पूर्वसर्गे काकुत्स्थेन भृशम् अर्दितः समरश्लाघी रावणः महाक्रोधम् उपागमत्। सः दीप्तनयनः अमर्षात् चापम् उद्यम्य परमाहवे सुसंक्रुद्धः राघवम् अभ्यर्दयत्। यथा तोयदः अम्बरात् तटाकं पूरयति, तथा रावणः बाणधारासहस्रैः राघवं पूरयन् इव अभवत्। धनुर्मुक्तेन शरजालेन पूरितः अपि काकुत्स्थः महागिरिः इव अकम्प्यः न प्रकम्पते स्म। सः समरे स्थितः शरैः शरजालानि वारयन्, सूर्यस्य गभस्तीन् इव तान् वीर्यवान् प्रतिजग्राह। ततः क्षिप्रहस्तः निशाचरः क्रुद्धः महात्मनः राघवस्य उरसि शरसहस्राणि निजघान। शोणितसमादिग्धः लक्ष्मणाग्रजः समरे अरण्ये फुल्लः सुमहान् किंशुकद्रुमः इव दृष्टः। शराभिघातेन संरब्धः युगान्तादित्यवर्चसः सुमहातेजाः काकुत्स्थः सायकान् अभिजग्राह। ततः सुसंरब्धौ तौ रामरावणौ शरान्धकारे समरे परस्परं न उपलक्षयताम्। अस्मिन् भागे कविः द्वे उपमे युगपत् प्रयुङ्क्ते — मेघः तटाकं पूरयति, पर्वतः वर्षां सहते। रामः सर्वं सहमानः अपि न विचलति, तस्य धैर्यम् एव अस्य सर्गस्य मूलम्। किंशुकस्य रक्तपुष्पाणि रुधिरसिक्तस्य रामस्य उपमानम्, पूर्वसर्गे रावणस्य अशोकोपमायाः प्रतिरूपम्। शरान्धकारः इति पदं शराणां बाहुल्यं दर्शयति — तावन्तः शराः यत् सूर्यप्रकाशः अपि निरुद्धः। युगान्तादित्यः इति रामस्य तेजसः प्रलयकारिणः सूर्यस्य सादृश्यम्, यत् अग्रिमं संहारं सूचयति। रावणस्य क्रोधः अत्र पूर्वसर्गस्य अपमानात् उत्पन्नः — सः समाजमध्ये खिन्नः आसीत्, अतः इदानीं सर्वशक्त्या आक्रामति। ‘समरश्लाघी’ इति विशेषणं तस्य आत्मप्रशंसनस्वभावं स्मारयति, यः अग्रे रामस्य वचने तीक्ष्णतया निन्द्यते। रामः शरान् केवलं न सहते, अपितु ‘प्रतिजग्राह’ — स्वीकरोति इव, यथा पृथिवी सूर्यकिरणान् स्वीकरोति। एतेन तस्य सहनशक्तिः शान्तता च प्रकाशते। उरसि शरसहस्राणाम् आघातः रामस्य अपि व्रणान् करोति, किन्तु तेन सः न दुर्बलः भवति; प्रत्युत शराभिघातः तस्य संरम्भं वर्धयति। अन्ते द्वयोः शराणां घनत्वेन रणभूमौ अन्धकारः इव जातः — एषा अतिशयोक्तिः युद्धस्य तीव्रतां दर्शयति, पाठकस्य मनसि च दृश्यं स्थापयति। ‘अरण्ये’ इति पदेन सूच्यते यत् वने एकाकी फुल्लः किंशुकः यथा दूरात् दृश्यते, तथा रामः अपि रणे प्रकाशते।

ततः क्रोधसमाविष्टः दशरथात्मजः वीरः रामः प्रहस्य रावणं परुषं वचः उवाच — ‘राक्षसाधम, अज्ञानात् जनस्थानात् विवशा मम भार्या त्वया हृता, तस्मात् त्वं न वीर्यवान् असि। मया विरहितां दीनां महावने वर्तमानां वैदेहीं प्रसभं हृत्वा शूरः अहम् इति मन्यसे। विनाथासु स्त्रीषु शूर, परदाराभिमर्शनं कापुरुषं कर्म कृत्वा शूरः अहम् इति मन्यसे। भिन्नमर्याद, निर्लज्ज, चारित्रेषु अनवस्थित, दर्पात् मृत्युम् उपादाय शूरः अहम् इति मन्यसे। धनदस्य भ्रात्रा, बलैः समुदितेन शूरेण त्वया महत् श्लाघनीयं यशस्यं च कर्म कृतम्! उत्सेकेन अभिपन्नस्य गर्हितस्य अहितस्य च तस्य कर्मणः सुमहत् फलम् इदानीम् अद्य प्राप्नुहि। दुर्मते, आत्मानं शूरः इति अवगच्छसि, चौरवत् सीतां व्यपकर्षतः ते लज्जा न एव अस्ति। यदि मम संनिधौ त्वया सीता बलात् धर्षिता स्यात्, तदा मत्सायकैः हतः भ्रातरं खरं पश्येः।’ अत्र ‘शूरोऽहमिति मन्यसे’ इति वाक्यं त्रिवारम् आवर्तते, प्रतिवारं व्यङ्ग्येन तीक्ष्णतरम्। पञ्चदशे श्लोके वचनं विपरीतलक्षणया उक्तम् — ‘महत् श्लाघनीयं कर्म’ इति प्रशंसा वस्तुतः निन्दा एव। रामः रावणस्य कुलम् अपि स्मारयति — कुबेरस्य भ्राता भूत्वा अपि त्वम् एवं नीचं कर्म अकरोः। खरस्य स्मरणं जनस्थाने रामस्य पूर्वविजयं सूचयति, यत्र चतुर्दशसहस्राणि राक्षसाः हताः। एवं रामः शस्त्रात् पूर्वं वाचा एव शत्रोः आत्मगौरवं भिनत्ति। रामस्य भर्त्सनस्य मुख्यः विषयः शौर्यस्य यथार्थं स्वरूपम्। शूरः सः यः समरे समक्षं युध्यते, न यः असहायां स्त्रियं हरति। रावणः स्वस्य शौर्यं गर्वेण वर्णयति स्म, अतः रामः तस्य एव शब्दं गृहीत्वा तं प्रति प्रत्यावर्तयति। ‘विनाथासु स्त्रीषु शूर’ इति सम्बोधनम् अत्यन्तं कटु। ‘दर्पात् मृत्युम् उपादाय’ इति वचनेन रामः सूचयति यत् सीताहरणम् एव रावणस्य मृत्योः कारणम्, तत् तेन स्वयम् एव गृहीतम्। एवं रामः धर्मस्य पक्षात् वदति — स्त्रीरक्षणं शूरस्य प्रथमं कर्तव्यम्, तस्य उल्लङ्घनं कापुरुषता।

‘मन्दात्मन्, दिष्ट्या मम चक्षुर्विषयम् आगतः असि; अद्य तीक्ष्णैः सायकैः त्वां यमसादनं नयामि। अद्य मम शरैः छिन्नं ज्वलितकुण्डलं ते शिरः रणपांसुषु विकीर्णं क्रव्यादाः व्यपकर्षन्तु। रावण, क्षितौ क्षिप्तस्य तव उरसि निपत्य गृध्राः तर्षात् बाणशल्यान्तरोत्थितं रुधिरं पिबन्तु। अद्य मम बाणैः भिन्नस्य गतासोः पतितस्य ते अन्त्राणि पतगाः, गरुत्मन्तः उरगान् इव, कर्षन्तु।’ इति एवं वदन् शत्रुनिबर्हणः वीरः रामः समीपस्थं राक्षसेन्द्रं शरवर्षैः अवाकिरत्। तदा शत्रोः निधनकांक्षिणः रामस्य वीर्यं बलं हर्षः अस्त्रबलं च संयुगे द्विगुणं बभूव। विदितात्मनः तस्य सर्वाणि अस्त्राणि प्रादुर्बभूवुः, प्रहर्षात् च सः महातेजाः शीघ्रहस्ततरः अभवत्। आत्मगतानि तानि शुभानि चिह्नानि विज्ञाय राक्षसान्तकृत् रामः भूयः एव रावणम् अर्दयत्। अस्मिन् भागे रामस्य वचनं क्रमेण भीषणतरं भवति — प्रथमं यमसादनम्, ततः शिरच्छेदः, ततः गृध्राणां रुधिरपानम्, अन्ते पतगानाम् अन्त्रकर्षणम्। एतत् वीररसस्य रौद्ररसस्य च मिश्रणम्। ततः रामस्य आन्तरिकं परिवर्तनं वर्णितम् — तस्य बलं द्विगुणम्, अस्त्राणि स्वयं प्रकटितानि। ‘विदितात्मनः’ इति पदेन सूच्यते यत् आत्मज्ञस्य रामस्य शक्तिः अन्तः एव स्थिता, केवलम् अवसरे प्रकटते। शुभानि निमित्तानि अपि तस्य अन्तः एव अनुभूतानि, बाह्यात् न। रामस्य वचनेषु ‘अद्य’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते — तस्य निश्चयः अद्य एव सफलः भविष्यति इति दृढता। रावणः इदानीं रामस्य चक्षुर्विषये आगतः — दीर्घकालात् सः अन्विष्यते स्म, अतः ‘दिष्ट्या’ इति पदं रामस्य सन्तोषं सूचयति। गरुत्मतः उरगान् कर्षन्ति इति उपमा पूर्वसर्गस्य गारुडास्त्रसर्पास्त्रप्रसङ्गं स्मारयति। रामस्य हर्षः युद्धे उत्साहस्य लक्षणम्, न तु क्रूरतायाः।

