लक्ष्मणस्य वचनं श्रुत्वा परवीरघ्नः रामः धनुः आदाय शरं संदधे, चमूमुखे रावणाय घोरान् शरान् विससर्ज। रावणः अपि अन्यं रथम् आस्थाय, यथा स्वर्भानुः राहुः भास्करम् अभिधावति तथा काकुत्स्थम् अभ्यधावत्। रथस्थः दशग्रीवः वज्रोपमैः शरैः रामम् आजघान, यथा मेघः धाराभिः महाशैलं ताडयति। रामः अपि समाहितः सन् दीप्तपावकसंकाशैः काञ्चनभूषणैः शरैः रणे दशग्रीवम् अभ्यवर्षत्। तदा देवगन्धर्वकिंनराः अवदन् — ‘रामः भूमौ स्थितः, राक्षसः रथस्थः; इदं युद्धं न समम्।’ पूर्वसर्गे लक्ष्मणः पुनः जीवितः, तस्य प्रेरणया एव रामः अद्य रावणवधं प्रतिज्ञातवान्। अत्र युद्धस्य न्यायः अपि चिन्तितः — धर्मयुद्धे योद्धारौ समानस्थितौ स्याताम् इति देवानां मतम्। अतः अग्रिमः प्रसङ्गः इन्द्रस्य साहाय्यम्। राहुः सूर्यम् इव इति उपमा रावणस्य आक्रमणं ग्रहणस्य अशुभत्वेन सूचयति, महाशैलः इव रामः इति च तस्य अचलतां दर्शयति। सर्गस्य आरम्भे एव कविः द्वयोः योद्धृणां स्थितिं स्पष्टयति — एकः भूमौ पदातिः, अपरः रथे आरूढः। रावणस्य पूर्वः रथः पूर्वसर्गेषु भग्नः आसीत्, अतः सः ‘अन्यं रथम्’ आस्थाय आगच्छति; एतेन तस्य साधनसम्पत्तिः अपि सूच्यते। रामस्य तु केवलं धनुः बाणाः च, तथापि सः समाहितः सन् युध्यते, न व्याकुलः। देवाः गन्धर्वाः किंनराः च प्रेक्षकाः इव युद्धं पश्यन्ति, न्यायस्य च पक्षं गृह्णन्ति। तेषां वचनम् एव इन्द्रस्य कर्मणः निमित्तं भवति, अतः अयं भागः अग्रिमस्य प्रसङ्गस्य भूमिका। रामस्य शराः ‘दीप्तपावकसंकाशाः’, रावणस्य ‘वज्रोपमाः’ — उभयोः आयुधानि तुल्यबलानि, केवलं स्थितौ भेदः। अतः देवानां वचनं न्याय्यम्।

देवानां तत् अमृतोपमं वचः श्रुत्वा देववरः श्रीमान् शक्रः मातलिम् आहूय अवदत् — ‘मम रथेन भूमिष्ठं रघूत्तमं शीघ्रं याहि। भूतलं गत्वा तम् आहूय देवानां महत् हितं कुरु।’ देवराजेन एवम् उक्तः देवसारथिः मातलिः शिरसा देवं प्रणम्य अब्रवीत् — ‘देवेन्द्र, शीघ्रं यास्यामि, सारथ्यं च करोमि।’ ततः सः हरितैः हयैः स्यन्दनोत्तमं संयोजयामास। सः रथः काञ्चनचित्राङ्गः, किङ्किणीशतैः भूषितः, तरुणादित्यसंकाशः, वैदूर्यमयकूबरः आसीत्। काञ्चनापीडैः श्वेतप्रकीर्णकैः सूर्यसंकाशैः हेमजालविभूषितैः हरिभिः सदश्वैः युक्तः, रुक्मवेणुध्वजः श्रीमान् देवराजरथः वरः आसीत्। देवराजेन संदिष्टः मातलिः तं रथम् आरुह्य त्रिविष्टपात् अवतीर्य काकुत्स्थम् अभ्यवर्तत। अत्र रथस्य विस्तरेण वर्णनं कृतम् — तस्य सौन्दर्यं दिव्यत्वं च रामस्य दिव्यसाहाय्यस्य सूचकम्। मातलेः विनयः अपि दर्शितः, यतः सः प्रणम्य एव गच्छति। षट् श्लोकाः (६–९, १२) समीक्षितसंस्करणे न दृश्यन्ते; वुल्गेटे ते इन्द्रस्य आदेशं मातलेः प्रस्थानं च विस्तरेण कथयन्ति, येन कथा अविच्छिन्ना भवति। इन्द्रः स्वयं न आगच्छति, किन्तु स्वं रथं सारथिं च प्रेषयति — एतेन देवानां साहाय्यं मर्यादितं दर्शितम्; युद्धं तु रामेण एव करणीयम्। ‘भूमिष्ठम्’ इति पदं पुनः पुनः आवर्तते, येन असमतायाः दुःखं बलवत् भवति। मातलिः ‘सारथ्यं करोमि’ इति स्वयम् एव अङ्गीकरोति, न केवलम् आज्ञापालनम्। हरिताः अश्वाः इन्द्ररथस्य प्रसिद्धं लक्षणम्। किङ्किणीनां नादः, सुवर्णस्य प्रकाशः, वैदूर्यस्य कान्तिः च रथस्य दिव्यतां श्रोतुः नेत्रयोः कर्णयोः च उपस्थापयन्ति। रुक्मवेणुः ध्वजदण्डः, सः अपि सुवर्णमयः। त्रिविष्टपात् अवतरणं स्वर्गस्य पृथिव्या सह सम्बन्धं सूचयति। रथस्य वर्णने प्रत्येकं विशेषणं तस्य कस्यचित् अङ्गस्य — अङ्गानि सुवर्णचित्रितानि, किङ्किण्यः परितः, कूबरः वैदूर्यमयः, अश्वानां शिरसि काञ्चनापीडाः, शरीरे हेमजालानि, शिरसि श्वेतचामराणि। एवं श्रोता रथं सम्पूर्णं मनसा पश्यति। मातलिः देवराजेन ‘संदिष्टः’ — स्पष्टम् आदिष्टः — अतः तस्य आगमनं न आकस्मिकम्, अपितु देवानां सुविचारितः निर्णयः।

रथे स्थितः सप्रतोदः सहस्राक्षस्य सारथिः मातलिः प्राञ्जलिः रामम् अब्रवीत् — ‘काकुत्स्थ, महासत्त्व, शत्रुनिबर्हण, सहस्राक्षेण अयं रथः तव विजयाय दत्तः। इदम् ऐन्द्रं महत् चापम्, अग्निसंनिभं कवचम्, आदित्यसंकाशाः शराः, विमला शिवा शक्तिः च। वीर, इमं रथम् आरुह्य मया सारथिना, यथा महेन्द्रः दानवान् हतवान् तथा, राक्षसं रावणं जहि।’ एवम् उक्तः रामः रथं परिक्रम्य अभिवाद्य च, लक्ष्म्या लोकान् विराजयन् इव, तदा आरुरोह। परिक्रमणम् अभिवादनं च रामस्य देवेषु भक्तिं विनयं च दर्शयतः। इन्द्रस्य आयुधानि अपि दत्तानि, अतः रामः इदानीं देवराजस्य प्रतिनिधिः इव युद्ध्यते। ‘महेन्द्र इव दानवान्’ इति उपमया रामरावणयुद्धं देवासुरयुद्धस्य रूपं धारयति। शिवा शक्तिः इति उक्तं, सा एव अग्रे रावणस्य शूलं भेत्स्यति। मातलेः वचने चत्वारि दिव्यानि आयुधानि गणितानि — चापं, कवचं, शराः, शक्तिः च; एतैः सह रथः पञ्चमं दानम्। सः रामं ‘महासत्त्व’, ‘श्रीमन्’, ‘शत्रुनिबर्हण’ इति सम्बोधयति, येन तस्य आदरः प्रकटः। ‘मया सारथिना’ इति वचनेन सः स्वस्य अनुभवम् अपि स्मारयति — अनेन एव सारथिना इन्द्रः दानवान् अजयत्। रामः सहसा न आरोहति; सः प्रथमं रथं प्रदक्षिणीकरोति, ततः अभिवादयति — इदं देवदत्तस्य वस्तुनः प्रति शिष्टाचारः। आरोहणक्षणे तस्य कान्त्या लोकाः प्रकाशिताः इव, येन कविः विजयस्य पूर्वसूचनां ददाति। शक्तिः ‘विमला शिवा’ इति विशेष्यते — निर्मला कल्याणकारिणी च, रावणस्य शूलस्य विपरीतस्वभावा।

ततः महाबाहोः रामस्य रक्षसः रावणस्य च अद्भुतं रोमहर्षणं द्वैरथं युद्धम् अभवत्। परमास्त्रवित् राघवः गान्धर्वेण अस्त्रेण गान्धर्वं, दैवेन दैवं राक्षसराजस्य अस्त्रं जघान। ततः परमक्रुद्धः निशाचरः पुनः परमं घोरं राक्षसम् अस्त्रं ससर्ज। रावणधनुर्मुक्ताः काञ्चनभूषणाः शराः महाविषाः सर्पाः भूत्वा काकुत्स्थम् अभ्यवर्तन्त। ते दीप्तवदनाः मुखैः ज्वलनं वमन्तः व्यादितास्याः भयानकाः रामम् एव अभ्यवर्तन्त। वासुकिसमस्पर्शैः दीप्तभोगैः तैः महाविषैः दिशः विदिशः च संतताः समावृताः च अभवन्। आहवे तान् पन्नगान् समापततः दृष्ट्वा रामः घोरं भयावहं गारुत्मतम् अस्त्रं प्रादुश्चक्रे। राघवधनुर्मुक्ताः रुक्मपुङ्खाः शिखिप्रभाः शराः काञ्चनाः सुपर्णाः सर्पशत्रवः भूत्वा विचेरुः। ते सुपर्णरूपाः कामरूपिणः रामस्य विशिखाः सर्परूपान् महाजवान् सर्वान् शरान् जघ्नुः। अस्त्रे प्रतिहते क्रुद्धः राक्षसाधिपः रावणः घोराभिः शरवृष्टिभिः रामम् अभ्यवर्षत्। अस्मिन् भागे अस्त्रस्य प्रत्यस्त्रम् इति क्रमः स्पष्टः — प्रत्येकस्य अस्त्रस्य उचितं प्रतिकारं रामः जानाति। सर्पाणां शत्रुः गरुडः इति लोकप्रसिद्धिः, अतः सर्पास्त्रस्य गारुडास्त्रम् एव उत्तरम्। रावणस्य माया भयानका, किन्तु रामस्य ज्ञानं ताम् अनायासेन निवारयति। कविः सर्पाणां मुखैः ज्वलनवमनम् दिशानाम् आवरणं च वर्णयित्वा भयं वर्धयति, ततः सुपर्णानां विचरणेन शान्तिं स्थापयति। रावणः अपि महान् अस्त्रवित्, अतः तस्य गान्धर्वं दैवं च अस्त्रं रामः तादृशेन एव अस्त्रेण प्रतिहन्ति। ततः सः स्वकीयं राक्षसम् अस्त्रं प्रयुङ्क्ते, यत् तस्य जातेः विशिष्टम्। तस्मात् अस्त्रात् निर्गताः शराः सर्पाः भवन्ति, तेषां फणाः दीप्ताः, मुखानि व्यादितानि। वासुकिः नागराजः, तस्य स्पर्शः इव तेषां स्पर्शः विषमयः। दिशः विदिशः च तैः आवृताः, अतः पलायनस्य मार्गः अपि नास्ति। रामस्य गारुडास्त्रस्य शराः सुवर्णवर्णाः सुपर्णाः भूत्वा आकाशे विचरन्ति, कामरूपिणः च ते यथेष्टं रूपं धारयन्ति। पराजितः रावणः पुनः साधारणैः शरैः वर्षति — एषः तस्य क्रोधस्य लक्षणम्। गान्धर्वम् अस्त्रं मोहनं, दैवम् अस्त्रं देवशक्तिमयम् इति परम्परा; रामः उभयम् अपि जानाति, यतः विश्वामित्रात् सः सर्वाणि दिव्यास्त्राणि प्राप्तवान्। अतः अस्य युद्धस्य मूलं रामस्य बाल्ये एव निहितम्। सुपर्णानां सुवर्णवर्णः गरुडस्य स्वरूपम् अनुसरति। एवं रावणस्य प्रत्येकं प्रयत्नं रामः निष्फलीकरोति, रावणस्य च क्रोधः उत्तरोत्तरं वर्धते। अस्मिन् युद्धे न केवलं बलस्य, अपितु ज्ञानस्य अपि परीक्षा — कः कस्य अस्त्रस्य प्रतिकारं जानाति इति। रामः सर्वत्र उत्तरं जानाति, रावणः तु क्रमशः निरुपायः भवति, अतः सः केवलं शरवृष्टिं करोति।

ततः रावणः शरसहस्रेण अक्लिष्टकारिणं रामम् अर्दयित्वा शरौघेण मातलिं प्रत्यविध्यत। एकेन शरेण केतुम् उद्दिश्य चिच्छेद, रथोपस्थे काञ्चनं केतुं पातयित्वा शरजालेन ऐन्द्रान् अश्वान् अपि जघान। तदा देवगन्धर्वचारणाः दानवैः सह विषेदुः। रामम् आर्तं दृष्ट्वा सिद्धाः परमर्षयः विभीषणसहिताः वानरेन्द्राः च व्यथिताः बभूवुः। रावणराहुणा ग्रस्तं रामचन्द्रमसं दृष्ट्वा बुधः शशिनः प्रियां प्राजापत्यां रोहिणीं नक्षत्रं समाक्रम्य प्रजानाम् अहितावहः तस्थौ। सागरः सधूमपरिवृत्तोर्मिः प्रज्वलन् इव क्रुद्धः दिवाकरं स्पृशन् इव उत्पपात। दिवाकरः शस्त्रवर्णः सुपरुषः मन्दरश्मिः, कबन्धाङ्कः, धूमकेतुना संसक्तः अदृश्यत। कोसलानां नक्षत्रं इन्द्राग्निदैवतं विशाखम् अपि अम्बरे अङ्गारकः आहत्य तस्थौ। विंशतिभुजः प्रगृहीतशरासनः दशास्यः दशग्रीवः मैनाकः पर्वतः इव अदृश्यत। दशग्रीवेण रक्षसा निरस्यमानः रामः रणमूर्धनि सायकान् अभिसंधातुं न अशक्नोत्। एते उत्पाताः ग्रहणस्य रूपकेण वर्णिताः — रामः चन्द्रः, रावणः राहुः। कोसलानां नक्षत्रे मङ्गलस्य स्थितिः राष्ट्रस्य अपि संकटं सूचयति। अयं रामस्य दुःखस्य परमः क्षणः, यदा साहाय्यकः सारथिः अपि विद्धः, केतुः पतितः, अश्वाः आहताः। कविः कथायाः नाट्यं वर्धयितुम् एतत् संकटं दर्शयति, येन अग्रे रामस्य विजयः अधिकं प्रकाशते। ‘निरस्यमानः’ इति पदेन रामस्य क्षणिका असमर्थता सूच्यते, न तु पराजयः। रावणः इदानीं रामं साक्षात् न जेतुं शक्नोति, अतः सः सारथिं केतुं अश्वान् च लक्ष्यीकरोति — रथस्य शक्तिः एव नाशयितुम्। केतोः पतनं योद्धुः अपमानस्य चिह्नम्। देवानां सिद्धानां वानराणां च विषादः सामूहिकः, सर्वे रामस्य पक्षे चिन्तिताः। ग्रहाणां वर्णनं ज्योतिषशास्त्रानुसारि — बुधस्य रोहिण्याः आक्रमणम्, मङ्गलस्य विशाखायाः आक्रमणम्, सूर्ये कबन्धचिह्नं, धूमकेतुः च, सर्वाणि अशुभानि। सागरस्य उत्पतनं दिवाकरस्पर्शाय इव, येन प्रकृतिः अपि व्याकुला दृश्यते। रावणस्य विंशतिभुजस्य दशास्यस्य रूपं मैनाकपर्वतेन उपमितं, तस्य विशालतां स्थैर्यं च दर्शयितुम्। एतेषाम् उत्पातानां वर्णनं रावणवधात् पूर्वं विश्वस्य व्याकुलतां दर्शयति; कविः ग्रहनक्षत्राणाम् अपि युद्धे भागं कल्पयति। रोहिणी चन्द्रस्य प्रिया, तस्याः आक्रमणं चन्द्रस्य रामस्य च संकटं सूचयति। विशाखा कोसलराज्यस्य नक्षत्रम् इति कथनेन रामस्य वंशस्य राष्ट्रस्य च भाग्यम् अस्मिन् युद्धे निहितम् इति स्पष्टम्। एवं सर्वाणि लक्षणानि रावणस्य तात्कालिकं प्राबल्यं रामस्य च संकटं दर्शयन्ति, किन्तु तानि एव अग्रे विपरीतफलानि भविष्यन्ति।

ततः सः भ्रुकुटिं कृत्वा किंचित् संरक्तलोचनः क्रुद्धः राक्षसान् निर्दहन् इव सुमहाक्रोधं जगाम। धीमतः रामस्य क्रुद्धस्य वदनं दृष्ट्वा सर्वभूतानि वित्रेसुः, मेदिनी च प्राकम्पत। सिंहशार्दूलवान् शैलः चलद्द्रुमः संचचाल, सरितां पतिः समुद्रः क्षुभितः बभूव। खरनिर्घोषाः परुषाः घनाः औत्पातिकाः नर्दन्तः गगने समन्तात् परिचक्रमुः। रामं सुसंक्रुद्धं दारुणान् उत्पातान् च दृष्ट्वा सर्वभूतानि वित्रेसुः, रावणस्य च भयम् अभवत्। विमानस्थाः देवाः गन्धर्वाः महोरगाः ऋषिदानवदैत्याः गरुत्मन्तः खेचराः च नानाप्रहरणैः भीमैः सम्प्रयुध्यतोः शूरयोः लोकसंवर्तसंस्थितम् इव युद्धं ददृशुः। तदा विग्रहम् आगताः सर्वे सुरासुराः महायुद्धं प्रेक्षमाणाः भक्त्या प्रहृष्टवत् वाक्यम् ऊचुः — समवस्थिताः असुराः ‘दशग्रीव, जय’ इति, देवाः च रामं ‘त्वं जय’ इति पुनः पुनः आहुः। अत्र रामस्य क्रोधः एव प्रकृतेः क्षोभस्य कारणम् — तस्य मुखदर्शनेन अपि पृथिवी कम्पते। प्रलयकाले इव लोकाः संक्षुब्धाः। देवासुरयोः पृथक् जयघोषः युद्धस्य पक्षद्वयं स्पष्टं करोति, यत् सर्वलोकानां भाग्यम् अस्मिन् एव युद्धे निहितम्। पूर्वभागे रामः निरस्यमानः आसीत्; अत्र सः क्रोधं गृह्णाति, सः एव क्रोधः परिस्थितिं परिवर्तयति। भ्रुकुटिः, रक्तलोचने च बाह्यलक्षणानि; तस्य अन्तः दहनशक्तिः ‘निर्दहन्निव’ इति उक्ता। शैलः, वृक्षाः, सागरः, मेघाः च सर्वे तस्य क्रोधेन प्रभाविताः। विशेषतः रावणस्य हृदये प्रथमवारं भयं प्रविशति। ततः कविः प्रेक्षकाणां समूहं वर्णयति — देवाः, गन्धर्वाः, नागाः, ऋषयः, दानवाः, दैत्याः, पक्षिणः च। सर्वे युद्धस्य साक्षिणः, सर्वे च स्वपक्षस्य जयम् इच्छन्ति। ‘भक्त्या प्रहृष्टवत्’ इति पदेन तेषां उत्साहः निष्ठा च दर्शिते। ‘लोकसंवर्तसंस्थितम्’ इति विशेषणेन युद्धं प्रलयेन तुल्यते; तत्र सर्वे लोकाः संहृताः भवन्ति, अत्र अपि सर्वलोकानां भाग्यं निर्णीयते। असुराणां देवानां च जयघोषः पुनः पुनः आवर्तते, येन युद्धस्य कोलाहलः श्रूयते इव।

एतस्मिन् अन्तरे राघवस्य क्रोधात् प्रहर्तुकामः दुष्टात्मा रावणः महत् प्रहरणं स्पृशन् शूलं जग्राह। तत् शूलं वज्रसारं महानादं सर्वशत्रुनिबर्हणं, शैलशृङ्गनिभैः कूटैः चित्तदृष्टिभयावहम्, सधूमम् इव तीक्ष्णाग्रं, युगान्ताग्निचयोपमम्, अतिरौद्रम्, अनासाद्यं, कालेन अपि दुरासदं, सर्वभूतानां त्रासनं दारणं भेदनं च आसीत्। अनेकैः शूरैः राक्षसैः परिवारितः सः वीर्यवान् परमक्रुद्धः तत् शूलं समुद्यम्य संरक्तनयनः स्वसैन्यम् अभिहर्षयन् युधि भैरवं ननाद। तस्य दारुणः शब्दः पृथिवीम् अन्तरिक्षं दिशः प्रदिशः च प्राकम्पयत्; तेन अतिकायस्य नादेन सर्वभूतानि वित्रेसुः, सागरः च प्रचुक्षुभे। महावीर्यः रावणः तत् शूलं गृहीत्वा सुमहानादं विनद्य रामं परुषम् अब्रवीत् — ‘राम, अयं वज्रसारः शूलः मया रोषात् उद्यतः; भ्रातृसहायस्य तव प्राणान् सद्यः हरिष्यति। रणश्लाघिन्, चमूमुखे निहतानां शूराणां रक्षसां समं त्वां निहत्य तरसा करोमि। तिष्ठ इदानीम्, एषः अहं शूलेन त्वां निहन्मि।’ एवम् उक्त्वा राक्षसाधिपः तत् शूलं चिक्षेप। रावणकरात् मुक्तं विद्युन्मालासमावृतम् अष्टघण्टं महानादं तत् शूलं वियद्गतम् अशोभत। ज्वलन्तं घोरदर्शनं तत् शूलं दृष्ट्वा वीर्यवान् रामः चापम् आयम्य विशिखान् ससर्ज। अत्र ‘अतिकायस्य’ इति पदं रावणस्य विशेषणम् — महाकायस्य इति अर्थः; समीक्षिते ‘अतिनादस्य’ इति पाठः। रावणस्य वाक्ये पूर्वं हतानां राक्षसानां प्रतिशोधः एव मुख्यः हेतुः। शूलस्य वर्णनं दीर्घं विशेषणबहुलं च — वज्रवत् कठिनं, महानादयुक्तं, पर्वतशृङ्गसदृशैः कूटैः युक्तं, धूमायमानम् इव, प्रलयाग्निसदृशं, कालस्य अपि दुरासदम्। एतत् वर्णनं रावणस्य अन्तिमस्य महास्त्रस्य गौरवं स्थापयति। तस्य नादः त्रिलोकीं कम्पयति, सागरः अपि क्षुभ्यति। रावणस्य वाक्ये त्रयः भागाः — शूलस्य प्रशंसा, भ्रातृसहितस्य रामस्य वधस्य घोषणा, हतानां राक्षसानां प्रतिशोधः। ‘तिष्ठ’ इति आह्वानं योद्धुः परम्परागतं वचनम्। शूलस्य अष्टौ घण्टाः विद्युन्मालाः च आकाशे शोभन्ते, येन तस्य भीषणता सौन्दर्येण सह मिश्रिता। रामस्य शराः प्रथमं तत् निवारयितुं प्रयुक्ताः, किन्तु ते असफलाः भविष्यन्ति। ध्यातव्यम् — रावणः शूलं ‘रोषात्’ उद्यच्छति, न तु विवेकात्; तस्य सर्वं कर्म क्रोधेन प्रेरितम्। रामः अपि क्रुद्धः, किन्तु तस्य क्रोधः धर्मस्य रक्षणाय, अतः तस्य क्रिया संयता। रावणस्य शब्दः स्वसैन्यं हर्षयति, किन्तु परपक्षे भयम् उत्पादयति — एवं कविः द्वयोः सेनयोः मनोदशां युगपत् वर्णयति। ‘भ्रातृसहायस्य’ इति पदेन रावणः लक्ष्मणस्य पुनर्जीवनम् अपि जानाति इति सूच्यते। अस्य भागस्य द्वौ श्लोकौ (५९–६०) समीक्षिते न स्तः; तौ शूलस्य आकाशगमनं रामस्य प्रथमप्रतिकारं च स्पष्टयतः। रावणस्य गर्वोक्तिः तस्य अन्तिमः अहंकारः; अग्रे तस्य शूलः एव भिद्यते, वचनं च मिथ्या भवति।

