बलीयसा रावणेन शक्त्या निपातितं समरे शूरं शोणितौघपरिप्लुतं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः दुरात्मना रावणेन सह तुमुलं युद्धं दत्त्वा, बाणौघान् विसृजन् एव, सुषेणम् इदम् अब्रवीत् — ‘एषः वीरः लक्ष्मणः रावणस्य वीर्येण भुवि पतितः सर्पवत् चेष्टते, मम शोकम् उदीरयन्। शोणितार्द्रम् इमं वीरं, मम प्राणैः अपि प्रियतरं, पश्यतः पर्याकुलात्मनः मम योद्धुं का शक्तिः? अयं समरश्लाघी शुभलक्षणः मम भ्राता यदि पञ्चत्वम् आपन्नः, तर्हि मम प्राणैः सुखेन वा किं प्रयोजनम्? मम वीर्यं लज्जते इव, धनुः करात् भ्रश्यति इव, सायकाः व्यवसीदन्ति, दृष्टिः बाष्पवशं गता। स्वप्नयाने नृणाम् इव मम गात्राणि अवसीदन्ति; मम तीव्रा चिन्ता वर्धते, मुमूर्षा अपि जायते। दुरात्मना रावणेन निहतं, दुःखार्तं, मर्मणि भृशम् अभिहतं विष्टनन्तं भ्रातरं दृष्ट्वा एवं मम दशा’ इति। रामः युद्धं न त्यजति — ‘विसृजन् एव बाणौघान्’ — किन्तु तस्य मनः भ्रातरि एव। सुषेणः वानरसेनायाः वैद्यः, अतः रामः तम् एव सम्बोधयति। अस्मिन् अंशे रामस्य शरीरस्य मनसः च सर्वाणि अङ्गानि शिथिलानि वर्ण्यन्ते — वीर्यं, धनुः, सायकाः, दृष्टिः, गात्राणि, चिन्ता — एवं शोकस्य सर्वव्यापित्वं दर्शितम्। ‘स्वप्नयाने नृणाम् इव’ इति उपमा विशिष्टा — स्वप्ने धावितुम् इच्छन् अपि मनुष्यः यथा गन्तुं न शक्नोति, पादौ अवसीदतः, तथा रामस्य गात्राणि। ‘सर्पवत् चेष्टते’ इति लक्ष्मणस्य वेदनया लुण्ठनस्य चित्रम्। ‘विष्टनन्तम्’ इति पदेन लक्ष्मणस्य मन्दः आर्तस्वरः श्रूयते — सः अद्यापि जीवति इति पाठकः एव जानाति। ‘प्राणैः प्रियतरम्’ इति वचनं रामलक्ष्मणयोः स्नेहस्य सारः — अयं भ्राता रामस्य प्राणेभ्यः अपि अधिकः। सप्तमः अष्टमः च अर्धाः वुल्गेटमात्राः। प्रथमः श्लोकः अपि वुल्गेटमात्रः — पूर्वसर्गान्तं स्मारयन् सर्गस्य आरम्भः।

प्रियं बहिश्चरं प्राणम् इव भ्रातरं दृष्ट्वा राघवः महता दुःखेन आविष्टः ध्यानशोकपरायणः अभवत्। रणपांसुषु निहतं भ्रातरं लक्ष्मणं दृष्ट्वा परं विषादम् आपन्नः आकुलेन्द्रियः सः विललाप — ‘शूर, विजयः अपि मम प्रियाय न उपकल्पते; अचक्षुर्विषयः चन्द्रः कां प्रीतिं जनयिष्यति? यत्र अयं लक्ष्मणः रणमूर्धनि निहतः शेते, तत्र मम युद्धेन किं, प्राणैः किं? युद्धकार्यं न विद्यते। यथा एव महाद्युतिः अयं वनं यान्तं माम् अनुयाति स्म, तथा एव अहम् अपि एनं यमक्षयम् अनुयास्यामि। इष्टबन्धुजनः, नित्यं मम अनुव्रतः अयं कूटयोधिभिः राक्षसैः इमाम् अवस्थां गमितः। देशे देशे कलत्राणि, देशे देशे च बान्धवाः; किन्तु तं देशं न पश्यामि यत्र सहोदरः भ्राता लभ्येत। दुर्धर्ष, लक्ष्मणेन विना मम राज्येन किम्? पुत्रवत्सलां सुमित्राम् अम्बां कथं वक्ष्यामि? सुमित्रया दत्तम् उपालम्भं सोढुं न शक्ष्यामि। कौसल्यां मातरं किं वक्ष्यामि, कैकेयीं किम्? भरतं महाबलं शत्रुघ्नं च किं वक्ष्यामि — तेन सह वनं यातः, तेन विना कथम् आगतः? इह एव मरणं श्रेयः, न तु बन्धुविगर्हणम्। अन्यत्र जन्मनि मया किं दुष्कृतं कर्म कृतं, येन मम धार्मिकः भ्राता अग्रतः स्थितः निहतः? हा भ्रातः, मनुजश्रेष्ठ, शूराणां प्रवर, प्रभो, एकाकी मां त्यक्त्वा परलोकाय किं गच्छसि? विलपन्तं मां किमर्थं न अवभाषसे? उत्तिष्ठ, पश्य, किं शेषे? दीनं मां चक्षुषा पश्य। महाबाहो, पर्वतेषु वनेषु च शोकार्तस्य प्रमत्तस्य विषण्णस्य मम त्वम् एव समाश्वासयिता आसीः’ इति। अयं विलापः रामायणस्य करुणतमेषु प्रसङ्गेषु अन्यतमः। ‘अचक्षुर्विषयः चन्द्रः’ इति उपमा — यः चन्द्रः दृष्टौ न आयाति, सः कथं प्रीतिं जनयेत्? तथा लक्ष्मणं विना विजयः अपि निरर्थकः। ‘देशे देशे कलत्राणि’ इति प्रसिद्धः श्लोकः — पत्नी बान्धवाः च देशान्तरे अपि लभ्यन्ते, किन्तु सहोदरः भ्राता न; अत्र रामः सीतायाः अपि उपरि भ्रातरं स्थापयति, यत् तस्य क्षणिकस्य शोकस्य अतिशयं सूचयति। रामस्य चिन्ता मातॄणां विषये अपि — सुमित्रायाः उपालम्भः, कौसल्यायाः कैकेय्याः च प्रश्नाः, भरतशत्रुघ्नयोः जिज्ञासा — एषा तस्य कुटुम्बस्य प्रति दायित्वस्य भावना। ‘पूर्वजन्मनि दुष्कृतम्’ इति कर्मसिद्धान्तस्य स्मरणं भारतीयस्य शोकस्य स्वाभाविकी प्रतिक्रिया। वनवासे लक्ष्मणः रामस्य आश्वासयिता आसीत् — सीताहरणानन्तरं पर्वतेषु वनेषु च भ्रमतः रामस्य सः एव सान्त्वनम् अकरोत्; इदानीं स एव मौनम्। नवमात् त्रयोविंशपर्यन्तं प्रायः सर्वे अर्धाः (९.