हरीणाम् अश्मनिकरैः राघवात् शरवर्षैः च हन्यमानः दशग्रीवः विघूर्णहृदयः अभवत्। यदा सः शस्त्रं न आरेभे, न शरासनं चकर्ष, विक्लवेन अन्तरात्मना अस्य वीर्यं न प्रत्यकरोत्, तदा तेन आशु क्षिप्ताः शराः विविधानि शस्त्राणि च तस्य एव मरणार्थाय वर्तन्ते स्म, मृत्युकालः च अभ्यवर्तत। रथनेता सूतः तं तदवस्थं निरीक्ष्य असम्भ्रान्तः शनैः युद्धात् तस्य रथम् अपवाहयत्। ततः सारथिः भीमं जलदस्वनं तस्य रथं जवेन निवार्य, निरस्तवीर्यं पतितं महीपतिं समीक्ष्य, भीत्या समरात् जगाम। अत्र वानराः अपि युद्धे भागं गृह्णन्ति — ते शिलाभिः रावणं प्रहरन्ति। रावणस्य मोहः शारीरिकः मानसिकः च — सः न केवलं व्रणितः, अपितु विक्लवः अपि। तस्य क्षिप्ताः शराः अपि इदानीं तस्य विरुद्धं वर्तन्ते इति कविः वदति, यत् दैवस्य प्रतिकूलतां सूचयति। सारथिः ‘असम्भ्रान्तः’ — सः भयेन न पलायते, अपितु स्वामिनः रक्षणाय विवेकेन रथम् अपवाहयति; अग्रिमे सर्गे अस्य एव कर्मणः औचित्यं विवादस्य विषयः भविष्यति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः, सारथेः गमनं रावणस्य पतितावस्थां च चित्रवत् उपस्थापयति। सारथेः कर्म लोकदृष्ट्या पलायनम्, किन्तु युद्धनीत्या स्वामिनः रक्षणम्। रावणः इदानीं न शस्त्रं गृह्णाति न धनुः आकर्षति — योद्धुः एषा अवस्था मृत्योः समीपतां सूचयति, अतः सारथिः तं रक्षितुं युद्धभूमेः दूरं नयति। ‘शनैः’ इति पदेन सूच्यते यत् सः शत्रूणां दृष्टिं परिहरन् सावधानं रथं चालयति। ‘मृत्युकालः अभ्यवर्तत’ इति कवेः वचनं श्रोतारं रावणस्य अन्तिमं क्षणं प्रति सज्जीकरोति।

ముందటి సర్గలో కాకుత్స్థుని చేత తీవ్రంగా పీడించబడిన, యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునే రావణుడు మహాక్రోధానికి లోనయ్యాడు. మండుతున్న కన్నులతో, అసహనంతో విల్లును ఎత్తి, ఆ మహాయుద్ధంలో మిక్కిలి కోపించి రాఘవుని పీడించాడు. మేఘం ఆకాశం నుండి చెరువును నింపినట్లు రావణుడు వేలాది బాణధారలతో రాఘవుని నింపివేస్తున్నట్లు ఉన్నాడు. విల్లు నుండి విడిచిన బాణజాలంతో నిండిపోయినా కాకుత్స్థుడు మహాపర్వతం వలె చలించకుండా ఏమాత్రం కంపించలేదు. యుద్ధంలో నిలిచి బాణాలతో బాణజాలాలను అడ్డుకుంటూ, వీర్యవంతుడైన అతడు వాటిని సూర్యకిరణాలను స్వీకరించినట్లు స్వీకరించాడు. అప్పుడు చురుకైన చేతులు గల నిశాచరుడు కోపించి మహాత్ముడైన రాఘవుని వక్షస్థలంపై వేలాది బాణాలను నాటాడు. రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణాగ్రజుడు యుద్ధంలో అడవిలో పూచిన మహత్తరమైన మోదుగుచెట్టు (కింశుకం) లా కనిపించాడు. బాణాఘాతంతో రోషం పొందిన, యుగాంతసూర్యుని వంటి తేజస్సు గల, మహాతేజస్వి అయిన కాకుత్స్థుడు బాణాలను చేపట్టాడు. అప్పుడు మిక్కిలి రోషించిన ఆ రామరావణులు బాణాల చీకటిలో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు గుర్తించలేకపోయారు. ఈ భాగంలో కవి రెండు ఉపమానాలను ఒకేసారి ప్రయోగిస్తాడు — మేఘం చెరువును నింపుతుంది, పర్వతం వర్షాన్ని సహిస్తుంది. రాముడు అన్నిటినీ సహిస్తూనే చలించడు; అతని ధైర్యమే ఈ సర్గకు మూలం. మోదుగుచెట్టు ఎర్రని పూలు రక్తంతో తడిసిన రామునికి ఉపమానం — ముందటి సర్గలో రావణునికి ఇచ్చిన అశోకవృక్షపు ఉపమానానికి ఇది ప్రతిరూపం. ‘శరాంధకారం’ (బాణాల చీకటి) అన్న పదం బాణాల బాహుళ్యాన్ని చూపిస్తుంది — సూర్యకాంతి కూడా అడ్డుపడేంతగా బాణాలు ఉన్నాయి. ‘యుగాంతాదిత్యుడు’ అన్నది రాముని తేజస్సుకు ప్రళయం చేసే సూర్యునితో పోలిక — ఇది రాబోయే సంహారాన్ని సూచిస్తుంది. ఇక్కడ రావణుని క్రోధం ముందటి సర్గలోని అవమానం నుండి పుట్టింది — అతడు అందరి ముందు ఖిన్నుడయ్యాడు, అందుకే ఇప్పుడు సర్వశక్తితో దాడి చేస్తున్నాడు. ‘సమరశ్లాఘి’ (యుద్ధంలో తనను తాను పొగడుకునేవాడు) అన్న విశేషణం అతని ఆత్మప్రశంసా స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — దానిని ముందు రాముడు తన మాటలో తీక్ష్ణంగా నిందిస్తాడు. రాముడు బాణాలను కేవలం సహించడు, ‘ప్రతిజగ్రాహ’ — భూమి సూర్యకిరణాలను స్వీకరించినట్లు స్వీకరిస్తాడు. దీనితో అతని సహనశక్తీ శాంతమూ ప్రకాశిస్తాయి. వక్షస్థలంపై వేలాది బాణాల దెబ్బలు రామునికి కూడా గాయాలు చేస్తాయి, కాని దానితో అతడు బలహీనుడు కాడు; పైగా బాణాఘాతం అతని రోషాన్ని పెంచుతుంది. చివరికి ఇద్దరి బాణాల దట్టంతో రణభూమిలో చీకటి కమ్మినట్లయింది — ఈ అతిశయోక్తి యుద్ధపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది, పాఠకుని మనస్సులో దృశ్యాన్ని నిలుపుతుంది. ‘అరణ్యే’ (అడవిలో) అన్న పదం సూచించేది — అడవిలో ఒంటరిగా పూచిన మోదుగుచెట్టు దూరం నుండే కనిపించినట్లు, రాముడు కూడా రణంలో ప్రకాశిస్తున్నాడు.

అప్పుడు క్రోధావిష్టుడైన దశరథపుత్రుడు, వీరుడు అయిన రాముడు నవ్వి రావణునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధమా, నేను లేనప్పుడు జనస్థానం నుండి నిస్సహాయురాలైన నా భార్యను నీవు అపహరించావు; అందువల్ల నీవు వీర్యవంతుడివి కావు. నాకు దూరమై దీనురాలై మహారణ్యంలో ఉన్న వైదేహిని బలాత్కారంగా అపహరించి ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. దిక్కులేని స్త్రీలపై శూరుడా, పరస్త్రీని తాకడం అనే పిరికిపంద పని చేసి ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. మర్యాదను తెంచినవాడా, సిగ్గులేనివాడా, నడవడిలో స్థిరత లేనివాడా, దర్పంతో మృత్యువును చేజిక్కించుకుని ‘నేను శూరుడిని’ అని అనుకుంటున్నావు. ధనదుని తమ్ముడవూ, బలాలతో కూడినవాడవూ, శూరుడవూ అయిన నీవు ఎంతో గొప్పదీ, ప్రశంసనీయమైనదీ, కీర్తికరమైనదీ అయిన పని చేశావు! అహంకారంతో చేసిన, నిందితమైన, అహితమైన ఆ పనికి మహత్తరమైన ఫలాన్ని ఇప్పుడు, ఈరోజే పొందు. దుర్బుద్ధీ, నిన్ను నీవు శూరుడిగా భావిస్తున్నావు; దొంగలా సీతను ఈడ్చుకుపోయిన నీకు సిగ్గే లేదు. నా సన్నిధిలో నీవు సీతను బలవంతంగా అవమానించి ఉంటే, నా బాణాలతో హతుడవై నీ సోదరుడు ఖరుని చూసి ఉండేవాడివి.’ ఇక్కడ ‘నేను శూరుడిని అని అనుకుంటున్నావు’ అన్న వాక్యం మూడుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — ప్రతిసారీ వ్యంగ్యంతో మరింత తీక్ష్ణంగా. పదిహేనవ శ్లోకంలో మాట విపరీతలక్షణతో చెప్పబడింది — ‘గొప్ప ప్రశంసనీయమైన పని’ అన్న ప్రశంస నిజానికి నిందే. రాముడు రావణుని వంశాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తున్నాడు — కుబేరుని తమ్ముడవై ఉండి కూడా నీవు ఇంత నీచమైన పని చేశావు. ఖరుని స్మరణ జనస్థానంలో రాముని పూర్వవిజయాన్ని సూచిస్తుంది, అక్కడ పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు హతమయ్యారు. ఇలా రాముడు ఆయుధం కంటే ముందే మాటతోనే శత్రువు ఆత్మగౌరవాన్ని ఛేదిస్తున్నాడు. రాముని నిందలో ప్రధాన విషయం శౌర్యపు నిజమైన స్వరూపం. శూరుడంటే యుద్ధంలో ఎదురెదురుగా పోరాడేవాడు, నిస్సహాయురాలైన స్త్రీని అపహరించేవాడు కాదు. రావణుడు తన శౌర్యాన్ని గర్వంతో వర్ణించుకునేవాడు, అందుకే రాముడు అతని మాటనే పట్టుకుని అతనిపైకే తిప్పికొడుతున్నాడు. ‘దిక్కులేని స్త్రీలపై శూరుడా’ అన్న సంబోధన మిక్కిలి కటువైనది. ‘దర్పంతో మృత్యువును చేజిక్కించుకుని’ అన్న మాటతో రాముడు సూచించేది — సీతాపహరణమే రావణుని మృత్యువుకు కారణం, దానిని అతడు తనంతట తానే స్వీకరించాడు. ఇలా రాముడు ధర్మపక్షం నుండి మాట్లాడుతున్నాడు — స్త్రీరక్షణ శూరుని మొదటి కర్తవ్యం, దానిని ఉల్లంఘించడం పిరికితనం.