आपतन्तं तत् शूलं राघवः शरौघेण वारयामास, यथा वासवः उत्पतन्तं युगान्ताग्निं जलौघैः वारयति। किन्तु रावणस्य महान् शूलः रामकार्मुकनिःसृतान् तान् बाणान् निर्ददाह, यथा पावकः पतङ्गान् दहति। शूलसंस्पर्शचूर्णितान् अन्तरिक्षस्थान् सायकान् भस्मसाद्भूतान् दृष्ट्वा राघवः क्रोधम् आहरत्। ततः रघुनन्दनः परमक्रुद्धः मातलिना नीतां वासवसम्मतां शक्तिं जग्राह। बलवता तोलिता घण्टाकृतस्वना सा शक्तिः युगान्तोल्का इव सप्रभा नभः प्रज्वालयामास। क्षिप्ता सा शक्तिः राक्षसेन्द्रस्य तस्मिन् शूले पपात; शक्त्या भिन्नः महान् शूलः गतद्युतिः निपपात। ततः रामः तीक्ष्णैः महावेगैः वज्रकल्पैः अजिह्मगैः बाणैः अस्य महाजवान् हयान् निर्बिभेद। परमायत्तः राघवः निशितैः शरैः रावणम् उरसि, पत्रिभिः त्रिभिः ललाटे च निर्बिभेद। शरैः भिन्नसर्वाङ्गः गात्रप्रस्रुतशोणितः सः राक्षसेन्द्रः समूहस्थः फुल्लः अशोकः इव आबभौ। रामबाणैः अतिविद्धगात्रः क्षतजार्द्रगात्रः निशाचरेन्द्रः समाजमध्ये खेदं जगाम, सुभृशं क्रोधं च चक्रे। इन्द्रस्य शक्तिः एव रावणस्य शूलस्य प्रत्युत्तरम् — दिव्यसाहाय्यं अत्र सफलं जातम्। रक्तसिक्तः रावणः फुल्लाशोकः इव इति उपमा रक्तवर्णस्य सौन्दर्यं भीषणतां च युगपत् दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः, सर्गस्य समाप्तौ रावणस्य लज्जां क्रोधं च सूचयति, यः अग्रिमे सर्गे तस्य पलायनस्य हेतुः भविष्यति। रामस्य शराः शूलस्य स्पर्शमात्रेण भस्मीभवन्ति — इयं घटना रावणस्य शूलस्य शक्तिं प्रमाणयति। तदा रामः मातलिना आनीतां इन्द्रस्य शक्तिं स्मरति, सा एव अत्र उपयुक्ता। तस्याः घण्टानादः, तस्याः प्रभा च युगान्तोल्कावत्। शूलस्य भेदनेन रावणस्य अन्तिमः आश्रयः नष्टः। ततः रामः आक्रमणं करोति — प्रथमम् अश्वान्, ततः उरः, ततः ललाटम्। ‘त्रिभिः पत्रिभिः’ इति संख्या अपि सूक्ष्मतया उक्ता। रावणः स्वस्य सैन्यस्य मध्ये अपमानितः इव खिन्नः भवति, यतः सर्वे तस्य दुर्दशां पश्यन्ति; खेदः क्रोधः च तस्मिन् युगपत् वर्तेते। पूर्वं रावणस्य शक्त्या लक्ष्मणः पातितः आसीत्; अत्र रामस्य शक्त्या रावणस्य शूलं पात्यते — एवं कथायां प्रतिसाम्यं दृश्यते। फुल्लाशोकस्य उपमा वसन्तस्य स्मरणं करोति, यत् युद्धस्य भीषणे वातावरणे अपि कवेः सौन्दर्यदृष्टिं दर्शयति। समाजमध्ये इति पदं सूचयति यत् रावणस्य अपमानः सर्वेषां समक्षं जातः।

లక్ష్మణుని మాట విని శత్రువీరసంహారకుడైన రాముడు ధనుస్సు పట్టుకొని బాణం సంధించి, సేనాముఖంలో రావణునిపై ఘోరమైన బాణాలు విడిచాడు. రావణుడు కూడా మరొక రథాన్ని ఎక్కి, స్వర్భానువైన రాహువు సూర్యుని మీదికి పరుగెత్తినట్టు, కాకుత్స్థుని మీదికి పరుగెత్తాడు. రథంపై ఉన్న దశగ్రీవుడు, మేఘం ధారలతో మహాపర్వతాన్ని కొట్టినట్టు, వజ్రం వంటి బాణాలతో రాముని కొట్టాడు. రాముడు కూడా ఏకాగ్రచిత్తుడై, ప్రజ్వలించే అగ్ని వంటి, బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో యుద్ధంలో దశగ్రీవునిపై వర్షించాడు. అప్పుడు దేవతలూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ ఇలా అన్నారు — ‘రాముడు నేలపై ఉన్నాడు, రాక్షసుడు రథంపై ఉన్నాడు; ఈ యుద్ధం సమానమైనది కాదు.’ ముందటి సర్గలో లక్ష్మణుడు మళ్ళీ బ్రతికాడు, అతని ప్రేరణతోనే రాముడు ఈనాడే రావణవధకు ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు న్యాయం కూడా ఆలోచించబడింది — ధర్మయుద్ధంలో ఇద్దరు యోధులూ సమానస్థితిలో ఉండాలని దేవతల అభిప్రాయం. కాబట్టి తరువాతి ప్రసంగం ఇంద్రుని సహాయం. ‘సూర్యుని మీదికి రాహువు వలె’ అన్న ఉపమానం రావణుని దాడిని గ్రహణపు అశుభత్వంతో సూచిస్తుంది, ‘మహాపర్వతం వలె’ అన్నది రాముని అచలత్వాన్ని చూపిస్తుంది. సర్గారంభంలోనే కవి ఇద్దరు యోధుల స్థితిని స్పష్టం చేస్తాడు — ఒకడు నేలపై కాలినడకన, మరొకడు రథంపై ఆరూఢుడై. రావణుని మునుపటి రథం ముందటి సర్గలలో విరిగిపోయింది, కాబట్టి అతడు ‘మరొక రథం’ ఎక్కి వస్తాడు; దీనితో అతని సాధనసంపత్తి కూడా సూచించబడుతుంది. రామునికి మాత్రం ధనుస్సూ బాణాలూ మాత్రమే ఉన్నాయి, అయినా అతడు ఏకాగ్రచిత్తుడై యుద్ధం చేస్తాడు, కలవరపడడు. దేవతలూ గంధర్వులూ కిన్నరులూ ప్రేక్షకుల వలె యుద్ధాన్ని చూస్తున్నారు, న్యాయం పక్షం వహిస్తున్నారు. వారి మాటే ఇంద్రుని కార్యానికి నిమిత్తమవుతుంది, కాబట్టి ఈ భాగం తరువాతి ప్రసంగానికి భూమిక. రాముని బాణాలు ‘ప్రజ్వలించే అగ్ని వంటివి’, రావణునివి ‘వజ్రం వంటివి’ — ఇద్దరి ఆయుధాలూ తుల్యబలాలే, స్థితిలో మాత్రమే తేడా. కాబట్టి దేవతల మాట న్యాయమైనది.

దేవతల ఆ అమృతం వంటి మాట విని దేవశ్రేష్ఠుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) మాతలిని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘నా రథంతో నేలపై ఉన్న రఘూత్తముని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళు. భూతలానికి వెళ్ళి అతనిని పిలిచి దేవతలకు గొప్ప హితం చెయ్యి.’ దేవరాజు ఇలా చెప్పగా దేవసారథి మాతలి తల వంచి దేవునికి నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు — ‘దేవేంద్రా, త్వరగా వెళ్తాను, సారథ్యం కూడా చేస్తాను.’ అప్పుడు అతడు ఆకుపచ్చని గుర్రాలను ఉత్తమరథానికి కట్టాడు. ఆ రథం బంగారంతో చిత్రించిన అంగాలు గలది, వందలాది చిరుగంటలతో భూషితమైనది, ఉదయసూర్యుని వలె ప్రకాశించేది, వైడూర్యమయమైన కూబరం (నొగకర్ర) గలది. బంగారు శిరోభూషణాలు గల, తెల్లని చామరాలు గల, సూర్యుని వలె ప్రకాశించే, బంగారు జాలీలతో అలంకరించిన ఆకుపచ్చని ఉత్తమాశ్వాలతో కూడిన, బంగారు వెదురు ధ్వజదండం గల ఆ దేవరాజరథం శ్రీమంతమూ శ్రేష్ఠమూ అయినది. దేవరాజు ఆదేశించిన మాతలి ఆ రథం ఎక్కి స్వర్గం నుండి దిగి కాకుత్స్థుని దగ్గరికి వచ్చాడు. ఇక్కడ రథం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — దాని సౌందర్యమూ దివ్యత్వమూ రామునికి లభించిన దివ్యసహాయానికి సూచకం. మాతలి వినయం కూడా చూపించబడింది, ఎందుకంటే అతడు నమస్కరించిన తరువాతే వెళ్తాడు. ఆరు శ్లోకాలు (6–9, 12) సమీక్షిత సంస్కరణలో కనిపించవు; ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో అవి ఇంద్రుని ఆదేశాన్నీ మాతలి ప్రయాణాన్నీ విస్తారంగా చెబుతాయి, దానితో కథ అవిచ్ఛిన్నంగా సాగుతుంది. ఇంద్రుడు స్వయంగా రాడు, తన రథాన్నీ సారథినీ పంపుతాడు — దీనితో దేవతల సహాయం పరిమితమైనదని చూపించబడింది; యుద్ధం మాత్రం రాముడే చేయాలి. ‘నేలపై ఉన్న’ అన్న పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది, దానితో అసమానత్వపు బాధ బలంగా వినిపిస్తుంది. మాతలి ‘సారథ్యం చేస్తాను’ అని స్వయంగా అంగీకరిస్తాడు, కేవలం ఆజ్ఞాపాలనగా కాదు. ఆకుపచ్చని గుర్రాలు ఇంద్రరథపు ప్రసిద్ధలక్షణం. చిరుగంటల నాదం, బంగారపు కాంతి, వైడూర్యపు మెరుపు రథపు దివ్యత్వాన్ని శ్రోత కళ్ళ ఎదుటా చెవుల ఎదుటా నిలుపుతాయి. రుక్మవేణువు అంటే ధ్వజదండం, అది కూడా బంగారుమయమైనది. స్వర్గం నుండి దిగడం స్వర్గానికీ భూమికీ ఉన్న సంబంధాన్ని సూచిస్తుంది. రథవర్ణనలో ప్రతి విశేషణమూ దాని ఏదో ఒక అంగానికి సంబంధించినది — అంగాలు బంగారంతో చిత్రించినవి, చిరుగంటలు చుట్టూ, కూబరం వైడూర్యమయం, గుర్రాల తలలపై బంగారు శిరోభూషణాలు, శరీరాలపై బంగారు జాలీలు, తలలపై తెల్లని చామరాలు. ఇలా శ్రోత రథాన్నంతా మనస్సులో చూస్తాడు. మాతలి దేవరాజు చేత ‘ఆదేశించబడినవాడు’ — స్పష్టంగా ఆజ్ఞాపించబడినవాడు — కాబట్టి అతని రాక ఆకస్మికం కాదు, దేవతలు బాగా ఆలోచించి తీసుకున్న నిర్ణయం.

రథంలో నిలిచి, ముల్లుగర్ర చేతబట్టిన సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) సారథి మాతలి చేతులు జోడించి రామునితో ఇలా అన్నాడు — ‘కాకుత్స్థా, మహాసత్త్వా, శత్రుసంహారకా, సహస్రాక్షుడు ఈ రథాన్ని నీ విజయం కోసం ఇచ్చాడు. ఇదిగో ఇంద్రుని మహాధనుస్సు, అగ్ని వంటి కవచం, సూర్యుని వంటి బాణాలు, నిర్మలమైన శుభకరమైన శక్తి. వీరా, ఈ రథం ఎక్కి, నేను సారథిగా ఉండగా, మహేంద్రుడు దానవులను చంపినట్టు రాక్షసుడు రావణుని చంపు.’ ఇలా చెప్పబడిన రాముడు రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, నమస్కరించి, తన శోభతో లోకాలను ప్రకాశింపజేస్తున్నట్టు అప్పుడు దానిని ఎక్కాడు. ప్రదక్షిణమూ నమస్కారమూ దేవతల పట్ల రాముని భక్తినీ వినయాన్నీ చూపిస్తాయి. ఇంద్రుని ఆయుధాలు కూడా ఇవ్వబడ్డాయి, కాబట్టి రాముడు ఇప్పుడు దేవరాజు ప్రతినిధిలా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ‘మహేంద్రుడు దానవులను వలె’ అన్న ఉపమానంతో రామరావణయుద్ధం దేవాసురయుద్ధపు రూపాన్ని ధరిస్తుంది. శుభకరమైన శక్తి అని చెప్పబడింది, అదే ముందు రావణుని శూలాన్ని ఛేదిస్తుంది. మాతలి మాటలో నాలుగు దివ్యాయుధాలు లెక్కించబడ్డాయి — ధనుస్సు, కవచం, బాణాలు, శక్తి; వీటితో పాటు రథం ఐదవ దానం. అతడు రాముని ‘మహాసత్త్వా’, ‘శ్రీమంతా’, ‘శత్రుసంహారకా’ అని సంబోధిస్తాడు, దానితో అతని ఆదరం వ్యక్తమవుతుంది. ‘నేను సారథిగా ఉండగా’ అన్న మాటతో అతడు తన అనుభవాన్ని కూడా గుర్తుచేస్తాడు — ఈ సారథితోనే ఇంద్రుడు దానవులను జయించాడు. రాముడు హఠాత్తుగా ఎక్కడు; అతడు మొదట రథానికి ప్రదక్షిణం చేసి, తరువాత నమస్కరిస్తాడు — ఇది దేవతలు ఇచ్చిన వస్తువు పట్ల శిష్టాచారం. ఎక్కే క్షణంలో అతని కాంతితో లోకాలు ప్రకాశించినట్టున్నాయి, దానితో కవి విజయానికి పూర్వసూచన ఇస్తాడు. శక్తి ‘నిర్మలమైనదీ శుభకరమైనదీ’ అని విశేషించబడింది — నిర్మలమూ కల్యాణకారిణీ, రావణుని శూలానికి విరుద్ధస్వభావం గలది.

అప్పుడు మహాబాహువైన రామునికీ రాక్షసుడు రావణునికీ అద్భుతమైన, రోమాంచం కలిగించే ద్వైరథయుద్ధం (రథంపై ఇద్దరి మధ్య యుద్ధం) జరిగింది. పరమాస్త్రవేత్త అయిన రాఘవుడు రాక్షసరాజు యొక్క గాంధర్వాస్త్రాన్ని గాంధర్వాస్త్రంతో, దైవాస్త్రాన్ని దైవాస్త్రంతో నిర్వీర్యం చేశాడు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన నిశాచరుడు మళ్ళీ పరమఘోరమైన రాక్షసాస్త్రాన్ని విడిచాడు. రావణుని ధనుస్సు నుండి విడివడిన బంగారు అలంకారాల బాణాలు మహావిషసర్పాలై కాకుత్స్థుని మీదికి వచ్చాయి. ప్రజ్వలించే ముఖాలు గల, నోళ్ళ నుండి అగ్నిని కక్కుతున్న, నోళ్ళు తెరిచిన భయంకరమైన ఆ పాములు రాముని మీదికే వచ్చాయి. వాసుకితో సమానమైన స్పర్శ గల, ప్రజ్వలించే పడగలు గల ఆ మహావిషసర్పాలతో దిక్కులూ మూలలూ వ్యాపించి కప్పబడిపోయాయి. యుద్ధంలో మీదికి వస్తున్న ఆ పాములను చూసి రాముడు ఘోరమైన, భయంకరమైన గారుత్మతాస్త్రాన్ని (గరుడాస్త్రాన్ని) ప్రకటించాడు. రాఘవుని ధనుస్సు నుండి విడివడిన బంగారు పింఛాలు గల, అగ్ని వంటి కాంతి గల బాణాలు సర్పశత్రువులైన బంగారు సుపర్ణాలు (గరుడులు) అయి సంచరించాయి. సుపర్ణరూపం ధరించిన, కామరూపులైన రాముని ఆ బాణాలు పాముల రూపంలో ఉన్న మహావేగం గల బాణాలన్నిటినీ నాశనం చేశాయి. అస్త్రం నిర్వీర్యమవడంతో క్రుద్ధుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు ఘోరమైన బాణవర్షాలతో రామునిపై వర్షించాడు. ఈ భాగంలో అస్త్రానికి ప్రత్యస్త్రం అన్న క్రమం స్పష్టం — ప్రతి అస్త్రానికీ తగిన ప్రతీకారం రామునికి తెలుసు. పాములకు శత్రువు గరుడుడని లోకప్రసిద్ధి, కాబట్టి సర్పాస్త్రానికి గారుడాస్త్రమే జవాబు. రావణుని మాయ భయంకరమైనది, కాని రాముని జ్ఞానం దానిని అనాయాసంగా నివారిస్తుంది. కవి పాముల నోళ్ళ నుండి అగ్ని కక్కడాన్నీ, దిక్కులు కప్పబడడాన్నీ వర్ణించి భయాన్ని పెంచుతాడు, తరువాత గరుడుల సంచారంతో శాంతిని నెలకొల్పుతాడు. రావణుడు కూడా గొప్ప అస్త్రవేత్త, కాబట్టి అతని గాంధర్వ దైవాస్త్రాలను రాముడు అటువంటి అస్త్రాలతోనే నిర్వీర్యం చేస్తాడు. తరువాత అతడు తన జాతికి విశిష్టమైన రాక్షసాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు. ఆ అస్త్రం నుండి వెలువడిన బాణాలు పాములవుతాయి, వాటి పడగలు ప్రజ్వలిస్తున్నాయి, నోళ్ళు తెరుచుకొని ఉన్నాయి. వాసుకి నాగరాజు, అతని స్పర్శ వలె వాటి స్పర్శ విషమయమైనది. దిక్కులూ మూలలూ వాటితో కప్పబడ్డాయి, కాబట్టి పారిపోవడానికి దారి కూడా లేదు. రాముని గారుడాస్త్రపు బాణాలు బంగారు వర్ణపు గరుడులై ఆకాశంలో సంచరిస్తాయి, కామరూపులైన అవి ఇష్టమైన రూపం ధరిస్తాయి. ఓడిపోయిన రావణుడు మళ్ళీ సాధారణ బాణాలతో వర్షిస్తాడు — ఇది అతని క్రోధానికి లక్షణం. గాంధర్వాస్త్రం మోహింపజేసేది, దైవాస్త్రం దేవశక్తిమయమైనది అని సంప్రదాయం; రామునికి రెండూ తెలుసు, ఎందుకంటే విశ్వామిత్రుని నుండి అతడు అన్ని దివ్యాస్త్రాలనూ పొందాడు. కాబట్టి ఈ యుద్ధానికి మూలం రాముని బాల్యంలోనే ఉంది. గరుడుల బంగారు వర్ణం గరుత్మంతుని స్వరూపాన్ని అనుసరిస్తుంది. ఇలా రావణుని ప్రతి ప్రయత్నాన్నీ రాముడు నిష్ఫలం చేస్తాడు, రావణుని క్రోధం ఉత్తరోత్తరం పెరుగుతుంది. ఈ యుద్ధంలో బలానికే కాదు, జ్ఞానానికి కూడా పరీక్ష — ఎవరికి ఏ అస్త్రానికి ప్రతీకారం తెలుసు అని. రామునికి అన్నిచోట్లా జవాబు తెలుసు, రావణుడు మాత్రం క్రమంగా నిరుపాయుడవుతాడు, కాబట్టి అతడు కేవలం బాణవర్షం కురిపిస్తాడు.

అప్పుడు రావణుడు వేయి బాణాలతో అలసట లేకుండా పనిచేసే రాముని పీడించి, బాణసమూహంతో మాతలిని తిరిగి గుచ్చాడు. ఒక్క బాణంతో ధ్వజాన్ని గురిపెట్టి ఖండించాడు, రథపు అడుగుభాగంలో బంగారు ధ్వజాన్ని పడగొట్టి, బాణజాలంతో ఇంద్రుని గుర్రాలను కూడా కొట్టాడు. అప్పుడు దేవతలూ గంధర్వులూ చారణులూ దానవులతో పాటు విషాదం చెందారు. రాముడు ఆర్తుడవడం చూసి సిద్ధులూ, పరమర్షులూ, విభీషణునితో కూడిన వానరేంద్రులూ వ్యథ చెందారు. రావణుడనే రాహువు రాముడనే చంద్రుని మింగడం చూసి, బుధుడు చంద్రునికి ప్రియమైన ప్రాజాపత్య నక్షత్రమైన రోహిణిని ఆక్రమించి ప్రజలకు అహితం కలిగిస్తూ నిలిచాడు. సముద్రం పొగతో కూడిన, సుడితిరిగే అలలతో, మండుతున్నట్టు, కోపించినట్టు, సూర్యుని తాకుతున్నట్టు పైకి ఎగసింది. సూర్యుడు ఆయుధపు రంగుతో, అతికఠినంగా, మందమైన కిరణాలతో, కబంధచిహ్నంతో, తోకచుక్కతో కలిసి కనిపించాడు. కోసలుల నక్షత్రమైన, ఇంద్రాగ్నులు దేవతలుగా గల విశాఖను కూడా ఆకాశంలో అంగారకుడు (కుజుడు) ఆక్రమించి నిలిచాడు. ఇరవై భుజాలు గల, ధనుస్సు పట్టిన, పది ముఖాల దశగ్రీవుడు మైనాకపర్వతంలా కనిపించాడు. దశగ్రీవరాక్షసుని చేత వెనక్కి నెట్టబడుతున్న రాముడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో బాణాలను సంధించలేకపోయాడు. ఈ ఉత్పాతాలు గ్రహణ రూపకంతో వర్ణించబడ్డాయి — రాముడు చంద్రుడు, రావణుడు రాహువు. కోసలుల నక్షత్రంలో కుజుని స్థితి రాష్ట్రానికి కూడా సంకటాన్ని సూచిస్తుంది. సహాయకుడైన సారథి కూడా గాయపడి, ధ్వజం పడిపోయి, గుర్రాలు దెబ్బతిన్న ఈ క్షణం రాముని దుఃఖానికి పరాకాష్ఠ. కథలోని నాటకీయతను పెంచడానికి కవి ఈ సంకటాన్ని చూపిస్తాడు, దానితో ముందు రాముని విజయం మరింత ప్రకాశిస్తుంది. ‘వెనక్కి నెట్టబడుతున్న’ అన్న పదంతో రాముని క్షణికమైన అసమర్థత సూచించబడుతుంది, పరాజయం కాదు. రావణుడు ఇప్పుడు రాముని నేరుగా జయించలేడు, కాబట్టి సారథినీ ధ్వజాన్నీ గుర్రాలనూ లక్ష్యం చేసుకుంటాడు — రథపు శక్తినే నాశనం చేయాలని. ధ్వజం పడిపోవడం యోధునికి అవమానచిహ్నం. దేవతల, సిద్ధుల, వానరుల విషాదం సామూహికమైనది, అందరూ రాముని పక్షాన చింతిస్తున్నారు. గ్రహాల వర్ణన జ్యోతిశ్శాస్త్రానికి అనుగుణమైనది — బుధుడు రోహిణిని ఆక్రమించడం, కుజుడు విశాఖను ఆక్రమించడం, సూర్యునిలో కబంధచిహ్నం, తోకచుక్క — అన్నీ అశుభాలే. సముద్రం సూర్యుని తాకడానికా అన్నట్టు పైకి ఎగయడంతో ప్రకృతి కూడా వ్యాకులమైనట్టు కనిపిస్తుంది. ఇరవై భుజాలూ పది ముఖాలూ గల రావణుని రూపం మైనాకపర్వతంతో పోల్చబడింది, అతని విశాలతనూ స్థైర్యాన్నీ చూపించడానికి. ఈ ఉత్పాతాల వర్ణన రావణవధకు ముందు విశ్వపు వ్యాకులతను చూపిస్తుంది; కవి గ్రహనక్షత్రాలకు కూడా యుద్ధంలో భాగాన్ని కల్పిస్తాడు. రోహిణి చంద్రునికి ప్రియమైనది, ఆమెపై ఆక్రమణ చంద్రునికీ రామునికీ సంకటాన్ని సూచిస్తుంది. విశాఖ కోసలరాజ్యపు నక్షత్రమని చెప్పడంతో రాముని వంశపు, రాష్ట్రపు భాగ్యం ఈ యుద్ధంలోనే ఉందని స్పష్టమవుతుంది. ఇలా అన్ని లక్షణాలూ రావణుని తాత్కాలిక ప్రాబల్యాన్నీ రాముని సంకటాన్నీ చూపిస్తాయి, కాని అవే ముందు విపరీతఫలాలను ఇస్తాయి.

