச் சாரதி விரைவாகக் குதிரைகளை முடுக்கினான்; ராக்ஷசேந்திரனின் அந்தப் பெரும் தேர் ஒரு கணத்தில் ராமனின் போர் முனையின் முன் வந்து நின்றது. சாரதியின் விவேகம் நிறைந்த சொல்லால் ராவணனின் கோபம் தணிந்தது; அவன் நன்றியோடு அணிகலனைத் தருகிறான்; அது அரசனின் வள்ளன்மையின் அடையாளம். ஆனால் அவனுடைய தீர்மானம் மாறவில்லை — பகைவனைக் கொல்லாமல் திரும்பமாட்டேன் என்பதே. இந்தச் சபதமே அவனுடைய முடிவுக்குக் காரணமாகும். இருபத்தாறாவது சுலோகம் ஆறு பாதங்களைக் கொண்டது; அதன் மூன்றாவது அரைப்பகுதி திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை. கடைசி சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; ‘க்ஷணேன’ — ‘ஒரு கணத்தில்’ — என்ற சொல்லால் தேரின் வேகத்தைக் காட்டுகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தில் போர் நிறுத்தப்பட்டிருக்கிறது; தலைவனுக்கும் பணியாளனுக்கும் இடையிலான உரையாடலே முதன்மையானது — பெரும் போரின் நடுவே இந்த இடைவேளை, அடுத்து வரும் தீர்க்கமான போருக்கான முன்னுரை. கை அணிகலனைத் தருவது பணியாளனுக்குச் செய்யும் மரியாதை; முன்பு செய்த பழிப்புக்கான பரிகாரம் போன்றது. ஆனால் சாரதியின் நலம் தரும் சொல் — ஓய்வின் தேவை, தீய நிமித்தங்கள் — ராவணனால் புறக்கணிக்கப்படுகிறது; அவன் சாரதியின் பற்றுறுதிக்கான சான்றை மட்டுமே ஏற்கிறான், அறிவுரையை அல்ல. ஆகவே ராவணனின் தேர் விதியின் வழியிலேயே மீண்டும் ராமனை எதிர்கொள்ளச் செல்கிறது. ‘ராவணவாக்யசோதித:’ — ‘ராவணனின் சொல்லால் தூண்டப்பட்டவன்’ — என்ற சொல்லை முதல் சுலோகத்தின் ‘கிருதாந்தபலசோதித:’ என்பதோடு ஒப்பிட வேண்டும் — ராவணன் காலனால் தூண்டப்படுகிறான், சாரதி ராவணனால்.

ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎಚ್ಚೆತ್ತು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕುಪಿತನಾದ, ಕೃತಾಂತನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ರಾವಣನು ಸೂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಾನು ವೀರ್ಯಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಶಕ್ತನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಪೌರುಷವಿಲ್ಲದವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಹೇಡಿ, ಹಗುರ, ಸತ್ತ್ವಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ತೇಜಸ್ಸಿಲ್ಲದವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಮಾಯೆಗಳಿಂದ ತೊರೆಯಲ್ಪಟ್ಟವನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊರಗಾದವನೋ ಎಂಬಂತೆ ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ ನೀನು ನಿನ್ನ ಸ್ವಂತ ಬುದ್ಧಿಯಂತೆ ವರ್ತಿಸುತ್ತಿರುವೆ. ನನ್ನನ್ನು ಅವಗಣಿಸಿ, ನನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸದೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಎದುರೇ ನನ್ನ ಈ ರಥವನ್ನು ಏಕೆ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ದೆ? ಅನಾರ್ಯನೇ, ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ನಾನು ಗಳಿಸಿದ್ದ ಕೀರ್ತಿ, ವೀರ್ಯ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ನೀನು ಇಂದು ನಾಶಮಾಡಿದೆ. ಪ್ರಖ್ಯಾತವೀರ್ಯನಾದ, ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ಮೆಚ್ಚಿಸಬೇಕಾದ ಶತ್ರುವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ನೀನು ಹೇಡಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದೆ. ದುರ್ಮತಿಯೇ, ಮೋಹದಿಂದ ನೀನು ಈ ರಥವನ್ನು ಯಾವ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಮುಂದಕ್ಕೆ ನಡೆಸುತ್ತಿಲ್ಲವಾದ್ದರಿಂದ, ನನ್ನ ಈ ಊಹೆ ಸತ್ಯ — ನೀನು ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಲಂಚ ಪಡೆದಿರುವೆ. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುವ ಮಿತ್ರನು ಮಾಡುವ ಕೆಲಸ ಇದಲ್ಲ; ನೀನು ಮಾಡಿರುವುದು ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ತಕ್ಕ ಕೆಲಸ. ನೀನು ಬಹುಕಾಲ ನನ್ನೊಡನೆ ಬಾಳಿದವನಾಗಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಗುಣಗಳು ನಿನಗೆ ನೆನಪಿದ್ದರೆ, ನನ್ನ ಶತ್ರು ಹೊರಟುಹೋಗುವ ಮೊದಲೇ ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸು.’ ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ (ಕೃತಾಂತನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಆರಂಭದಲ್ಲೇ, ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿ ಈಗ ಮೃತ್ಯುವಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತವಾಗಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಆರೋಪಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೀವ್ರವಾಗುತ್ತವೆ — ಮೊದಲು ಅವಗಣನೆ, ಆಮೇಲೆ ಕೀರ್ತಿನಾಶ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ಲಂಚ ಎಂಬ ಸಂಶಯ. ‘ವಾಧ್ಯುಷಿತಃ’ ಎಂಬ ಪದವು ಬಹುಕಾಲ ಜೊತೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಳಿದ ಸೇವಕನನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಸಾರಥಿಯ ಹಿಂದಿನ ಸೇವೆಯನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಿ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಕರ್ತವ್ಯದತ್ತ ಪ್ರೇರಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದೇ ಅಪಮಾನದ ಪರಮಾವಧಿ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆಯನ್ನೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಇವ’ (ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವರ್ತನೆ ಗಮನಾರ್ಹ — ವೀರ್ಯಹೀನನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಅಶಕ್ತನೋ ಎಂಬಂತೆ, ಹಗುರನೋ ಎಂಬಂತೆ; ತಾನು ನಿಜವಾಗಿ ಅಂಥವನಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ಅಂಥವನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ದುಃಖ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಕೀರ್ತಿಯೇ ಸರ್ವಸ್ವ, ಪ್ರಾಣಗಳೂ ಅದಕ್ಕಿಂತ ಕಡಿಮೆ. ಈ ಅಭಿಮಾನವೇ ಅವನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ.

ಅವಿವೇಕಿಯಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ನುಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಹಿತಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಸೂತನು ರಾವಣನಿಗೆ ಹಿತಕರವೂ ಸಮಾಧಾನಕರವೂ ಆದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಹೆದರಿಲ್ಲ, ಮೂಢನಾಗಿಲ್ಲ, ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಒಳಸಂಚಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿಲ್ಲ; ಅಜಾಗರೂಕನಾಗಿಲ್ಲ, ಸ್ನೇಹಹೀನನಾಗಿಲ್ಲ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಸತ್ಕಾರವನ್ನೂ ಮರೆತಿಲ್ಲ. ಆದರೆ ನಿನ್ನ ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾ, ನಿನ್ನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತಾ, ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ, “ಇದು ಹಿತ” ಎಂದು ನಾನು ಈ ಅಪ್ರಿಯವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಮಹಾರಾಜ, ಈ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಮತ್ತು ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಯಾವನೋ ಕ್ಷುದ್ರ ಅನಾರ್ಯನನ್ನು ಕಾಣುವಂತೆ ದೋಷಿಯೆಂದು ಕಾಣಬಾರದು. ಕೇಳು — ನದಿಯ ವೇಗವು ನೀರಿನಿಂದಲೇ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಾನು ರಥವನ್ನು ಯಾವ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆನೋ ಅದನ್ನು ನಿನಗೆ ಉತ್ತರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತೇನೆ. ಮಹತ್ತಾದ ರಣಕರ್ಮದಿಂದ ನಿನಗಾದ ಆಯಾಸವನ್ನು ನಾನು ಗಮನಿಸಿದೆ; ನಿನ್ನ ವೀರ್ಯದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಮೇಲುಗೈಯನ್ನೂ ನಾನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ನನ್ನ ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ರಥವನ್ನು ಎಳೆದು ದಣಿದಿವೆ, ಕುಸಿದಿವೆ, ದೀನವಾಗಿವೆ — ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ಬಳಲಿ ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುಗಳಂತಿವೆ.’ ಸಾರಥಿಯ ಉತ್ತರ ಸಂಯಮದಿಂದಲೂ ವಿನಯದಿಂದಲೂ ಕೂಡಿದೆ — ಮೊದಲು ಅವನು ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಆರೋಪವನ್ನೂ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆಮೇಲೆ ತನ್ನ ಕಾರಣವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ನೇಹಪ್ರಸ್ಕನ್ನಮನಸಾ’ (ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆರ್ದ್ರವಾದ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿಷ್ಠೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದೆ. ಹಿತವಾದುದು ಅಪ್ರಿಯವೂ ಆಗಿರಬಹುದು ಎಂಬ ನೀತಿಶಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ತತ್ತ್ವ ಇಲ್ಲಿ ಉದಾಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಕುದುರೆಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕರುಣಾಜನಕ — ಅವು ಬಿಸಿಲಿನಿಂದ ದಣಿದು ಮಳೆಯಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹಸುಗಳಂತೆ ದೀನವಾಗಿವೆ; ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನ ಆರೋಪಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಭಯ, ಮೋಹ, ಶತ್ರುಗಳ ಒಳಸಂಚು, ಅಜಾಗರೂಕತೆ, ಸ್ನೇಹದ ಕೊರತೆ, ಕೃತಘ್ನತೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಉತ್ತರ ತರ್ಕಬದ್ಧವಾಗುತ್ತದೆ. ನದೀವೇಗದ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ಹೇಳುವುದು ಇದು: ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹವು ತನ್ನದೇ ನೀರಿನಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವಂತೆ, ರಥವನ್ನು ನಾನು ಸನ್ನಿವೇಶದ ಒತ್ತಡದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದೆ, ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ. ಅವನು ರಾವಣನ ಆಯಾಸವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅಪ್ರಿಯವಾದರೂ ಸತ್ಯ.