‘మందబుద్ధీ, అదృష్టవశాత్తు నా కంటికి కనిపించావు; ఈరోజు వాడి బాణాలతో నిన్ను యమసదనానికి పంపుతాను. ఈరోజు నా బాణాలతో ఖండించబడిన, మెరిసే కుండలాలు గల నీ తల రణధూళిలో పడి ఉంటే మాంసాహార జంతువులు ఈడ్చుకుపోవుగాక. రావణా, నేలపై పడిన నీ వక్షస్థలంపై వాలి, గద్దలు దాహంతో బాణాల గాయాల మధ్య నుండి ఉబికే రక్తాన్ని త్రాగుగాక. ఈరోజు నా బాణాలతో ఛిద్రమై, ప్రాణాలు పోయి పడి ఉన్న నీ పేగులను పక్షులు, గరుత్మంతులు పాములను లాగినట్లు, లాగుగాక.’ ఇలా అంటూ శత్రుసంహారకుడైన వీరుడు రాముడు సమీపంలో ఉన్న రాక్షసేంద్రుని బాణవర్షాలతో కప్పివేశాడు. అప్పుడు శత్రువు మరణాన్ని కోరుతున్న రాముని వీర్యమూ, బలమూ, హర్షమూ, అస్త్రబలమూ యుద్ధంలో రెట్టింపయ్యాయి. ఆత్మజ్ఞుడైన అతనికి అస్త్రాలన్నీ ప్రత్యక్షమయ్యాయి; ఆనందంతో ఆ మహాతేజస్వి మరింత చురుకైన చేతులు గలవాడయ్యాడు. తనలో కలిగిన ఆ శుభచిహ్నాలను గుర్తించి, రాక్షసాంతకుడైన రాముడు మళ్ళీ రావణుని పీడించాడు. ఈ భాగంలో రాముని మాట క్రమంగా మరింత భీకరమవుతుంది — మొదట యమసదనం, తరువాత శిరచ్ఛేదం, తరువాత గద్దల రక్తపానం, చివరికి పక్షుల పేగులు లాగడం. ఇది వీరరస రౌద్రరసాల మిశ్రమం. తరువాత రాముని అంతరంగ పరివర్తన వర్ణించబడింది — అతని బలం రెట్టింపయింది, అస్త్రాలు తమంతట తామే ప్రకటమయ్యాయి. ‘విదితాత్మనః’ (ఆత్మను ఎరిగినవాని) అన్న పదం సూచించేది — ఆత్మజ్ఞుడైన రాముని శక్తి లోపలే ఉంది, అవసరమైనప్పుడు మాత్రమే ప్రకటమవుతుంది. శుభనిమిత్తాలు కూడా అతనికి లోపలే అనుభవమయ్యాయి, బయటి నుండి కాదు. రాముని మాటలలో ‘అద్య’ (ఈరోజు) అన్న పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది — తన నిశ్చయం ఈరోజే సఫలమవుతుందన్న దృఢత్వం. రావణుడు ఇప్పుడు రాముని కంటికి చిక్కాడు — చాలాకాలంగా అతనిని వెతుకుతున్నాడు, అందుకే ‘దిష్ట్యా’ (అదృష్టవశాత్తు) అన్న పదం రాముని సంతోషాన్ని సూచిస్తుంది. గరుత్మంతులు పాములను లాగుతారన్న ఉపమానం ముందటి సర్గలోని గారుడాస్త్ర సర్పాస్త్రాల ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముని హర్షం యుద్ధంలో ఉత్సాహానికి లక్షణం, క్రూరత్వానికి కాదు.

వానరుల రాళ్ళ వర్షంతో, రాఘవుని బాణవర్షాలతో దెబ్బలు తింటూ దశగ్రీవుని హృదయం గిర్రున తిరిగింది. అతడు ఆయుధం చేపట్టనప్పుడు, విల్లు లాగనప్పుడు, కలవరపడిన అంతరాత్మతో తన వీర్యాన్ని ప్రదర్శించనప్పుడు, అతడు వేగంగా విసిరిన బాణాలూ వివిధ ఆయుధాలూ అతని మరణానికే పనిచేస్తున్నాయి, మృత్యుకాలం సమీపించింది. రథం నడిపే సూతుడు అతని ఆ స్థితిని చూసి, తొట్రుపడకుండా మెల్లగా అతని రథాన్ని యుద్ధం నుండి తప్పించాడు. అప్పుడు సారథి మేఘగర్జన వంటి ధ్వని గల ఆ భయంకరమైన రథాన్ని వేగంగా వెనక్కి మళ్ళించి, వీర్యం నశించి పడిపోయిన రాజును చూసి, భయంతో యుద్ధభూమి నుండి వెళ్ళిపోయాడు. ఇక్కడ వానరులు కూడా యుద్ధంలో పాల్గొంటున్నారు — వారు రాళ్ళతో రావణుని కొడుతున్నారు. రావణుని మూర్ఛ శారీరికమూ మానసికమూ — అతడు గాయపడడమే కాదు, కలవరపడ్డాడు కూడా. అతడు విసిరిన బాణాలు కూడా ఇప్పుడు అతనికే విరుద్ధంగా పనిచేస్తున్నాయని కవి చెబుతున్నాడు — ఇది దైవం ప్రతికూలమైందని సూచిస్తుంది. సారథి ‘అసంభ్రాంతుడు’ (తొట్రుపడనివాడు) — అతడు భయంతో పారిపోవడం లేదు, స్వామిని రక్షించడానికి వివేకంతో రథాన్ని తప్పిస్తున్నాడు; తరువాతి సర్గలో ఈ పనియొక్క ఔచిత్యమే వివాదానికి విషయమవుతుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది; అది సారథి వెళ్ళిపోవడాన్నీ రావణుని పతనావస్థనూ చిత్రంలా కళ్ళకు కడుతుంది. సారథి పని లోకదృష్టిలో పలాయనం, కాని యుద్ధనీతి ప్రకారం స్వామిరక్షణ. రావణుడు ఇప్పుడు ఆయుధమూ పట్టడం లేదు, విల్లూ లాగడం లేదు — యోధుని ఈ అవస్థ మృత్యువు సమీపంలో ఉందని సూచిస్తుంది; అందుకే సారథి అతనిని రక్షించడానికి యుద్ధభూమి నుండి దూరంగా తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘శనైః’ (మెల్లగా) అన్న పదం సూచించేది — అతడు శత్రువుల దృష్టిని తప్పించుకుంటూ జాగ్రత్తగా రథాన్ని నడుపుతున్నాడు. ‘మృత్యుకాలం సమీపించింది’ అన్న కవి మాట శ్రోతను రావణుని అంతిమక్షణం కోసం సిద్ధం చేస్తుంది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் காகுத்ஸ்தனால் கடுமையாக வருத்தப்பட்ட, போரில் தற்பெருமை பேசும் ராவணன் பெருங்கோபம் கொண்டான். கண்கள் எரிய, பொறாமையால் வில்லை உயர்த்தி, அந்தப் பெரும் போரில் மிகுந்த சினத்தோடு அவன் ராகவனைத் தாக்கினான். மேகம் வானிலிருந்து குளத்தை நிரப்புவது போல, ராவணன் ஆயிரக்கணக்கான அம்புத் தாரைகளால் ராகவனை நிரப்புவது போல் இருந்தான். வில்லிலிருந்து விடுபட்ட அம்புக் கூட்டத்தால் நிரப்பப்பட்டும், காகுத்ஸ்தன் பெரும் மலையைப் போல அசைக்க முடியாதவனாக நடுங்கவில்லை. போரில் நிலைத்து நின்று, அம்புகளால் அம்புக் கூட்டங்களைத் தடுத்தபடி, அந்த வீரன் அவற்றைச் சூரியனின் கதிர்களைப் போல ஏற்றுக்கொண்டான். பிறகு விரைந்த கைகளுடைய அந்த இரவில் திரிவோன் சினந்து, மகாத்மாவான ராகவனின் மார்பில் ஆயிரக்கணக்கான அம்புகளைப் பாய்ச்சினான். குருதியில் நனைந்த லக்ஷ்மணனின் அண்ணன், போர்க்களத்தில், காட்டில் பூத்துக் குலுங்கும் மிகப் பெரிய முருக்க (கிம்சுக) மரம் போலக் காணப்பட்டான். அம்புகளின் தாக்குதலால் சினமுற்ற, யுகமுடிவின் சூரியனைப் போன்ற ஒளியுடைய, மாபெரும் தேஜஸ் கொண்ட காகுத்ஸ்தன் அம்புகளை எடுத்தான். பிறகு மிகுந்த சினம் கொண்ட ராம ராவணர் இருவரும், அம்புகளால் உண்டான இருளில் போர்க்களத்தில் ஒருவரை ஒருவர் காண இயலாமல் போயினர். இந்தப் பகுதியில் கவிஞர் இரண்டு உவமைகளை ஒருசேரப் பயன்படுத்துகிறார் — மேகம் குளத்தை நிரப்புகிறது, மலை மழையைத் தாங்குகிறது. ராமன் அனைத்தையும் தாங்கியும் நிலை குலையவில்லை; அவனுடைய மன உறுதியே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படை. முருக்க மரத்தின் சிவந்த மலர்கள் குருதியில் நனைந்த ராமனுக்கு உவமையாகின்றன; இது முந்தைய சர்க்கத்தில் ராவணனுக்குச் சொல்லப்பட்ட அசோக மர உவமைக்கு எதிர்ப்படிவம். ‘சராந்தகாரம்’ — ‘அம்புகளால் ஆன இருள்’ — என்ற சொல் அம்புகளின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது — சூரிய ஒளியே தடுக்கப்படும் அளவுக்கு அத்தனை அம்புகள். ‘யுகாந்தாதித்யன்’ — ‘யுகமுடிவின் சூரியன்’ — என்பது ராமனின் தேஜஸை ஊழிக்காலத்தில் அழிவு செய்யும் சூரியனோடு ஒப்பிடுகிறது; இது வரவிருக்கும் அழிவைச் சுட்டுகிறது. ராவணனின் சினம் இங்கே முந்தைய சர்க்கத்தின் அவமானத்தால் பிறந்தது — அவன் அவையின் நடுவே மனம் தளர்ந்திருந்தான்; ஆகவே இப்போது முழு வலிமையோடு தாக்குகிறான். ‘சமரஸ்லாகீ’ — ‘போரில் தற்பெருமை பேசுபவன்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய தன்னைப் புகழும் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது; அந்த இயல்பே பின்னர் ராமனின் சொற்களில் கூர்மையாகப் பழிக்கப்படுகிறது. ராமன் அம்புகளை வெறுமனே தாங்குவதில்லை; ‘ப்ரதிஜக்ராஹ’ — பூமி சூரியக் கதிர்களை ஏற்றுக்கொள்வது போல அவற்றை ஏற்றுக்கொள்வது போல் — இருக்கிறான். இதனால் அவனுடைய தாங்கும் ஆற்றலும் அமைதியும் வெளிப்படுகின்றன. மார்பில் ஆயிரக்கணக்கான அம்புகள் தாக்கியது ராமனுக்கும் காயங்களை உண்டாக்குகிறது; ஆனால் அதனால் அவன் தளர்வதில்லை; மாறாக அம்புத் தாக்குதல் அவனுடைய சினத்தைப் பெருக்குகிறது. இறுதியில் இருவருடைய அம்புகளின் அடர்த்தியால் போர்க்களத்தில் இருள் சூழ்ந்தது போலாயிற்று — இந்த உயர்வு நவிற்சி போரின் கடுமையைக் காட்டுகிறது; வாசகரின் மனத்தில் காட்சியையும் நிலைநிறுத்துகிறது. ‘அரண்யே’ — ‘காட்டில்’ — என்ற சொல், காட்டில் தனியே பூத்திருக்கும் முருக்க மரம் தொலைவிலிருந்தே தெரிவது போல, ராமனும் போர்க்களத்தில் ஒளிர்கிறான் என்று சுட்டுகிறது.