అప్పుడు అతడు (రాముడు) కనుబొమ్మలు ముడిచి, కళ్ళు కొంచెం ఎర్రబడగా, కోపించి, రాక్షసులను దహించివేస్తున్నట్టు మహాక్రోధం పొందాడు. ధీమంతుడైన రాముడు కోపించినప్పుడు అతని ముఖాన్ని చూసి సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, భూమి కంపించింది. సింహాలతో పులులతో కూడిన పర్వతం చెట్లు కదులుతుండగా కంపించింది, నదులకు పతి అయిన సముద్రం అల్లకల్లోలమయింది. గాడిద అరుపు వంటి కఠినమైన ధ్వని గల, ఉత్పాతసూచకమైన మేఘాలు గర్జిస్తూ ఆకాశంలో అన్నివైపులా తిరిగాయి. మహాక్రుద్ధుడైన రాముని, దారుణమైన ఉత్పాతాలను చూసి సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, రావణునికి కూడా భయం కలిగింది. విమానాలలో ఉన్న దేవతలూ, గంధర్వులూ, మహాసర్పాలూ, ఋషులూ, దానవులూ, దైత్యులూ, గరుత్మంతులూ, ఖేచరులూ — భయంకరమైన నానావిధ ఆయుధాలతో పోరాడుతున్న ఆ ఇద్దరు శూరుల యుద్ధాన్ని లోకప్రళయంలా చూశారు. అప్పుడు విరోధంలో ఉన్న సురాసురులందరూ ఆ మహాయుద్ధాన్ని చూస్తూ భక్తితో సంతోషిస్తున్నట్టు మాటలు పలికారు — అక్కడ నిలిచిన అసురులు ‘దశగ్రీవా, జయించు’ అని, దేవతలు రామునితో ‘నీవు జయించు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ అన్నారు. ఇక్కడ రాముని క్రోధమే ప్రకృతిక్షోభానికి కారణం — అతని ముఖం చూసినంతనే భూమి కంపిస్తుంది. ప్రళయకాలంలో వలె లోకాలు అల్లకల్లోలమయ్యాయి. దేవాసురుల వేర్వేరు జయఘోషలు యుద్ధపు రెండు పక్షాలనూ స్పష్టం చేస్తాయి, సమస్తలోకాల భాగ్యమూ ఈ యుద్ధంలోనే ఉందని. మునుపటి భాగంలో రాముడు వెనక్కి నెట్టబడ్డాడు; ఇక్కడ అతడు క్రోధాన్ని పొందుతాడు, ఆ క్రోధమే పరిస్థితిని మార్చివేస్తుంది. ముడిచిన కనుబొమ్మలూ ఎర్రని కళ్ళూ బాహ్యలక్షణాలు; అతని లోపలి దహనశక్తి ‘దహించివేస్తున్నట్టు’ అని చెప్పబడింది. పర్వతం, చెట్లు, సముద్రం, మేఘాలు — అన్నీ అతని క్రోధంతో ప్రభావితమయ్యాయి. ముఖ్యంగా రావణుని హృదయంలో మొదటిసారిగా భయం ప్రవేశిస్తుంది. తరువాత కవి ప్రేక్షకుల సమూహాన్ని వర్ణిస్తాడు — దేవతలు, గంధర్వులు, నాగులు, ఋషులు, దానవులు, దైత్యులు, పక్షులు. అందరూ యుద్ధానికి సాక్షులు, అందరూ తమ పక్షపు జయాన్ని కోరుకుంటున్నారు. ‘భక్తితో సంతోషిస్తున్నట్టు’ అన్న పదంతో వారి ఉత్సాహమూ నిష్ఠా చూపించబడ్డాయి. ‘లోకప్రళయంలా’ అన్న విశేషణంతో యుద్ధం ప్రళయంతో పోల్చబడుతుంది; అక్కడ లోకాలన్నీ సంహరించబడతాయి, ఇక్కడ కూడా సమస్తలోకాల భాగ్యం నిర్ణయించబడుతోంది. అసురుల, దేవతల జయఘోషలు మళ్ళీ మళ్ళీ వినిపిస్తాయి, దానితో యుద్ధపు కోలాహలం వినిపిస్తున్నట్టుంటుంది.

ఈ మధ్యలో, రాఘవుని క్రోధానికి ప్రతిగా దెబ్బ కొట్టాలనుకుంటున్న దుష్టాత్ముడు రావణుడు ఒక మహాయుధాన్ని తాకుతూ శూలాన్ని పట్టుకున్నాడు. ఆ శూలం వజ్రంలా దృఢమైనది, మహాధ్వని చేసేది, సర్వశత్రువులనూ సంహరించేది, కొండశిఖరాల వంటి కొనలతో మనస్సుకూ దృష్టికీ భయం కలిగించేది, పొగలు కక్కుతున్నట్టు వాడి కొన గలది, ప్రళయాగ్నిరాశి వంటిది, అతిరౌద్రమైనది, సమీపించశక్యం కానిది, కాలునికి కూడా ఎదిరించశక్యం కానిది, సర్వప్రాణులనూ భయపెట్టేది, చీల్చేది, భేదించేది. అనేకమంది శూరరాక్షసులు చుట్టి ఉండగా, పరాక్రమవంతుడైన అతడు పరమక్రుద్ధుడై ఆ శూలాన్ని ఎత్తి, కళ్ళు ఎర్రబడి, తన సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరుస్తూ యుద్ధంలో భయంకరంగా గర్జించాడు. అతని దారుణమైన శబ్దం భూమినీ అంతరిక్షాన్నీ దిక్కులనూ మూలలనూ కంపింపజేసింది; ఆ మహాకాయుని నాదంతో సర్వప్రాణులూ భయపడ్డాయి, సముద్రం అల్లకల్లోలమయింది. మహాపరాక్రమశాలి అయిన రావణుడు ఆ శూలాన్ని పట్టుకొని మహానాదం చేసి రామునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘రామా, వజ్రంలా దృఢమైన ఈ శూలాన్ని నేను రోషంతో ఎత్తాను; తమ్ముని సహాయం గల నీ ప్రాణాలను ఇది వెంటనే హరిస్తుంది. యుద్ధాన్ని పొగడుకొనేవాడా, సేనాముఖంలో హతులైన శూరరాక్షసులతో సమానంగా నిన్ను వెంటనే చంపి చేస్తాను. ఇప్పుడు నిలబడు, ఇదిగో నేను శూలంతో నిన్ను చంపుతాను.’ ఇలా చెప్పి రాక్షసాధిపతి ఆ శూలాన్ని విసిరాడు. రావణుని చేతి నుండి విడివడిన, మెరుపుల మాలలతో చుట్టబడిన, ఎనిమిది గంటలు గల, మహాధ్వని చేసే ఆ శూలం ఆకాశంలోకి వెళ్ళి శోభించింది. జ్వలిస్తున్న, భయంకరంగా కనిపించే ఆ శూలాన్ని చూసి పరాక్రమవంతుడైన రాముడు ధనుస్సును లాగి బాణాలు విడిచాడు. ఇక్కడ ‘అతికాయస్య’ అన్న పదం రావణుని విశేషణం — మహాకాయుని అని అర్థం; సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘అతినాదస్య’ (మహానాదం చేసేవాని) అని పాఠం. రావణుని మాటలో మునుపు హతులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారమే ముఖ్యకారణం. శూలపు వర్ణన దీర్ఘమైనదీ విశేషణాలతో నిండినదీ — వజ్రంలా కఠినమైనది, మహానాదం గలది, కొండశిఖరాల వంటి కొనలు గలది, పొగలు కక్కుతున్నట్టున్నది, ప్రళయాగ్ని వంటిది, కాలునికి కూడా ఎదిరించశక్యం కానిది. ఈ వర్ణన రావణుని చివరి మహాస్త్రపు గౌరవాన్ని స్థాపిస్తుంది. దాని నాదం ముల్లోకాలనూ కంపింపజేస్తుంది, సముద్రం కూడా అల్లకల్లోలమవుతుంది. రావణుని మాటలో మూడు భాగాలున్నాయి — శూలపు ప్రశంస, తమ్మునితో కూడిన రాముని వధ ప్రకటన, హతులైన రాక్షసులకు ప్రతీకారం. ‘నిలబడు’ అన్న సవాలు యోధుల సంప్రదాయవచనం. శూలపు ఎనిమిది గంటలూ మెరుపుమాలలూ ఆకాశంలో శోభిస్తాయి, దానితో దాని భయంకరత్వం సౌందర్యంతో కలిసిపోయింది. రాముని బాణాలు మొదట దానిని అడ్డుకోవడానికి ప్రయోగించబడతాయి, కాని అవి విఫలమవుతాయి. గమనించాలి — రావణుడు శూలాన్ని ‘రోషంతో’ ఎత్తుతాడు, వివేకంతో కాదు; అతని ప్రతి కార్యమూ క్రోధప్రేరితమే. రాముడు కూడా క్రుద్ధుడే, కాని అతని క్రోధం ధర్మరక్షణ కోసం, కాబట్టి అతని క్రియ సంయమంతో కూడినది. రావణుని శబ్దం తన సైన్యాన్ని ఉత్సాహపరుస్తుంది, కాని శత్రుపక్షంలో భయం పుట్టిస్తుంది — ఇలా కవి రెండు సైన్యాల మనోదశనూ ఒకేసారి వర్ణిస్తాడు. ‘తమ్ముని సహాయం గల’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని పునర్జీవనం కూడా రావణునికి తెలుసని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలోని రెండు శ్లోకాలు (59–60) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; అవి శూలం ఆకాశంలోకి వెళ్ళడాన్నీ రాముని మొదటి ప్రతీకారాన్నీ స్పష్టం చేస్తాయి. రావణుని గర్వోక్తి అతని చివరి అహంకారం; ముందు అతని శూలమే ఛేదించబడుతుంది, మాట మిథ్య అవుతుంది.

మీదికి వస్తున్న ఆ శూలాన్ని రాఘవుడు, ఇంద్రుడు పైకి లేస్తున్న ప్రళయాగ్నిని జలప్రవాహాలతో అడ్డుకున్నట్టు, బాణసమూహంతో అడ్డుకున్నాడు. కాని రావణుని ఆ మహాశూలం, అగ్ని మిడతలను దహించినట్టు, రాముని ధనుస్సు నుండి వెలువడిన ఆ బాణాలను దహించివేసింది. శూలం తాకగానే పొడిపొడి అయి అంతరిక్షంలోనే భస్మమైన బాణాలను చూసి రాఘవుడు క్రోధం తెచ్చుకున్నాడు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన రఘునందనుడు మాతలి తెచ్చిన, ఇంద్రుడు గౌరవించే శక్తిని పట్టుకున్నాడు. బలవంతుడు ఎత్తి తూచిన, గంటల ధ్వని చేసే ఆ శక్తి ప్రళయకాలపు ఉల్కలా కాంతితో ఆకాశాన్ని ప్రజ్వలింపజేసింది. విసరబడిన ఆ శక్తి రాక్షసేంద్రుని ఆ శూలంపై పడింది; శక్తితో ఛేదించబడిన ఆ మహాశూలం కాంతి కోల్పోయి కింద పడిపోయింది. అప్పుడు రాముడు వాడి, మహావేగం గల, వజ్రం వంటి, సూటిగా వెళ్ళే బాణాలతో అతని మహావేగం గల గుర్రాలను చీల్చాడు. ఎంతో జాగరూకుడైన రాఘవుడు వాడి బాణాలతో రావణుని వక్షంపై, మూడు బాణాలతో నుదుటిపై చీల్చాడు. బాణాలతో అన్ని అవయవాలూ చీలి, శరీరం నుండి రక్తం స్రవిస్తున్న ఆ రాక్షసేంద్రుడు, సమూహం మధ్యలో ఉన్న పూచిన అశోకవృక్షంలా ప్రకాశించాడు. రాముని బాణాలతో శరీరం తీవ్రంగా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో నిశాచరేంద్రుడు సభామధ్యంలో (తనవారందరి మధ్య) ఖేదం చెందాడు, అత్యంత క్రోధం కూడా పొందాడు. ఇంద్రుని శక్తియే రావణుని శూలానికి ప్రత్యుత్తరం — ఇక్కడ దివ్యసహాయం సఫలమైంది. రక్తసిక్తుడైన రావణుడు పూచిన అశోకవృక్షం వలె ఉన్నాడన్న ఉపమానం ఎర్రని రంగులోని సౌందర్యాన్నీ భయంకరత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది, సర్గ చివర రావణుని సిగ్గునూ క్రోధాన్నీ సూచిస్తుంది, అదే తరువాతి సర్గలో అతని పలాయనానికి కారణమవుతుంది. రాముని బాణాలు శూలాన్ని తాకినంతనే భస్మమవుతాయి — ఈ ఘటన రావణుని శూలపు శక్తిని నిరూపిస్తుంది. అప్పుడు రాముడు మాతలి తెచ్చిన ఇంద్రుని శక్తిని స్మరిస్తాడు, అదే ఇక్కడ ఉపయోగపడుతుంది. దాని గంటల నాదమూ, దాని కాంతీ ప్రళయకాలపు ఉల్క వంటివి. శూలం ఛేదించబడడంతో రావణుని చివరి ఆశ్రయం నశించింది. తరువాత రాముడు దాడి చేస్తాడు — మొదట గుర్రాలపై, తరువాత వక్షంపై, తరువాత నుదుటిపై. ‘మూడు బాణాలతో’ అన్న సంఖ్య కూడా సూక్ష్మంగా చెప్పబడింది. రావణుడు తన సైన్యం మధ్యలో అవమానితుడైనట్టు ఖిన్నుడవుతాడు, ఎందుకంటే అందరూ అతని దుర్దశను చూస్తున్నారు; ఖేదమూ క్రోధమూ అతనిలో ఒకేసారి ఉన్నాయి. మునుపు రావణుని శక్తితో లక్ష్మణుడు కూలాడు; ఇక్కడ రాముని శక్తితో రావణుని శూలం కూలుతుంది — ఇలా కథలో ప్రతిసామ్యం కనిపిస్తుంది. పూచిన అశోకపు ఉపమానం వసంతాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, యుద్ధపు భీషణవాతావరణంలో కూడా కవి సౌందర్యదృష్టిని చూపిస్తుంది. ‘సభామధ్యంలో’ అన్న పదం రావణుని అవమానం అందరి సమక్షంలో జరిగిందని సూచిస్తుంది.

லக்ஷ்மணனின் சொல்லைக் கேட்ட, பகைவீரர்களைக் கொல்லும் ராமன் வில்லை எடுத்து அம்பைத் தொடுத்தான்; படைமுனையில் ராவணன்மீது கோரமான அம்புகளை எய்தான். ராவணனும் இன்னொரு தேரில் ஏறி, ஸ்வர்பானுவான ராகு கதிரவனை நோக்கிப் பாய்வதுபோலக் காகுத்ஸ்தனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். தேரில் நின்ற தசக்ரீவன், மேகம் தாரைகளால் பெரிய மலையைத் தாக்குவதுபோல, வஜ்ரம்போன்ற அம்புகளால் ராமனைத் தாக்கினான். ராமனும் மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாக, சுடர்விடும் நெருப்புப் போன்ற, பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகளால் போரில் தசக்ரீவன்மீது பொழிந்தான். அப்போது தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் கின்னரர்களும் சொன்னார்கள் — ‘ராமன் தரையில் நிற்கிறான், ராக்ஷசன் தேரில் இருக்கிறான்; இந்தப் போர் சமமானதல்ல.’ முந்தைய சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் மீண்டும் உயிர்பெற்றான்; அவனுடைய தூண்டுதலாலேயே ராமன் இன்றே ராவணனைக் கொல்வதாகச் சபதம் செய்தான். இங்கே போரின் நியாயமும் சிந்திக்கப்படுகிறது — தர்மயுத்தத்தில் போர்வீரர்கள் இருவரும் சம நிலையில் இருக்க வேண்டும் என்பது தேவர்களின் கருத்து. ஆகவே அடுத்த நிகழ்ச்சி இந்திரனின் உதவி. ‘கதிரவனை ராகுபோல’ என்ற உவமை ராவணனின் தாக்குதலைக் கிரகணத்தின் அமங்கலத்தோடு சுட்டுகிறது; ‘பெரிய மலைபோல’ ராமன் என்பது அவனுடைய அசைவின்மையைக் காட்டுகிறது. சர்க்கத் தொடக்கத்திலேயே கவி இரண்டு போர்வீரர்களின் நிலையைத் தெளிவாக்குகிறார் — ஒருவன் தரையில் காலாளாக, மற்றவன் தேரில் ஏறியவனாக. ராவணனின் முந்தைய தேர் முந்தைய சர்க்கங்களில் உடைக்கப்பட்டிருந்தது; ஆகவே அவன் ‘இன்னொரு தேரில்’ ஏறி வருகிறான்; இதனால் அவனுடைய வளச் செழிப்பும் சுட்டப்படுகிறது. ராமனிடமோ வில்லும் அம்புகளும் மட்டுமே; ஆயினும் அவன் மனம் ஒருமுகப்பட்டவனாகப் போரிடுகிறான், கலங்கியவனாக அல்ல. தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் கின்னரர்களும் பார்வையாளர்கள்போலப் போரைக் காண்கிறார்கள்; நியாயத்தின் பக்கம் நிற்கிறார்கள். அவர்களுடைய சொல்லே இந்திரனின் செயலுக்குக் காரணமாகிறது; ஆகவே இந்தப் பகுதி அடுத்த நிகழ்ச்சிக்கான முன்னுரை. ராமனின் அம்புகள் ‘சுடர்விடும் நெருப்புப் போன்றவை’, ராவணனுடையவை ‘வஜ்ரம்போன்றவை’ — இருவருடைய ஆயுதங்களும் சம வலிமையுடையவை; நிலையில் மட்டுமே வேறுபாடு. ஆகவே தேவர்களின் சொல் நியாயமானது.

தேவர்களின் அமுதம்போன்ற அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, தேவர்களில் சிறந்தவனான திருவுடைய சக்கரன் (இந்திரன்) மாதலியை அழைத்துச் சொன்னான் — ‘என் தேரில் தரையில் நிற்கும் ரகுகுலச் சிறந்தவனிடம் விரைந்து செல். பூமிக்குச் சென்று அவனை அழைத்துத் தேவர்களுக்குப் பெரும் நன்மை செய்.’ தேவராஜனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட தேவர்களின் தேரோட்டி மாதலி தேவனைத் தலைவணங்கி வணங்கிச் சொன்னான் — ‘தேவேந்திரா, விரைந்து செல்வேன்; தேரோட்டும் பணியையும் செய்வேன்.’ பிறகு அவன் பச்சை நிறக் குதிரைகளைச் சிறந்த தேரில் பூட்டினான். அந்தத் தேர் பொன்னால் சித்திரிக்கப்பட்ட உறுப்புகளுடையது, நூற்றுக்கணக்கான சிறுமணிகளால் அணிசெய்யப்பட்டது, இளங்கதிரவன்போல ஒளிர்வது, வைடூரியத்தாலான ஏர்க்காலுடையது. பொன் தலையணிகளும், வெண் சாமரங்களும் உடைய, கதிரவன்போல ஒளிரும், பொன்வலைகளால் அலங்கரிக்கப்பட்ட பச்சை நிறச் சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்ட, பொன் மூங்கில் கொடிக்கம்பமுடைய, திருவுடைய தேவராஜனின் தேர் சிறந்ததாக இருந்தது. தேவராஜனால் ஆணையிடப்பட்ட மாதலி அந்தத் தேரில் ஏறி, சுவர்க்கத்திலிருந்து இறங்கிக் காகுத்ஸ்தனை அணுகினான். இங்கே தேரின் விரிவான வருணனை செய்யப்பட்டுள்ளது — அதன் அழகும் தெய்வீகத்தன்மையும் ராமனுக்குக் கிடைக்கும் தெய்வ உதவியைச் சுட்டுகின்றன. மாதலியின் பணிவும் காட்டப்படுகிறது; ஏனெனில் அவன் வணங்கிவிட்டே செல்கிறான். ஆறு சுலோகங்கள் (6–9, 12) திறனாய்வுப் பதிப்பில் காணப்படவில்லை; வல்கேட்டில் அவை இந்திரனின் ஆணையையும் மாதலியின் புறப்பாட்டையும் விரிவாகச் சொல்கின்றன; அதனால் கதை இடைவெளியின்றித் தொடர்கிறது. இந்திரன் தானே வரவில்லை, தன் தேரையும் தேரோட்டியையும் அனுப்புகிறான் — இதனால் தேவர்களின் உதவி வரம்புக்கு உட்பட்டது என்று காட்டப்படுகிறது; போரோ ராமனாலேயே செய்யப்பட வேண்டும். ‘தரையில் நிற்கும்’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது; அதனால் சமமின்மையின் வருத்தம் வலுப்பெறுகிறது. மாதலி ‘தேரோட்டும் பணியைச் செய்வேன்’ என்று தானாகவே ஏற்கிறான் — வெறும் ஆணையை நிறைவேற்றுவது மட்டுமல்ல. பச்சை நிறக் குதிரைகள் இந்திரனின் தேரின் புகழ்பெற்ற அடையாளம். சிறுமணிகளின் ஒலியும், பொன்னின் ஒளியும், வைடூரியத்தின் பொலிவும் தேரின் தெய்வீகத்தன்மையைக் கேட்பவரின் கண்களுக்கும் காதுகளுக்கும் முன் நிறுத்துகின்றன. பொன் மூங்கில் என்பது கொடிக்கம்பம்; அதுவும் பொன்னாலானது. சுவர்க்கத்திலிருந்து இறங்குவது சுவர்க்கத்துக்கும் பூமிக்கும் உள்ள தொடர்பைச் சுட்டுகிறது. தேரின் வருணனையில் ஒவ்வோர் அடைமொழியும் அதன் ஏதோ ஓர் உறுப்புக்குரியது — உறுப்புகள் பொன்னால் சித்திரிக்கப்பட்டவை, சிறுமணிகள் சுற்றிலும், ஏர்க்கால் வைடூரியத்தாலானது, குதிரைகளின் தலையில் பொன் தலையணிகள், உடலில் பொன்வலைகள், தலையில் வெண் சாமரங்கள். இவ்வாறு கேட்பவர் முழுத் தேரையும் மனக்கண்ணால் காண்கிறார். மாதலி தேவராஜனால் ‘ஆணையிடப்பட்டவன்’ — தெளிவாகக் கட்டளையிடப்பட்டவன் — ஆகவே அவன் வருகை தற்செயலானதல்ல, தேவர்களின் நன்கு சிந்தித்த முடிவு.