१–२, ११–२३) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; अयं दीर्घः विलापः गीताप्रेसपाठस्य विशेषः। विलापस्य आरम्भः ‘प्रियं प्राणं बहिश्चरम्’ इति उपमया — लक्ष्मणः रामस्य शरीरात् बहिः विचरन् प्राणः एव; तस्य नाशः रामस्य स्वमरणम् इव। ‘यथैव मां वनं यान्तम् अनुयाति’ इति वचनेन वनवासारम्भस्य स्मृतिः जागर्ति — अयोध्यायां लक्ष्मणः स्वेच्छया रामम् अनुगतवान्, इदानीं रामः तम् अनुगन्तुम् इच्छति; एवं स्नेहस्य प्रतिदानम्। ‘तं देशं न पश्यामि’ इति वचनं वाल्मीकेः प्रसिद्धतमेषु सूक्तेषु। ‘कूटयोधिभिः’ इति पदेन रामः राक्षसानां कपटयुद्धं निन्दति। ‘इहैव मरणं श्रेयः’ इति क्षत्रियस्य सम्मानभावना — अपकीर्तेः मरणं वरम्। ‘उत्तिष्ठ पश्य’ इति आह्वानं मृतम् इव शयानं प्रति जीवितं प्रति इव — रामस्य मनः तस्य मरणं स्वीकर्तुं न शक्नोति।

शोकव्याकुलितेन्द्रियम् एवं ब्रुवाणं रामम् आश्वासयन् सुषेणः इदं परमं वचः उवाच — ‘नरशार्दूल, वैक्लव्यकारिणीम् इमां बुद्धिं, युद्धमुखे बाणैः तुल्यां शोकसंजननीं चिन्तां त्यज। लक्ष्मिवर्धनः लक्ष्मणः न एव पञ्चत्वम् आपन्नः। अस्य वक्त्रं न विकृतं, न च श्यामत्वम् आगतम्; अस्य मुखं सुप्रभं प्रसन्नं च निरीक्ष्यताम्। अस्य हस्तौ पद्मपत्रतलौ, लोचने सुप्रसन्ने; विशां पते, गतासूनां रूपम् ईदृशं न दृश्यते। अरिंदम वीर, विषादं मा कृथाः; अयं सप्राणः। भूतले प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य अस्य मुहुर्मुहुः कम्पमानं सोच्छ्वासं हृदयम् एतत् आख्याति’ इति। एवम् उक्त्वा महाप्राज्ञः सुषेणः राघवं वचः उवाच। सुषेणस्य वचनं वैद्यस्य परीक्षा इव क्रमबद्धम् — प्रथमं मुखस्य वर्णः, ततः हस्तयोः तलानि, ततः नेत्रे, अन्ते हृदयस्य स्पन्दनं श्वासः च। मृतस्य मुखं विकृतं श्यामं च भवति, हस्ततलानि पाण्डुराणि; लक्ष्मणस्य तु तानि सर्वाणि जीवितलक्षणानि। ‘बाणैः तुल्याम्’ इति उपमा — शोकः अपि युद्धे बाणवत् घातकः, योद्धारं शिथिलीकरोति; अतः सः अपि त्याज्यः। ‘लक्ष्मिवर्धनः’ इति विशेषणम् — मुद्रणे ह्रस्वेकारेण — लक्ष्मणस्य नाम्ना सह श्लेषम् इव करोति। ‘प्रसुप्तस्य’ इति पदं सुषेणस्य निदानं — लक्ष्मणः मृतः न, किन्तु मूर्च्छया निद्रितः इव। सुषेणस्य ‘विशां पते’ इति सम्बोधनं रामं राजधर्मं स्मारयति। २४.२ २५.१ च वुल्गेटमात्रौ; शेषाः अर्धाः समीक्षितपाठस्य पाठभेदैः सह युक्ताः।

सुषेणः समीपस्थं महाकपिं हनूमन्तम् इदम् उवाच — ‘सौम्य, इतः शीघ्रं महोदयं पर्वतं गत्वा, वीर, यः पूर्वं जाम्बवता तव कथितः, तस्य दक्षिणे शिखरे जातां महौषधिम् इह आनय — विशल्यकरणीं नाम्ना, सावर्ण्यकरणीं, संजीवकरणीं, संधानीं च महौषधीम् — वीरस्य लक्ष्मणस्य संजीवनार्थं त्वम् आनय’ इति। एवम् उक्तः हनुमान् ओषधिपर्वतं गत्वा श्रीमान् ताः महौषधीः अजानन् चिन्ताम् अभ्यगमत्। अमितौजसः मारुतेः बुद्धिः समुत्पन्ना — ‘इदम् एव गिरेः शिखरं गृहीत्वा गमिष्यामि। अस्मिन् शिखरे एव सुखावहां ताम् ओषधीं जाताम् इति प्रतर्केण अवगच्छामि, सुषेणः हि एवम् अब्रवीत्। यदि विशल्यकरणीम् अगृह्य गच्छामि, तर्हि कालात्ययेन दोषः स्यात्, महत् वैक्लव्यं च भवेत्’ इति। इति संचिन्त्य महाबलः हनुमान् क्षिप्रं गत्वा पर्वतश्रेष्ठम् आसाद्य गिरेः शिरः त्रिः प्रकम्प्य, फुल्लनानातरुगणं तत् समुत्पाट्य, हरिशार्दूलः हस्ताभ्यां गृहीत्वा समतोलयत्। चतस्रः ओषधयः चतुर्विधं कार्यं कुर्वन्ति — विशल्यकरणी शरीरे निमग्नानि शल्यानि निष्कासयति, सावर्ण्यकरणी व्रणस्य त्वचं पूर्ववर्णां करोति, संजीवकरणी मूर्च्छां दूरीकृत्य चेतनां ददाति, संधानी भग्नानि अस्थीनि योजयति; मुद्रणस्य पादटिप्पण्यः अपि एवं व्याख्यान्ति। ‘पूर्वं जाम्बवता कथितः’ इति पदेन पूर्वप्रसङ्गः स्मारितः — इन्द्रजिता ब्रह्मास्त्रेण वानरसेनायां पातितायां जाम्बवान् हनूमन्तं ओषधिपर्वतं प्रेषितवान्। हनूमतः बुद्धिः व्यावहारिकी — ओषधीः अविज्ञाय विलम्बः अपायकरः, अतः सम्पूर्णं शिखरम् एव आनेतुं निश्चिनोति। ‘कालात्ययेन दोषः’ इति वैद्यशास्त्रस्य तत्त्वं — चिकित्सायाः समयः अमूल्यः। ‘त्रिः प्रकम्प्य’ इति पदं शिखरस्य दृढतां हनूमतः बलं च सूचयति। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। सुषेणः पर्वतस्य नाम ‘महोदयः’ इति वदति, हनूमतः पूर्वं दृष्टत्वात् मार्गं न व्याचष्टे। ‘फुल्लनानातरुगणम्’ इति शिखरस्य वर्णनं — पुष्पितैः नानावृक्षैः आच्छादितम्; ओषधयः अपि तत्र एव इति सूच्यते। ‘नभस्तलात्’ उत्पतनं हनूमतः आकाशगमनशक्तिं स्मारयति, या समुद्रलङ्घने प्रथमं दृष्टा। हनूमान् शिखरं हस्ताभ्यां ‘समतोलयत्’ — भारं परीक्ष्य सन्तुलनं कृत्वा उत्पतितुं सज्जः।

तोयपूर्णं नीलं जीमूतम् इव तत् गिरेः शिखरं गृहीत्वा हनूमान् नभस्तलात् उत्पपात। महावेगः सः समागम्य गिरेः शिखरं संन्यस्य किंचित् विश्रम्य हनुमान् सुषेणम् इदम् अब्रवीत् — ‘हरिपुङ्गव, अहं ताः ओषधीः न अवगच्छामि; तत् इदं तस्य गिरेः कृत्स्नं शिखरं मया आहृतम्’ इति। एवं कथयमानं पवनात्मजं प्रशस्य वानरश्रेष्ठः सुषेणः ओषधीः उत्पाट्य जग्राह। सुरैः अपि सुदुष्करं हनुमतः कर्म दृष्ट्वा सर्वे वानरपुङ्गवाः विस्मिताः बभूवुः। ततः सुमहाद्युतिः वानरोत्तमः सुषेणः ताम् ओषधीं संक्षोदयित्वा लक्ष्मणस्य नस्तः ददौ। सशल्यः परवीरहा लक्ष्मणः ताम् समाघ्राय विशल्यः विरुजः शीघ्रं महीतलात् उदतिष्ठत्। ‘नीलम् इव जीमूतम्’ इति उपमा — वृक्षैः आच्छादितं श्यामं शिखरं जलपूर्णः मेघः इव आकाशे प्रवहति। हनूमतः विनयः लक्षणीयः — सः स्वस्य अज्ञानं निःसङ्कोचं स्वीकरोति, ‘औषधीर्नावगच्छामि’ इति; अयं महतः सेवकस्य गुणः। सुषेणस्य चिकित्सा नस्येन — ओषधेः चूर्णं नासिकया आघ्रापयति; आयुर्वेदे नस्यं शिरोगतानां रोगाणां मूर्च्छायाः च प्रसिद्धः उपचारः। ‘विशल्यः विरुजः’ इति पदद्वयं ओषधेः फलद्वयं — शल्यानां निष्कासनं वेदनायाः निवृत्तिः च। वानराणां विस्मयः (४३) वुल्गेटमात्रः; सुरैः अपि दुष्करम् इति हनूमतः कर्मणः अलौकिकत्वं सूचयति। अस्मिन् प्रसङ्गे मुद्रणे ‘हनूमान्’ ‘हनुमान्’ ‘हनुमत्’ इति उभयविधं रूपं दृश्यते, तथैव रक्षितम्। सुषेणः ओषधीः ‘उत्पाट्य’ गृह्णाति — सः वैद्यः, अतः सः एव शिखरे उचिताः ओषधीः अभिजानाति; हनूमतः बलं सुषेणस्य ज्ञानं च मिलित्वा लक्ष्मणस्य जीवनं रक्षतः। ‘नस्तः’ इति नासिकया।

भूतलात् उत्थितं तं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य सुप्रीताः हरयः ‘साधु साधु’ इति लक्ष्मणं प्रत्यपूजयन्। परवीरहा रामः ‘एहि एहि’ इति लक्ष्मणम् अब्रवीत्, बाष्पपर्याकुलेक्षणः गाढम् आलिङ्ग्य सस्वजे च। ततः राघवः सौमित्रिं परिष्वज्य अब्रवीत् — ‘वीर, दिष्ट्या त्वां मरणात् पुनः आगतं पश्यामि। मम जीवितेन, सीतया, जयेन वा अर्थः नहि; त्वयि पञ्चत्वम् आगते मम जीवितेन कः अर्थः?’ इति। एवं ब्रुवतः तस्य महात्मनः राघवस्य वचनं श्रुत्वा खिन्नः लक्ष्मणः शिथिलया वाचा वाक्यम् अब्रवीत्। ‘एहि एहि’ इति द्विरुक्तिः रामस्य उत्कण्ठां हर्षं च युगपत् व्यनक्ति। अश्रूणि इदानीं शोकस्य न, आनन्दस्य। ‘मरणात् पुनरागतम्’ इति वचनं लक्ष्मणस्य पुनर्जन्म इव वर्णयति। रामस्य वचने सीता अपि लक्ष्मणात् न्यूना — ‘सीतया जयेन वा’ न अर्थः; एषा अतिशयोक्तिः भ्रातृप्रेम्णः। किन्तु लक्ष्मणः ‘खिन्नः’ — सः भ्रातुः प्रेम्णा प्रसन्नः न, अपि तु तस्य वचनेन व्यथितः, यतः रामः स्वप्रतिज्ञां विस्मरन् इव भाषते। ‘शिथिलया वाचा’ इति पदेन लक्ष्मणस्य दौर्बल्यं सूच्यते — सः अधुना एव मूर्च्छातः उत्थितः, तथापि तस्य मनः कर्तव्ये एव। एषः विरोधः — दुर्बलः लक्ष्मणः दृढं वचनं वदति — अग्रिमस्य अंशस्य बलम्।