பிறகு சினம் பொங்கிய தசரதனின் மகனான வீரன் ராமன் சிரித்துக்கொண்டு ராவணனிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, என் அறியாமையால், ஜனஸ்தானத்திலிருந்து, தன் வசமில்லாத என் மனைவி உன்னால் கவரப்பட்டாள்; ஆகவே நீ வீரனல்லன். நான் இல்லாதபோது பெருங்காட்டில் தனித்திருந்த, துயருற்ற வைதேகியை வலுக்கட்டாயமாகக் கவர்ந்துவிட்டு, “நான் வீரன்” என்று எண்ணிக்கொள்கிறாய். துணையற்ற பெண்களிடம் வீரம் காட்டுபவனே, பிறன் மனைவியைத் தீண்டுதல் என்ற கோழையின் செயலைச் செய்துவிட்டு, “நான் வீரன்” என்று எண்ணிக்கொள்கிறாய். எல்லைகளை உடைத்தவனே, வெட்கமற்றவனே, ஒழுக்கத்தில் நிலையற்றவனே, செருக்கால் மரணத்தை வலிந்து ஏற்றுக்கொண்டு, “நான் வீரன்” என்று எண்ணிக்கொள்கிறாய். குபேரனின் தம்பியான, படைகளோடு கூடிய வீரனான உன்னால், மிகப் பெரிய, புகழத்தக்க, புகழ் தரும் செயல் செய்யப்பட்டது! ஆணவத்தால் செய்யப்பட்ட, இகழத்தக்க, தீங்கான அந்தச் செயலின் மாபெரும் பயனை இப்போதே, இன்றே அடைவாயாக. தீய எண்ணம் கொண்டவனே, உன்னை வீரன் என்று கருதுகிறாய்; திருடனைப் போலச் சீதையை இழுத்துச் சென்ற உனக்கு வெட்கமே இல்லை. நான் அருகிலிருந்தபோது நீ சீதையை வலுக்கட்டாயமாகத் தீண்டியிருந்தால், அப்போதே என் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டு உன் தம்பி கரனைக் கண்டிருப்பாய்.’ இங்கே ‘சூரோ(அ)ஹமிதி மன்யஸே’ — ‘நான் வீரன் என்று எண்ணிக்கொள்கிறாய்’ — என்ற வாக்கியம் மூன்று முறை திரும்ப வருகிறது; ஒவ்வொரு முறையும் ஏளனத்தால் மேலும் கூர்மையாகிறது. பதினைந்தாவது சுலோகத்தில் சொல் எதிர்ப்பொருளில் சொல்லப்பட்டுள்ளது — ‘மிகப் பெரிய புகழத்தக்க செயல்’ என்ற புகழ்ச்சி உண்மையில் பழிப்பே. ராமன் ராவணனின் குலத்தையும் நினைவூட்டுகிறான் — குபேரனின் சகோதரனாக இருந்தும் நீ இத்தகைய இழிந்த செயலைச் செய்தாய். கரனை நினைவுகூர்வது ஜனஸ்தானத்தில் ராமன் முன்பு பெற்ற வெற்றியைச் சுட்டுகிறது; அங்கே பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட்டனர். இவ்வாறு ராமன் ஆயுதத்துக்கு முன்பே சொல்லாலேயே பகைவனின் தற்பெருமையைப் பிளக்கிறான். ராமனின் கடிந்துரையின் முக்கியப் பொருள் வீரத்தின் உண்மையான இயல்பு. போரில் நேருக்கு நேர் போரிடுபவனே வீரன்; துணையற்ற பெண்ணைக் கவர்பவன் அல்லன். ராவணன் தன் வீரத்தைச் செருக்கோடு வருணித்து வந்தான்; ஆகவே ராமன் அவனுடைய சொல்லையே எடுத்து அவனுக்கே திருப்பி எறிகிறான். ‘துணையற்ற பெண்களிடம் வீரம் காட்டுபவனே’ என்ற விளி மிகக் கசப்பானது. ‘செருக்கால் மரணத்தை வலிந்து ஏற்றுக்கொண்டு’ என்ற சொல்லால், சீதையைக் கவர்ந்ததே ராவணனின் மரணத்துக்குக் காரணம், அதை அவனே தேடிக்கொண்டான் என்று ராமன் சுட்டுகிறான். இவ்வாறு ராமன் தர்மத்தின் பக்கம் நின்று பேசுகிறான் — பெண்ணைக் காப்பதே வீரனின் முதல் கடமை; அதை மீறுவது கோழைத்தனம்.

‘மந்தமதி கொண்டவனே, நல்லவேளையாக என் கண்ணில் பட்டாய்; இன்று கூரிய அம்புகளால் உன்னை யமனுலகுக்கு அனுப்புகிறேன். இன்று என் அம்புகளால் வெட்டப்பட்டு, ஒளிரும் குண்டலங்களோடு போர்க்களப் புழுதியில் உருளும் உன் தலையைப் பிணந்தின்னிகள் இழுத்துச் செல்லட்டும். ராவணா, தரையில் வீழ்ந்து கிடக்கும் உன் மார்பின் மீது இறங்கிக் கழுகுகள் தாகத்தோடு, அம்புமுனைகள் பதிந்த இடைவெளிகளிலிருந்து பொங்கும் குருதியைக் குடிக்கட்டும். இன்று என் அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டு, உயிர் நீங்கி வீழ்ந்த உன் குடல்களை, கருடன்கள் பாம்புகளை இழுப்பது போலப் பறவைகள் இழுக்கட்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லியபடியே, பகைவரை அழிக்கும் வீரன் ராமன் அருகில் இருந்த ராக்ஷசேந்திரனை அம்பு மழையால் மூடினான். அப்போது பகைவனின் அழிவை விரும்பிய ராமனின் வீரமும் வலிமையும் மகிழ்ச்சியும் அஸ்திர பலமும் போரில் இருமடங்காயின. தன்னை அறிந்த அவனுக்கு எல்லா அஸ்திரங்களும் தாமே தோன்றின; மிகுந்த மகிழ்ச்சியால் அந்த மாபெரும் தேஜஸ் கொண்டவன் மேலும் விரைந்த கையுடையவனானான். தனக்குள் தோன்றிய அந்த நல்ல அறிகுறிகளை உணர்ந்து, ராக்ஷசர்களை அழிக்கும் ராமன் மீண்டும் ராவணனை வருத்தினான். இந்தப் பகுதியில் ராமனின் சொல் படிப்படியாக மேலும் பயங்கரமாகிறது — முதலில் யமனுலகு, பிறகு தலை வெட்டப்படுதல், பிறகு கழுகுகள் குருதி குடித்தல், இறுதியில் பறவைகள் குடலை இழுத்தல். இது வீர ரசமும் ரௌத்திர ரசமும் கலந்த கலவை. பிறகு ராமனுக்குள் நிகழ்ந்த மாற்றம் வருணிக்கப்படுகிறது — அவனுடைய வலிமை இருமடங்கானது, அஸ்திரங்கள் தாமே வெளிப்பட்டன. ‘விதிதாத்மன:’ — ‘தன்னை அறிந்தவனின்’ — என்ற சொல்லால், ஆத்ம ஞானியான ராமனின் சக்தி உள்ளேயே இருந்தது, தக்க நேரத்தில் மட்டும் வெளிப்படுகிறது என்று சுட்டப்படுகிறது. நல்ல நிமித்தங்களும் அவனுக்குள்ளேயே உணரப்பட்டன; வெளியிலிருந்து அல்ல. ராமனின் சொற்களில் ‘அத்ய’ — ‘இன்று’ — என்ற சொல் நான்கு முறை திரும்ப வருகிறது — தன் தீர்மானம் இன்றே நிறைவேறும் என்ற உறுதியை அது காட்டுகிறது. ராவணன் இப்போது ராமனின் கண் முன் வந்திருக்கிறான் — நீண்ட காலமாக அவன் தேடப்பட்டு வந்தான்; ஆகவே ‘திஷ்ட்யா’ — ‘நல்லவேளையாக’ — என்ற சொல் ராமனின் மனநிறைவைச் சுட்டுகிறது. கருடன்கள் பாம்புகளை இழுக்கின்றன என்ற உவமை, முந்தைய சர்க்கத்தின் கருடாஸ்திரம், சர்ப்பாஸ்திரம் பற்றிய நிகழ்வை நினைவூட்டுகிறது. ராமனின் மகிழ்ச்சி போரில் உற்சாகத்தின் அடையாளம்; கொடூரத்தின் அடையாளம் அல்ல.