‘ನಮಗೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಗಮನಿಸಿದಾಗ ಅವೆಲ್ಲ ಪ್ರತಿಕೂಲವಾಗಿರುವುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತೇನೆ. ದೇಶ-ಕಾಲಗಳು, ಲಕ್ಷಣಗಳು, ಇಂಗಿತಗಳು, ರಥಿಕನ ದೈನ್ಯ, ಹರ್ಷ, ಖೇದ ಮತ್ತು ಬಲಾಬಲ — ಇವನ್ನು ಅರಿಯಬೇಕು. ನೆಲದ ಎತ್ತರ-ತಗ್ಗುಗಳು, ಸಮ-ವಿಷಮ ಪ್ರದೇಶಗಳು, ಯುದ್ಧದ ಸಮಯ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯದ ಸಂದು; ಮುನ್ನುಗ್ಗುವುದು, ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು, ನಿಲ್ಲುವುದು, ಮತ್ತೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟುವುದು — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ರಥವನ್ನು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬವೆಂದು ಭಾವಿಸುವ ರಥಸ್ಥನಾದ ಸಾರಥಿ ಅರಿಯಬೇಕು. ನಿನ್ನ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯೂ, ಈ ರಥಾಶ್ವಗಳ ವಿಶ್ರಾಂತಿಗಾಗಿಯೂ, ಭೀಕರವಾದ ಆಯಾಸವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ನಾನು ಈ ಸೂಕ್ತ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ವೀರನೇ, ಈ ರಥವನ್ನು ನಾನು ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯಲಿಲ್ಲ; ಪ್ರಭುವೇ, ಸ್ವಾಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ನಾನು ಇದನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಯಥಾರ್ಥವಾಗಿ ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ನೀನು ಏನು ಹೇಳುವೆಯೋ ಅದನ್ನು ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯ ಕರ್ತವ್ಯಗಳ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ನೀಡಲಾಗಿದೆ; ಇದು ಪ್ರಾಚೀನ ಯುದ್ಧಶಾಸ್ತ್ರದ ಸಾರ. ಸಾರಥಿ ಕೇವಲ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುವವನಲ್ಲ, ರಥಿಕನ ಸಹಾಯಕನೂ ಮಂತ್ರಿಯೂ ಹೌದು — ಅವನು ದೇಶ, ಕಾಲ, ನೆಲ, ಶತ್ರುವಿನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಮತ್ತು ರಥಿಕನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ರಥಕುಟುಂಬೀ’ ಎಂಬ ಪದ ಅಪೂರ್ವ — ರಥವು ಸಾರಥಿಗೆ ಕುಟುಂಬದಂತೆ, ಅದನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದು ಅವನ ಧರ್ಮ. ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಭಾಗ. ‘ಗತಾನೃಣ್ಯೇನ ಚೇತಸಾ’ (ಋಣಮುಕ್ತನಾಗುವ ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸ್ವಾಮಿಯ ಋಣದಿಂದ ಮುಕ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸುವುದರಿಂದಲೇ ಆ ಋಣ ತೀರುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಿಂದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಜಯವು ಕೇವಲ ಶೌರ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ವಿವೇಕದಿಂದಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ಸ್ವಾಮಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಬೇಡುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಜ್ಞಾಪಯ’ (ಆಜ್ಞಾಪಿಸು); ಅವನ ವಿನಯವೂ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ಇಲ್ಲಿ ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ರಾವಣನ ಮಿಥ್ಯಾಶಂಕೆ ನಿವಾರಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ‘ಪರಸ್ಯ ಅಂತರದರ್ಶನಮ್’ — ಶತ್ರುವಿನ ದುರ್ಬಲ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಹುಡುಕುವುದು — ಸಾರಥಿಯ ಪ್ರಧಾನ ಕೌಶಲ.