தேரில் நின்ற, சாட்டை ஏந்திய, ஆயிரம் கண்ணனின் தேரோட்டி மாதலி கைகூப்பி ராமனிடம் சொன்னான் — ‘காகுத்ஸ்தனே, பெரும் மனவலிமையுடையவனே, பகைவரை அழிப்பவனே, ஆயிரம் கண்ணனால் இந்தத் தேர் உன் வெற்றிக்காகக் கொடுக்கப்பட்டது. இதோ இந்திரனின் பெரிய வில், நெருப்புக்கு நிகரான கவசம், கதிரவனைப் போன்ற அம்புகள், மாசற்ற மங்கலமான சக்தி. வீரனே, இந்தத் தேரில் ஏறி, நான் தேரோட்டியாக இருக்க, மகேந்திரன் தானவர்களைக் கொன்றதுபோல ராக்ஷசன் ராவணனைக் கொல்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராமன் தேரை வலம்வந்து வணங்கி, தன் பொலிவால் உலகங்களை ஒளிரச் செய்பவன்போல, அப்போது அதில் ஏறினான். வலம்வருதலும் வணங்குதலும் தேவர்களிடம் ராமனுக்குள்ள பக்தியையும் பணிவையும் காட்டுகின்றன. இந்திரனின் ஆயுதங்களும் கொடுக்கப்பட்டன; ஆகவே ராமன் இப்போது தேவராஜனின் பிரதிநிதிபோலப் போரிடுகிறான். ‘தானவர்களை மகேந்திரன்போல’ என்ற உவமையால் ராமராவணப் போர் தேவாசுரப் போரின் வடிவைப் பெறுகிறது. ‘மங்கலமான சக்தி’ என்று சொல்லப்பட்டது; அதுவே பின்னால் ராவணனின் சூலத்தைப் பிளக்கும். மாதலியின் சொல்லில் நான்கு தெய்வீக ஆயுதங்கள் எண்ணப்படுகின்றன — வில், கவசம், அம்புகள், சக்தி; இவற்றோடு தேர் ஐந்தாவது கொடை. அவன் ராமனை ‘பெரும் மனவலிமையுடையவனே’, ‘திருவுடையவனே’, ‘பகைவரை அழிப்பவனே’ என்று விளிக்கிறான்; அதனால் அவனுடைய மதிப்பு வெளிப்படுகிறது. ‘நான் தேரோட்டியாக இருக்க’ என்ற சொல்லால் அவன் தன் அனுபவத்தையும் நினைவூட்டுகிறான் — இதே தேரோட்டியோடுதான் இந்திரன் தானவர்களை வென்றான். ராமன் திடீரென்று ஏறவில்லை; முதலில் தேரை வலம்வருகிறான், பிறகு வணங்குகிறான் — இது தேவர்கள் அளித்த பொருளுக்குக் காட்டும் மரியாதை. ஏறும் கணத்தில் அவன் பொலிவால் உலகங்கள் ஒளியூட்டப்பட்டன போல — இதனால் கவி வெற்றியின் முன்னறிவிப்பைத் தருகிறார். சக்தி ‘மாசற்றது, மங்கலமானது’ என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது — தூய்மையானது, நலம் தருவது; ராவணனின் சூலத்துக்கு நேர்மாறான இயல்புடையது.

பிறகு நெடுந்தோளனான ராமனுக்கும் ராக்ஷசன் ராவணனுக்கும் அற்புதமான, மயிர்க்கூச்செறியச் செய்யும் தேர்ப்போர் நிகழ்ந்தது. மேலான அஸ்திரங்களை அறிந்த ராகவன் ராக்ஷசராஜனின் காந்தர்வ அஸ்திரத்தைக் காந்தர்வ அஸ்திரத்தாலும், தைவ அஸ்திரத்தைத் தைவ அஸ்திரத்தாலும் அழித்தான். பிறகு மிகுந்த சினமுற்ற இரவுலாவி மீண்டும் மிகக் கோரமான ராக்ஷச அஸ்திரத்தை ஏவினான். ராவணனின் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகள் கொடிய நஞ்சுடைய பாம்புகளாகி காகுத்ஸ்தனை நோக்கி வந்தன. சுடர்விடும் முகங்களுடைய அவை, வாய்களால் நெருப்பைக் கக்கியவாறு, அகன்று திறந்த வாய்களோடு, அச்சமூட்டுபவையாக ராமனையே நோக்கி வந்தன. வாசுகிக்கு நிகரான தீண்டலுடைய, சுடர்விடும் படங்களுடைய, கொடிய நஞ்சுடைய அவற்றால் திசைகளும் இடைத்திசைகளும் நிறைந்து மூடப்பட்டன. போரில் அந்தப் பாம்புகள் வந்து விழுவதைக் கண்ட ராமன் கோரமான, அச்சமூட்டும் காருட அஸ்திரத்தை வெளிப்படுத்தினான். ராகவனின் வில்லிலிருந்து விடுபட்ட, பொன் இறகடியுடைய, மயில்போல ஒளிரும் அம்புகள் பொன்னிறக் கருடர்களாகி, பாம்புகளின் பகைவர்களாகத் திரிந்தன. விரும்பிய உருவெடுக்கும், கருட வடிவுடைய ராமனின் அம்புகள், பாம்பு வடிவுடைய, பெரும் வேகமுடைய எல்லா அம்புகளையும் கொன்றன. அஸ்திரம் தடுக்கப்பட்டதும் சினமுற்ற ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் கோரமான அம்புமழைகளால் ராமன்மீது பொழிந்தான். இப்பகுதியில் அஸ்திரத்துக்கு எதிர் அஸ்திரம் என்ற வரிசை தெளிவாகிறது — ஒவ்வோர் அஸ்திரத்துக்கும் தகுந்த மாற்றை ராமன் அறிவான். பாம்புகளின் பகைவன் கருடன் என்பது உலகப் பிரசித்தம்; ஆகவே சர்ப்ப அஸ்திரத்துக்குக் காருட அஸ்திரமே பதில். ராவணனின் மாயை அச்சமூட்டுவது; ஆனால் ராமனின் அறிவு அதை எளிதில் தடுக்கிறது. பாம்புகள் வாயால் நெருப்பைக் கக்குவதையும் திசைகளை மூடுவதையும் வருணித்து கவி அச்சத்தைப் பெருக்குகிறார்; பிறகு கருடர்கள் திரிவதால் அமைதியை நிலைநாட்டுகிறார். ராவணனும் பெரும் அஸ்திர வல்லுநன்; ஆகவே அவனுடைய காந்தர்வ, தைவ அஸ்திரங்களை ராமன் அதே வகை அஸ்திரங்களால் தடுக்கிறான். பிறகு அவன் தன் இனத்துக்கே உரிய ராக்ஷச அஸ்திரத்தைப் பயன்படுத்துகிறான். அந்த அஸ்திரத்திலிருந்து வெளிப்பட்ட அம்புகள் பாம்புகளாகின்றன; அவற்றின் படங்கள் சுடர்விடுகின்றன, வாய்கள் அகன்று திறந்துள்ளன. வாசுகி நாகராஜன்; அவன் தீண்டல்போல இவற்றின் தீண்டலும் நஞ்சுமயமானது. திசைகளும் இடைத்திசைகளும் அவற்றால் மூடப்பட்டன; ஆகவே தப்பிக்க வழியும் இல்லை. ராமனின் காருட அஸ்திர அம்புகள் பொன்னிறக் கருடர்களாகி வானில் திரிகின்றன; விரும்பிய உருவெடுப்பவையான அவை விரும்பிய வடிவை ஏற்கின்றன. தோற்ற ராவணன் மீண்டும் சாதாரண அம்புகளால் பொழிகிறான் — இது அவன் சினத்தின் அறிகுறி. காந்தர்வ அஸ்திரம் மயக்குவது, தைவ அஸ்திரம் தெய்வ ஆற்றல் நிறைந்தது என்பது மரபு; ராமன் இரண்டையும் அறிவான்; ஏனெனில் விசுவாமித்திரரிடமிருந்து அவன் எல்லாத் தெய்வீக அஸ்திரங்களையும் பெற்றான். ஆகவே இந்தப் போரின் வேர் ராமனின் இளமைப் பருவத்திலேயே பதிந்துள்ளது. கருடர்களின் பொன்னிறம் கருடனின் இயல்பைப் பின்பற்றுகிறது. இவ்வாறு ராவணனின் ஒவ்வொரு முயற்சியையும் ராமன் பயனற்றதாக்குகிறான்; ராவணனின் சினமோ மேலும் மேலும் பெருகுகிறது. இந்தப் போரில் வலிமைக்கு மட்டுமல்ல, அறிவுக்கும் சோதனை — யார் எந்த அஸ்திரத்துக்கு மாற்று அறிவார் என்று. ராமன் எல்லா இடத்திலும் பதிலை அறிவான்; ராவணனோ படிப்படியாக வழியற்றவனாகிறான்; ஆகவே அவன் அம்புமழை மட்டுமே பொழிகிறான்.

பிறகு ராவணன் ஆயிரம் அம்புகளால் களைப்பின்றிச் செயல்புரியும் ராமனை வதைத்துவிட்டு, அம்புக் கூட்டத்தால் மாதலியைத் துளைத்தான். ஒரே அம்பால் கொடியைக் குறிவைத்து வெட்டி, தேர்த்தட்டில் பொன்கொடியை வீழ்த்தி, அம்புவலையால் இந்திரனின் குதிரைகளையும் தாக்கினான். அப்போது தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் சாரணர்களும் தானவர்களோடு சேர்ந்து மனம் தளர்ந்தனர். ராமன் வேதனையுற்றதைக் கண்டு சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும், விபீஷணனோடு வானரத் தலைவர்களும் வருந்தினர். ராவணன் என்ற ராகுவால் ராமன் என்ற சந்திரன் பிடிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, புதன் சந்திரனின் அன்புக்குரியவளும் பிரஜாபதி தெய்வமானவளுமான ரோகிணி நட்சத்திரத்தை ஆக்கிரமித்து, மக்களுக்குத் தீங்கு தருவதாக நின்றது. கடல் புகைசூழ்ந்து சுழலும் அலைகளோடு, எரிவதுபோலச் சினந்து, கதிரவனைத் தொடுவதுபோல மேலெழுந்தது. கதிரவன் ஆயுத நிறமாக, மிகக் கடுமையாக, மங்கிய கதிர்களோடு, தலையற்ற உடலின் (கபந்தத்தின்) அடையாளத்தோடு, தூமகேதுவோடு இணைந்தவனாகக் காணப்பட்டான். கோசலர்களின் நட்சத்திரமான, இந்திரனையும் அக்னியையும் தெய்வங்களாகக் கொண்ட விசாகத்தையும் வானில் அங்காரகன் (செவ்வாய்) தாக்கி நின்றான். இருபது கைகளுடைய, வில்லைப் பற்றிய, பத்து முகங்களுடைய தசக்ரீவன் மைநாக மலைபோலக் காணப்பட்டான். ராக்ஷசன் தசக்ரீவனால் தள்ளப்பட்ட ராமனால் போர்முனையில் அம்புகளைத் தொடுக்க முடியவில்லை. இந்தத் தீக்குறிகள் கிரகணத்தின் உருவகத்தால் வருணிக்கப்படுகின்றன — ராமன் சந்திரன், ராவணன் ராகு. கோசலர்களின் நட்சத்திரத்தில் செவ்வாய் நிற்பது நாட்டுக்கும் நேரும் ஆபத்தைச் சுட்டுகிறது. உதவிக்கு வந்த தேரோட்டியும் துளைக்கப்பட்டு, கொடி விழுந்து, குதிரைகள் தாக்கப்பட்ட இந்தக் கணமே ராமனின் துயரத்தின் உச்சக் கணம். கதையின் நாடகத்தன்மையைப் பெருக்கக் கவி இந்த ஆபத்தைக் காட்டுகிறார்; அதனால் பின்னால் ராமனின் வெற்றி மேலும் ஒளிர்கிறது. ‘தள்ளப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் ராமனின் கணநேர இயலாமை சுட்டப்படுகிறது, தோல்வி அல்ல. ராவணனால் இப்போது ராமனை நேரடியாக வெல்ல முடியவில்லை; ஆகவே அவன் தேரோட்டியையும் கொடியையும் குதிரைகளையும் இலக்காக்குகிறான் — தேரின் ஆற்றலையே அழிப்பதற்காக. கொடி விழுவது போர்வீரனுக்கு நேரும் அவமானத்தின் அடையாளம். தேவர்கள், சித்தர்கள், வானரர்கள் ஆகியோரின் மனத்தளர்ச்சி கூட்டானது; அனைவரும் ராமன் தரப்பில் கவலைப்படுகிறார்கள். கிரகங்களின் வருணனை ஜோதிட சாஸ்திரத்துக்கு ஏற்றது — புதன் ரோகிணியை ஆக்கிரமித்தல், செவ்வாய் விசாகத்தை ஆக்கிரமித்தல், கதிரவனில் கபந்தச் சின்னம், தூமகேது — எல்லாம் அமங்கலமானவை. கடல் கதிரவனைத் தொடுவதுபோல மேலெழுகிறது; அதனால் இயற்கையும் கலங்கியதுபோலத் தோன்றுகிறது. ராவணனின் இருபது கை, பத்து முக வடிவம் மைநாக மலையோடு ஒப்பிடப்படுகிறது — அவன் பேருருவையும் உறுதியையும் காட்டுவதற்காக. இந்தத் தீக்குறிகளின் வருணனை ராவண வதத்துக்கு முன் உலகின் கலக்கத்தைக் காட்டுகிறது; கிரகங்களும் நட்சத்திரங்களும் கூடப் போரில் பங்குகொள்வதாகக் கவி கற்பனை செய்கிறார். ரோகிணி சந்திரனின் அன்புக்குரியவள்; அவள் ஆக்கிரமிக்கப்படுவது சந்திரனுக்கும் ராமனுக்கும் நேரும் ஆபத்தைச் சுட்டுகிறது. விசாகம் கோசல நாட்டின் நட்சத்திரம் என்று சொல்வதால், ராமனின் குலத்தின், நாட்டின் தலைவிதியும் இந்தப் போரில் அடங்கியுள்ளது என்பது தெளிவாகிறது. இவ்வாறு எல்லா அறிகுறிகளும் ராவணனின் தற்காலிக மேலோங்கலையும் ராமனின் ஆபத்தையும் காட்டுகின்றன; ஆனால் அவையே பின்னால் எதிர்மாறான பயன்களைத் தரும்.

பிறகு அவன் புருவத்தைச் சுளித்து, கண்கள் சற்றே சிவக்க, சினமுற்று, ராக்ஷசர்களை எரிப்பவன்போல மிகப் பெரும் சினத்தை அடைந்தான். அறிவுடைய ராமனின் சினமுற்ற முகத்தைக் கண்டு எல்லா உயிர்களும் அஞ்சி நடுங்கின; பூமியும் நடுங்கியது. சிங்கங்களும் புலிகளும் உடைய மலை, மரங்கள் அசைய, அதிர்ந்தது; ஆறுகளின் தலைவனான கடல் கொந்தளித்தது. கடுமையான கர்ஜனையுடைய, கொடிய, தீக்குறி காட்டும் மேகங்கள் முழங்கியவாறு வானில் எல்லாப் பக்கங்களிலும் சுற்றின. மிகுந்த சினமுற்ற ராமனையும் கொடிய தீக்குறிகளையும் கண்டு எல்லா உயிர்களும் அஞ்சின; ராவணனுக்கும் அச்சம் உண்டாயிற்று. விமானங்களில் நின்ற தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் பெரும் நாகங்களும், ரிஷிகளும் தானவர்களும் தைத்தியர்களும், கருடர்களும் வானில் திரிவோரும், பலவகைப் பயங்கர ஆயுதங்களால் போரிட்ட அந்த இரண்டு வீரர்களின் போரை, உலகப் பிரளயத்தில் நிற்பதுபோலக் கண்டனர். அப்போது பகையில் ஈடுபட்டிருந்த தேவர்களும் அசுரர்களும் அனைவரும், பெரும்போரைப் பார்த்துக்கொண்டு, பக்தியோடு மகிழ்ந்தவர்கள்போலச் சொல்லைச் சொன்னார்கள் — ஒன்றுகூடி நின்ற அசுரர்கள் ‘தசக்ரீவா, வெல்’ என்றும், தேவர்கள் ராமனிடம் ‘நீ வெல்’ என்றும் மீண்டும் மீண்டும் சொன்னார்கள். இங்கே ராமனின் சினமே இயற்கையின் கொந்தளிப்புக்குக் காரணம் — அவன் முகத்தைக் கண்டதுமே பூமி நடுங்குகிறது. பிரளயகாலத்தில்போல உலகங்கள் கலங்குகின்றன. தேவர்களும் அசுரர்களும் தனித்தனியே எழுப்பும் வெற்றி முழக்கம் போரின் இரண்டு தரப்புகளையும் தெளிவாக்குகிறது — எல்லா உலகங்களின் தலைவிதியும் இந்தப் போரிலேயே அடங்கியுள்ளது. முந்தைய பகுதியில் ராமன் தள்ளப்பட்டவனாக இருந்தான்; இங்கே அவன் சினத்தை ஏற்கிறான்; அந்தச் சினமே நிலைமையை மாற்றுகிறது. புருவச் சுளிப்பும் சிவந்த கண்களும் வெளி அறிகுறிகள்; அவனுடைய உள்ளே இருக்கும் எரிக்கும் ஆற்றல் ‘எரிப்பவன்போல’ என்று சொல்லப்படுகிறது. மலை, மரங்கள், கடல், மேகங்கள் எல்லாம் அவன் சினத்தால் பாதிக்கப்படுகின்றன. குறிப்பாக, ராவணனின் இதயத்தில் முதன்முறையாக அச்சம் புகுகிறது. பிறகு கவி பார்வையாளர் கூட்டத்தை வருணிக்கிறார் — தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், நாகங்கள், ரிஷிகள், தானவர்கள், தைத்தியர்கள், பறவைகள். அனைவரும் போரின் சாட்சிகள்; அனைவரும் தத்தம் தரப்பின் வெற்றியை விரும்புகிறார்கள். ‘பக்தியோடு மகிழ்ந்தவர்கள்போல’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய ஊக்கமும் பற்றும் காட்டப்படுகின்றன. ‘உலகப் பிரளயத்தில் நிற்பதுபோல’ என்ற அடைமொழியால் போர் பிரளயத்தோடு ஒப்பிடப்படுகிறது; அங்கே எல்லா உலகங்களும் அழிகின்றன; இங்கேயும் எல்லா உலகங்களின் தலைவிதி தீர்மானிக்கப்படுகிறது. அசுரர்களின், தேவர்களின் வெற்றி முழக்கங்கள் மீண்டும் மீண்டும் ஒலிக்கின்றன; அதனால் போரின் ஆரவாரம் கேட்பதுபோல் இருக்கிறது.

அதற்கிடையில், ராகவன்மீது சினத்தால் தாக்க விரும்பிய தீய உள்ளமுடைய ராவணன், பெரிய ஆயுதத்தைத் தொட்டுச் சூலத்தைப் பற்றினான். அந்தச் சூலம் வஜ்ரம்போன்ற உறுதியுடையது, பெரும் ஒலியுடையது, எல்லாப் பகைவர்களையும் அழிப்பது, மலைச்சிகரம்போன்ற முனைகளால் மனத்துக்கும் கண்ணுக்கும் அச்சம் தருவது, புகைவதுபோன்ற கூரிய முனையுடையது, யுகமுடிவின் நெருப்புக் குவியலுக்கு நிகரானது, மிகக் கொடியது, அணுக முடியாதது, காலனாலும் நெருங்க முடியாதது, எல்லா உயிர்களையும் அச்சுறுத்துவது, கிழிப்பது, பிளப்பது. பல வீர ராக்ஷசர்கள் சூழ நின்ற வீரமுடைய அவன் மிகுந்த சினத்தோடு அந்தச் சூலத்தை உயர்த்தி, சிவந்த கண்களுடன், தன் படையை மகிழ்வித்தவாறு போரில் பயங்கரமாக முழங்கினான். அவனுடைய கொடிய ஒலி பூமியையும் இடைவெளியையும் திசைகளையும் இடைத்திசைகளையும் நடுங்கச் செய்தது; பேருருவுடைய அவனுடைய அந்த முழக்கத்தால் எல்லா உயிர்களும் அஞ்சின; கடலும் கொந்தளித்தது. பெரும் வீரமுடைய ராவணன் அந்தச் சூலத்தைப் பற்றிக்கொண்டு, மிகப் பெரிதாக முழங்கி, ராமனிடம் கடுமையாகச் சொன்னான் — ‘ராமா, வஜ்ரம்போன்ற உறுதியுடைய இந்தச் சூலம் சினத்தால் என்னால் உயர்த்தப்பட்டது; உடன்பிறந்தானைத் துணையாகக் கொண்ட உன் உயிரை உடனே பறிக்கும். போரில் புகழ்பெறுபவனே, படைமுனையில் கொல்லப்பட்ட வீர ராக்ஷசர்களுக்குச் சமமாக உன்னை விரைந்து கொன்று வைப்பேன். இப்போது நில்; இதோ நான் சூலத்தால் உன்னைக் கொல்கிறேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு ராக்ஷசத் தலைவன் அந்தச் சூலத்தை வீசினான். ராவணனின் கையிலிருந்து விடுபட்ட, மின்னல் மாலைகளால் சூழப்பட்ட, எட்டு மணிகள் கொண்ட, பெரும் ஒலியுடைய அந்தச் சூலம் வானில் சென்றபோது ஒளிர்ந்தது. எரிந்துகொண்டிருக்கும், பார்வைக்குக் கோரமான அந்தச் சூலத்தைக் கண்டு வீரமுடைய ராமன் வில்லை வளைத்து அம்புகளை எய்தான். இங்கே ‘அதிகாயஸ்ய’ என்ற சொல் ராவணனின் அடைமொழி — பேருருவுடையவனின் என்று பொருள்; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘அதிநாதஸ்ய’ (பெரும் முழக்கமுடையவனின்) என்ற பாடம் உள்ளது. ராவணனின் சொல்லில் முன்பு கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களுக்காகப் பழிதீர்ப்பதே முதன்மைக் காரணம். சூலத்தின் வருணனை நீளமானதும் அடைமொழிகள் நிறைந்ததுமாகும் — வஜ்ரம்போலக் கடினமானது, பெரும் ஒலியுடையது, மலைச்சிகரம்போன்ற முனைகளுடையது, புகைவதுபோன்றது, பிரளய நெருப்புக்கு நிகரானது, காலனாலும் நெருங்க முடியாதது. இந்த வருணனை ராவணனின் இறுதிப் பேராயுதத்தின் பெருமையை நிலைநாட்டுகிறது. அவன் முழக்கம் மூவுலகையும் நடுங்கச் செய்கிறது; கடலும் கொந்தளிக்கிறது. ராவணனின் சொல்லில் மூன்று பகுதிகள் — சூலத்தின் புகழ்ச்சி, உடன்பிறந்தானோடு கூடிய ராமனின் வதம் பற்றிய அறிவிப்பு, கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களுக்கான பழிதீர்ப்பு. ‘நில்’ என்ற அறைகூவல் போர்வீரனின் மரபுவழிச் சொல். சூலத்தின் எட்டு மணிகளும் மின்னல் மாலைகளும் வானில் ஒளிர்கின்றன; அதனால் அதன் பயங்கரம் அழகோடு கலக்கிறது. ராமனின் அம்புகள் முதலில் அதைத் தடுக்கப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன; ஆனால் அவை வெற்றி பெறாது. கவனிக்க வேண்டியது — ராவணன் சூலத்தைச் ‘சினத்தால்’ உயர்த்துகிறான், விவேகத்தால் அல்ல; அவன் செயல்கள் அனைத்தும் சினத்தால் தூண்டப்படுபவை. ராமனும் சினமுற்றிருக்கிறான்; ஆனால் அவன் சினம் தர்மத்தைக் காப்பதற்கானது; ஆகவே அவன் செயல் கட்டுப்பாடுடையது. ராவணனின் முழக்கம் தன் படையை மகிழ்விக்கிறது, மறுதரப்பில் அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது — இவ்வாறு கவி இரண்டு படைகளின் மனநிலையையும் ஒருசேர வருணிக்கிறார். ‘உடன்பிறந்தானைத் துணையாகக் கொண்ட’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணன் மீண்டும் உயிர்பெற்றதையும் ராவணன் அறிவான் என்று சுட்டப்படுகிறது. இப்பகுதியின் இரண்டு சுலோகங்கள் (59–60) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவை சூலம் வானில் செல்வதையும் ராமனின் முதல் எதிர்நடவடிக்கையையும் தெளிவாக்குகின்றன. ராவணனின் வீம்புரை அவனுடைய இறுதி ஆணவம்; பின்னால் அவன் சூலமே பிளக்கப்படுகிறது, சொல்லும் பொய்யாகிறது.