வானரர்களின் கல் மழையாலும் ராகவனின் அம்பு மழையாலும் தாக்கப்பட்ட தசக்ரீவன் மனம் சுழன்றவனானான். அவன் ஆயுதத்தை எடுக்காமலும், வில்லை வளைக்காமலும், கலங்கிய உள்ளத்தால் வீரம் காட்டாமலும் இருந்தபோது, அவன் விரைந்து எய்த அம்புகளும் பலவகை ஆயுதங்களும் அவனுடைய மரணத்துக்கே பயன்பட்டன; மரண காலமும் நெருங்கியது. தேரைச் செலுத்தும் சூதன் அவனுடைய அந்த நிலையைக் கண்டு, பதற்றமின்றி, மெதுவாக அவனுடைய தேரைப் போர்க்களத்திலிருந்து விலக்கிச் சென்றான். பிறகு சாரதி மேகம் போல முழங்கும் அவனுடைய பயங்கரமான தேரை வேகமாகத் திருப்பி, வீரம் இழந்து விழுந்து கிடந்த மன்னனைக் கண்டு, அச்சத்தோடு போர்க்களத்திலிருந்து சென்றான். இங்கே வானரர்களும் போரில் பங்கேற்கிறார்கள் — அவர்கள் பாறைகளால் ராவணனைத் தாக்குகிறார்கள். ராவணனின் மயக்கம் உடலைச் சார்ந்ததும் மனத்தைச் சார்ந்ததும் ஆகும் — அவன் காயமுற்றவன் மட்டுமல்லன், கலக்கமுற்றவனும் கூட. அவன் எய்த அம்புகளும் இப்போது அவனுக்கே எதிராகச் செயல்படுகின்றன என்று கவிஞர் சொல்கிறார்; இது விதியின் பகைமையைச் சுட்டுகிறது. சாரதி ‘அஸம்ப்ராந்த:’ — ‘பதற்றமில்லாதவன்’ — அவன் அச்சத்தால் ஓடுவதில்லை; மாறாகத் தன் தலைவனைக் காப்பதற்காக விவேகத்தோடு தேரை விலக்கிச் செல்கிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் இதே செயலின் தகுதியே விவாதப் பொருளாகும். கடைசி சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; சாரதியின் புறப்பாட்டையும் ராவணனின் வீழ்ந்த நிலையையும் ஓவியம் போலக் காட்டுகிறது. சாரதியின் செயல் உலகப் பார்வையில் ஓட்டம்; ஆனால் போர் நெறிப்படி தலைவனைக் காத்தல். ராவணன் இப்போது ஆயுதத்தை எடுப்பதில்லை, வில்லை இழுப்பதில்லை — போர்வீரனின் இந்த நிலை மரணத்தின் அண்மையைச் சுட்டுகிறது; ஆகவே சாரதி அவனைக் காப்பதற்காகப் போர்க்களத்திலிருந்து தொலைவுக்குக் கொண்டு செல்கிறான். ‘சனை:’ — ‘மெதுவாக’ — என்ற சொல்லால், அவன் பகைவர்களின் பார்வையைத் தவிர்த்தபடி கவனமாகத் தேரைச் செலுத்துகிறான் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘மிருத்யுகால: அப்யவர்த்தத’ — ‘மரண காலம் நெருங்கியது’ — என்ற கவிஞரின் சொல் கேட்பவரை ராவணனின் இறுதிக் கணத்துக்கு ஆயத்தப்படுத்துகிறது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತನಾದ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ತಾನೇ ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವ ರಾವಣನು ಮಹಾಕ್ರೋಧಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯುತ್ತಿರಲು, ಅಸಹನೆಯಿಂದ ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ, ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಕುಪಿತನಾಗಿ ಅವನು ರಾಘವನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ಮೋಡವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಕೆರೆಯನ್ನು ತುಂಬುವಂತೆ, ರಾವಣನು ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಧಾರೆಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನು ತುಂಬುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದರೂ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ಅಲುಗಾಡದೆ ಸ್ವಲ್ಪವೂ ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಾಣಜಾಲಗಳನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾ, ಆ ವೀರನು ಅವನ್ನು ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದನು. ಆಗ ಚುರುಕಾದ ಕೈಯ ಆ ನಿಶಾಚರನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಎದೆಗೆ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಣ್ಣನು ರಣದಲ್ಲಿ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಬಹು ದೊಡ್ಡ ಮುತ್ತುಗದ (ಕಿಂಶುಕ) ಮರದಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಾಣಗಳ ಏಟಿನಿಂದ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ತೇಜಸ್ಸುಳ್ಳ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಕೆರಳಿದ ರಾಮ-ರಾವಣರಿಬ್ಬರೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕವಿದ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕಾಣದಾದರು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಬಳಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡವು ಕೆರೆಯನ್ನು ತುಂಬುತ್ತದೆ, ಪರ್ವತವು ಮಳೆಯನ್ನು ಸಹಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸಿಕೊಂಡರೂ ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಧೈರ್ಯವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲ. ಮುತ್ತುಗದ ಕೆಂಪು ಹೂಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಉಪಮಾನ; ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದ ಉಪಮೆಗೆ ಪ್ರತಿರೂಪ. ‘ಶರಾಂಧಕಾರ’ (ಬಾಣಗಳ ಕತ್ತಲೆ) ಎಂಬ ಪದವು ಬಾಣಗಳ ಅಪಾರ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೂರ್ಯನ ಬೆಳಕೂ ಮರೆಯಾಗುವಷ್ಟು ಬಾಣಗಳು. ‘ಯುಗಾಂತಾದಿತ್ಯ’ (ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಸೂರ್ಯ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ತೇಜಸ್ಸಿಗೆ ಪ್ರಳಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯನೊಡನೆ ಇರುವ ಹೋಲಿಕೆ; ಇದು ಮುಂಬರುವ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪವು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅವಮಾನದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು — ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಖಿನ್ನನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಮರಶ್ಲಾಘೀ’ (ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತನ್ನನ್ನು ಹೊಗಳಿಕೊಳ್ಳುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವು ಅವನ ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆಯ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಮುಂದೆ ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಅದೇ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ನಿಂದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕೇವಲ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಪ್ರತಿಜಗ್ರಾಹ’ — ಭೂಮಿಯು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವಂತೆ ಅವನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಹನಶಕ್ತಿಯೂ ಶಾಂತಿಯೂ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಎದೆಗೆ ತಗಲಿದ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳ ಏಟು ರಾಮನಿಗೂ ಗಾಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅದರಿಂದ ಅವನು ದುರ್ಬಲನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಬದಲಾಗಿ ಬಾಣಗಳ ಏಟು ಅವನ ಆವೇಶವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದ ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕತ್ತಲೆ ಕವಿದಂತಾಯಿತು — ಈ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯು ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಓದುಗನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಣ್ಯೇ’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಒಂಟಿಯಾಗಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರವು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಾಣುವಂತೆ ರಾಮನೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಕ್ರೋಧಾವಿಷ್ಟನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ವೀರ ರಾಮನು ನಕ್ಕು ರಾವಣನಿಗೆ ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನಾನರಿಯದಂತೆ ಜನಸ್ಥಾನದಿಂದ ಅಸಹಾಯಳಾದ ನನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ನೀನು ಅಪಹರಿಸಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನೀನು ವೀರನಲ್ಲ. ನನ್ನಿಂದ ಅಗಲಿದ್ದ, ದೀನಳಾಗಿ ಮಹಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಅಪಹರಿಸಿ “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಅನಾಥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಶೂರನಾದವನೇ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ಹೇಡಿಯ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿ “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಮರ್ಯಾದೆಯನ್ನು ಮುರಿದವನೇ, ನಾಚಿಕೆಗೆಟ್ಟವನೇ, ನಡತೆಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಿರತೆಯಿಲ್ಲದವನೇ, ದರ್ಪದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು “ನಾನು ಶೂರ” ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ, ಸೈನ್ಯಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಶೂರನಾದ ನೀನು ಎಷ್ಟು ಮಹತ್ತಾದ, ಶ್ಲಾಘನೀಯವಾದ, ಕೀರ್ತಿಕರವಾದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ! ಅಹಂಕಾರದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ನಿಂದ್ಯವಾದ, ಅಹಿತಕರವಾದ ಆ ಕೃತ್ಯದ ಮಹಾಫಲವನ್ನು ಈಗ ಇಂದೇ ಪಡೆ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನು ಶೂರನೆಂದು ತಿಳಿದಿರುವೆ; ಕಳ್ಳನಂತೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಎಳೆದೊಯ್ದ ನಿನಗೆ ನಾಚಿಕೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ನಾನು ಹತ್ತಿರವಿದ್ದಾಗ ನೀನು ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ಮುಟ್ಟಿದ್ದರೆ, ಆಗಲೇ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತನಾಗಿ ನಿನ್ನ ಸೋದರ ಖರನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ಶೂರೋಽಹಮಿತಿ ಮನ್ಯಸೇ’ (ನಾನು ಶೂರ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಮೂರು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ; ಪ್ರತಿ ಬಾರಿಯೂ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಇನ್ನಷ್ಟು ಮೊನಚಾಗುತ್ತದೆ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮಾತು ವಿಪರೀತಲಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ‘ಮಹತ್ತಾದ ಶ್ಲಾಘನೀಯ ಕೃತ್ಯ’ ಎಂಬ ಹೊಗಳಿಕೆ ವಾಸ್ತವವಾಗಿ ನಿಂದೆಯೇ. ರಾಮನು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾಗಿದ್ದೂ ನೀನು ಇಂತಹ ನೀಚ ಕೆಲಸ ಮಾಡಿದೆ. ಖರನ ಸ್ಮರಣೆಯು ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಹತರಾಗಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶಸ್ತ್ರಕ್ಕಿಂತ ಮೊದಲೇ ಮಾತಿನಿಂದಲೇ ಶತ್ರುವಿನ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಭರ್ತ್ಸನೆಯ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ ಶೌರ್ಯದ ನಿಜವಾದ ಸ್ವರೂಪ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡುವವನೇ ಶೂರ, ಅಸಹಾಯ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವನಲ್ಲ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ಗರ್ವದಿಂದ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನದೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನತ್ತಲೇ ತಿರುಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವಿನಾಥಾಸು ಸ್ತ್ರೀಷು ಶೂರ’ (ಅನಾಥ ಸ್ತ್ರೀಯರ ಮೇಲೆ ಶೂರನಾದವನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಅತ್ಯಂತ ಕಟು. ‘ದರ್ಪಾತ್ ಮೃತ್ಯುಮ್ ಉಪಾದಾಯ’ (ದರ್ಪದಿಂದ ಮೃತ್ಯುವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನು, ಸೀತಾಪಹರಣವೇ ರಾವಣನ ಮೃತ್ಯುವಿಗೆ ಕಾರಣ, ಅದನ್ನು ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ತಂದುಕೊಂಡನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಿಂದ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಸ್ತ್ರೀರಕ್ಷಣೆ ಶೂರನ ಮೊದಲ ಕರ್ತವ್ಯ, ಅದರ ಉಲ್ಲಂಘನೆಯೇ ಹೇಡಿತನ.

‘ಮಂದಮತಿಯೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ನನ್ನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಿರುವೆ; ಇಂದು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ತಲೆ ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಉರುಳಿರಲು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಅದನ್ನು ಎಳೆದಾಡಲಿ. ರಾವಣ, ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳು ಎರಗಿ, ಬಾಣಗಳ ಮೊನೆಗಳ ನಡುವಿನಿಂದ ಚಿಮ್ಮುವ ರಕ್ತವನ್ನು ಬಾಯಾರಿಕೆಯಿಂದ ಕುಡಿಯಲಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಹೋಗಿ ಬಿದ್ದ ನಿನ್ನ ಕರುಳುಗಳನ್ನು ಗರುಡರು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುವಂತೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಎಳೆಯಲಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಾ ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನಾದ ವೀರ ರಾಮನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಆಗ ಶತ್ರುವಿನ ನಾಶವನ್ನು ಬಯಸಿದ ರಾಮನ ವೀರ್ಯ, ಬಲ, ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಬಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಮ್ಮಡಿಯಾದವು. ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ ಅವನಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳೂ ಪ್ರಕಟವಾದವು; ಹರ್ಷದಿಂದ ಆ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯ ಕೈ ಇನ್ನಷ್ಟು ಚುರುಕಾಯಿತು. ತನ್ನೊಳಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡ ಆ ಶುಭಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ಅರಿತು ರಾಕ್ಷಸಾಂತಕನಾದ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ರಾವಣನನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮಾತು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚು ಭೀಕರವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಯಮಸದನ, ಆಮೇಲೆ ಶಿರಚ್ಛೇದ, ಆಮೇಲೆ ಹದ್ದುಗಳ ರಕ್ತಪಾನ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಕರುಳನ್ನು ಎಳೆಯುವುದು. ಇದು ವೀರರಸ ಮತ್ತು ರೌದ್ರರಸಗಳ ಮಿಶ್ರಣ. ಆಮೇಲೆ ರಾಮನ ಆಂತರಿಕ ಪರಿವರ್ತನೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ಬಲ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಅಸ್ತ್ರಗಳು ತಾವಾಗಿಯೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ವಿದಿತಾತ್ಮನಃ’ (ಆತ್ಮಜ್ಞನಾದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ, ಆತ್ಮವನ್ನರಿತ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿ ಒಳಗೇ ನೆಲೆಸಿದೆ, ಅವಕಾಶ ಬಂದಾಗ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶುಭನಿಮಿತ್ತಗಳೂ ಅವನಿಗೆ ಒಳಗಿನಿಂದಲೇ ಅನುಭವಕ್ಕೆ ಬಂದವು, ಹೊರಗಿನಿಂದಲ್ಲ. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಪುನರಾವರ್ತನೆಯಾಗುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ನಿಶ್ಚಯ ಇಂದೇ ಸಫಲವಾಗುವುದು ಎಂಬ ದೃಢತೆ. ರಾವಣನು ಈಗ ರಾಮನ ಕಣ್ಣೆದುರಿಗೆ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ — ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಅವನನ್ನು ಹುಡುಕಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ಆದ್ದರಿಂದ ‘ದಿಷ್ಟ್ಯಾ’ (ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್) ಎಂಬ ಪದವು ರಾಮನ ಸಂತೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಗರುಡರು ಸರ್ಪಗಳನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರ-ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಹರ್ಷವು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿನ ಉತ್ಸಾಹದ ಲಕ್ಷಣ, ಕ್ರೂರತೆಯದಲ್ಲ.

ವಾನರರ ಕಲ್ಲುಗಳ ರಾಶಿಯಿಂದಲೂ ರಾಘವನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದಲೂ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನ ಹೃದಯ ತಿರುಗತೊಡಗಿತು. ಅವನು ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಎತ್ತದೆ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆಯದೆ, ಕಳವಳಗೊಂಡ ಅಂತರಾತ್ಮದಿಂದ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸದೆ ಇದ್ದಾಗ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೂ ವಿವಿಧ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ಅವನದೇ ಮರಣಕ್ಕಾಗಿ ಕೆಲಸ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದವು; ಮೃತ್ಯುಕಾಲವೂ ಸಮೀಪಿಸಿತು. ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ಸೂತನು ಅವನ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಅವನ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ದನು. ಆಗ ಸಾರಥಿಯು ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ಆ ಭಯಂಕರ ರಥವನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ, ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂದಿ ಕುಸಿದುಬಿದ್ದ ರಾಜನನ್ನು ನೋಡಿ, ಭಯದಿಂದ ರಣರಂಗದಿಂದ ತೆರಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ವಾನರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆ ಶಾರೀರಿಕವೂ ಮಾನಸಿಕವೂ ಆಗಿದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಗಾಯಗೊಂಡಿಲ್ಲ, ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಕೂಡ. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೂ ಈಗ ಅವನಿಗೇ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿವೆ ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಇದು ದೈವದ ಪ್ರತಿಕೂಲತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಅವನು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿಲ್ಲ, ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ವಿವೇಕದಿಂದ ರಥವನ್ನು ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಇದೇ ಕೃತ್ಯದ ಔಚಿತ್ಯ ವಿವಾದದ ವಿಷಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕವು ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದ್ದು, ಸಾರಥಿಯ ನಿರ್ಗಮನವನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕುಸಿದ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರದಂತೆ ಕಣ್ಮುಂದೆ ತರುತ್ತದೆ. ಸಾರಥಿಯ ಕೃತ್ಯ ಲೋಕದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಪಲಾಯನ, ಆದರೆ ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಮಿರಕ್ಷಣೆ. ರಾವಣನು ಈಗ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಸೆಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಯೋಧನ ಈ ಸ್ಥಿತಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಸಮೀಪತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾರಥಿಯು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ರಣಭೂಮಿಯಿಂದ ದೂರ ಒಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾ ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ರಥವನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮೃತ್ಯುಕಾಲಃ ಅಭ್ಯವರ್ತತ’ (ಮೃತ್ಯುಕಾಲ ಸಮೀಪಿಸಿತು) ಎಂಬ ಕವಿಯ ಮಾತು ಕೇಳುಗನನ್ನು ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಕ್ಷಣಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ കാകുത്സ്ഥനാൽ കഠിനമായി പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട, യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്ന രാവണൻ മഹാക്രോധത്തിലാണ്ടു. കണ്ണുകൾ ജ്വലിച്ച അവൻ അസഹിഷ്ണുതയോടെ വില്ലുയർത്തി, ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി രാഘവനെ പീഡിപ്പിച്ചു. മേഘം ആകാശത്തുനിന്ന് കുളം നിറയ്ക്കുന്നതുപോലെ, രാവണൻ ആയിരക്കണക്കിനു ബാണധാരകളാൽ രാഘവനെ മൂടിക്കളയുന്നതുപോലെയായി. വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ശരജാലത്താൽ മൂടപ്പെട്ടിട്ടും കാകുത്സ്ഥൻ ഒരു മഹാപർവതംപോലെ അചഞ്ചലനായി നിന്നു; അല്പംപോലും കുലുങ്ങിയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന ആ വീര്യവാൻ ശരങ്ങൾകൊണ്ട് ശരജാലങ്ങളെ തടുത്തുകൊണ്ട്, സൂര്യരശ്മികളെയെന്നപോലെ അവയെ ഏറ്റുവാങ്ങി. പിന്നീട് കൈവേഗമുള്ള ആ നിശാചരൻ ക്രുദ്ധനായി മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ മാറിൽ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങൾ എയ്തു. ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണാഗ്രജൻ യുദ്ധത്തിൽ, കാട്ടിൽ പൂത്തുനിൽക്കുന്ന വലിയൊരു മുരിക്കുമരം (കിംശുകം) പോലെ കാണപ്പെട്ടു. ശരപ്രഹരത്താൽ ക്ഷോഭിച്ച, യുഗാന്തസൂര്യന്റെ പ്രഭയുള്ള മഹാതേജസ്വിയായ കാകുത്സ്ഥൻ സായകങ്ങൾ കയ്യിലെടുത്തു. പിന്നെ അത്യന്തം ക്ഷോഭിച്ച ആ രാമരാവണന്മാർ ശരങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ച ഇരുട്ടിൽ യുദ്ധത്തിൽ പരസ്പരം കാണാതായി. ഈ ഭാഗത്തു കവി രണ്ട് ഉപമകൾ ഒരേസമയം പ്രയോഗിക്കുന്നു — മേഘം കുളം നിറയ്ക്കുന്നു, പർവതം മഴയെ സഹിക്കുന്നു. രാമൻ എല്ലാം സഹിച്ചിട്ടും ഇളകുന്നില്ല; അവന്റെ ധൈര്യംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനം. മുരിക്കിന്റെ ചുവന്ന പൂക്കൾ ചോരയിൽ നനഞ്ഞ രാമന്റെ ഉപമാനമാണ്; കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിൽ രാവണനെ അശോകമരത്തോട് ഉപമിച്ചതിന്റെ പ്രതിരൂപമാണിത്. ‘ശരാന്ധകാരം’ (ശരങ്ങളുടെ ഇരുട്ട്) എന്ന പദം ശരങ്ങളുടെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു — സൂര്യപ്രകാശംപോലും തടയപ്പെടുന്നത്ര ശരങ്ങൾ. ‘യുഗാന്താദിത്യൻ’ എന്നത് രാമന്റെ തേജസ്സിന് പ്രളയകാരിയായ സൂര്യനോടുള്ള സാദൃശ്യമാണ്; അത് വരാനിരിക്കുന്ന സംഹാരത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ഇവിടെ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ അപമാനത്തിൽനിന്നു ജനിച്ചതാണ് — അവൻ എല്ലാവരുടെയും മുന്നിൽ ഖിന്നനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോൾ സർവശക്തിയും എടുത്ത് ആക്രമിക്കുന്നു. ‘സമരശ്ലാഘി’ (യുദ്ധത്തിൽ ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ആത്മപ്രശംസാസ്വഭാവത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതാണ് തുടർന്ന് രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ തീക്ഷ്ണമായി നിന്ദിക്കപ്പെടുന്നത്. രാമൻ ശരങ്ങളെ വെറുതെ സഹിക്കുകയല്ല, ‘പ്രതിജഗ്രാഹ’ — ഏറ്റുവാങ്ങുകയാണ്, ഭൂമി സൂര്യകിരണങ്ങളെ ഏറ്റുവാങ്ങുന്നതുപോലെ. ഇതിലൂടെ അവന്റെ സഹനശക്തിയും ശാന്തതയും പ്രകാശിക്കുന്നു. മാറിൽ ആയിരക്കണക്കിനു ശരങ്ങളേറ്റത് രാമനും മുറിവുകളുണ്ടാക്കുന്നു; എന്നാൽ അതുകൊണ്ട് അവൻ ദുർബലനാകുന്നില്ല; മറിച്ച്, ശരപ്രഹരം അവന്റെ വീറു വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഇരുവരുടെയും ശരങ്ങളുടെ ഘനത്താൽ രണഭൂമിയിൽ ഇരുട്ടു പരന്നതുപോലെയായി — ഈ അതിശയോക്തി യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുകയും വായനക്കാരന്റെ മനസ്സിൽ ആ ദൃശ്യം ഉറപ്പിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ‘അരണ്യേ’ (കാട്ടിൽ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, കാട്ടിൽ ഒറ്റയ്ക്കു പൂത്തുനിൽക്കുന്ന മുരിക്ക് ദൂരെനിന്നു കാണപ്പെടുന്നതുപോലെ രാമനും യുദ്ധക്കളത്തിൽ പ്രകാശിക്കുന്നു എന്നാണ്.