लक्ष्मणः उवाच — ‘सत्यपराक्रम, पुरा तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय लघुः असत्त्वः कश्चित् इव एवं वक्तुं त्वं न अर्हसि। सत्यवादिनः हि प्रतिज्ञां वितथां न कुर्वन्ति; प्रतिज्ञापरिपालनं हि महत्त्वस्य लक्षणम्। अनघ, मत्कृते नैराश्यम् उपगन्तुं ते न अलम्; अद्य रावणस्य वधेन प्रतिज्ञाम् अनुपालय। तव बाणपथं गतः शत्रुः जीवन् न यास्यते, यथा नर्दतः तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्य सम्मुखं गतः महागजः। अहं तु यावत् एषः कृतकर्मा दिवाकरः अस्तं न याति, तावत् अस्य दुरात्मनः शीघ्रं वधम् इच्छामि। आर्य, यदि संख्ये रावणस्य वधम् इच्छसि, यदि कृतां तव प्रतिज्ञां च सत्याम् इच्छसि, यदि राजसुतायाम् अभिलाषः तव, तर्हि वीर, अद्य शीघ्रं मम वचः कुरु’ इति। लक्ष्मणस्य वचनं रामस्य एव धर्मं तस्मै स्मारयति — रामः सत्यप्रतिज्ञः इति प्रसिद्धः, अतः ‘सत्यपराक्रम’ इति सम्बोधनम् एव उपालम्भः। ‘लघुः कश्चित् इव असत्त्वः’ इति कठोरं वचनं, किन्तु स्नेहात् उक्तम्; अनुजः अपि ज्येष्ठं धर्मविषये प्रतिबोधयितुम् अर्हति। ‘मत्कृते’ इति — मम कारणात् तव प्रतिज्ञायाः भङ्गः मा भूत्; लक्ष्मणः स्वस्य प्राणान् अपि गौणान् मन्यते। सिंहगजोपमा रामस्य बलं स्मारयति — रावणः महागजः इव महाकायः, किन्तु रामसिंहस्य अग्रे न जीवति। ‘कृतकर्मा दिवाकरः’ — दिनस्य कार्यं कृत्वा अस्तं गच्छन् सूर्यः; लक्ष्मणः अद्य एव युद्धस्य समाप्तिम् इच्छति। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः, ‘यदि… यदि… यदि’ इति त्रिवारम् आवृत्त्या तस्य आग्रहः दृढीक्रियते — रावणवधः, प्रतिज्ञा, सीता च त्रयः अपि हेतवः। अयं श्लोकः समीक्षितसंस्करणे नास्ति। अग्रिमे सर्गे रामः पुनः धनुः गृह्णाति, इन्द्रः च मातलिना सह स्वरथं प्रेषयति।

బలవంతుడైన రావణుడు శక్తితో యుద్ధంలో కూల్చిన, రక్తప్రవాహంలో తడిసిన శూరుడు లక్ష్మణుని చూసి, రాముడు దురాత్ముడైన రావణునితో తుములయుద్ధం చేస్తూ, బాణసమూహాలను విడుస్తూనే, సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వీరుడు లక్ష్మణుడు రావణుని పరాక్రమం వల్ల నేలపై పడి, నా శోకాన్ని రేకెత్తిస్తూ, పాములా గిలగిల కొట్టుకుంటున్నాడు. రక్తంతో తడిసిన, నా ప్రాణాల కంటే కూడా ప్రియమైన ఈ వీరుని చూస్తూ, మనస్సు కలవరపడిన నాకు యుద్ధం చేయడానికి శక్తి ఎక్కడిది? యుద్ధాన్ని గౌరవించే, శుభలక్షణాలు గల నా ఈ తమ్ముడు మరణిస్తే, నాకు ప్రాణాలతో గాని సుఖంతో గాని ఏమి ప్రయోజనం? నా పరాక్రమం సిగ్గుపడుతున్నట్టుంది, ధనుస్సు చేతి నుండి జారిపోతున్నట్టుంది, బాణాలు నీరసిస్తున్నాయి, చూపు కన్నీళ్ళకు వశమైంది. కలలో నడిచే మనుష్యులకు వలె నా అవయవాలు కుంగిపోతున్నాయి; నా తీవ్రమైన చింత పెరుగుతోంది, చనిపోవాలన్న కోరిక కూడా పుడుతోంది. దురాత్ముడైన రావణుని చేత దెబ్బతిని, దుఃఖంతో బాధపడుతూ, మర్మస్థానంలో తీవ్రంగా గాయపడి మూలుగుతున్న తమ్ముని చూసి నా దశ ఇలా ఉంది’ అని. రాముడు యుద్ధాన్ని విడువడు — ‘బాణసమూహాలను విడుస్తూనే’ — కాని అతని మనస్సు తమ్మునిపైనే ఉంది. సుషేణుడు వానరసేనకు వైద్యుడు, కాబట్టి రాముడు అతనినే సంబోధిస్తాడు. ఈ భాగంలో రాముని శరీరంలోని, మనస్సులోని అన్ని అంగాలూ శిథిలమైనట్టు వర్ణించబడ్డాయి — పరాక్రమం, ధనుస్సు, బాణాలు, చూపు, అవయవాలు, చింత — ఇలా శోకం యొక్క సర్వవ్యాపకత్వం చూపించబడింది. ‘కలలో నడిచే మనుష్యుల వలె’ అన్న ఉపమానం విశిష్టమైనది — కలలో పరుగెత్తాలనుకున్నా మనిషి కదలలేనట్టు, కాళ్ళు కుంగిపోయినట్టు, రాముని అవయవాలు కూడా. ‘పాములా గిలగిల కొట్టుకుంటున్నాడు’ అన్నది వేదనతో లక్ష్మణుడు దొర్లుతున్న చిత్రం. ‘మూలుగుతున్న’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని మందమైన ఆర్తస్వరం వినిపిస్తుంది — అతడు ఇంకా బ్రతికే ఉన్నాడని పాఠకునికే తెలుసు. ‘ప్రాణాల కంటే ప్రియమైనవాడు’ అన్న మాట రామలక్ష్మణుల స్నేహానికి సారం — ఈ తమ్ముడు రామునికి తన ప్రాణాల కంటే కూడా ఎక్కువ. ఏడవ, ఎనిమిదవ అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. మొదటి శ్లోకం కూడా వల్గేట్‌లో మాత్రమే ఉంది — ముందటి సర్గ ముగింపును గుర్తుచేస్తూ సర్గ మొదలవుతుంది.