ಸಾರಥಿಯ ಆ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ, ಯುದ್ಧಾಸಕ್ತನಾದ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಹೊಗಳಿ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೂತನೇ, ಈ ರಥವನ್ನು ಬೇಗನೆ ರಾಘವನ ಕಡೆಗೆ ನಡೆಸು; ರಣದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ರಾವಣನು ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನಾದ ರಾವಣನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನಿಗೆ ಶುಭವಾದ ಒಂದು ಉತ್ತಮ ಕೈಯಾಭರಣವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಸಾರಥಿಯು ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು. ಆಮೇಲೆ ರಾವಣನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ಆ ಸಾರಥಿಯು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಸಿದನು; ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಮಹಾರಥವು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ರಣರಂಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಎದುರು ಬಂದು ನಿಂತಿತು. ಸಾರಥಿಯ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಶಾಂತವಾಗುತ್ತದೆ; ಅವನು ಕೃತಜ್ಞತೆಯಿಂದ ಆಭರಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ರಾಜನ ಔದಾರ್ಯದ ಚಿಹ್ನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ಬದಲಾಗುವುದಿಲ್ಲ — ಶತ್ರುವಧೆಯಿಲ್ಲದೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು. ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೇ ಅವನ ಅಂತ್ಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಅದರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ‘ಕ್ಷಣೇನ’ (ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಥದ ವೇಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿಂತಿದೆ; ಸ್ವಾಮಿ-ಸೇವಕರ ಸಂವಾದವೇ ಮುಖ್ಯ — ಮಹಾಯುದ್ಧದ ನಡುವಿನ ಈ ವಿರಾಮವು ಮುಂದಿನ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪೂರ್ವಭೂಮಿಕೆ. ಕೈಯಾಭರಣದ ದಾನವು ಸೇವಕನಿಗೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಸನ್ಮಾನ, ಹಿಂದೆ ಮಾಡಿದ ನಿಂದೆಗೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತವೋ ಎಂಬಂತೆ. ಆದರೆ ಸಾರಥಿಯ ಹಿತವಚನವನ್ನು — ವಿಶ್ರಾಂತಿಯ ಅಗತ್ಯ, ಅಶುಭ ನಿಮಿತ್ತಗಳು — ರಾವಣನು ಕಡೆಗಣಿಸಿದನು; ಅವನು ಕೇವಲ ಸಾರಥಿಯ ನಿಷ್ಠೆಯ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಸಲಹೆಯನ್ನಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ರಥವು ನಿಯತಿಯ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ರಾಮನ ಎದುರಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೆ. ‘ರಾವಣವಾಕ್ಯಚೋದಿತಃ’ (ರಾವಣನ ಮಾತಿನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದ ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೋಲಿಸಬೇಕು — ರಾವಣನು ಕೃತಾಂತನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಾರಥಿಯು ರಾವಣನಿಂದ.

മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്നുണർന്ന് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ, കൃതാന്തന്റെ (മരണദേവന്റെ) ബലത്താൽ പ്രേരിതനായ, ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളുള്ള രാവണൻ സൂതനോടു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധേ, ഞാൻ വീര്യം കുറഞ്ഞവനെന്നപോലെ, കഴിവില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, പൗരുഷമില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, ഭീരുവും നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമെന്നപോലെ, തേജസ്സില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, മായകൾ കൈവിട്ടവനെന്നപോലെ, അസ്ത്രങ്ങളിൽനിന്നു പുറന്തള്ളപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ എന്നെ അവഗണിച്ച് നീ നിന്റെ സ്വന്തം ബുദ്ധിയനുസരിച്ചു പ്രവർത്തിക്കുന്നു. എന്നെ അവഗണിച്ച്, എന്റെ ഇഷ്ടം നോക്കാതെ, ശത്രുവിന്റെ മുന്നിൽവെച്ച് എന്റെ ഈ രഥം നീ എന്തിനു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി? അനാര്യാ, ഏറെക്കാലംകൊണ്ടു ഞാൻ നേടിയ യശസ്സും വീര്യവും തേജസ്സും വിശ്വാസ്യതയും ഇന്നു നീ നശിപ്പിച്ചു. പ്രസിദ്ധവീര്യനായ, പരാക്രമങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തേണ്ട ശത്രു നോക്കിനിൽക്കെ, യുദ്ധതൽപരനായ എന്നെ നീ ഭീരുവാക്കി. ദുർമതേ, മൗഢ്യംകൊണ്ട് നീ ഈ രഥം ഒരു വിധത്തിലും മുന്നോട്ടു നയിക്കാത്തതിനാൽ എന്റെ ഈ ഊഹം സത്യമാണ് — ശത്രു നിന്നെ കൈക്കൂലികൊടുത്തു വശത്താക്കിയിരിക്കുന്നു. ഹിതമാഗ്രഹിക്കുന്ന ഒരു സുഹൃത്തിന്റെ കർമമല്ല അത്; നീ ചെയ്തത് ശത്രുക്കൾക്കു ചേർന്നതാണ്. എന്റെ ശത്രു പിന്മാറുന്നതിനുമുമ്പ് വേഗം രഥം തിരിക്കുക — ഏറെക്കാലം എന്നോടൊപ്പം കഴിഞ്ഞവനാണു നീയെങ്കിൽ, എന്റെ ഗുണങ്ങൾ നീ ഓർക്കുന്നുണ്ടെങ്കിൽ.’ ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (മരണത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദത്തിലൂടെ കവി തുടക്കത്തിൽത്തന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, രാവണന്റെ ബുദ്ധി ഇപ്പോൾ മൃത്യുവിനാൽ പ്രേരിതമാണെന്നാണ്. അവന്റെ ആരോപണങ്ങൾ ക്രമേണ തീവ്രമാകുന്നു — ആദ്യം അവഗണന, പിന്നെ യശസ്സിന്റെ നാശം, ഒടുവിൽ ശത്രു കൈക്കൂലി കൊടുത്തു എന്ന സംശയം. ‘വാധ്യുഷിതഃ’ എന്ന പദം ഏറെക്കാലം ഒപ്പം കഴിഞ്ഞ സേവകനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ സാരഥിയുടെ മുൻകാലസേവനം ഓർത്ത് അവനെ വീണ്ടും കർത്തവ്യത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യുദ്ധത്തിൽനിന്നുള്ള പിന്മാറ്റംതന്നെയാണ് അപമാനത്തിന്റെ പരമാവധി; അതിനാൽ സ്വന്തം പ്രാണരക്ഷയെപ്പോലും അവൻ നിന്ദിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘ഇവ’ (എന്നപോലെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനം ശ്രദ്ധിക്കണം — വീര്യം കുറഞ്ഞവനെന്നപോലെ, കഴിവില്ലാത്തവനെന്നപോലെ, നിസ്സാരനെന്നപോലെ; താൻ യഥാർഥത്തിൽ അങ്ങനെയല്ലെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു, എന്നാൽ സാരഥിയുടെ പ്രവൃത്തിയാൽ അങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നു എന്നതാണ് അവന്റെ ദുഃഖം. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ യശസ്സാണ് സർവസ്വം; പ്രാണൻപോലും അതിനെക്കാൾ താഴെയാണ്. ഈ അഭിമാനംതന്നെയാണ് അവന്റെ ദൗർബല്യം.

ബുദ്ധിയില്ലാത്ത രാവണനാൽ ഇങ്ങനെ പരുഷമായി പറയപ്പെട്ട, ഹിതബുദ്ധിയായ സൂതൻ രാവണനോട് ഹിതകരവും അനുനയപൂർണവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ഭയന്നിട്ടില്ല, മൂഢനായിട്ടില്ല, ശത്രുക്കൾ എന്നെ വശീകരിച്ചിട്ടില്ല; ഞാൻ അശ്രദ്ധനല്ല, സ്നേഹമില്ലാത്തവനല്ല, അങ്ങു ചെയ്ത സത്കാരങ്ങൾ മറന്നിട്ടുമില്ല. എന്നാൽ അങ്ങയുടെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ചും യശസ്സു സംരക്ഷിച്ചും, സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ മനസ്സോടെ, “ഹിതം” എന്നു കരുതി ഞാൻ ഈ അപ്രിയം ചെയ്തു. മഹാരാജാവേ, ഈ കാര്യത്തിൽ അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിലും ഹിതത്തിലും തല്പരനായ എന്നെ, ഏതോ നിസ്സാരനും അനാര്യനുമായവനെയെന്നപോലെ, കുറ്റക്കാരനായി കാണാൻ പാടില്ല. കേട്ടാലും — നദീപ്രവാഹം ജലത്താൽ തിരിച്ചുവിടപ്പെടുന്നതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ രഥം തിരിച്ചത് എന്തു കാരണത്താലാണോ, അതിനു ഞാൻ മറുപടി നൽകാം. മഹത്തായ യുദ്ധകർമംകൊണ്ട് അങ്ങേക്കുണ്ടായ ക്ഷീണം ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു; അങ്ങയുടെ വീര്യത്തിന്റെ ഉന്മേഷവും മേൽക്കോയ്മയും ഞാൻ കാണുന്നില്ല. എന്റെ രഥക്കുതിരകൾ രഥം വലിച്ചു തളർന്നിരിക്കുന്നു; ചൂടിനാൽ ക്ഷീണിച്ച്, മഴയേറ്റ പശുക്കളെപ്പോലെ തകർന്ന് ദീനരായിരിക്കുന്നു.’ സാരഥിയുടെ മറുപടി സംയമിതവും വിനയപൂർണവുമാണ് — ആദ്യം അവൻ രാവണന്റെ ഓരോ ആരോപണവും നിരാകരിക്കുന്നു, പിന്നെ തന്റെ കാരണം നിവേദനം ചെയ്യുന്നു. ‘സ്നേഹപ്രസ്കന്നമനസാ’ (സ്നേഹത്താൽ ആർദ്രമായ മനസ്സോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവന്റെ നിഷ്ഠ വ്യക്തമാകുന്നു. ഹിതമായതും അപ്രിയമാകാം എന്ന നീതിശാസ്ത്രത്തിലെ പ്രസിദ്ധതത്ത്വം ഇവിടെ ഉദാഹരിക്കപ്പെടുന്നു. കുതിരകളുടെ വർണന കരുണമാണ് — അവ ചൂടിനാൽ തളർന്ന്, മഴയേറ്റ പശുക്കളെപ്പോലെ ദീനരാണ്; ഇതിലൂടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സാരഥി രാവണന്റെ ആരോപണങ്ങൾ ഓരോന്നായി നിരാകരിക്കുന്നു — ഭയം, മൗഢ്യം, ശത്രുക്കളുടെ ഭേദതന്ത്രം, അശ്രദ്ധ, സ്നേഹമില്ലായ്മ, കൃതഘ്നത. ഇതിനാൽ അവന്റെ മറുപടി യുക്തിപൂർണമാകുന്നു. നദീപ്രവാഹത്തിന്റെ ഉപമയിലൂടെ അവൻ പറയുന്നത്, നദിയുടെ ഒഴുക്ക് സ്വന്തം ജലത്താൽത്തന്നെ തിരിഞ്ഞൊഴുകുന്നതുപോലെ, സാഹചര്യത്താലാണ് താൻ രഥം തിരിച്ചത്, സ്വേച്ഛയാലല്ല എന്നാണ്. രാവണന്റെ ക്ഷീണം അവൻ തുറന്നുപറയുന്നു — അപ്രിയമായാലും സത്യം.

‘നമുക്കു മുന്നിൽ ധാരാളമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന നിമിത്തങ്ങൾ ഓരോന്നും സംഭവിക്കുമ്പോൾ അവയിൽ അശുഭം ഞാൻ കാണുന്നു. ദേശവും കാലവും, ലക്ഷണങ്ങളും ഇംഗിതങ്ങളും, ദൈന്യവും ഹർഷവും ഖേദവും, രഥിയുടെ ബലാബലവും അറിയേണ്ടതാണ്. ഭൂമിയുടെ ഉയർന്നതും താഴ്ന്നതും നിരപ്പായതും നിരപ്പല്ലാത്തതുമായ ഭാഗങ്ങൾ, യുദ്ധത്തിന്റെ സമയം, ശത്രുവിന്റെ പഴുതു കാണൽ; മുന്നേറ്റവും പിന്മാറ്റവും, നിലയുറപ്പിക്കലും, പിന്നോട്ടു വഴുതിമാറലും — ഇതെല്ലാം രഥത്തിലിരിക്കുന്ന, രഥത്തെ കുടുംബംപോലെ കാക്കുന്ന സാരഥി അറിയേണ്ടതാണ്. അങ്ങയുടെ വിശ്രമത്തിനായും, അതുപോലെ ഈ രഥക്കുതിരകളുടെ വിശ്രമത്തിനായും, ഭയങ്കരമായ ക്ഷീണം ഒഴിവാക്കിക്കൊണ്ട് ഞാൻ ഈ ഉചിതകർമം ചെയ്തു. വീരാ, സ്വേച്ഛയാലല്ല ഞാൻ ഈ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയത്; പ്രഭോ, യജമാനനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ നിറഞ്ഞാണ് ഞാൻ ഇതു ചെയ്തത്. ശത്രുനാശകാ, യഥാർഥമനുസരിച്ച് ആജ്ഞാപിച്ചാലും; അങ്ങു പറയുന്നതെന്തോ അതു ഞാൻ കടം വീട്ടുന്ന മനസ്സോടെ ചെയ്യും.’ ഇവിടെ സാരഥിയുടെ കർത്തവ്യങ്ങളുടെ ഒരു പട്ടിക നൽകിയിരിക്കുന്നു; അത് പ്രാചീനയുദ്ധശാസ്ത്രത്തിന്റെ സാരമാണ്. സാരഥി കുതിരയെ ഓടിക്കുന്നവൻ മാത്രമല്ല, രഥിയുടെ സഹായിയും മന്ത്രിയുമാണ് — അവൻ ദേശം, കാലം, ഭൂമി, ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യം, രഥിയുടെ മനോനില എന്നിവയെല്ലാം നിരീക്ഷിക്കുന്നു. ‘രഥകുടുംബി’ എന്ന പദം അപൂർവമാണ് — രഥം സാരഥിക്ക് കുടുംബംപോലെയാണ്; അതിന്റെ രക്ഷണം അവന്റെ ധർമമാണ്. അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ കാണുന്നതും അവന്റെ കർത്തവ്യത്തിന്റെ ഭാഗമാണ്. ‘ഗതാനൃണ്യേന ചേതസാ’ (കടം വീട്ടുന്ന മനസ്സോടെ) എന്ന പദത്തിലൂടെ അവൻ യജമാനനോടുള്ള കടത്തിൽനിന്നു മുക്തി ആഗ്രഹിക്കുന്നു — യജമാനന്റെ ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നതിലൂടെയാണ് ആ കടം വീട്ടുന്നത്. ഈ സന്ദർഭം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, യുദ്ധത്തിൽ വിജയം ശൗര്യംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, വിവേകംകൊണ്ടും നേടുന്നു എന്നാണ്. സാരഥി യജമാനന്റെ ആജ്ഞ വീണ്ടും യാചിക്കുന്നു — ‘ആജ്ഞാപിച്ചാലും’ എന്ന്; അവന്റെ വിനയവും നിഷ്ഠയും ഇവിടെ പൂർണമായി കാണാം. രാവണന്റെ മിഥ്യാസംശയം ഇതോടെ നിരസിക്കപ്പെടുന്നു. വിശേഷിച്ച്, ശത്രുവിന്റെ പഴുതു കാണൽ — ശത്രുവിന്റെ ദൗർബല്യനിമിഷം തിരയൽ — ആണ് സാരഥിയുടെ പ്രധാനകൗശലം.