അപ്പോൾ ക്രോധാവിഷ്ടനായ ദശരഥപുത്രനായ വീരനായ രാമൻ ചിരിച്ചുകൊണ്ട് രാവണനോടു പരുഷമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാധമാ, നിസ്സഹായയായ എന്റെ ഭാര്യയെ ഞാനറിയാതെ ജനസ്ഥാനത്തുനിന്നു നീ അപഹരിച്ചു; അതുകൊണ്ട് നീ വീര്യവാനല്ല. ഞാനില്ലാതിരുന്നപ്പോൾ മഹാവനത്തിൽ ദീനയായി കഴിഞ്ഞിരുന്ന വൈദേഹിയെ ബലമായി അപഹരിച്ചിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. നാഥനില്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ ശൂരനായവനേ, പരസ്ത്രീയെ സ്പർശിക്കുക എന്ന ഭീരുവിന്റെ കർമം ചെയ്തിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. മര്യാദ ലംഘിച്ചവനേ, നാണമില്ലാത്തവനേ, സ്വഭാവത്തിൽ ഉറപ്പില്ലാത്തവനേ, അഹങ്കാരംകൊണ്ടു മരണത്തെ സ്വയം ഏറ്റെടുത്തിട്ട് “ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു. ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) സഹോദരനും സൈന്യബലമുള്ളവനും ശൂരനുമായ നീ മഹത്തായ, പ്രശംസനീയമായ, യശസ്കരമായ ഒരു കർമമാണല്ലോ ചെയ്തത്! അഹങ്കാരത്താൽ ചെയ്ത, നിന്ദ്യവും അഹിതവുമായ ആ കർമത്തിന്റെ അതിമഹത്തായ ഫലം ഇപ്പോൾ, ഇന്നുതന്നെ, നീ അനുഭവിക്കുക. ദുർബുദ്ധേ, നീ നിന്നെത്തന്നെ ശൂരനെന്നു കരുതുന്നു; കള്ളനെപ്പോലെ സീതയെ വലിച്ചിഴച്ചുകൊണ്ടുപോയ നിനക്ക് ഒട്ടും നാണമില്ല. ഞാൻ അടുത്തുള്ളപ്പോൾ നീ സീതയെ ബലമായി ധർഷിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ, എന്റെ സായകങ്ങളേറ്റു മരിച്ച് നിന്റെ സഹോദരനായ ഖരനെ നീ കാണുമായിരുന്നു.’ ഇവിടെ ‘ശൂരോ'ഹമിതി മന്യസേ’ (“ഞാൻ ശൂരനാണ്” എന്നു നീ കരുതുന്നു) എന്ന വാക്യം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; ഓരോ തവണയും വ്യംഗ്യത്താൽ കൂടുതൽ മൂർച്ചയേറുന്നു. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിലെ വാക്ക് വിപരീതലക്ഷണയിലാണ് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത് — ‘മഹത്തായ, പ്രശംസനീയമായ കർമം’ എന്ന പ്രശംസ യഥാർഥത്തിൽ നിന്ദതന്നെയാണ്. രാമൻ രാവണന്റെ കുലത്തെയും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — കുബേരന്റെ സഹോദരനായിരുന്നിട്ടും നീ ഇത്ര നീചമായ കർമം ചെയ്തു. ഖരനെക്കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ജനസ്ഥാനത്ത് പതിനാലായിരം രാക്ഷസരെ കൊന്ന രാമന്റെ മുൻവിജയത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ആയുധത്തിനു മുമ്പേ വാക്കുകൊണ്ടുതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ആത്മാഭിമാനം തകർക്കുന്നു. രാമന്റെ ഈ ശകാരത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം ശൗര്യത്തിന്റെ യഥാർഥസ്വരൂപമാണ്. യുദ്ധത്തിൽ നേർക്കുനേർ പൊരുതുന്നവനാണ് ശൂരൻ; നിസ്സഹായയായ സ്ത്രീയെ അപഹരിക്കുന്നവനല്ല. രാവണൻ സ്വന്തം ശൗര്യം ഗർവോടെ വർണിച്ചിരുന്നു; അതിനാൽ രാമൻ അവന്റെതന്നെ വാക്ക് എടുത്ത് അവനുനേരെ തിരിച്ചുവിടുന്നു. ‘നാഥനില്ലാത്ത സ്ത്രീകളുടെ മുന്നിൽ ശൂരനായവനേ’ എന്ന സംബോധന അത്യന്തം കയ്പേറിയതാണ്. ‘അഹങ്കാരംകൊണ്ടു മരണത്തെ ഏറ്റെടുത്ത്’ എന്ന വാക്കിലൂടെ രാമൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, സീതാപഹരണംതന്നെയാണ് രാവണന്റെ മരണകാരണമെന്നും അത് അവൻ സ്വയം ഏറ്റെടുത്തതാണെന്നുമാണ്. ഇങ്ങനെ രാമൻ ധർമത്തിന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നു സംസാരിക്കുന്നു — സ്ത്രീരക്ഷണമാണ് ശൂരന്റെ പ്രഥമകർത്തവ്യം; അതിന്റെ ലംഘനം ഭീരുത്വമാണ്.

‘മന്ദബുദ്ധേ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ എന്റെ കണ്മുന്നിൽ വന്നുപെട്ടു; ഇന്ന് മൂർച്ചയേറിയ സായകങ്ങൾകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്നെ യമലോകത്തേക്കയയ്ക്കും. ഇന്ന് എന്റെ ശരങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ട്, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ നിന്റെ തല യുദ്ധക്കളത്തിലെ പൊടിയിൽ ചിതറിക്കിടക്കുമ്പോൾ മാംസഭോജികൾ അതിനെ വലിച്ചിഴയ്ക്കട്ടെ. രാവണാ, നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്ന നിന്റെ മാറിൽ വന്നിരുന്ന് കഴുകന്മാർ ദാഹത്തോടെ ബാണമുനകൾക്കിടയിലൂടെ പൊങ്ങിവരുന്ന ചോര കുടിക്കട്ടെ. ഇന്ന് എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർന്ന്, പ്രാണൻ പോയി വീണുകിടക്കുന്ന നിന്റെ കുടലുകൾ, ഗരുഡന്മാർ സർപ്പങ്ങളെയെന്നപോലെ, പക്ഷികൾ വലിച്ചെടുക്കട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ശത്രുനാശകനായ വീരനായ രാമൻ അടുത്തുനിന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രനെ ശരവർഷങ്ങളാൽ മൂടി. അപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ മരണം ആഗ്രഹിക്കുന്ന രാമന്റെ വീര്യവും ബലവും ഹർഷവും അസ്ത്രബലവും യുദ്ധത്തിൽ ഇരട്ടിച്ചു. ആത്മജ്ഞാനിയായ അവന് എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും പ്രത്യക്ഷമായി; ഹർഷാതിരേകത്താൽ ആ മഹാതേജസ്വി കൂടുതൽ കൈവേഗമുള്ളവനായി. തന്നിൽത്തന്നെ ഉളവായ ആ ശുഭലക്ഷണങ്ങൾ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, രാക്ഷസാന്തകനായ രാമൻ വീണ്ടും രാവണനെ പീഡിപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ വാക്കുകൾ ക്രമേണ കൂടുതൽ ഭീഷണമാകുന്നു — ആദ്യം യമലോകം, പിന്നെ ശിരച്ഛേദം, പിന്നെ കഴുകന്മാരുടെ രക്തപാനം, ഒടുവിൽ പക്ഷികൾ കുടൽ വലിച്ചെടുക്കൽ. ഇത് വീരരസത്തിന്റെയും രൗദ്രരസത്തിന്റെയും മിശ്രണമാണ്. തുടർന്ന് രാമന്റെ ആന്തരികമായ മാറ്റം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ ബലം ഇരട്ടിക്കുന്നു, അസ്ത്രങ്ങൾ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു. ‘വിദിതാത്മനഃ’ (ആത്മാവിനെ അറിഞ്ഞവന്റെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ആത്മജ്ഞനായ രാമന്റെ ശക്തി ഉള്ളിൽത്തന്നെ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നുവെന്നും അവസരം വരുമ്പോൾ മാത്രം പ്രകടമാകുന്നുവെന്നുമാണ്. ശുഭനിമിത്തങ്ങളും അവൻ അനുഭവിക്കുന്നത് ഉള്ളിൽനിന്നാണ്, പുറത്തുനിന്നല്ല. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു — തന്റെ നിശ്ചയം ഇന്നുതന്നെ സഫലമാകും എന്ന ദൃഢത. രാവണൻ ഇപ്പോൾ രാമന്റെ കണ്മുന്നിൽ വന്നിരിക്കുന്നു — ഏറെക്കാലമായി അവനെ തേടുകയായിരുന്നു; അതിനാൽ ‘ദിഷ്ട്യാ’ (ഭാഗ്യവശാൽ) എന്ന പദം രാമന്റെ സന്തോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഗരുഡന്മാർ സർപ്പങ്ങളെ വലിച്ചെടുക്കുന്നു എന്ന ഉപമ കഴിഞ്ഞ സർഗത്തിലെ ഗാരുഡാസ്ത്രത്തിന്റെയും സർപ്പാസ്ത്രത്തിന്റെയും സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ഹർഷം യുദ്ധത്തിലെ ഉത്സാഹത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്, ക്രൂരതയുടേതല്ല.