బయట సంచరిస్తున్న తన ప్రియమైన ప్రాణం వంటి తమ్ముని చూసి రాఘవుడు మహాదుఃఖంలో మునిగి ధ్యానంలో, శోకంలో లీనమయ్యాడు. యుద్ధధూళిలో పడి ఉన్న తమ్ముడు లక్ష్మణుని చూసి పరమవిషాదం పొంది, ఇంద్రియాలు కలవరపడిన అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘శూరా, విజయం కూడా నాకు ప్రియమైనదిగా అనిపించడం లేదు; కంటికి కనిపించని చంద్రుడు ఏ ఆనందాన్ని కలిగిస్తాడు? ఈ లక్ష్మణుడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో హతుడై పడి ఉన్నప్పుడు, నాకు యుద్ధంతో ఏమి పని, ప్రాణాలతో ఏమి పని? యుద్ధం చేయవలసిన అవసరమే లేదు. మహాతేజస్వి అయిన ఇతడు అడవికి వెళ్తున్న నన్ను ఎలా అనుసరించాడో, అలాగే నేను కూడా ఇతనిని యమలోకానికి అనుసరిస్తాను. బంధుజనులకు ప్రియమైనవాడూ, ఎల్లప్పుడూ నన్ను అనుసరించేవాడూ అయిన ఇతడు కపటయుద్ధం చేసే రాక్షసుల చేత ఈ స్థితికి తేబడ్డాడు. ప్రతి దేశంలోనూ భార్యలు దొరుకుతారు, ప్రతి దేశంలోనూ బంధువులు దొరుకుతారు; కాని సహోదరుడైన తమ్ముడు దొరికే దేశాన్ని నేను చూడడం లేదు. ఎదిరించశక్యం కానివాడా, లక్ష్మణుడు లేకుండా నాకు రాజ్యంతో ఏమి పని? పుత్రవాత్సల్యం గల తల్లి సుమిత్రతో ఏమని చెప్పగలను? సుమిత్ర చేసే నిందను నేను సహించలేను. తల్లి కౌసల్యతో ఏమి చెప్పాలి, కైకేయితో ఏమి చెప్పాలి? మహాబలుడైన భరతునితో, శత్రుఘ్నునితో ఏమి చెప్పాలి — అతనితో కలిసి అడవికి వెళ్ళావు, అతడు లేకుండా ఎలా వచ్చావు అని అడిగితే? బంధువుల నిందకు గురి కావడం కంటే ఇక్కడే మరణించడం మేలు. పూర్వజన్మలో నేను ఏ దుష్కర్మ చేశానో, దానివల్ల ధార్మికుడైన నా తమ్ముడు నా ముందే నిలిచి హతుడయ్యాడు? హా తమ్ముడా, మనుజశ్రేష్ఠా, శూరులలో అగ్రగణ్యుడా, ప్రభూ, నన్ను ఒంటరిగా విడిచి పరలోకానికి ఎందుకు వెళ్తున్నావు? విలపిస్తున్న నాతో ఎందుకు మాట్లాడవు? లే, చూడు, ఎందుకు పడుకున్నావు? దీనుడనైన నన్ను కంటితో చూడు. మహాబాహూ, పర్వతాలలో, అడవులలో శోకార్తుడనై, మతిచెడి, విషాదంలో ఉన్న నన్ను నీవే ఊరడించేవాడివి’ అని. ఈ విలాపం రామాయణంలోని అత్యంత కరుణమైన ప్రసంగాలలో ఒకటి. ‘కంటికి కనిపించని చంద్రుడు’ అన్న ఉపమానం — కంటికి కనిపించని చంద్రుడు ఆనందాన్ని ఎలా కలిగిస్తాడు? అలాగే లక్ష్మణుడు లేకుండా విజయం కూడా నిరర్థకం. ‘ప్రతి దేశంలోనూ భార్యలు’ అన్నది ప్రసిద్ధమైన శ్లోకం — భార్యా బంధువులూ ఇతర దేశాలలో కూడా దొరుకుతారు, కాని సహోదరుడైన తమ్ముడు దొరకడు; ఇక్కడ రాముడు తమ్ముని సీత కంటే కూడా పైన ఉంచుతాడు, ఇది అతని క్షణికమైన శోకపు అతిశయాన్ని సూచిస్తుంది. రాముని చింత తల్లుల విషయంలో కూడా ఉంది — సుమిత్ర నింద, కౌసల్య కైకేయిల ప్రశ్నలు, భరత శత్రుఘ్నుల జిజ్ఞాస — ఇది తన కుటుంబం పట్ల అతనికున్న బాధ్యతాభావం. ‘పూర్వజన్మలోని దుష్కర్మ’ అన్న కర్మసిద్ధాంత స్మరణ భారతీయుని శోకానికి స్వాభావికమైన ప్రతిక్రియ. వనవాసంలో లక్ష్మణుడు రామునికి ఊరట ఇచ్చేవాడు — సీతాపహరణం తరువాత పర్వతాలలో అడవులలో తిరుగుతున్న రాముని అతడే ఓదార్చాడు; ఇప్పుడు అతడే మౌనంగా ఉన్నాడు. తొమ్మిదవ శ్లోకం నుండి ఇరవై మూడవ శ్లోకం వరకు దాదాపు అన్ని అర్ధభాగాలూ (9.1–2, 11–23) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; ఈ దీర్ఘవిలాపం గీతాప్రెస్ పాఠపు విశేషం. విలాపం ‘బయట సంచరిస్తున్న ప్రియమైన ప్రాణం’ అన్న ఉపమానంతో మొదలవుతుంది — లక్ష్మణుడు రాముని శరీరం బయట తిరుగుతున్న ప్రాణమే; అతని నాశం రామునికి తన మరణం వంటిది. ‘అడవికి వెళ్తున్న నన్ను ఎలా అనుసరించాడో’ అన్న మాటతో వనవాసారంభపు స్మృతి మేల్కొంటుంది — అయోధ్యలో లక్ష్మణుడు తన ఇష్టంతో రాముని అనుసరించాడు, ఇప్పుడు రాముడు అతనిని అనుసరించాలనుకుంటున్నాడు; ఇలా ప్రేమకు ప్రతిఫలం. ‘ఆ దేశాన్ని నేను చూడడం లేదు’ అన్న మాట వాల్మీకి ప్రసిద్ధసూక్తులలో ఒకటి. ‘కపటయుద్ధం చేసేవారు’ అన్న పదంతో రాముడు రాక్షసుల కపటయుద్ధాన్ని నిందిస్తాడు. ‘ఇక్కడే మరణించడం మేలు’ అన్నది క్షత్రియుని గౌరవభావన — అపకీర్తి కంటే మరణం మేలు. ‘లే, చూడు’ అన్న పిలుపు చచ్చినట్టు పడి ఉన్నవానిని బ్రతికి ఉన్నవానిలా పిలవడం — రాముని మనస్సు అతని మరణాన్ని అంగీకరించలేకపోతోంది.