സാരഥിയുടെ ആ വാക്കുകളാൽ സന്തുഷ്ടനായ, യുദ്ധതൽപരനായ രാവണൻ അവനെ പലവിധത്തിൽ പ്രശംസിച്ചിട്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൂതാ, ഈ രഥം വേഗം രാഘവന്റെ നേർക്കു നയിക്കുക; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലാതെ രാവണൻ പിന്തിരിയുകയില്ല.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാക്ഷസേശ്വരനായ രാവണൻ രഥത്തിലിരുന്ന അവന് ശുഭമായ, ഉത്തമമായ ഒരു കൈയാഭരണം സമ്മാനിച്ചു; രാവണന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് സാരഥി രഥം തിരിച്ചു. പിന്നെ രാവണന്റെ വാക്കുകളാൽ പ്രേരിതനായ ആ സാരഥി കുതിരകളെ വേഗത്തിൽ പായിച്ചു; രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ മഹാരഥം നിമിഷനേരംകൊണ്ട് യുദ്ധക്കളത്തിൽ രാമന്റെ മുന്നിലെത്തി. സാരഥിയുടെ വിവേകപൂർണമായ വാക്കുകളാൽ രാവണന്റെ ക്രോധം ശമിച്ചു; അവൻ കൃതജ്ഞതയോടെ ആഭരണം നൽകുന്നു; അത് രാജാവിന്റെ ഔദാര്യത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. എന്നാൽ അവന്റെ നിശ്ചയം മാറുന്നില്ല — ശത്രുവിനെ കൊല്ലാതെ പിന്തിരിയില്ല എന്ന്. ഈ പ്രതിജ്ഞതന്നെയാണ് അവന്റെ അന്ത്യത്തിനു കാരണമാകുന്നത്. ഇരുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; അതിന്റെ മൂന്നാമത്തെ അർധം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; ‘ക്ഷണേന’ (നിമിഷനേരംകൊണ്ട്) എന്ന പദത്തിലൂടെ അത് രഥത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം നിർത്തിവെച്ചിരിക്കുന്നു; യജമാനനും സേവകനും തമ്മിലുള്ള സംവാദമാണ് മുഖ്യം — മഹായുദ്ധത്തിന്റെ നടുവിലെ ഈ ഇടവേള വരാനിരിക്കുന്ന നിർണായകയുദ്ധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ്. കൈയാഭരണദാനം സേവകനുള്ള ബഹുമതിയാണ്; നേരത്തെ ചെയ്ത നിന്ദയ്ക്കുള്ള പ്രായശ്ചിത്തംപോലെ. എന്നാൽ സാരഥിയുടെ ഹിതോപദേശം — വിശ്രമത്തിന്റെ ആവശ്യകത, അശുഭനിമിത്തങ്ങൾ — രാവണൻ അവഗണിച്ചു; അവന്റെ നിഷ്ഠയുടെ തെളിവു മാത്രമേ അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നുള്ളൂ, ഉപദേശം സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. അതിനാൽ രാവണന്റെ രഥം വീണ്ടും, വിധിയുടെ വഴിയിലൂടെ, രാമന്റെ മുന്നിലേക്കു പോകുന്നു. ‘രാവണവാക്യചോദിതഃ’ (രാവണന്റെ വാക്കിനാൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന പദം ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (മരണത്തിന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്നതുമായി താരതമ്യം ചെയ്യേണ്ടതാണ് — രാവണൻ കൃതാന്തനാൽ പ്രേരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു, സാരഥി രാവണനാലും.