வந்து விழும் அந்தச் சூலத்தை ராகவன் அம்புக் கூட்டத்தால் தடுத்தான் — எழுந்து வரும் யுகமுடிவின் நெருப்பை வாசவன் நீர்ப்பெருக்குகளால் தடுப்பதுபோல. ஆனால் ராவணனின் பெரிய சூலம், ராமனின் வில்லிலிருந்து வெளிப்பட்ட அந்த அம்புகளை, நெருப்பு விட்டில்பூச்சிகளை எரிப்பதுபோல எரித்தது. சூலத்தின் தீண்டலால் பொடியாக்கப்பட்டு வானிலேயே சாம்பலான அம்புகளைக் கண்டு ராகவன் சினத்தைத் திரட்டிக்கொண்டான். பிறகு ரகுநந்தனன் மிகுந்த சினமுற்று, மாதலி கொண்டுவந்த, வாசவனுக்கு உகந்த சக்தியைப் பற்றினான். வலிமையுடையவனால் தூக்கி எடைபார்க்கப்பட்ட, மணிகள் ஒலிக்கும் அந்தச் சக்தி, யுகமுடிவின் எரிகொள்ளிபோல ஒளியோடு வானத்தை எரியச் செய்தது. வீசப்பட்ட அந்தச் சக்தி ராக்ஷசேந்திரனின் அந்தச் சூலத்தின்மீது விழுந்தது; சக்தியால் பிளக்கப்பட்ட பெரிய சூலம் ஒளியிழந்து விழுந்தது. பிறகு ராமன் கூரிய, பெரும் வேகமுடைய, வஜ்ரம்போன்ற, நேராகச் செல்லும் அம்புகளால் அவனுடைய பெரும் வேகமுடைய குதிரைகளைப் பிளந்தான். மிகுந்த கவனத்தோடு ராகவன் கூர்தீட்டிய அம்புகளால் ராவணனை மார்பிலும், மூன்று சிறகுடைய அம்புகளால் நெற்றியிலும் பிளந்தான். அம்புகளால் எல்லா உறுப்புகளும் பிளக்கப்பட்டு, உடலிலிருந்து குருதி பெருகிய அந்த ராக்ஷசேந்திரன், கூட்டத்தின் நடுவே மலர்ந்த அசோக மரம்போல ஒளிர்ந்தான். ராமனின் அம்புகளால் உடல் ஆழமாகத் துளைக்கப்பட்டு, காயக் குருதியால் உடல் நனைந்த இரவுலாவிகளின் தலைவன், கூட்டத்தின் நடுவே மனச்சோர்வடைந்தான்; மிகக் கடுமையாகச் சினமும் கொண்டான். இந்திரனின் சக்தியே ராவணனின் சூலத்துக்குப் பதில் — தெய்வ உதவி இங்கே வெற்றி பெற்றது. குருதி தோய்ந்த ராவணன் மலர்ந்த அசோகம்போல என்ற உவமை சிவப்பு நிறத்தின் அழகையும் பயங்கரத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது; சர்க்க முடிவில் ராவணனின் நாணத்தையும் சினத்தையும் சுட்டுகிறது; அதுவே அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் ஓடுவதற்குக் காரணமாகும். ராமனின் அம்புகள் சூலத்தின் தீண்டல் மட்டுமே பட்டுச் சாம்பலாகின்றன — இந்த நிகழ்ச்சி ராவணனின் சூலத்தின் ஆற்றலை நிரூபிக்கிறது. அப்போது ராமன் மாதலி கொண்டுவந்த இந்திரனின் சக்தியை நினைக்கிறான்; அதுவே இங்கே பயன்படுகிறது. அதன் மணியொலியும் அதன் ஒளியும் யுகமுடிவின் எரிகொள்ளிபோன்றவை. சூலம் பிளக்கப்பட்டதால் ராவணனின் இறுதிப் புகலிடம் அழிந்தது. பிறகு ராமன் தாக்குகிறான் — முதலில் குதிரைகளை, பிறகு மார்பை, பிறகு நெற்றியை. ‘மூன்று சிறகுடைய அம்புகளால்’ என்று எண்ணிக்கையும் நுட்பமாகச் சொல்லப்படுகிறது. அனைவரும் தன் இழிநிலையைக் காண்பதால், ராவணன் தன் படையின் நடுவே அவமானப்பட்டவன்போல மனச்சோர்வடைகிறான்; மனச்சோர்வும் சினமும் அவனிடம் ஒருசேர இருக்கின்றன. முன்பு ராவணனின் சக்தியால் லக்ஷ்மணன் வீழ்த்தப்பட்டான்; இங்கே ராமனின் சக்தியால் ராவணனின் சூலம் வீழ்த்தப்படுகிறது — இவ்வாறு கதையில் ஓர் எதிரொப்புமை தெரிகிறது. மலர்ந்த அசோகத்தின் உவமை வசந்தத்தை நினைவூட்டுகிறது; போரின் பயங்கரச் சூழலிலும் கவியின் அழகுணர்ச்சியை இது காட்டுகிறது. ‘கூட்டத்தின் நடுவே’ என்ற சொல், ராவணனின் அவமானம் எல்லோர் முன்னிலையிலும் நிகழ்ந்தது என்று சுட்டுகிறது.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದು ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನೂ ಇನ್ನೊಂದು ರಥವನ್ನೇರಿ, ಸ್ವರ್ಭಾನುವಾದ ರಾಹು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎರಗುವಂತೆ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ದಶಗ್ರೀವನು, ಮೋಡವು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಮಹಾಪರ್ವತವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸುವಂತೆ, ವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ರಾಮನೂ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಕಿನ್ನರರು ಹೇಳಿದರು: ‘ರಾಮನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ, ರಾಕ್ಷಸನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ; ಈ ಯುದ್ಧ ಸಮವಲ್ಲ.’ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿದನು; ಅವನ ಪ್ರೇರಣೆಯಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಇಂದೇ ರಾವಣವಧೆಯ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ನ್ಯಾಯವೂ ಚಿಂತಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಧರ್ಮಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ಸಮಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿರಬೇಕು ಎಂಬುದು ದೇವತೆಗಳ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಇಂದ್ರನ ಸಹಾಯ. ‘ರಾಹು ಸೂರ್ಯನ ಮೇಲೆ ಎಂಬಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾವಣನ ಆಕ್ರಮಣವನ್ನು ಗ್ರಹಣದ ಅಶುಭತೆಯೊಡನೆ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಮಹಾಪರ್ವತದಂತೆ ರಾಮ’ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಚಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಕವಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಲಾಳು, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ರಥಾರೂಢ. ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ರಥ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮುರಿದಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ‘ಅನ್ಯಂ ರಥಮ್’ (ಇನ್ನೊಂದು ರಥವನ್ನು) ಏರಿ ಬರುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಧನಸಂಪತ್ತೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನಿಗಾದರೋ ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳು ಮಾತ್ರ, ಆದರೂ ಅವನು ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಕಿನ್ನರರೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರಂತೆ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ, ನ್ಯಾಯದ ಪಕ್ಷವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ಮಾತೇ ಇಂದ್ರನ ಕಾರ್ಯಕ್ಕೆ ನಿಮಿತ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಭಾಗ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗದ ಪೀಠಿಕೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ‘ದೀಪ್ತಪಾವಕಸಂಕಾಶ’ (ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಹವು), ರಾವಣನವು ‘ವಜ್ರೋಪಮ’ (ವಜ್ರದಂತಹವು) — ಇಬ್ಬರ ಆಯುಧಗಳೂ ತುಲ್ಯಬಲ, ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಭೇದ. ಆದ್ದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ನ್ಯಾಯಸಮ್ಮತ.

ದೇವತೆಗಳ ಅಮೃತಸಮಾನವಾದ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಶ್ರೀಮಂತ ಶಕ್ರನು ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಕರೆದು ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ರಥದೊಡನೆ ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ ರಘೂತ್ತಮನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಹೋಗು. ಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅವನನ್ನು ಕರೆದು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮಹಾಹಿತವನ್ನು ಮಾಡು.’ ದೇವರಾಜನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ದೇವಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ತಲೆಬಾಗಿ ದೇವನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದೇವೇಂದ್ರನೇ, ಬೇಗನೆ ಹೋಗುವೆನು, ಸಾರಥ್ಯವನ್ನೂ ಮಾಡುವೆನು.’ ಬಳಿಕ ಅವನು ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥಕ್ಕೆ ಹೂಡಿದನು. ಆ ರಥ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾದ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ನೂರಾರು ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದುದು, ಉದಯಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವುದು, ವೈಡೂರ್ಯದ ನೊಗದಂಡವುಳ್ಳದ್ದು. ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳುಳ್ಳ, ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳುಳ್ಳ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹಸಿರು ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜದಂಡವುಳ್ಳ ದೇವರಾಜನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥ ಶೋಭಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ದೇವರಾಜನಿಂದ ಆದೇಶಿತನಾದ ಮಾತಲಿಯು ಆ ರಥವನ್ನೇರಿ ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಇಳಿದು ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಥದ ವಿಸ್ತಾರವಾದ ವರ್ಣನೆ ಇದೆ — ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ದಿವ್ಯತೆಯೂ ರಾಮನಿಗೆ ದೊರೆತ ದಿವ್ಯಸಹಾಯದ ಸೂಚಕ. ಮಾತಲಿಯ ವಿನಯವೂ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ನಮಸ್ಕರಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆರು ಶ್ಲೋಕಗಳು (6–9, 12) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಇಂದ್ರನ ಆದೇಶವನ್ನೂ ಮಾತಲಿಯ ಪ್ರಸ್ಥಾನವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನು ಸ್ವತಃ ಬರುವುದಿಲ್ಲ, ತನ್ನ ರಥವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ದೇವತೆಗಳ ಸಹಾಯ ಮಿತವಾದುದು ಎಂದು ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಯುದ್ಧವನ್ನಾದರೋ ರಾಮನೇ ಮಾಡಬೇಕು. ‘ಭೂಮಿಷ್ಠಮ್’ (ನೆಲದ ಮೇಲಿರುವ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಅಸಮತೆಯ ದುಃಖ ಬಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಮಾತಲಿ ‘ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು’ ಎಂದು ತಾನಾಗಿಯೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಕೇವಲ ಆಜ್ಞಾಪಾಲನೆಯಲ್ಲ. ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳು ಇಂದ್ರರಥದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಲಕ್ಷಣ. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ನಾದ, ಚಿನ್ನದ ಪ್ರಕಾಶ, ವೈಡೂರ್ಯದ ಕಾಂತಿ — ಇವು ರಥದ ದಿವ್ಯತೆಯನ್ನು ಕೇಳುಗನ ಕಣ್ಣು-ಕಿವಿಗಳ ಮುಂದೆ ತರುತ್ತವೆ. ‘ರುಕ್ಮವೇಣು’ ಎಂದರೆ ಧ್ವಜದಂಡ, ಅದೂ ಚಿನ್ನದ್ದು. ಸ್ವರ್ಗದಿಂದ ಇಳಿಯುವುದು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೂ ಭೂಮಿಗೂ ಇರುವ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ವಿಶೇಷಣವೂ ಅದರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಅಂಗದ್ದು — ಅಂಗಗಳು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಚಿತ್ರಿತ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು ಸುತ್ತಲೂ, ನೊಗದಂಡ ವೈಡೂರ್ಯದ್ದು, ಕುದುರೆಗಳ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಶಿರೋಭೂಷಣಗಳು, ಮೈಮೇಲೆ ಚಿನ್ನದ ಜಾಲಗಳು, ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬಿಳಿಯ ಚಾಮರಗಳು. ಹೀಗೆ ಕೇಳುಗನು ರಥವನ್ನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಮಾತಲಿ ದೇವರಾಜನಿಂದ ‘ಸಂದಿಷ್ಟ’ — ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಆದೇಶಿತ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಆಗಮನ ಆಕಸ್ಮಿಕವಲ್ಲ, ದೇವತೆಗಳ ಸುವಿಚಾರಿತ ನಿರ್ಣಯ.

ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ, ಚಾವಟಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ ಸಾರಥಿ ಮಾತಲಿಯು ಕೈಮುಗಿದು ರಾಮನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೇ, ಶತ್ರುಸಂಹಾರಕನೇ, ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನು ಈ ರಥವನ್ನು ನಿನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ಇದು ಇಂದ್ರನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸು, ಅಗ್ನಿಸದೃಶ ಕವಚ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳು, ನಿರ್ಮಲವೂ ಮಂಗಳಕರವೂ ಆದ ಶಕ್ತಿ. ವೀರನೇ, ಈ ರಥವನ್ನೇರಿ, ನನ್ನನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು, ಮಹೇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಕೊಂದಂತೆ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ತನ್ನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳನ್ನು ಬೆಳಗಿಸುವವನಂತೆ ಆಗ ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆಯೂ ನಮಸ್ಕಾರವೂ ದೇವತೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಗಿರುವ ಭಕ್ತಿಯನ್ನೂ ವಿನಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರನ ಆಯುಧಗಳೂ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಈಗ ದೇವರಾಜನ ಪ್ರತಿನಿಧಿಯಂತೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಹೇಂದ್ರ ಇವ ದಾನವಾನ್’ (ಮಹೇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಎಂಬಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ರಾಮ-ರಾವಣಯುದ್ಧ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ರೂಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಿವಾ ಶಕ್ತಿಃ’ (ಮಂಗಳಕರ ಶಕ್ತಿ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅದೇ ಮುಂದೆ ರಾವಣನ ಶೂಲವನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದು. ಮಾತಲಿಯ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ದಿವ್ಯ ಆಯುಧಗಳು ಎಣಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಧನುಸ್ಸು, ಕವಚ, ಬಾಣಗಳು, ಶಕ್ತಿ; ಇವುಗಳೊಡನೆ ರಥ ಐದನೆಯ ದಾನ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಮಹಾಸತ್ತ್ವ’, ‘ಶ್ರೀಮನ್’, ‘ಶತ್ರುನಿಬರ್ಹಣ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನ ಆದರ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಯಾ ಸಾರಥಿನಾ’ (ನನ್ನನ್ನು ಸಾರಥಿಯಾಗಿಟ್ಟುಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಭವವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದೇ ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಇಂದ್ರನು ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದನು. ರಾಮನು ಥಟ್ಟನೆ ಏರುವುದಿಲ್ಲ; ಮೊದಲು ರಥಕ್ಕೆ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ದೇವದತ್ತ ವಸ್ತುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಶಿಷ್ಟಾಚಾರ. ಏರುವ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಾಂತಿಯಿಂದ ಲೋಕಗಳು ಬೆಳಗಿದಂತಾಗುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಕವಿ ವಿಜಯದ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ತಿ ‘ವಿಮಲಾ ಶಿವಾ’ (ನಿರ್ಮಲ, ಮಂಗಳಕರ) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ರಾವಣನ ಶೂಲಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧ ಸ್ವಭಾವದ್ದು.

ಆಗ ಮಹಾಬಾಹು ರಾಮನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ರಾವಣನಿಗೂ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ದ್ವೈರಥಯುದ್ಧ (ರಥ-ರಥಗಳ ನಡುವಿನ ಯುದ್ಧ) ನಡೆಯಿತು. ಪರಮಾಸ್ತ್ರವಿದನಾದ ರಾಘವನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ, ದೈವಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ದೈವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರನು ಮತ್ತೆ ಪರಮಘೋರವಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾವಣನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳು ಮಹಾವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳಾಗಿ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದವು. ಉರಿಯುವ ಮುಖಗಳ, ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಕಾರುವ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ, ಭಯಾನಕವಾದ ಅವು ರಾಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಎರಗಿದವು. ವಾಸುಕಿಯ ಸ್ಪರ್ಶದಂತಹ ಸ್ಪರ್ಶದ, ಹೊಳೆಯುವ ಹೆಡೆಗಳ ಆ ಮಹಾವಿಷಸರ್ಪಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ತುಂಬಿ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಸರ್ಪಗಳು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಘೋರವಾದ, ಭಯಾವಹವಾದ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ರಾಘವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳು, ಸರ್ಪಶತ್ರುಗಳಾದ ಚಿನ್ನದ ಗರುಡಪಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಿದವು. ಗರುಡರೂಪ ತಾಳಿದ, ಇಷ್ಟಬಂದ ರೂಪ ಧರಿಸಬಲ್ಲ ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪರೂಪದ ಮಹಾವೇಗದ ಎಲ್ಲ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡಿದವು. ಅಸ್ತ್ರ ಪ್ರತಿಹತವಾಗಲು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಘೋರ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರ ಎಂಬ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ತಕ್ಕ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ರಾಮನು ಬಲ್ಲನು. ಸರ್ಪಗಳ ಶತ್ರು ಗರುಡ ಎಂಬುದು ಲೋಕಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸರ್ಪಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರವೇ ಉತ್ತರ. ರಾವಣನ ಮಾಯೆ ಭಯಾನಕ, ಆದರೆ ರಾಮನ ಜ್ಞಾನ ಅದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿ ನಿವಾರಿಸುತ್ತದೆ. ಕವಿಯು ಸರ್ಪಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಬೆಂಕಿ ಕಾರುವುದನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸಿ ಭಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಗರುಡರ ಸಂಚಾರದಿಂದ ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನೂ ಮಹಾ ಅಸ್ತ್ರವಿದ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಗಾಂಧರ್ವ ಮತ್ತು ದೈವ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ರಾಮನು ಅಂತಹವೇ ಅಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅವನು ತನ್ನದೇ ಆದ ರಾಕ್ಷಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ಅವನ ಜಾತಿಗೇ ವಿಶಿಷ್ಟವಾದುದು. ಆ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳು ಸರ್ಪಗಳಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ಹೆಡೆಗಳು ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ, ಬಾಯಿಗಳು ತೆರೆದಿವೆ. ವಾಸುಕಿ ನಾಗರಾಜ; ಅವನ ಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಅವುಗಳ ಸ್ಪರ್ಶ ವಿಷಮಯ. ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಅವುಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಪಲಾಯನದ ದಾರಿಯೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಮನ ಗಾರುಡಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣದ ಗರುಡರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುತ್ತವೆ, ಇಚ್ಛಾರೂಪಿಗಳಾದ ಅವು ಬೇಕಾದ ರೂಪವನ್ನು ಧರಿಸುತ್ತವೆ. ಸೋತ ರಾವಣನು ಮತ್ತೆ ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಕೋಪದ ಲಕ್ಷಣ. ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರ ಮೋಹಕ, ದೈವಾಸ್ತ್ರ ದೇವಶಕ್ತಿಮಯ ಎಂಬುದು ಪರಂಪರೆ; ರಾಮನು ಎರಡನ್ನೂ ಬಲ್ಲನು, ಏಕೆಂದರೆ ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಅವನು ಎಲ್ಲ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧದ ಮೂಲ ರಾಮನ ಬಾಲ್ಯದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ. ಗರುಡರ ಚಿನ್ನದ ಬಣ್ಣ ಗರುಡನ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ರಾಮನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನ ಕೋಪ ಉತ್ತರೋತ್ತರ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲದ ಪರೀಕ್ಷೆ ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಜ್ಞಾನದ ಪರೀಕ್ಷೆಯೂ ಇದೆ — ಯಾರು ಯಾರ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಬಲ್ಲರು ಎಂದು. ರಾಮನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉತ್ತರವನ್ನು ಬಲ್ಲನು, ರಾವಣನಾದರೋ ಕ್ರಮೇಣ ನಿರುಪಾಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಕೇವಲ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ರಾವಣನು ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿಸಿ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮಾತಲಿಯನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಧ್ವಜವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜವನ್ನು ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಿ, ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಇಂದ್ರನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ಚಾರಣರು ದಾನವರೊಡನೆ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು. ರಾಮನು ಪೀಡಿತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ವಾನರೇಂದ್ರರೂ ವ್ಯಥೆಗೊಂಡರು. ರಾವಣನೆಂಬ ರಾಹುವಿನಿಂದ ಗ್ರಸ್ತನಾದ ರಾಮನೆಂಬ ಚಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು, ಬುಧಗ್ರಹವು ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ, ಪ್ರಜಾಪತಿ ದೇವತೆಯಾದ ರೋಹಿಣೀ ನಕ್ಷತ್ರವನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸಿ, ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವನ್ನು ತರುವಂತೆ ನಿಂತಿತು. ಸಮುದ್ರವು ಹೊಗೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ತೆರೆಗಳೊಡನೆ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತೆ, ಕ್ರುದ್ಧವಾಗಿ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟುವಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಶಸ್ತ್ರದ ಬಣ್ಣದವನಾಗಿ, ಅತಿಕಠೋರನಾಗಿ, ಮಂದ ಕಿರಣಗಳವನಾಗಿ, ಕಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಧೂಮಕೇತುವಿನೊಡನೆ ಅಂಟಿಕೊಂಡವನಾಗಿ ಕಂಡನು. ಕೋಸಲರ ನಕ್ಷತ್ರವಾದ, ಇಂದ್ರ-ಅಗ್ನಿಗಳು ದೇವತೆಗಳಾದ ವಿಶಾಖೆಯನ್ನೂ ಅಂಗಾರಕನು (ಮಂಗಳನು) ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಆಕ್ರಮಿಸಿ ನಿಂತನು. ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳ ದಶಗ್ರೀವನು ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನಿಂದ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಲೂ ಆಗದಾದನು. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಗ್ರಹಣದ ರೂಪಕದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ರಾಮನು ಚಂದ್ರ, ರಾವಣನು ರಾಹು. ಕೋಸಲರ ನಕ್ಷತ್ರದಲ್ಲಿ ಮಂಗಳನ ಸ್ಥಿತಿ ರಾಷ್ಟ್ರದ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ರಾಮನ ದುಃಖದ ಪರಮ ಕ್ಷಣ — ಸಹಾಯಕ ಸಾರಥಿಯೂ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದಾನೆ, ಧ್ವಜ ಬಿದ್ದಿದೆ, ಕುದುರೆಗಳು ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದಿವೆ. ಕಥೆಯ ನಾಟಕೀಯತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಕವಿ ಈ ಸಂಕಟವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದೆ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿರಸ್ಯಮಾನಃ’ (ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಕ್ಷಣಿಕ ಅಸಮರ್ಥತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ, ಸೋಲಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಈಗ ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗೆಲ್ಲಲಾರನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಥದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡಲು. ಧ್ವಜದ ಪತನ ಯೋಧನ ಅಪಮಾನದ ಚಿಹ್ನೆ. ದೇವತೆಗಳ, ಸಿದ್ಧರ, ವಾನರರ ವಿಷಾದ ಸಾಮೂಹಿಕ; ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಚಿಂತಿತರು. ಗ್ರಹಗಳ ವರ್ಣನೆ ಜ್ಯೋತಿಷಶಾಸ್ತ್ರಾನುಸಾರಿ — ಬುಧನಿಂದ ರೋಹಿಣಿಯ ಆಕ್ರಮಣ, ಮಂಗಳನಿಂದ ವಿಶಾಖೆಯ ಆಕ್ರಮಣ, ಸೂರ್ಯನಲ್ಲಿ ಕಬಂಧದ ಚಿಹ್ನೆ, ಧೂಮಕೇತು — ಎಲ್ಲವೂ ಅಶುಭ. ಸಮುದ್ರ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಟ್ಟಲೆಂಬಂತೆ ಮೇಲೇಳುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಪ್ರಕೃತಿಯೂ ವ್ಯಾಕುಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಇಪ್ಪತ್ತು ತೋಳುಗಳ, ಹತ್ತು ಮುಖಗಳ ರೂಪ ಅವನ ವಿಶಾಲತೆಯನ್ನೂ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸಲು ಮೈನಾಕ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಈ ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣವಧೆಗೆ ಮುನ್ನ ವಿಶ್ವದ ವ್ಯಾಕುಲತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕವಿ ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳಿಗೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪಾಲನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ರೋಹಿಣಿ ಚಂದ್ರನ ಪ್ರಿಯೆ, ಅವಳ ಆಕ್ರಮಣ ಚಂದ್ರನ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಶಾಖೆ ಕೋಸಲರಾಜ್ಯದ ನಕ್ಷತ್ರ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ರಾಮನ ವಂಶದ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರದ ಭಾಗ್ಯ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಲಕ್ಷಣಗಳೂ ರಾವಣನ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪ್ರಾಬಲ್ಯವನ್ನೂ ರಾಮನ ಸಂಕಟವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವೇ ಮುಂದೆ ವಿರುದ್ಧ ಫಲಗಳನ್ನು ಕೊಡುವುವು.