വാനരന്മാരുടെ പാറക്കൂട്ടങ്ങളാലും രാഘവന്റെ ശരവർഷങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ദശഗ്രീവന്റെ ഹൃദയം കലങ്ങിപ്പോയി. അവൻ ആയുധമെടുക്കാതെയും വില്ലു വലിക്കാതെയും, തളർന്ന അന്തരാത്മാവോടെ തന്റെ വീര്യം പ്രകടിപ്പിക്കാതെയും ആയപ്പോൾ, അവൻ ധൃതിയിൽ എയ്ത ശരങ്ങളും വിവിധ ആയുധങ്ങളും അവന്റെതന്നെ മരണത്തിനായി നിലകൊണ്ടു; മരണകാലം അടുത്തുവന്നു. രഥം നയിക്കുന്ന സൂതൻ അവന്റെ ആ അവസ്ഥ കണ്ട്, പരിഭ്രമിക്കാതെ, പതുക്കെ യുദ്ധത്തിൽനിന്ന് അവന്റെ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. പിന്നെ സാരഥി മേഘഗർജനംപോലെ ശബ്ദിക്കുന്ന ആ ഭയങ്കരമായ രഥത്തെ വേഗത്തിൽ തിരിച്ച്, വീര്യം നഷ്ടപ്പെട്ട് തളർന്നുവീണ രാജാവിനെ നോക്കി, ഭയത്തോടെ യുദ്ധക്കളം വിട്ടുപോയി. ഇവിടെ വാനരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ പങ്കുചേരുന്നു — അവർ പാറകൾകൊണ്ട് രാവണനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം ശാരീരികവും മാനസികവുമാണ് — അവൻ മുറിവേറ്റവൻ മാത്രമല്ല, തളർന്നവനുമാണ്. അവൻ എയ്ത ശരങ്ങൾപോലും ഇപ്പോൾ അവനെതിരായി നിലകൊള്ളുന്നു എന്നു കവി പറയുന്നു; അത് ദൈവത്തിന്റെ പ്രതികൂലതയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥി ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമിക്കാത്തവൻ) ആണ് — അവൻ ഭയംകൊണ്ട് ഓടിപ്പോകുകയല്ല, സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ വിവേകത്തോടെ രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോകുകയാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ കർമത്തിന്റെ ഔചിത്യംതന്നെ തർക്കവിഷയമാകും. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ രചിച്ചതാണ്; അത് സാരഥിയുടെ പോക്കും രാവണന്റെ വീണുകിടക്കുന്ന അവസ്ഥയും ചിത്രംപോലെ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. സാരഥിയുടെ കർമം ലോകദൃഷ്ടിയിൽ പലായനമാണ്; എന്നാൽ യുദ്ധനീതിയനുസരിച്ച് സ്വാമിയുടെ രക്ഷണമാണ്. രാവണൻ ഇപ്പോൾ ആയുധമെടുക്കുന്നില്ല, വില്ലു വലിക്കുന്നില്ല — ഒരു യോദ്ധാവിന്റെ ഈ അവസ്ഥ മരണത്തിന്റെ സാമീപ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ സാരഥി അവനെ രക്ഷിക്കാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽനിന്ന് അകലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘ശനൈഃ’ (പതുക്കെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ശത്രുക്കളുടെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെടാതെ അവൻ ശ്രദ്ധയോടെ രഥം ഓടിക്കുന്നു എന്നാണ്. ‘മരണകാലം അടുത്തുവന്നു’ എന്ന കവിവാക്യം ശ്രോതാവിനെ രാവണന്റെ അന്ത്യനിമിഷത്തിനായി ഒരുക്കുന്നു.

So hard pressed by Kākutstha in the previous sarga, and humiliated in front of his own army, Rāvaṇa, who gloried in battle, fell into a great rage; the epithet recalls the boastfulness that Rāma's words will soon lash. His eyes blazing with indignation, he raised his bow and in towering fury attacked Rāghava with all his might in that great battle. He poured thousands of streams of arrows on Rāghava, filling him with them as a cloud from the sky fills a pond. Yet though covered with the net of arrows from the bow, Kākutstha did not tremble, unshakeable as a great mountain in the rain; the two similes, the cloud filling the pond and the mountain bearing the storm, come together, and Rāma's steadfastness is the foundation of this sarga. Standing firm, warding off the nets of arrows with his own, the valiant one received them as the earth receives the rays of the sun, so calm was his endurance. Then the swift-handed night-roamer in his anger drove thousands of arrows into the chest of the great-souled Rāghava. Smeared with blood, Lakṣmaṇa's elder brother looked like a great kiṃśuka tree in flower in the forest, visible from afar as a lone flowering tree in the woods is, the counterpart of the flowering aśoka to which Rāvaṇa was compared in the previous sarga. The wounds did not weaken him; the blows of the arrows only roused him, and Kākutstha of great splendour, bright as the sun at the end of an age, a sun that brings destruction, foreshadowing the slaughter to come, took up his arrows. Then Rāma and Rāvaṇa, both in fury, could no longer see each other in the darkness of arrows on that battlefield, so thick were the arrows that even the sunlight was blocked, a hyperbole that makes the intensity of the fight vivid in the reader's mind.

Then Rāma, son of Daśaratha, filled with anger, laughed and spoke harsh words to Rāvaṇa: "Vilest of rākṣasas, you carried off my helpless wife from Janasthāna without my knowledge, and so you are no hero. You seized Vaidehī by force when she was without me, forlorn in the great forest, and you think, 'I am a hero.' Hero among women who have no protector! You did the coward's deed of laying hands on another man's wife, and you think, 'I am a hero.' You breaker of bounds, shameless, unsteady in conduct, you have taken death upon yourself out of pride, and you think, 'I am a hero.' A great, praiseworthy and glorious deed indeed, done by a hero, the brother of the Lord of Wealth, with armies at his command! Now reap today the full fruit of that deed, a reproach and a harm, done by one swollen with arrogance. Fool, you think yourself a hero, yet you feel no shame at dragging Sītā away like a thief. Had you laid hands on Sītā by force in my presence, you would have gone to join your brother Khara, slain by my arrows." The refrain "you think, 'I am a hero'" comes three times, sharper with irony each time. The praise of a great and glorious deed is really scorn, spoken by saying the opposite. Rāma reminds him of his family too, that as brother of Kubera he should never have stooped so low, and the mention of Khara recalls Rāma's earlier victory at Janasthāna, where fourteen thousand rākṣasas were slain. The heart of the rebuke is what true heroism is: a hero is one who fights face to face in battle, not one who carries off a helpless woman. Rāvaṇa had boasted of his heroism, so Rāma takes his own word and turns it against him, and "hero among women without protectors" is especially bitter. "You have taken death upon yourself out of pride" means that the abduction of Sītā, which he chose for himself, is the cause of his death. Rāma speaks from dharma: to protect women is a hero's first duty, and to violate it is cowardice. So before his weapons strike, his words shatter his enemy's self-esteem.

"By good fortune, dull-witted one, you have come within my sight," he said, with the satisfaction of one who had long sought his enemy. "Today with sharp arrows I shall send you to Yama's abode. Today let the carrion-eaters drag your head, with its blazing earrings, cut off by my arrows and tossed in the dust of battle. When you lie thrown on the earth, Rāvaṇa, let the vultures swoop on your chest and drink thirstily the blood welling from the wounds of my arrows. Today, when my arrows have split you and you lie lifeless and fallen, let the birds drag out your entrails as eagles drag out serpents," an image that recalls the eagle and serpent weapons of the previous sarga. His words grow more terrible step by step, from Yama's abode to the severed head, the vultures drinking blood and the birds pulling out the entrails, a mingling of the heroic and the furious; and the fourfold "today" shows his firm resolve that it would be done that very day. So speaking, heroic Rāma, destroyer of foes, covered the rākṣasa lord standing near him with showers of arrows. Then an inner change came over him. As he sought his foe's death, Rāma's valour, strength and joy doubled in that battle, and so did the power of his weapons; his joy is the eagerness of battle, not cruelty. All the weapons of that self-knowing hero manifested themselves of their own accord, and in his gladness the great-spirited one grew swifter still of hand. "Self-knowing" suggests that his power lay within him all along and only showed itself when the moment came. Recognising these auspicious signs within himself, not in anything outside, Rāma, destroyer of the rākṣasas, pressed Rāvaṇa harder still.

Struck by volleys of stones from the monkeys, who now joined the fight, and by Rāghava's showers of arrows, Daśagrīva grew bewildered at heart, not only wounded in body but shaken in mind. He no longer took up a weapon, no longer drew his bow, and with a faltering spirit made no answer to Rāma's valour; the arrows and many weapons he had hurled seemed now to be working for his own death, as the poet says, so plainly had fate turned against him, and his hour of death was at hand. For a warrior to take up no weapon and draw no bow is a sign that death is near. Seeing him in that state, his charioteer, who guided the chariot, calmly and slowly drove the chariot out of the battle, carefully, keeping out of the enemy's sight. He was not fleeing in fear but wisely taking his master out of danger; whether that was right will be argued in the next sarga. Turning back at speed that dreadful chariot which rumbled like a cloud, the charioteer, seeing his lord fallen and bereft of his valour, left the field in fear. In the eyes of the world it was flight, but by the rules of war it was the protection of his master. The poet's words that Rāvaṇa's hour of death was at hand prepare the listener for his end.