Driven by the power of Death and furious in his delusion, Rāvaṇa, his eyes red with rage, said to his charioteer: "You act on your own judgment and despise me, fool, as though I had no valour, no strength, no manhood, as though I were a timid, feeble, spiritless creature without splendour, as though I had lost my magic and been cut off from my weapons. Why, despising me and ignoring my wishes, have you driven my chariot away in full view of the enemy? Base one, today you have destroyed the fame, valour, splendour and trust I earned over a long time. With my enemy looking on, a warrior of famed prowess who delights others with his deeds, you have made me, who hunger for battle, into a coward. Since in your delusion, fool, you will not drive the chariot on, my suspicion must be true: you have been bought by the enemy. This is not the act of a friend who wishes me well; what you have done befits an enemy. Turn the chariot back at once, before my enemy gets away, if you have lived long with me and if you remember my kindness." From the start the poet signals that Rāvaṇa's mind is now driven by death. His charges grow sharper one by one: first contempt, then the ruin of his fame, and at last the suspicion of a bribe. Note the repeated "as though": he did not think himself weak or feeble, but the charioteer's act made him look so, and that is what galls him. In his eyes retreat was the height of disgrace, so he condemns even the saving of his own life; fame is everything to him and life counts for less, and that pride is his weakness. In appealing to the long years the charioteer has lived with him and to his favours, he tries to recall him to his duty.

So harshly addressed by his unwise master, the charioteer, who meant him well, answered with beneficial and conciliatory words, restrained and modest, first rejecting each charge and then giving his reasons. "I am not afraid," he said, "I am not deluded, I have not been suborned by the enemy; I am not careless, I do not lack affection, and I have not forgotten your favours." So he disposed of every accusation, fear, folly, treachery, negligence, lack of love and ingratitude, one by one. "But wishing your good and guarding your fame, my heart moist with affection, I did something unwelcome because it was for your good." That what is good for one may be unwelcome is a well-known principle of statecraft, and his heart "moist with affection" shows his loyalty. "In this matter, great king, you should not find fault with me, who am devoted to your welfare, as if I were some petty, ignoble man. Listen, and I will tell you why I turned the chariot back in battle, as a river's flood is turned back by its own waters." That is, it was the situation that turned it back, not his own whim. "I saw how weary you were from the great labour of battle; I could not see your ardour or your superiority in valour. And my chariot horses are worn out from drawing the chariot, broken down, wretched and exhausted by the heat, like cows beaten by the rain." He spoke plainly of Rāvaṇa's fatigue, an unwelcome truth, and the pitiful picture of the horses also tells how long the fighting had gone on.

"And in the many omens that appear to us," he went on, "as each one arises I see ill fortune. A charioteer must know place and time, signs and gestures, dejection, joy and weariness, and the strength and weakness of his warrior; high and low ground, level and uneven; the time for battle and the enemy's weak points; when to advance and when to withdraw, when to stand and when to fall back. All this the charioteer must know, for he has the chariot in his care as a man has his family. For your rest, and for these chariot horses, to spare you a dreadful exhaustion, I did what was fitting. It was not of my own will, hero, that I drove the chariot away; what I did, my lord, I did out of devotion to my master. Now command me as you truly wish, destroyer of foes; whatever you tell me I will do, with a heart set on repaying my debt to you." Here is a list of a charioteer's duties that sums up the ancient art of war. A charioteer is not merely a driver but the warrior's helper and counsellor, watching place, time and ground, the enemy's weakness and his master's state of mind, and above all looking for the enemy's moment of weakness; reading the omens is part of his task too. The unusual phrase that the chariot is his family means that guarding it is his duty. He wants to be free of his debt to his master, a debt paid only by obedience, and so he asks again for his orders; his modesty and loyalty are complete, and Rāvaṇa's false suspicion is laid to rest. The episode suggests that victory in war comes not from courage alone but from judgment too.

Pleased with the charioteer's words, Rāvaṇa, still eager for battle, praised him in many ways and said: "Drive this chariot quickly towards Rāghava, charioteer; Rāvaṇa will not turn back without killing his enemies in battle." With that, the lord of the rākṣasas gave the charioteer standing in the chariot a single fine, beautiful bracelet, a mark of a king's generosity and an honour to his servant, as if in amends for his earlier abuse. Hearing Rāvaṇa's words, the charioteer turned back, and urged on by them he drove the horses swiftly, so that in a moment the great chariot of the rākṣasa lord stood before Rāma at the front of the battle. The charioteer's sensible words calmed Rāvaṇa's anger, but his resolve did not change, and his vow not to turn back without killing his enemy would be the cause of his end. He accepted the proof of the charioteer's loyalty but ignored his advice, the need for rest and the evil omens, and so his chariot went back to face Rāma along the path of fate. Rāvaṇa was driven by Death, as the sarga began, and the charioteer was driven by Rāvaṇa. In this sarga the fighting pauses and the exchange between master and servant takes its place, a lull in the middle of the great battle that prepares for the decisive fight to come.