ಆಗ ಅವನು ಹುಬ್ಬುಗಂಟಿಕ್ಕಿ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಕೆಂಪೇರಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸುಡುವವನಂತೆ ಮಹಾಕೋಪಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದನು. ಧೀಮಂತನಾದ ರಾಮನ ಕ್ರುದ್ಧ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಭೂಮಿಯೂ ಕಂಪಿಸಿತು. ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತವು ಮರಗಳು ಅಲುಗಾಡುತ್ತ ಕದಲಿತು; ನದಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಸಮುದ್ರ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಕರ್ಕಶ ಗರ್ಜನೆಯ, ಕಠೋರವಾದ, ಉತ್ಪಾತಸೂಚಕ ಮೋಡಗಳು ಗುಡುಗುತ್ತ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸುತ್ತಾಡಿದವು. ರಾಮನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದುದನ್ನೂ ದಾರುಣ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನೂ ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ರಾವಣನಿಗೂ ಭಯವಾಯಿತು. ವಿಮಾನಗಳಲ್ಲಿದ್ದ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವರೂ ಮಹಾನಾಗರೂ ಋಷಿ-ದಾನವ-ದೈತ್ಯರೂ ಗರುಡರೂ ಆಕಾಶಸಂಚಾರಿಗಳೂ, ನಾನಾ ಭೀಕರ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಇಬ್ಬರು ಶೂರರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಲೋಕಪ್ರಳಯದಂತೆ ಕಂಡರು. ಆಗ ವಿಗ್ರಹಕ್ಕೆ (ಪಕ್ಷಪಾತಕ್ಕೆ) ಇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಸುರಾಸುರರೂ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ ಮಾತನಾಡಿದರು — ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಅಸುರರು ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಜಯಿಸು’ ಎಂದೂ, ದೇವತೆಗಳು ರಾಮನಿಗೆ ‘ನೀನು ಜಯಿಸು’ ಎಂದೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಕೋಪವೇ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಕ್ಷೋಭೆಗೆ ಕಾರಣ — ಅವನ ಮುಖವನ್ನು ಕಂಡ ಮಾತ್ರಕ್ಕೇ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿರುವಂತೆ ಲೋಕಗಳು ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿವೆ. ದೇವ-ಅಸುರರ ಪ್ರತ್ಯೇಕ ಜಯಘೋಷ ಯುದ್ಧದ ಎರಡು ಪಕ್ಷಗಳನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಭಾಗ್ಯ ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲೇ ಅಡಗಿದೆ ಎಂದು. ಹಿಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳುತ್ತಾನೆ, ಆ ಕೋಪವೇ ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಬದಲಿಸುತ್ತದೆ. ಹುಬ್ಬುಗಂಟು, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು — ಇವು ಹೊರಗಿನ ಲಕ್ಷಣಗಳು; ಅವನ ಒಳಗಿನ ದಹನಶಕ್ತಿ ‘ನಿರ್ದಹನ್ನಿವ’ (ಸುಡುವವನಂತೆ) ಎಂದು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪರ್ವತ, ಮರಗಳು, ಸಮುದ್ರ, ಮೋಡಗಳು — ಎಲ್ಲವೂ ಅವನ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಭಾವಿತ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ರಾವಣನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಯ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತದೆ. ಬಳಿಕ ಕವಿ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಸಮೂಹವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ನಾಗರು, ಋಷಿಗಳು, ದಾನವರು, ದೈತ್ಯರು, ಪಕ್ಷಿಗಳು. ಎಲ್ಲರೂ ಯುದ್ಧದ ಸಾಕ್ಷಿಗಳು, ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಪಕ್ಷದ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಭಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಹೃಷ್ಟವತ್’ (ಭಕ್ತಿಯಿಂದ ಹರ್ಷಗೊಂಡವರಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಉತ್ಸಾಹವೂ ನಿಷ್ಠೆಯೂ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ‘ಲೋಕಸಂವರ್ತಸಂಸ್ಥಿತಮ್’ (ಲೋಕಪ್ರಳಯದಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಪ್ರಳಯಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳೂ ಸಂಹೃತವಾಗುತ್ತವೆ, ಇಲ್ಲೂ ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳ ಭಾಗ್ಯ ನಿರ್ಣಯವಾಗುತ್ತದೆ. ಅಸುರರ ಮತ್ತು ದೇವತೆಗಳ ಜಯಘೋಷ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲ ಕೇಳಿಸುವಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಲು ಬಯಸಿದ ದುಷ್ಟಾತ್ಮ ರಾವಣನು ಮಹಾ ಆಯುಧವನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ಶೂಲ ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ, ಮಹಾನಾದದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳನ್ನೂ ಸಂಹರಿಸುವಂತಹುದು, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಕೂಟಗಳಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಗೂ ಕಣ್ಣಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವಂತಹುದು, ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ತುದಿಯದ್ದು, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿರಾಶಿಯಂತಹುದು, ಅತಿರೌದ್ರ, ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ್ದು, ಕಾಲನಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು, ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಸೀಳುವ, ಭೇದಿಸುವಂತಹುದು. ಅನೇಕ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭೈರವವಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಅವನ ದಾರುಣ ಶಬ್ದ ಭೂಮಿಯನ್ನೂ ಅಂತರಿಕ್ಷವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕು-ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಕಂಪಿಸಿತು; ಆ ಮಹಾಕಾಯನ ನಾದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ನಡುಗಿದವು, ಸಮುದ್ರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾವಣನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿ ರಾಮನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಮಾ, ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಈ ಶೂಲವನ್ನು ನಾನು ರೋಷದಿಂದ ಎತ್ತಿದ್ದೇನೆ; ತಮ್ಮನ ಸಹಾಯವುಳ್ಳ ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಇದು ತಕ್ಷಣ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವವನೇ, ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಸಮನಾಗಿ ನಿನ್ನನ್ನು ವೇಗವಾಗಿ ಕೊಂದು ಮಾಡುತ್ತೇನೆ. ಈಗ ನಿಲ್ಲು, ಇದೋ ನಾನು ಶೂಲದಿಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನು ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಎಸೆದನು. ರಾವಣನ ಕೈಯಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳುಳ್ಳ, ಮಹಾನಾದದ ಆ ಶೂಲ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಸಾಗುತ್ತ ಶೋಭಿಸಿತು. ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ಕಂಡು ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಮನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅತಿಕಾಯಸ್ಯ’ ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ — ಮಹಾಕಾಯನ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಅತಿನಾದಸ್ಯ’ (ಅತಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸುವವನ) ಎಂಬ ಪಾಠವಿದೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹಿಂದೆ ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತೀಕಾರವೇ ಮುಖ್ಯ ಕಾರಣ. ಶೂಲದ ವರ್ಣನೆ ದೀರ್ಘವೂ ವಿಶೇಷಣಭರಿತವೂ ಆಗಿದೆ — ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣ, ಮಹಾನಾದಯುಕ್ತ, ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳಂತಹ ಕೂಟಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಹೊಗೆಯಾಡುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದದ್ದು, ಪ್ರಳಯಾಗ್ನಿಸದೃಶ, ಕಾಲನಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ್ದು. ಈ ವರ್ಣನೆ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಮಹಾಸ್ತ್ರದ ಗೌರವವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಾದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳನ್ನೂ ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಸಮುದ್ರವೂ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಮೂರು ಭಾಗಗಳಿವೆ — ಶೂಲದ ಪ್ರಶಂಸೆ, ತಮ್ಮನೊಡನಿರುವ ರಾಮನ ವಧೆಯ ಘೋಷಣೆ, ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಪ್ರತೀಕಾರ. ‘ತಿಷ್ಠ’ (ನಿಲ್ಲು) ಎಂಬ ಕರೆ ಯೋಧನ ಪರಂಪರಾಗತ ಮಾತು. ಶೂಲದ ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳೂ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ, ಇದರಿಂದ ಅದರ ಭೀಕರತೆ ಸೌಂದರ್ಯದೊಡನೆ ಬೆರೆತಿದೆ. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಮೊದಲು ಅದನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಳಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ಅವು ವಿಫಲವಾಗುವುವು. ಗಮನಿಸಬೇಕಾದುದು — ರಾವಣನು ಶೂಲವನ್ನು ‘ರೋಷಾತ್’ (ರೋಷದಿಂದ) ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ, ವಿವೇಕದಿಂದಲ್ಲ; ಅವನ ಎಲ್ಲ ಕಾರ್ಯವೂ ಕೋಪಪ್ರೇರಿತ. ರಾಮನೂ ಕ್ರುದ್ಧನೇ, ಆದರೆ ಅವನ ಕೋಪ ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರಿಯೆ ಸಂಯತ. ರಾವಣನ ಶಬ್ದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಎದುರುಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳ ಮನೋದಶೆಯನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೇ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭ್ರಾತೃಸಹಾಯಸ್ಯ’ (ತಮ್ಮನ ಸಹಾಯವುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕಿದುದು ತಿಳಿದಿದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು (59–60) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವು ಶೂಲದ ಆಕಾಶಗಮನವನ್ನೂ ರಾಮನ ಮೊದಲ ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ ಅವನ ಅಂತಿಮ ಅಹಂಕಾರ; ಮುಂದೆ ಅವನ ಶೂಲವೇ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ, ಮಾತು ಸುಳ್ಳಾಗುತ್ತದೆ.

ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶೂಲವನ್ನು ರಾಘವನು, ಇಂದ್ರನು ಮೇಲೇಳುತ್ತಿರುವ ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯನ್ನು ಜಲಪ್ರವಾಹಗಳಿಂದ ತಡೆಯುವಂತೆ, ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸಿದನು. ಆದರೆ ರಾವಣನ ಮಹಾಶೂಲವು ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು, ಬೆಂಕಿ ಪತಂಗಗಳನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ, ಸುಟ್ಟುಹಾಕಿತು. ಶೂಲದ ಸ್ಪರ್ಶದಿಂದ ಪುಡಿಯಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲೇ ಭಸ್ಮವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಕೋಪವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಆಗ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಘುನಂದನನು ಮಾತಲಿ ತಂದಿದ್ದ, ಇಂದ್ರನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವಾದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಬಲಶಾಲಿಯಿಂದ ತೂಗಿ ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಗಂಟೆಗಳ ನಾದದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಯುಗಾಂತದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಪ್ರಭೆಯೊಡನೆ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗಿಸಿತು. ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಶಕ್ತಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆ ಶೂಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಮಹಾಶೂಲ ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟು ಉರುಳಿತು. ಆಗ ರಾಮನು ಹರಿತವಾದ, ಮಹಾವೇಗದ, ವಜ್ರಸಮಾನವಾದ, ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ಮಹಾವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಭೇದಿಸಿದನು. ಪರಮ ಏಕಾಗ್ರನಾದ ರಾಘವನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಎದೆಯಲ್ಲಿ, ಮೂರು ಗರಿಬಾಣಗಳಿಂದ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು, ದೇಹದಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತನ್ನವರ ಸಮೂಹದ ನಡುವೆ ಅರಳಿದ ಅಶೋಕವೃಕ್ಷದಂತೆ ಕಂಡನು. ರಾಮಬಾಣಗಳಿಂದ ಅತಿಯಾಗಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ದೇಹದ ನಿಶಾಚರೇಂದ್ರನು ಸಭೆಯ ನಡುವೆ ಖೇದಗೊಂಡನು, ಅತಿಯಾಗಿ ಕೋಪಗೊಂಡನು. ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯೇ ರಾವಣನ ಶೂಲಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ — ದಿವ್ಯಸಹಾಯ ಇಲ್ಲಿ ಸಫಲವಾಯಿತು. ರಕ್ತಸಿಕ್ತ ರಾವಣನು ಅರಳಿದ ಅಶೋಕದಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪುಬಣ್ಣದ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಭೀಕರತೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಸರ್ಗದ ಸಮಾಪ್ತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನೂ ಕೋಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನ ಪಲಾಯನಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುವುದು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳು ಶೂಲದ ಸ್ಪರ್ಶಮಾತ್ರದಿಂದ ಭಸ್ಮವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ಘಟನೆ ರಾವಣನ ಶೂಲದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗ ರಾಮನು ಮಾತಲಿ ತಂದಿದ್ದ ಇಂದ್ರನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದೇ ಇಲ್ಲಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ಅದರ ಗಂಟೆಗಳ ನಾದವೂ ಅದರ ಪ್ರಭೆಯೂ ಯುಗಾಂತದ ಉಲ್ಕೆಯಂತೆ. ಶೂಲದ ಭೇದನದಿಂದ ರಾವಣನ ಅಂತಿಮ ಆಶ್ರಯ ನಾಶವಾಯಿತು. ಬಳಿಕ ರಾಮನು ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳು, ಬಳಿಕ ಎದೆ, ಬಳಿಕ ಹಣೆ. ‘ತ್ರಿಭಿಃ ಪತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಗರಿಬಾಣಗಳಿಂದ) ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆಯೂ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಅಪಮಾನಿತನಾದಂತೆ ಖೇದಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅವನ ದುರ್ದಶೆಯನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ; ಖೇದವೂ ಕೋಪವೂ ಅವನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇವೆ. ಹಿಂದೆ ರಾವಣನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ರಾವಣನ ಶೂಲ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕಥೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸಾಮ್ಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅರಳಿದ ಅಶೋಕದ ಉಪಮೆ ವಸಂತವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ; ಇದು ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲೂ ಕವಿಯ ಸೌಂದರ್ಯದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸಮಾಜಮಧ್ಯೇ’ (ಸಭೆಯ ನಡುವೆ) ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಅಪಮಾನ ಎಲ್ಲರ ಸಮಕ್ಷಮದಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ വില്ലെടുത്തു ശരം തൊടുത്തു; സൈന്യമുഖത്തിൽ രാവണന്റെ നേർക്ക് ഘോരശരങ്ങൾ എയ്തു. രാവണനും മറ്റൊരു രഥത്തിൽ കയറി, സ്വർഭാനുവായ രാഹു സൂര്യന്റെ നേർക്കെന്നപോലെ, കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. രഥത്തിലിരുന്ന ദശഗ്രീവൻ, മേഘം ധാരകളാൽ മഹാപർവതത്തെ അടിക്കുന്നതുപോലെ, വജ്രസമാനമായ ശരങ്ങളാൽ രാമനെ പ്രഹരിച്ചു. രാമനും ഏകാഗ്രചിത്തനായി ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ള സ്വർണാലംകൃതശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ദശഗ്രീവന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും പറഞ്ഞു: ‘രാമൻ നിലത്തു നിൽക്കുന്നു, രാക്ഷസൻ രഥത്തിലും; ഈ യുദ്ധം തുല്യമല്ല.’ മുൻസർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ജീവിച്ചു; അവന്റെ പ്രേരണയാലാണ് രാമൻ ഇന്നുതന്നെ രാവണവധം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തത്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ന്യായവും ചിന്തിക്കപ്പെടുന്നു — ധർമയുദ്ധത്തിൽ യോദ്ധാക്കൾ തുല്യനിലയിലായിരിക്കണം എന്നാണ് ദേവന്മാരുടെ അഭിപ്രായം. അതിനാൽ അടുത്ത സന്ദർഭം ഇന്ദ്രന്റെ സഹായമാണ്. ‘രാഹു സൂര്യനെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ രാവണന്റെ ആക്രമണത്തെ ഗ്രഹണത്തിന്റെ അശുഭത്വത്തോടെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ‘മഹാപർവതംപോലെ രാമൻ’ എന്നത് അവന്റെ അചഞ്ചലത കാണിക്കുന്നു. സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി രണ്ടു യോദ്ധാക്കളുടെയും നില വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഒരാൾ നിലത്തു കാലാളായി, മറ്റേയാൾ രഥത്തിലേറി. രാവണന്റെ മുൻരഥം മുൻസർഗങ്ങളിൽ തകർന്നിരുന്നു; അതിനാൽ അവൻ ‘മറ്റൊരു രഥത്തിൽ’ കയറിവരുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് അവന്റെ സാധനസമ്പത്തും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമനാകട്ടെ വില്ലും ബാണങ്ങളും മാത്രം; എങ്കിലും അവൻ ഏകാഗ്രനായി യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു, വ്യാകുലനാകുന്നില്ല. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും കിന്നരന്മാരും പ്രേക്ഷകരെപ്പോലെ യുദ്ധം കാണുന്നു; ന്യായത്തിന്റെ പക്ഷം പിടിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. അവരുടെ വാക്കുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രന്റെ പ്രവൃത്തിക്കു നിമിത്തമാകുന്നത്; അതിനാൽ ഈ ഭാഗം അടുത്ത സന്ദർഭത്തിന്റെ ഭൂമികയാണ്. രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ളവ’, രാവണന്റേത് ‘വജ്രസമാനം’ — ഇരുവരുടെയും ആയുധങ്ങൾ തുല്യബലമുള്ളവ; നിലയിൽ മാത്രമേ വ്യത്യാസമുള്ളൂ. അതിനാൽ ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് ന്യായമാണ്.

ദേവന്മാരുടെ അമൃതതുല്യമായ ആ വാക്കു കേട്ട് ദേവശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനുമായ ശക്രൻ മാതലിയെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘എന്റെ രഥവുമായി ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്ന രഘുശ്രേഷ്ഠന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗം പോകൂ. ഭൂമിയിൽ ചെന്ന് അവനെ വിളിച്ച് ദേവന്മാർക്കു മഹത്തായ ഹിതം ചെയ്യൂ.’ ദേവരാജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ദേവസാരഥിയായ മാതലി ശിരസ്സുകൊണ്ടു ദേവനെ നമസ്കരിച്ചു പറഞ്ഞു: ‘ദേവേന്ദ്രാ, ഞാൻ വേഗം പോകാം, സാരഥ്യവും ചെയ്യാം.’ പിന്നീട് അവൻ പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകളെ ആ ഉത്തമരഥത്തിൽ പൂട്ടി. ആ രഥം സ്വർണംകൊണ്ടു ചിത്രീകരിച്ച അവയവങ്ങളുള്ളതും നൂറുകണക്കിനു കിങ്ങിണികളാൽ അലങ്കരിച്ചതും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും വൈഡൂര്യംകൊണ്ടുള്ള നുകത്തണ്ടുള്ളതുമായിരുന്നു. സ്വർണത്തലക്കെട്ടുകളും വെളുത്ത ചാമരങ്ങളും അണിഞ്ഞ, സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന, സ്വർണവലകളാൽ അലങ്കരിച്ച പച്ചനിറമുള്ള ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയ, സ്വർണക്കൊടിമരമുള്ള ശ്രീമത്തായ ദേവരാജരഥം ശ്രേഷ്ഠമായിരുന്നു. ദേവരാജനാൽ നിയോഗിക്കപ്പെട്ട മാതലി ആ രഥത്തിൽ കയറി സ്വർഗത്തിൽനിന്നിറങ്ങി കാകുത്സ്ഥന്റെ അടുത്തെത്തി. ഇവിടെ രഥം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — അതിന്റെ സൗന്ദര്യവും ദിവ്യത്വവും രാമനു ലഭിക്കുന്ന ദിവ്യസഹായത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. മാതലിയുടെ വിനയവും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം അവൻ നമസ്കരിച്ചിട്ടേ പോകുന്നുള്ളൂ. ആറു ശ്ലോകങ്ങൾ (6–9, 12) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ കാണുന്നില്ല; വൾഗേറ്റിൽ അവ ഇന്ദ്രന്റെ ആജ്ഞയും മാതലിയുടെ പുറപ്പാടും വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു; അതുവഴി കഥ ഇടമുറിയാതെ തുടരുന്നു. ഇന്ദ്രൻ സ്വയം വരുന്നില്ല, തന്റെ രഥവും സാരഥിയെയും അയയ്ക്കുന്നു — ഇതുവഴി ദേവന്മാരുടെ സഹായം പരിമിതമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു; യുദ്ധം രാമൻതന്നെ ചെയ്യണം. ‘ഭൂമിഷ്ഠം’ (ഭൂമിയിൽ നിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി അസമത്വത്തിന്റെ ദുഃഖം ശക്തമാകുന്നു. ‘സാരഥ്യം ചെയ്യാം’ എന്നു മാതലി സ്വയംതന്നെ ഏറ്റെടുക്കുന്നു; വെറും ആജ്ഞാപാലനമല്ല. പച്ചനിറമുള്ള കുതിരകൾ ഇന്ദ്രരഥത്തിന്റെ പ്രസിദ്ധമായ ലക്ഷണമാണ്. കിങ്ങിണികളുടെ നാദവും സ്വർണത്തിന്റെ പ്രകാശവും വൈഡൂര്യത്തിന്റെ കാന്തിയും രഥത്തിന്റെ ദിവ്യതയെ കേൾവിക്കാരന്റെ കണ്ണിനും ചെവിക്കും മുമ്പിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. ‘രുക്മവേണു’ കൊടിമരമാണ്; അതും സ്വർണമയം. സ്വർഗത്തിൽനിന്നുള്ള ഇറക്കം സ്വർഗവും ഭൂമിയും തമ്മിലുള്ള ബന്ധം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രഥവർണനയിലെ ഓരോ വിശേഷണവും അതിന്റെ ഓരോ അംഗത്തെക്കുറിച്ചാണ് — അവയവങ്ങൾ സ്വർണചിത്രിതം, കിങ്ങിണികൾ ചുറ്റും, നുകത്തണ്ട് വൈഡൂര്യമയം, കുതിരകളുടെ തലയിൽ സ്വർണത്തലക്കെട്ടുകൾ, ശരീരത്തിൽ സ്വർണവലകൾ, തലയിൽ വെളുത്ത ചാമരങ്ങൾ. ഇങ്ങനെ കേൾവിക്കാരൻ രഥത്തെ മുഴുവനായി മനസ്സിൽ കാണുന്നു. മാതലി ദേവരാജനാൽ ‘സന്ദിഷ്ടൻ’ — വ്യക്തമായി ആജ്ഞാപിക്കപ്പെട്ടവൻ — അതിനാൽ അവന്റെ വരവ് ആകസ്മികമല്ല, ദേവന്മാരുടെ നന്നായി ആലോചിച്ചെടുത്ത തീരുമാനമാണ്.