శోకంతో ఇంద్రియాలు కలతపడి ఇలా మాట్లాడుతున్న రాముని ఊరడిస్తూ సుషేణుడు ఈ శ్రేష్ఠమైన మాట అన్నాడు — ‘నరశార్దూలా, దౌర్బల్యం కలిగించే ఈ బుద్ధినీ, యుద్ధరంగంలో బాణాలతో సమానమైన, శోకాన్ని పుట్టించే ఈ చింతనూ విడిచిపెట్టు. సంపదను పెంచే లక్ష్మణుడు అసలు మరణించలేదు. ఇతని ముఖం వికారం కాలేదు, నల్లబడలేదు; ఇతని ముఖం కాంతివంతంగా, ప్రసన్నంగా ఉంది, చూడు. ఇతని అరచేతులు తామరరేకుల వలె ఉన్నాయి, కళ్ళు ఎంతో ప్రసన్నంగా ఉన్నాయి; ప్రజాపతీ, ప్రాణం పోయినవారి రూపం ఇలా కనిపించదు. శత్రుదమనా, వీరా, విషాదం చెందకు; ఇతడు ప్రాణాలతో ఉన్నాడు. నేలపై నిద్రిస్తున్నట్టు పడి ఉన్న, అవయవాలు సడలిన ఇతని, మళ్ళీ మళ్ళీ కంపిస్తూ ఊపిరితో కూడిన హృదయమే ఈ విషయం చెబుతోంది’ అని. ఇలా చెప్పి మహాప్రాజ్ఞుడైన సుషేణుడు రాఘవునితో ఈ మాట అన్నాడు. సుషేణుని మాట వైద్యుని పరీక్ష వలె క్రమబద్ధమైనది — మొదట ముఖవర్ణం, తరువాత అరచేతులు, తరువాత కళ్ళు, చివరకు హృదయస్పందనా శ్వాసా. మరణించినవాని ముఖం వికారంగా, నల్లగా అవుతుంది, అరచేతులు తెల్లబడతాయి; లక్ష్మణునిలో మాత్రం అవన్నీ జీవలక్షణాలే. ‘బాణాలతో సమానమైన’ అన్న ఉపమానం — శోకం కూడా యుద్ధంలో బాణం వలె ప్రాణాంతకమైనది, యోధుని శిథిలపరుస్తుంది; కాబట్టి దానిని కూడా విడువాలి. ‘లక్ష్మివర్ధనుడు’ (సంపదను పెంచేవాడు) అన్న విశేషణం — ముద్రణలో హ్రస్వ ఇకారంతో — లక్ష్మణుని పేరుతో శ్లేష చేస్తున్నట్టుంది. ‘నిద్రిస్తున్నట్టు’ అన్న పదం సుషేణుని నిర్ధారణ — లక్ష్మణుడు మరణించలేదు, మూర్ఛలో నిద్రిస్తున్నట్టు ఉన్నాడు. సుషేణుని ‘ప్రజాపతీ’ (విశాం పతే) అన్న సంబోధన రామునికి రాజధర్మాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 24.2, 25.1 ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి; మిగిలిన అర్ధభాగాలు సమీక్షిత పాఠంలో పాఠభేదాలతో ఉన్నాయి.

సుషేణుడు దగ్గరలో ఉన్న మహాకపి హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఇక్కడి నుండి త్వరగా మహోదయపర్వతానికి వెళ్ళి — వీరా, ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు నీకు చెప్పిన పర్వతమే — దాని దక్షిణ శిఖరంపై పుట్టిన మహౌషధిని ఇక్కడికి తీసుకురా — విశల్యకరణి అనే పేరు గలదీ, సావర్ణ్యకరణీ, సంజీవకరణీ, సంధానీ అనే మహౌషధులను — వీరుడైన లక్ష్మణుని పునర్జీవనం కోసం నీవు తీసుకురా’ అని. ఇలా చెప్పబడిన శ్రీమంతుడైన హనుమంతుడు ఓషధిపర్వతానికి వెళ్ళి, ఆ మహౌషధులను గుర్తించలేక చింతలో పడ్డాడు. అపరిమిత తేజస్వి అయిన మారుతికి ఈ ఆలోచన పుట్టింది — ‘ఈ పర్వతశిఖరాన్నే తీసుకొని వెళ్తాను. సుఖాన్ని ఇచ్చే ఆ ఓషధి ఈ శిఖరంపైనే పుట్టిందని ఊహతో తెలుసుకుంటున్నాను, ఎందుకంటే సుషేణుడు అలాగే చెప్పాడు. విశల్యకరణిని తీసుకోకుండా వెళ్తే, కాలం గడిచిపోవడం వల్ల దోషం కలుగుతుంది, గొప్ప ఆపద కూడా వస్తుంది’ అని. ఇలా ఆలోచించి మహాబలుడైన హనుమంతుడు త్వరగా వెళ్ళి, శ్రేష్ఠమైన ఆ పర్వతాన్ని చేరి, పర్వతశిఖరాన్ని మూడుసార్లు కదిలించి, పూలు పూసిన నానావిధ వృక్షసమూహాలతో కూడిన దానిని పెకలించి, ఆ వానరశార్దూలుడు రెండు చేతులతో పట్టుకొని దాని బరువును తూచి సరిచూసుకున్నాడు. నాలుగు ఓషధులు నాలుగు విధాల పని చేస్తాయి — విశల్యకరణి శరీరంలో దిగిన ముల్లులను (బాణపు ములుకులను) బయటికి తీస్తుంది, సావర్ణ్యకరణి గాయమైన చర్మాన్ని మునుపటి రంగుకు తెస్తుంది, సంజీవకరణి మూర్ఛను తొలగించి చైతన్యాన్ని ఇస్తుంది, సంధాని విరిగిన ఎముకలను అతుకుతుంది; ముద్రణలోని పాదటిప్పణులు కూడా ఇలాగే వివరిస్తాయి. ‘ఇంతకుముందు జాంబవంతుడు చెప్పిన’ అన్న పదంతో పూర్వప్రసంగం గుర్తుచేయబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రంతో వానరసేనను కూల్చినప్పుడు జాంబవంతుడు హనుమంతుని ఓషధిపర్వతానికి పంపాడు. హనుమంతుని బుద్ధి వ్యావహారికమైనది — ఓషధులను గుర్తించలేక ఆలస్యం చేయడం ప్రమాదకరం, కాబట్టి శిఖరాన్నంతా తీసుకురావాలని నిశ్చయిస్తాడు. ‘కాలం గడిచిపోవడం వల్ల దోషం’ అన్నది వైద్యశాస్త్ర తత్త్వం — చికిత్సకు సమయం అమూల్యమైనది. ‘మూడుసార్లు కదిలించి’ అన్న పదం శిఖరపు దృఢత్వాన్నీ హనుమంతుని బలాన్నీ సూచిస్తుంది. ముప్పై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. సుషేణుడు పర్వతం పేరు ‘మహోదయం’ అని చెబుతాడు, హనుమంతుడు దానిని ఇంతకుముందు చూసినందువల్ల దారి వివరించడు. ‘పూలు పూసిన నానావిధ వృక్షసమూహాలతో కూడినది’ అన్నది శిఖరపు వర్ణన — పుష్పించిన వివిధ వృక్షాలతో కప్పబడినది; ఓషధులు కూడా అక్కడే ఉన్నాయని సూచన. ‘ఆకాశతలం నుండి’ ఎగరడం హనుమంతుని ఆకాశగమనశక్తిని గుర్తుచేస్తుంది, అది మొదట సముద్రలంఘనంలో కనిపించింది. హనుమంతుడు శిఖరాన్ని రెండు చేతులతో ‘తూచాడు’ — బరువును పరీక్షించి సమతుల్యం చేసుకొని ఎగరడానికి సిద్ధమయ్యాడు.