രഥത്തിൽ നിന്നിരുന്ന, ചാട്ടവാറേന്തിയ സഹസ്രാക്ഷന്റെ സാരഥിയായ മാതലി കൈകൂപ്പി രാമനോടു പറഞ്ഞു: ‘കാകുത്സ്ഥാ, മഹാസത്ത്വാ, ശത്രുനാശകാ, സഹസ്രാക്ഷൻ അങ്ങയുടെ വിജയത്തിനായി ഈ രഥം നൽകിയിരിക്കുന്നു. ഇത് ഇന്ദ്രന്റെ മഹത്തായ വില്ല്, അഗ്നിതുല്യമായ കവചം, സൂര്യതുല്യമായ ശരങ്ങൾ, നിർമലവും മംഗളകരവുമായ ശക്തി. വീരാ, ഈ രഥത്തിൽ കയറി, ഞാൻ സാരഥിയായി, മഹേന്ദ്രൻ ദാനവരെ കൊന്നതുപോലെ രാക്ഷസനായ രാവണനെ കൊല്ലൂ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാമൻ രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ച്, തന്റെ ശോഭയാൽ ലോകങ്ങളെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അപ്പോൾ അതിൽ കയറി. പ്രദക്ഷിണവും നമസ്കാരവും രാമന്റെ ദേവഭക്തിയും വിനയവും കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ആയുധങ്ങളും നൽകപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രാമൻ ഇപ്പോൾ ദേവരാജന്റെ പ്രതിനിധിയെന്നപോലെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു. ‘മഹേന്ദ്രൻ ദാനവരെയെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ രാമരാവണയുദ്ധം ദേവാസുരയുദ്ധത്തിന്റെ രൂപം ധരിക്കുന്നു. ‘ശിവാ ശക്തി’ (മംഗളകരമായ ശക്തി) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് മുന്നോട്ടു രാവണന്റെ ശൂലത്തെ പിളർക്കുന്നത്. മാതലിയുടെ വാക്കിൽ നാലു ദിവ്യായുധങ്ങൾ എണ്ണിയിരിക്കുന്നു — വില്ല്, കവചം, ശരങ്ങൾ, ശക്തി; ഇവയോടൊപ്പം രഥം അഞ്ചാമത്തെ ദാനം. അവൻ രാമനെ ‘മഹാസത്ത്വാ’, ‘ശ്രീമൻ’, ‘ശത്രുനിബർഹണാ’ എന്നിങ്ങനെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു; അതുവഴി അവന്റെ ആദരം പ്രകടമാകുന്നു. ‘മയാ സാരഥിനാ’ (ഞാൻ സാരഥിയായി) എന്ന വാക്കിലൂടെ അവൻ സ്വന്തം അനുഭവവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇതേ സാരഥിയെക്കൊണ്ടാണ് ഇന്ദ്രൻ ദാനവരെ ജയിച്ചത്. രാമൻ പെട്ടെന്നു കയറുന്നില്ല; ആദ്യം രഥത്തെ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ നമസ്കരിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ നൽകിയ വസ്തുവിനോടുള്ള ശിഷ്ടാചാരമാണിത്. കയറുന്ന നിമിഷത്തിൽ അവന്റെ കാന്തിയാൽ ലോകങ്ങൾ പ്രകാശിച്ചതുപോലെ; ഇതുവഴി കവി വിജയത്തിന്റെ മുൻസൂചന നൽകുന്നു. ശക്തിയെ ‘വിമലാ ശിവാ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — നിർമലവും മംഗളകരവും; രാവണന്റെ ശൂലത്തിന്റെ വിപരീതസ്വഭാവമുള്ളത്.

പിന്നീട് മഹാബാഹുവായ രാമനും രാക്ഷസനായ രാവണനും തമ്മിൽ അത്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ ദ്വൈരഥയുദ്ധം (രഥത്തോടു രഥമുള്ള യുദ്ധം) നടന്നു. പരമാസ്ത്രവിദ്വാനായ രാഘവൻ രാക്ഷസരാജന്റെ ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്തെ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ടും ദൈവാസ്ത്രത്തെ ദൈവാസ്ത്രംകൊണ്ടും നശിപ്പിച്ചു. അപ്പോൾ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ നിശാചരൻ വീണ്ടും പരമഘോരമായ രാക്ഷസാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. രാവണന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട സ്വർണാലംകൃതശരങ്ങൾ മഹാവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളായി കാകുത്സ്ഥന്റെ നേർക്കു വന്നു. ജ്വലിക്കുന്ന മുഖങ്ങളോടെ, വായകളിൽനിന്നു തീ ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, വായ് പിളർന്ന ഭയാനകരായ അവ രാമന്റെ നേർക്കുതന്നെ വന്നു. വാസുകിയുടേതിനു തുല്യമായ സ്പർശമുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന ഫണങ്ങളുള്ള ആ മഹാവിഷസർപ്പങ്ങളാൽ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും നിറഞ്ഞു മൂടപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ ആ സർപ്പങ്ങൾ പാഞ്ഞുവരുന്നതു കണ്ട് രാമൻ ഘോരവും ഭയാനകവുമായ ഗാരുഡാസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി. രാഘവന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട, സ്വർണത്തൂവലുകളുള്ളതും അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതുമായ ശരങ്ങൾ സ്വർണവർണരായ ഗരുഡന്മാരായി — സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുക്കളായി — ചുറ്റിപ്പറന്നു. ഗരുഡരൂപമുള്ള, ഇച്ഛാനുസരണം രൂപം ധരിക്കുന്ന രാമന്റെ ആ ശരങ്ങൾ സർപ്പരൂപമുള്ള മഹാവേഗമാർന്ന എല്ലാ ശരങ്ങളെയും നശിപ്പിച്ചു. അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതോടെ ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ ഘോരമായ ശരവർഷങ്ങളാൽ രാമന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് അസ്ത്രത്തിനു പ്രത്യസ്ത്രം എന്ന ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ഓരോ അസ്ത്രത്തിനും ഉചിതമായ പ്രതിവിധി രാമന് അറിയാം. ഗരുഡൻ സർപ്പങ്ങളുടെ ശത്രുവാണെന്നതു ലോകപ്രസിദ്ധമാണ്; അതിനാൽ സർപ്പാസ്ത്രത്തിനു ഗാരുഡാസ്ത്രംതന്നെ മറുപടി. രാവണന്റെ മായ ഭയാനകമാണ്, എന്നാൽ രാമന്റെ ജ്ഞാനം അതിനെ അനായാസം തടയുന്നു. സർപ്പങ്ങളുടെ മുഖങ്ങളിൽനിന്നുള്ള തീ ഛർദിക്കലും ദിക്കുകളുടെ ആവരണവും വർണിച്ച് കവി ഭയം വർധിപ്പിക്കുന്നു; പിന്നെ ഗരുഡന്മാരുടെ സഞ്ചാരത്താൽ ശാന്തി സ്ഥാപിക്കുന്നു. രാവണനും മഹാനായ അസ്ത്രവിദ്വാനാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ ഗാന്ധർവ-ദൈവാസ്ത്രങ്ങളെ രാമൻ അതേതരം അസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടു തടയുന്നു. പിന്നെ അവൻ തന്റെ സ്വന്തം രാക്ഷസാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നു — അതു അവന്റെ ജാതിക്കു വിശിഷ്ടമായത്. ആ അസ്ത്രത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളാകുന്നു; അവയുടെ ഫണങ്ങൾ ജ്വലിക്കുന്നു, വായകൾ പിളർന്നിരിക്കുന്നു. വാസുകി നാഗരാജനാണ്; അവന്റെ സ്പർശംപോലെ ഇവയുടെ സ്പർശം വിഷമയം. ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും അവയാൽ മൂടപ്പെട്ടു; അതിനാൽ രക്ഷപ്പെടാനുള്ള വഴിപോലുമില്ല. രാമന്റെ ഗാരുഡാസ്ത്രത്തിലെ ശരങ്ങൾ സ്വർണവർണരായ ഗരുഡന്മാരായി ആകാശത്തു ചുറ്റിപ്പറക്കുന്നു; ഇച്ഛാരൂപികളായ അവ ഇഷ്ടമുള്ള രൂപം ധരിക്കുന്നു. പരാജിതനായ രാവണൻ വീണ്ടും സാധാരണ ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ക്രോധത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഗാന്ധർവാസ്ത്രം മോഹനമാണ്, ദൈവാസ്ത്രം ദേവശക്തിമയമാണ് എന്നാണ് പാരമ്പര്യം; രാമന് രണ്ടും അറിയാം, കാരണം വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്ന് അവന് എല്ലാ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളും ലഭിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ മൂലം രാമന്റെ ബാല്യത്തിൽത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. ഗരുഡന്മാരുടെ സ്വർണവർണം ഗരുഡന്റെ സ്വരൂപത്തെ പിന്തുടരുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ ഓരോ ശ്രമവും രാമൻ നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു; രാവണന്റെ ക്രോധം ഉത്തരോത്തരം വർധിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തിന്റെ മാത്രമല്ല, ജ്ഞാനത്തിന്റെയും പരീക്ഷയാണ് — ആർക്ക് ഏത് അസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രതിവിധി അറിയാം എന്ന്. രാമന് എല്ലായിടത്തും ഉത്തരം അറിയാം; രാവണനാകട്ടെ ക്രമേണ നിരുപായനാകുന്നു; അതിനാൽ അവൻ വെറും ശരവർഷം നടത്തുന്നു.

പിന്നീട് രാവണൻ ആയിരം ശരങ്ങളാൽ അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനെ പീഡിപ്പിച്ച് ശരക്കൂട്ടത്താൽ മാതലിയെ തിരിച്ചു മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ഒരൊറ്റ ശരംകൊണ്ട് കൊടിയെ ലക്ഷ്യമാക്കി മുറിച്ചു; സ്വർണക്കൊടി രഥത്തട്ടിൽ വീഴ്ത്തി, ശരജാലംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രന്റെ കുതിരകളെയും പ്രഹരിച്ചു. അപ്പോൾ ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും ദാനവന്മാരോടൊപ്പം വിഷാദിച്ചു. രാമൻ ആർത്തനായതു കണ്ട് സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും വിഭീഷണനോടുകൂടിയ വാനരേന്ദ്രന്മാരും വ്യഥിതരായി. രാവണനാകുന്ന രാഹുവാൽ ഗ്രസിക്കപ്പെട്ട രാമചന്ദ്രനെ കണ്ട്, ബുധൻ ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയും പ്രജാപതി ദേവതയായുമുള്ള രോഹിണിനക്ഷത്രത്തെ ആക്രമിച്ച്, പ്രജകൾക്ക് അഹിതം വരുത്തുന്നവനായി നിന്നു. പുകയോടുകൂടി ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന തിരമാലകളോടെ, ജ്വലിക്കുന്നതുപോലെ, ക്രുദ്ധനായ സമുദ്രം സൂര്യനെ തൊടാനെന്നപോലെ ഉയർന്നുപൊങ്ങി. സൂര്യൻ ശസ്ത്രത്തിന്റെ നിറമുള്ളവനും അതിരൂക്ഷനും മങ്ങിയ രശ്മികളുള്ളവനും കബന്ധചിഹ്നമുള്ളവനും ധൂമകേതുവിനോടു ചേർന്നവനുമായി കാണപ്പെട്ടു. കോസലരുടെ നക്ഷത്രവും ഇന്ദ്രാഗ്നികൾ ദേവതകളുമായ വിശാഖയെയും ആകാശത്തിൽ ചൊവ്വ ആക്രമിച്ചുനിന്നു. ഇരുപതു കൈകളുള്ളവനും വില്ലേന്തിയവനും പത്തു മുഖങ്ങളുള്ളവനുമായ ദശഗ്രീവൻ മൈനാകപർവതംപോലെ കാണപ്പെട്ടു. ദശഗ്രീവനെന്ന രാക്ഷസനാൽ തടയപ്പെട്ട രാമനു യുദ്ധമുഖത്തിൽ സായകങ്ങൾ തൊടുക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഈ ഉത്പാതങ്ങൾ ഗ്രഹണത്തിന്റെ രൂപകത്താൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — രാമൻ ചന്ദ്രൻ, രാവണൻ രാഹു. കോസലരുടെ നക്ഷത്രത്തിൽ ചൊവ്വയുടെ നില രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും സങ്കടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സഹായിയായ സാരഥിയും മുറിവേറ്റ്, കൊടി വീണ്, കുതിരകൾ പ്രഹരമേറ്റ ഈ സമയം രാമന്റെ ദുഃഖത്തിന്റെ പരമനിമിഷമാണ്. കഥയുടെ നാടകീയത വർധിപ്പിക്കാൻ കവി ഈ സങ്കടം കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി മുന്നോട്ടു രാമന്റെ വിജയം കൂടുതൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘നിരസ്യമാനഃ’ (തടയപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ ക്ഷണികമായ അസമർഥത സൂചിപ്പിക്കുന്നു, പരാജയമല്ല. രാവണന് ഇപ്പോൾ രാമനെ നേരിട്ടു ജയിക്കാനാവില്ല; അതിനാൽ അവൻ സാരഥിയെയും കൊടിയെയും കുതിരകളെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു — രഥത്തിന്റെ ശക്തിതന്നെ നശിപ്പിക്കാൻ. കൊടിയുടെ വീഴ്ച യോദ്ധാവിന്റെ അപമാനത്തിന്റെ ചിഹ്നമാണ്. ദേവന്മാരുടെയും സിദ്ധന്മാരുടെയും വാനരരുടെയും വിഷാദം കൂട്ടായതാണ്; എല്ലാവരും രാമന്റെ പക്ഷത്തുനിന്നു ചിന്താകുലരാണ്. ഗ്രഹങ്ങളുടെ വർണന ജ്യോതിഷശാസ്ത്രമനുസരിച്ചാണ് — ബുധൻ രോഹിണിയെ ആക്രമിക്കൽ, ചൊവ്വ വിശാഖയെ ആക്രമിക്കൽ, സൂര്യനിൽ കബന്ധചിഹ്നം, ധൂമകേതു — എല്ലാം അശുഭം. സമുദ്രം സൂര്യനെ തൊടാനെന്നപോലെ ഉയരുന്നു; അതുവഴി പ്രകൃതിയും വ്യാകുലമായി കാണപ്പെടുന്നു. രാവണന്റെ ഇരുപതു കൈകളും പത്തു മുഖങ്ങളുമുള്ള രൂപത്തെ അവന്റെ വിശാലതയും സ്ഥൈര്യവും കാണിക്കാൻ മൈനാകപർവതത്തോട് ഉപമിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ ഉത്പാതങ്ങളുടെ വർണന രാവണവധത്തിനു മുമ്പുള്ള പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ വ്യാകുലത കാണിക്കുന്നു; ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങൾക്കും യുദ്ധത്തിൽ പങ്കുള്ളതായി കവി സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. രോഹിണി ചന്ദ്രന്റെ പ്രിയയാണ്; അവളെ ആക്രമിക്കുന്നതു ചന്ദ്രന്റെയും രാമന്റെയും സങ്കടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിശാഖ കോസലരാജ്യത്തിന്റെ നക്ഷത്രമാണെന്നു പറയുന്നതിലൂടെ രാമന്റെ വംശത്തിന്റെയും രാഷ്ട്രത്തിന്റെയും ഭാഗ്യം ഈ യുദ്ധത്തിൽ നിഹിതമാണെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ലക്ഷണങ്ങളും രാവണന്റെ താൽക്കാലികമായ പ്രാബല്യവും രാമന്റെ സങ്കടവും കാണിക്കുന്നു; എന്നാൽ അവതന്നെ മുന്നോട്ടു വിപരീതഫലങ്ങളാകും.

അപ്പോൾ അവൻ പുരികം ചുളിച്ച്, കണ്ണുകൾ അൽപം ചുവന്ന്, ക്രുദ്ധനായി, രാക്ഷസരെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ അതിമഹത്തായ ക്രോധം പൂണ്ടു. ധീമാനായ രാമന്റെ ക്രുദ്ധമായ മുഖം കണ്ട് സകല ജീവികളും ഭയന്നുവിറച്ചു; ഭൂമി കുലുങ്ങി. സിംഹങ്ങളും പുലികളുമുള്ള പർവതം മരങ്ങൾ ഇളകിക്കൊണ്ടു കുലുങ്ങി; നദികളുടെ നാഥനായ സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. കഴുതയുടെ കരച്ചിൽപോലെ പരുഷമായ ശബ്ദമുള്ള, ഉത്പാതസൂചകമായ മേഘങ്ങൾ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ എല്ലായിടത്തും ചുറ്റിനടന്നു. രാമൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായതും ദാരുണമായ ഉത്പാതങ്ങളും കണ്ട് സകല ജീവികളും ഭയന്നു; രാവണനും ഭയമുണ്ടായി. വിമാനങ്ങളിലിരുന്ന ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും മഹാനാഗങ്ങളും ഋഷിമാരും ദാനവന്മാരും ദൈത്യന്മാരും ഗരുഡന്മാരും ആകാശചാരികളും, നാനാവിധ ഭീകരായുധങ്ങളുമായി പൊരുതുന്ന ആ രണ്ടു ശൂരന്മാരുടെ, ലോകപ്രളയംപോലുള്ള യുദ്ധം കണ്ടു. അപ്പോൾ പക്ഷംചേർന്നുനിന്ന എല്ലാ ദേവാസുരന്മാരും മഹായുദ്ധം നോക്കിനിന്ന് ഭക്തിയോടെ, ഹർഷംപൂണ്ടവരെപ്പോലെ, വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു — ഒരുമിച്ചുനിന്ന അസുരന്മാർ ‘ദശഗ്രീവാ, ജയിക്കൂ’ എന്നും, ദേവന്മാർ രാമനോട് ‘അങ്ങു ജയിക്കൂ’ എന്നും വീണ്ടും വീണ്ടും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ക്രോധംതന്നെയാണ് പ്രകൃതിയുടെ ക്ഷോഭത്തിനു കാരണം — അവന്റെ മുഖം കണ്ടമാത്രയിൽ ഭൂമി കുലുങ്ങുന്നു. പ്രളയകാലത്തെന്നപോലെ ലോകങ്ങൾ ഇളകിമറിയുന്നു. ദേവാസുരന്മാരുടെ വെവ്വേറെയുള്ള ജയഘോഷം യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടു പക്ഷങ്ങളും വ്യക്തമാക്കുന്നു; സകലലോകങ്ങളുടെയും ഭാഗ്യം ഈ യുദ്ധത്തിൽത്തന്നെ നിഹിതമാണ്. മുൻഭാഗത്ത് രാമൻ തടയപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇവിടെ അവൻ ക്രോധം കൈക്കൊള്ളുന്നു; ആ ക്രോധംതന്നെ സ്ഥിതി മാറ്റിമറിക്കുന്നു. ചുളിഞ്ഞ പുരികവും ചുവന്ന കണ്ണുകളും ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്; അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദഹനശക്തി ‘നിർദഹന്നിവ’ (ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ) എന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. പർവതവും വൃക്ഷങ്ങളും സമുദ്രവും മേഘങ്ങളും എല്ലാം അവന്റെ ക്രോധത്താൽ സ്വാധീനിക്കപ്പെടുന്നു. വിശേഷിച്ചും, രാവണന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ആദ്യമായി ഭയം പ്രവേശിക്കുന്നു. പിന്നീട് കവി പ്രേക്ഷകരുടെ കൂട്ടത്തെ വർണിക്കുന്നു — ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, നാഗങ്ങൾ, ഋഷിമാർ, ദാനവന്മാർ, ദൈത്യന്മാർ, പക്ഷികൾ. എല്ലാവരും യുദ്ധത്തിന്റെ സാക്ഷികളാണ്; എല്ലാവരും സ്വപക്ഷത്തിന്റെ ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ‘ഭക്ത്യാ പ്രഹൃഷ്ടവത്’ (ഭക്തിയോടെ, ഹർഷംപൂണ്ടവരെപ്പോലെ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ ഉത്സാഹവും നിഷ്ഠയും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘ലോകസംവർതസംസ്ഥിതം’ (ലോകപ്രളയംപോലുള്ളത്) എന്ന വിശേഷണത്താൽ യുദ്ധം പ്രളയത്തോടു തുലനം ചെയ്യപ്പെടുന്നു; അവിടെ എല്ലാ ലോകങ്ങളും സംഹരിക്കപ്പെടുന്നു, ഇവിടെയും എല്ലാ ലോകങ്ങളുടെയും ഭാഗ്യം നിർണയിക്കപ്പെടുന്നു. അസുരന്മാരുടെയും ദേവന്മാരുടെയും ജയഘോഷം വീണ്ടും വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ കോലാഹലം കേൾക്കുന്നതുപോലെ തോന്നുന്നു.

ഈ സമയത്ത്, രാഘവനോടുള്ള ക്രോധത്താൽ പ്രഹരിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ദുഷ്ടാത്മാവായ രാവണൻ ഒരു മഹത്തായ ആയുധം തൊട്ടുകൊണ്ട് ശൂലം എടുത്തു. ആ ശൂലം വജ്രംപോലെ കഠിനവും മഹാനാദമുള്ളതും സകല ശത്രുക്കളെയും നശിപ്പിക്കുന്നതും പർവതശൃംഗങ്ങൾപോലുള്ള മുനകളാൽ മനസ്സിനും കണ്ണിനും ഭയം നൽകുന്നതും പുകയുന്നതുപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അഗ്രമുള്ളതും യുഗാന്താഗ്നിക്കൂമ്പാരംപോലുള്ളതും അതിരൗദ്രവും സമീപിക്കാനാവാത്തതും കാലനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തതും സകല ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും പിളർക്കുന്നതും തുളയ്ക്കുന്നതുമായിരുന്നു. അനേകം ശൂരരാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീര്യവാനായ അവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ആ ശൂലം ഉയർത്തി, ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഹർഷിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിൽ ഭൈരവമായി ഗർജിച്ചു. അവന്റെ ദാരുണമായ ശബ്ദം ഭൂമിയെയും അന്തരീക്ഷത്തെയും ദിക്കുകളെയും ഉപദിക്കുകളെയും കുലുക്കി; ആ മഹാകായന്റെ നാദത്താൽ സകല ജീവികളും ഭയന്നു, സമുദ്രം ക്ഷോഭിച്ചു. മഹാവീര്യനായ രാവണൻ ആ ശൂലമെടുത്ത് അതിമഹത്തായ നാദം മുഴക്കി രാമനോടു പരുഷമായി പറഞ്ഞു: ‘രാമാ, വജ്രംപോലെ കഠിനമായ ഈ ശൂലം രോഷത്തോടെ ഞാൻ ഉയർത്തിയിരിക്കുന്നു; സഹോദരനെ സഹായിയായി കൂട്ടിയ നിന്റെ പ്രാണൻ ഇത് ഉടനെ അപഹരിക്കും. യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനിക്കുന്നവനേ, സൈന്യമുഖത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ട ശൂരരാക്ഷസന്മാരെപ്പോലെ നിന്നെയും ഞാൻ വേഗം കൊന്നൊടുക്കും. ഇപ്പോൾ നിൽക്ക്; ഇതാ ഞാൻ ശൂലംകൊണ്ടു നിന്നെ കൊല്ലുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാക്ഷസാധിപൻ ആ ശൂലം എറിഞ്ഞു. രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു വിട്ട, മിന്നൽമാലകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, എട്ടു മണികളുള്ള, മഹാനാദമുള്ള ആ ശൂലം ആകാശത്തിലെത്തി ശോഭിച്ചു. ജ്വലിക്കുന്നതും ഘോരദർശനവുമായ ആ ശൂലം കണ്ട് വീര്യവാനായ രാമൻ വില്ലു കുലച്ച് ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ഇവിടെ ‘അതികായസ്യ’ എന്ന പദം രാവണന്റെ വിശേഷണമാണ് — മഹാകായന്റെ എന്നർഥം; സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘അതിനാദസ്യ’ എന്നാണ് പാഠം. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ പ്രതികാരമാണ് മുഖ്യകാരണം. ശൂലത്തിന്റെ വർണന ദീർഘവും വിശേഷണബഹുലവുമാണ് — വജ്രംപോലെ കഠിനം, മഹാനാദമുള്ളത്, പർവതശൃംഗങ്ങൾപോലുള്ള മുനകളുള്ളത്, പുകയുന്നതുപോലുള്ളത്, പ്രളയാഗ്നിതുല്യം, കാലനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തത്. ഈ വർണന രാവണന്റെ അന്തിമമഹാസ്ത്രത്തിന്റെ ഗൗരവം സ്ഥാപിക്കുന്നു. അവന്റെ നാദം മൂന്നു ലോകങ്ങളെയും കുലുക്കുന്നു; സമുദ്രംപോലും ക്ഷോഭിക്കുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ശൂലത്തിന്റെ പ്രശംസ, സഹോദരനോടുകൂടിയ രാമന്റെ വധത്തിന്റെ പ്രഖ്യാപനം, കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ പ്രതികാരം. ‘തിഷ്ഠ’ (നിൽക്ക്) എന്ന വെല്ലുവിളി യോദ്ധാക്കളുടെ പരമ്പരാഗതമായ വാക്കാണ്. ശൂലത്തിന്റെ എട്ടു മണികളും മിന്നൽമാലകളും ആകാശത്തു ശോഭിക്കുന്നു; അതുവഴി അതിന്റെ ഭീകരത സൗന്ദര്യത്തോടു കലരുന്നു. അതിനെ തടുക്കാനാണ് രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ആദ്യം പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്; എന്നാൽ അവ വിഫലമാകും. ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതുണ്ട് — രാവണൻ ശൂലം ഉയർത്തുന്നത് ‘രോഷാത്’ (രോഷത്താൽ) ആണ്, വിവേകത്താലല്ല; അവന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും ക്രോധത്താൽ പ്രേരിതമാണ്. രാമനും ക്രുദ്ധനാണ്, എന്നാൽ അവന്റെ ക്രോധം ധർമരക്ഷയ്ക്കാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ പ്രവൃത്തി സംയമിതമാണ്. രാവണന്റെ ശബ്ദം സ്വന്തം സൈന്യത്തെ ഹർഷിപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ എതിർപക്ഷത്തു ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇങ്ങനെ കവി രണ്ടു സൈന്യങ്ങളുടെയും മനോനില ഒരേസമയം വർണിക്കുന്നു. ‘ഭ്രാതൃസഹായസ്യ’ (സഹോദരനെ സഹായിയായി കൂട്ടിയവന്റെ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പുനർജീവനം രാവണനും അറിയാമെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിലെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ (59–60) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവ ശൂലത്തിന്റെ ആകാശഗമനവും രാമന്റെ ആദ്യപ്രതിവിധിയും വ്യക്തമാക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഗർവോക്തി അവന്റെ അന്തിമമായ അഹങ്കാരമാണ്; മുന്നോട്ട് അവന്റെ ശൂലംതന്നെ പിളർക്കപ്പെടുന്നു, വാക്കു മിഥ്യയാകുകയും ചെയ്യുന്നു.

പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശൂലത്തെ, ഇന്ദ്രൻ ഉയർന്നുവരുന്ന യുഗാന്താഗ്നിയെ ജലപ്രവാഹങ്ങളാൽ തടയുന്നതുപോലെ, രാഘവൻ ശരക്കൂട്ടത്താൽ തടയാൻ ശ്രമിച്ചു. എന്നാൽ രാവണന്റെ മഹാശൂലം, അഗ്നി ഈയാംപാറ്റകളെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങളെ ദഹിപ്പിച്ചു. ശൂലത്തിന്റെ സ്പർശത്താൽ പൊടിഞ്ഞ്, അന്തരീക്ഷത്തിൽവച്ചുതന്നെ ഭസ്മമായ സായകങ്ങളെ കണ്ട് രാഘവൻ ക്രോധം കൈക്കൊണ്ടു. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രഘുനന്ദനൻ മാതലി കൊണ്ടുവന്ന, ഇന്ദ്രനു പ്രിയപ്പെട്ട ശക്തി എടുത്തു. ബലവാനാൽ ഉയർത്തിത്തൂക്കപ്പെട്ട, മണികളുടെ നാദമുള്ള ആ ശക്തി യുഗാന്തത്തിലെ ഉൽക്കപോലെ പ്രഭയോടെ ആകാശത്തെ ജ്വലിപ്പിച്ചു. എറിയപ്പെട്ട ആ ശക്തി രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ശൂലത്തിൽ പതിച്ചു; ശക്തിയാൽ പിളർക്കപ്പെട്ട മഹാശൂലം പ്രഭയറ്റു നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് രാമൻ മൂർച്ചയുള്ളതും മഹാവേഗമുള്ളതും വജ്രതുല്യവും നേരേ പായുന്നതുമായ ബാണങ്ങളാൽ ഇവന്റെ മഹാവേഗമുള്ള കുതിരകളെ പിളർത്തു. അത്യന്തം ശ്രദ്ധയോടെ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ മാറിലും, മൂന്നു ചിറകുള്ള ശരങ്ങളാൽ നെറ്റിയിലും പിളർത്തു. ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും പിളർന്ന്, ശരീരത്തിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്ന ആ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ, (സൈന്യ)സമൂഹത്തിനു നടുവിൽ നിൽക്കുന്നവനായി, പൂത്ത അശോകവൃക്ഷംപോലെ ശോഭിച്ചു. രാമബാണങ്ങളാൽ ശരീരം അത്യധികം മുറിഞ്ഞ്, ചോരയിൽ കുതിർന്ന ശരീരത്തോടെ, നിശാചരേന്ദ്രൻ സഭാമധ്യത്തിൽ ഖേദിച്ചു; അത്യധികം ക്രോധിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തിതന്നെയാണ് രാവണന്റെ ശൂലത്തിനുള്ള മറുപടി — ദിവ്യസഹായം ഇവിടെ സഫലമായി. ചോരയിൽ കുളിച്ച രാവണൻ പൂത്ത അശോകംപോലെ എന്ന ഉപമ ചുവപ്പുനിറത്തിന്റെ സൗന്ദര്യവും ഭീകരതയും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്; സർഗാന്ത്യത്തിൽ അതു രാവണന്റെ ലജ്ജയും ക്രോധവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവന്റെ പലായനത്തിന് അതു കാരണമാകും. ശൂലത്തിന്റെ സ്പർശമാത്രത്താൽ രാമന്റെ ശരങ്ങൾ ഭസ്മമാകുന്നു — ഈ സംഭവം രാവണന്റെ ശൂലത്തിന്റെ ശക്തി തെളിയിക്കുന്നു. അപ്പോൾ മാതലി കൊണ്ടുവന്ന ഇന്ദ്രന്റെ ശക്തി രാമൻ ഓർക്കുന്നു; അതുതന്നെയാണ് ഇവിടെ ഉപയുക്തമാകുന്നത്. അതിന്റെ മണിനാദവും പ്രഭയും യുഗാന്തോൽക്കപോലെ. ശൂലം പിളർന്നതോടെ രാവണന്റെ അന്തിമാശ്രയം നശിച്ചു. പിന്നെ രാമൻ ആക്രമിക്കുന്നു — ആദ്യം കുതിരകളെ, പിന്നെ മാറിൽ, പിന്നെ നെറ്റിയിൽ. ‘ത്രിഭിഃ പത്രിഭിഃ’ (മൂന്നു ചിറകുള്ള ശരങ്ങളാൽ) എന്ന സംഖ്യയും സൂക്ഷ്മമായി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. എല്ലാവരും തന്റെ ദുർദശ കാണുന്നതിനാൽ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നടുവിൽ അപമാനിതനെപ്പോലെ രാവണൻ ഖിന്നനാകുന്നു; ഖേദവും ക്രോധവും അവനിൽ ഒരേസമയം വർത്തിക്കുന്നു. മുമ്പ് രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ ലക്ഷ്മണൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടിരുന്നു; ഇവിടെ രാമന്റെ ശക്തിയാൽ രാവണന്റെ ശൂലം വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു — ഇങ്ങനെ കഥയിൽ ഒരു പ്രതിസാമ്യം കാണാം. പൂത്ത അശോകത്തിന്റെ ഉപമ വസന്തത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരാന്തരീക്ഷത്തിലും കവിയുടെ സൗന്ദര്യദൃഷ്ടി കാണിക്കുന്നു. ‘സമാജമധ്യേ’ (സഭാമധ്യത്തിൽ) എന്ന പദം രാവണന്റെ അപമാനം എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽവച്ചാണ് നടന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Hearing Lakṣmaṇa's words, Rāghava, slayer of enemy heroes, took up his bow in his might, fitted an arrow and loosed terrible arrows at Rāvaṇa at the head of the host. In the previous sarga Lakṣmaṇa had been brought back to life, and it was at his urging that Rāma now resolved to kill Rāvaṇa that very day. Rāvaṇa, whose earlier chariot had been wrecked, mounted another, which shows how well supplied he still was, and rushed at Kākutstha as Svarbhānu, Rāhu, rushes at the sun, an image that gives his attack the ill omen of an eclipse. From his chariot Daśagrīva struck Rāma with arrows like thunderbolts, as a cloud beats on a great mountain with its torrents, and like a mountain Rāma did not move. Collected in mind, with only his bow and arrows, not flustered, Rāma rained on Daśagrīva arrows adorned with gold and blazing like fire. The weapons on both sides were equal; the only difference was where the two stood. Then the gods, gandharvas and kiṃnaras, watching the fight and siding with fairness, said: "This fight is not equal: Rāma stands on the ground while the rākṣasa rides in a chariot." The poet makes the position of the two warriors plain at the very start, one on foot, the other mounted, and the question of fairness is raised, for in a righteous war the combatants should stand on equal terms. The gods' words were just, and they set in motion what followed: Indra's help.

Hearing those nectar-sweet words of the gods, glorious Śakra, the lord of the gods, summoned Mātali and said: "Take my chariot and go quickly to the best of the Raghus, who stands on the ground. Go down to earth, call him to it, and do the gods a great service." The phrase "who stands on the ground" comes again and again, pressing home the unfairness. Indra did not come himself but sent his chariot and his charioteer, so the gods' help had its limits: the fighting still had to be done by Rāma. So addressed by the king of the gods, Mātali, the gods' charioteer, bowed his head to him in humility and said, "I will go at once, lord of the gods, and I will drive for him," taking up the task of his own accord and not merely obeying. Then he yoked the finest of chariots with bay horses, the well-known mark of Indra's chariot. Its body was bright with gold, it was hung with hundreds of little bells, it shone like the rising sun, and its pole was of beryl; its fine bay horses, bright as the sun, wore gold crests, white plumes and nets of gold, and its standard was a golden bamboo. Such was the splendid chariot of the king of the gods. Each epithet belongs to one part of it, so that the listener sees the whole chariot in the mind's eye and hears its bells, and its divine beauty signals the divine help that was coming to Rāma. Commanded in plain terms by the king of the gods, so that his coming was no accident but the gods' considered decision, Mātali mounted the chariot, came down from heaven, linking heaven to earth, and approached Kākutstha.

Standing in the chariot with his goad in hand, Mātali, charioteer of the thousand-eyed god, joined his palms and said to Rāma: "Kākutstha, great-hearted and glorious destroyer of foes, the thousand-eyed god has given you this chariot for your victory. Here too are Indra's great bow, armour bright as fire, arrows like suns and a spotless, auspicious spear. Mount this chariot, hero, and with me as your charioteer kill the rākṣasa Rāvaṇa, my lord, as great Indra killed the dānavas." Mātali lists four divine weapons, bow, armour, arrows and spear, with the chariot as a fifth gift, and his forms of address show his respect. "With me as your charioteer" recalls his own experience, for with this same driver Indra had defeated the dānavas; the simile gives the battle between Rāma and Rāvaṇa the shape of the war of gods and asuras, with Rāma as the king of the gods' representative. The spear is called spotless and auspicious, the opposite in nature to Rāvaṇa's pike, and it is this spear that will later shatter Rāvaṇa's pike. Rāma did not leap in at once: he first walked round the chariot keeping it on his right and saluted it, the courtesy due to a gift of the gods, showing his reverence and humility. Then he mounted it, lighting up the worlds with his splendour, a hint of the victory to come.

Then began the wondrous, hair-raising duel of chariots between mighty-armed Rāma and the rākṣasa Rāvaṇa. Rāvaṇa too was a great master of weapons, so Rāghava, knower of the supreme weapons, countered the rākṣasa king's gandharva weapon, which bewilders, with a gandharva weapon, and his divine weapon, full of divine power, with a divine one; he knew them all, having received every divine weapon from Viśvāmitra, so that the roots of this battle reached back to his boyhood. Then, in towering rage, the night-roamer loosed a supreme and terrible weapon of the rākṣasas, one peculiar to his own race. The gold-adorned arrows released from Rāvaṇa's bow became serpents of deadly venom, with blazing faces and gaping, fearsome jaws, spewing fire from their mouths, and made straight for Rāma. The quarters and the spaces between them were filled and covered with those deadly serpents with blazing hoods, whose touch was poisonous as Vāsuki's, the king of serpents, so that there was no way of escape. Seeing the serpents rushing at him, Rāma brought forth the terrible Garuḍa weapon, for Garuḍa is the famous enemy of serpents, so the serpent weapon has only one answer. Loosed from Rāghava's bow, his gold-feathered arrows, bright as flame, became golden eagles, enemies of serpents, golden like Garuḍa himself, and ranged through the sky, and those shafts of Rāma's in the form of eagles, able to take any form, destroyed all the swift arrows that had taken the form of serpents. The poet builds the terror with the serpents' fiery mouths and the covering of every quarter, and then restores calm with the flight of the eagles. Here the rule of weapon and counter-weapon is plain: for each weapon Rāma knows the right answer. The battle tests not strength alone but knowledge, of who knows the counter to whose weapon, and Rāma knows every answer while Rāvaṇa gradually runs out of means. So, when his weapon was repelled, the lord of the rākṣasas in his anger could only rain terrible showers of ordinary arrows on Rāma.

Rāvaṇa tormented Rāma, whose deeds cost him no strain, with a thousand arrows, and pierced Mātali with a flood of shafts. Unable to overcome Rāma directly, he aimed at the chariot's strength: with a single arrow he cut down the standard and threw the golden standard onto the floor of the chariot, a disgrace for any warrior, and with a net of arrows he struck even Indra's horses. At that the gods, gandharvas and cāraṇas, and the dānavas too, were dismayed. Seeing Rāma in distress, the siddhas and the great seers were pained, and so were the monkey chiefs with Vibhīṣaṇa; all on Rāma's side were anxious together. The portents are described through the image of an eclipse: seeing Rāma the moon swallowed by Rāvaṇa the Rāhu, Budha assailed Rohiṇī, the star of Prajāpati and the moon's beloved, and stood there bringing harm to creatures, the attack on Rohiṇī signalling danger to the moon and so to Rāma. The ocean, its waves wreathed in smoke and seeming to blaze, leapt up in fury as if to touch the sun, so that nature itself seemed in turmoil. The sun turned the colour of steel, harsh and with dim rays, marked with a headless trunk and joined with a comet. Aṅgāraka, Mars, assailed Viśākhā, the star of the Kosalas, whose deities are Indra and Agni, and stood there in the sky, which tells us that the fate of Rāma's house and kingdom hung on this battle. All the signs follow the lore of the stars, and all are ill-omened; the poet imagines even planets and stars taking part in the battle, and the world in turmoil before Rāvaṇa's death. Ten-faced and twenty-armed, bow in hand, Daśagrīva looked as vast and immovable as Mount Maināka. Beset by the rākṣasa Daśagrīva at the forefront of the battle, Rāma could not even fit his arrows to the string. This was the lowest point of Rāma's distress, with his charioteer wounded, his standard fallen and his horses struck; the poet heightens the drama with this crisis so that Rāma's victory may shine the brighter, and the word used shows only a moment's helplessness, not defeat. Every sign pointed to Rāvaṇa's present strength and Rāma's danger, but the very same signs would later bear the opposite fruit.

Then Rāma frowned, his eyes grew somewhat red, and he fell into a towering rage, as if to burn up the rākṣasas. The frown and red eyes were the outward signs; the power to burn lay within. Just now he had been hard pressed, and now he took up his anger, and that anger turned the tide. When they saw the face of wise Rāma in his wrath, all creatures trembled and the earth shook; merely the sight of his face made the earth quake. The mountain with its lions and tigers quaked and its trees swayed, and the ocean, lord of rivers, was stirred up. Harsh clouds with harsh roaring, portents of calamity, thundered and circled all round the sky, as if at the dissolution of the world. Seeing Rāma in such anger and seeing the dreadful portents, all creatures trembled, and for the first time fear entered Rāvaṇa's heart. Then the poet describes the crowd of onlookers: the gods in their aerial cars, the gandharvas, the great serpents, the seers, the dānavas and daityas, and the birds that range the sky, all watched the battle of the two heroes fighting with fearsome weapons of every kind, a battle like the dissolution of the worlds, in which, as at the world's end, the fate of all the worlds was being decided. All the gods and asuras who had come to watch that great conflict spoke with devotion and delight, each wishing victory for his own side: the asuras standing there cried, "Victory, Daśagrīva!" and the gods called to Rāma again and again, "Be victorious!" The separate cries of gods and asuras make the two sides of the war plain, and their repetition lets us almost hear the din.

Meanwhile, out of anger at Rāghava, wicked Rāvaṇa, eager to strike, laid his hand on a mighty weapon and seized a pike. It was hard as the thunderbolt and loud-roaring, the destroyer of every foe, with spikes like mountain peaks, dreadful to mind and eye, its sharp tip seeming to smoke, like the massed fire at the end of an age, most fierce, unapproachable, hard even for Death to meet, the terror of all creatures, made to tear and pierce, and it seemed to blaze with fury. The long list of epithets establishes the grandeur of Rāvaṇa's last great weapon. Surrounded by many brave rākṣasas, the valiant one gripped that pike in towering rage, raised it, and, huge as he was, roared terribly in battle with red eyes, cheering his own army. That dreadful roar shook the earth and sky, the quarters and the spaces between; at the roar of that huge, evil-hearted one all creatures trembled and the ocean was stirred up. So the poet shows both armies' moods at once: his roar heartened his own side and struck fear into the other. Seizing the great pike, mighty Rāvaṇa roared a great roar and spoke harshly to Rāma: "This pike, hard as the thunderbolt, which I have raised in fury, Rāma, will take your life at once, yours and your brother's." That he speaks of Rāma's brother shows he knew Lakṣmaṇa had come back to life. "Braggart in battle, I shall kill you and quickly make you equal with the brave rākṣasas slain today at the head of the army. Stand now! I shall kill you with this pike, Rāghava!" His speech has three parts, the praise of his pike, the promise to kill Rāma and his brother, and revenge for the slain rākṣasas, and "Stand!" is the traditional challenge of a warrior; this boast is his last show of pride. Note that he raised the pike in fury, not with thought, for everything he did was driven by anger; Rāma was angry too, but his anger served dharma and so his action was restrained. With those words the lord of the rākṣasas hurled the pike. Released from Rāvaṇa's hand, wreathed in garlands of lightning, with eight bells and a great roar, it shone as it flew through the sky, its terror mixed with beauty. Seeing that blazing, dreadful pike, valiant Rāma drew his bow and loosed arrows to stop it, though they would not succeed.

Rāghava tried to check the oncoming pike with a flood of arrows, as Vāsava checks the fire at the end of an age with floods of water. But Rāvaṇa's great pike burned up the arrows from Rāma's bow as fire burns moths. Seeing his arrows in the sky crushed to powder at the pike's touch and reduced to ashes, which proved the pike's power, Rāghava grew angry. Then, in towering rage, the joy of the Raghus seized the spear honoured by Vāsava that Mātali had brought; Indra's spear was the answer to Rāvaṇa's pike, and here the divine help bore fruit. Lifted by the mighty Rāma, the spear, ringing with its bells, lit up the sky like a meteor at the end of an age. Hurled, it fell upon the rākṣasa lord's pike, and split by it, the great pike fell, its lustre gone, and with it Rāvaṇa's last support. There is a symmetry in the story: earlier Rāvaṇa's spear had felled Lakṣmaṇa, and now Rāma's spear felled Rāvaṇa's pike. Then Rāma went on the attack. First, with sharp, swift, straight-flying arrows like thunderbolts, he pierced Rāvaṇa's swift horses; then, intent and resolute, he pierced Rāvaṇa in the chest with sharp arrows and in the forehead with three feathered shafts. His whole body torn by arrows and streaming blood, the lord of the rākṣasas, standing among his host, looked like an aśoka tree in flower, an image that holds both the beauty and the horror of the red, and recalls the spring, showing the poet's eye for beauty even amid the terror of battle. His limbs deeply pierced by Rāma's arrows and wet with blood, the lord of the night-roamers was mortified there in the midst of the assembly, humiliated in front of his own army, which saw his plight, and flew into a violent rage. Shame and anger held him together, and they will lead to his flight in the next sarga.