నీటితో నిండిన నల్లని మేఘం వంటి ఆ పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని హనుమంతుడు ఆకాశంలోకి ఎగిరాడు. మహావేగుడైన అతడు వచ్చి, పర్వతశిఖరాన్ని కిందపెట్టి, కొంచెం విశ్రమించి, హనుమంతుడు సుషేణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశ్రేష్ఠా, ఆ ఓషధులను నేను గుర్తించలేకపోయాను; అందుకే ఆ పర్వతపు శిఖరాన్నంతా తీసుకువచ్చాను’ అని. ఇలా చెబుతున్న పవనపుత్రుని ప్రశంసించి వానరశ్రేష్ఠుడైన సుషేణుడు ఓషధులను పెకలించి తీసుకున్నాడు. దేవతలకు కూడా అతిదుష్కరమైన హనుమంతుని కార్యాన్ని చూసి వానరశ్రేష్ఠులందరూ విస్మయం చెందారు. అప్పుడు మహాతేజస్వి అయిన వానరోత్తముడు సుషేణుడు ఆ ఓషధిని దంచి లక్ష్మణుని ముక్కులో పెట్టాడు. బాణపు ములుకు దిగి ఉన్న శత్రువీరసంహారకుడైన లక్ష్మణుడు దానిని వాసన చూసి, ములుకు బయటపడి, నొప్పి తగ్గి, త్వరగా నేలపై నుండి లేచాడు. ‘నల్లని మేఘం వంటి’ అన్న ఉపమానం — వృక్షాలతో కప్పబడిన నల్లని శిఖరం నీటితో నిండిన మేఘంలా ఆకాశంలో తేలిపోతోంది. హనుమంతుని వినయం గమనించదగినది — ‘ఓషధులను గుర్తించలేకపోయాను’ అని అతడు తన అజ్ఞానాన్ని సంకోచం లేకుండా అంగీకరిస్తాడు; ఇది గొప్ప సేవకుని గుణం. సుషేణుని చికిత్స నస్యం ద్వారా — ఓషధి చూర్ణాన్ని ముక్కుతో పీల్చేలా చేస్తాడు; ఆయుర్వేదంలో తలకు సంబంధించిన రోగాలకూ మూర్ఛకూ నస్యం ప్రసిద్ధమైన చికిత్స. ‘ములుకు బయటపడి, నొప్పి తగ్గి’ అన్న రెండు పదాలు ఓషధి యొక్క రెండు ఫలితాలు — ములుకులను బయటికి తీయడం, వేదన తొలగడం. వానరుల విస్మయం (43) ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; దేవతలకు కూడా దుష్కరమైనది అన్నది హనుమంతుని కార్యపు అలౌకికత్వాన్ని సూచిస్తుంది. ఈ ప్రసంగంలో ముద్రణలో ‘హనూమాన్’, ‘హనుమాన్’, ‘హనుమత్’ అని రెండు విధాల రూపాలూ కనిపిస్తాయి, అవి అలాగే ఉంచబడ్డాయి. సుషేణుడు ఓషధులను ‘పెకలించి’ తీసుకుంటాడు — అతడు వైద్యుడు, కాబట్టి శిఖరంపై సరైన ఓషధులను అతడే గుర్తిస్తాడు; హనుమంతుని బలమూ సుషేణుని జ్ఞానమూ కలిసి లక్ష్మణుని ప్రాణాలను కాపాడాయి. ‘నస్తః’ అంటే ముక్కు ద్వారా.

నేల మీది నుండి లేచిన ఆ లక్ష్మణుని చూసి ఎంతో సంతోషించిన వానరులు ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది, బాగుంది) అంటూ లక్ష్మణుని అభినందించారు. శత్రువీరసంహారకుడైన రాముడు ‘రా, రా’ అని లక్ష్మణుని పిలిచి, కన్నీళ్ళతో కళ్ళు నిండగా గాఢంగా కౌగిలించుకున్నాడు. అప్పుడు రాఘవుడు సౌమిత్రిని కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నాడు — ‘వీరా, అదృష్టవశాత్తు మరణం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన నిన్ను చూస్తున్నాను. నాకు ప్రాణంతో గాని, సీతతో గాని, విజయంతో గాని ప్రయోజనం లేదు; నీవు మరణిస్తే నా ప్రాణాలతో ఏమి ప్రయోజనం?’ అని. ఇలా మాట్లాడుతున్న ఆ మహాత్ముడు రాఘవుని మాట విని ఖిన్నుడైన లక్ష్మణుడు నీరసమైన గొంతుతో ఇలా అన్నాడు. ‘రా, రా’ అన్న ద్విరుక్తి రాముని ఉత్కంఠనూ హర్షాన్నీ ఒకేసారి వ్యక్తం చేస్తుంది. కన్నీళ్ళు ఇప్పుడు శోకానివి కావు, ఆనందానివి. ‘మరణం నుండి మళ్ళీ తిరిగి వచ్చిన’ అన్న మాట లక్ష్మణుని పునర్జన్మలా వర్ణిస్తుంది. రాముని మాటలో సీత కూడా లక్ష్మణుని కంటే తక్కువ — ‘సీతతో గాని విజయంతో గాని’ ప్రయోజనం లేదు; ఇది భ్రాతృప్రేమలోని అతిశయోక్తి. కాని లక్ష్మణుడు ‘ఖిన్నుడు’ — అతడు అన్నగారి ప్రేమకు సంతోషించలేదు, అతని మాటకు బాధపడ్డాడు, ఎందుకంటే రాముడు తన ప్రతిజ్ఞను మరచిపోయినట్టు మాట్లాడుతున్నాడు. ‘నీరసమైన గొంతుతో’ అన్న పదంతో లక్ష్మణుని బలహీనత సూచించబడుతుంది — అతడు ఇప్పుడే మూర్ఛ నుండి లేచాడు, అయినా అతని మనస్సు కర్తవ్యంపైనే ఉంది. ఈ వైరుధ్యం — బలహీనుడైన లక్ష్మణుడు దృఢమైన మాట చెప్పడం — తరువాతి భాగానికి బలం.

లక్ష్మణుడు అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, ఇంతకుముందు ఆ ప్రతిజ్ఞ చేసి, ఏ సత్త్వమూ లేని అల్పుడిలా నీవు ఇలా మాట్లాడకూడదు. సత్యవాదులు తమ ప్రతిజ్ఞను వ్యర్థం చేయరు; ప్రతిజ్ఞను పాలించడమే గొప్పతనానికి లక్షణం. పాపరహితుడా, నా కోసం నీవు నిరాశ చెందకూడదు; ఈనాడే రావణుని వధతో నీ ప్రతిజ్ఞను నెరవేర్చు. గర్జిస్తున్న, వాడి కోరలు గల సింహం ఎదుటికి వచ్చిన మహాగజం వలె, నీ బాణమార్గంలోకి వచ్చిన శత్రువు ప్రాణాలతో పోడు. పగటి పని ముగించిన ఈ సూర్యుడు అస్తమించకముందే ఈ దురాత్ముని వధను త్వరగా నేను కోరుకుంటున్నాను. ఆర్యా, యుద్ధంలో రావణుని వధను నీవు కోరుకుంటే, నీవు చేసిన ప్రతిజ్ఞ సత్యం కావాలని కోరుకుంటే, రాజకుమారి (సీత) పై నీకు అభిలాష ఉంటే, వీరా, ఈనాడే త్వరగా నా మాట చెయ్యి’ అని. లక్ష్మణుని మాట రాముని ధర్మాన్నే అతనికి గుర్తుచేస్తుంది — రాముడు సత్యప్రతిజ్ఞుడని ప్రసిద్ధుడు, కాబట్టి ‘సత్యపరాక్రమా’ అన్న సంబోధనే ఒక మందలింపు. ‘ఏ సత్త్వమూ లేని అల్పుడిలా’ అన్నది కఠినమైన మాట, కాని ప్రేమతో చెప్పినది; తమ్ముడు కూడా ధర్మవిషయంలో అన్నగారిని మేల్కొలపడానికి అర్హుడు. ‘నా కోసం’ — నా కారణంగా నీ ప్రతిజ్ఞ భంగం కాకూడదు; లక్ష్మణుడు తన ప్రాణాలను కూడా గౌణమైనవిగా భావిస్తాడు. సింహగజోపమానం రాముని బలాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — రావణుడు మహాగజంలా మహాకాయుడు, కాని రాముడనే సింహం ఎదుట బ్రతకడు. ‘పగటి పని ముగించిన సూర్యుడు’ — రోజు పనిని ముగించి అస్తమించబోతున్న సూర్యుడు; లక్ష్మణుడు ఈనాడే యుద్ధం ముగియాలని కోరుకుంటున్నాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్ర వృత్తంలో రచించబడింది, ‘కోరుకుంటే … కోరుకుంటే … ఉంటే’ అని మూడుసార్లు పునరావృతం చేయడం ద్వారా అతని పట్టుదల దృఢమవుతుంది — రావణవధ, ప్రతిజ్ఞ, సీత — మూడూ కారణాలే. ఈ శ్లోకం సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు. తరువాతి సర్గలో రాముడు మళ్ళీ ధనుస్సు పట్టుకుంటాడు, ఇంద్రుడు మాతలితో కలిసి తన రథాన్ని పంపుతాడు.

மிக வலிமையுடைய ராவணனின் சக்தியால் போரில் வீழ்த்தப்பட்டு, குருதிப் பெருக்கில் நனைந்து கிடக்கும் வீரன் லக்ஷ்மணனைக் கண்ட ராமன், தீய உள்ளமுடைய ராவணனோடு கடும்போர் புரிந்தவாறே, அம்புக் கூட்டங்களை விடுத்துக்கொண்டே, சுஷேணனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘இந்த வீரன் லக்ஷ்மணன் ராவணனின் வீரத்தால் தரையில் வீழ்ந்து, என் சோகத்தைக் கிளறியவாறு பாம்புபோல நெளிகிறான். குருதியில் நனைந்த, என் உயிரைவிடவும் அன்புக்குரிய இந்த வீரனைப் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும், மனம் கலங்கிய எனக்குப் போரிட என்ன வலிமை இருக்கிறது? போரில் புகழ்பெறும், நல்ல இலக்கணங்களுடைய இந்த என் தம்பி மரணம் அடைந்தால், என் உயிரால் அல்லது இன்பத்தால் என்ன பயன்? என் வீரம் நாணுவதுபோல உள்ளது, வில் கையிலிருந்து நழுவுவதுபோல உள்ளது, அம்புகள் சோர்கின்றன, பார்வை கண்ணீரின் வசமாகிவிட்டது. கனவில் ஓட முயலும் மனிதர்களுக்குப்போல என் உறுப்புகள் தளர்கின்றன; என் கடும் கவலை பெருகுகிறது, இறக்கும் விருப்பமும் எழுகிறது. தீய உள்ளமுடைய ராவணனால் தாக்கப்பட்டு, துயரத்தால் வாடி, மர்மஸ்தானத்தில் கடுமையாக அடிபட்டு முனகும் உடன்பிறந்தானைக் கண்டு எனக்கு இந்த நிலை.’ ராமன் போரைக் கைவிடவில்லை — ‘அம்புக் கூட்டங்களை விடுத்துக்கொண்டே’ — ஆனால் அவன் மனம் உடன்பிறந்தானிடமே உள்ளது. சுஷேணன் வானரப் படையின் மருத்துவன்; ஆகவே ராமன் அவனையே விளிக்கிறான். இப்பகுதியில் ராமனின் உடலும் மனமும் எல்லா உறுப்புகளிலும் தளர்வதாக வருணிக்கப்படுகிறது — வீரம், வில், அம்புகள், பார்வை, உறுப்புகள், கவலை — இவ்வாறு சோகம் எங்கும் பரவியிருப்பது காட்டப்படுகிறது. ‘கனவில் ஓட முயலும் மனிதர்களுக்குப்போல’ என்ற உவமை தனிச்சிறப்புடையது — கனவில் ஓட விரும்பினாலும் மனிதன் நகர முடியாமல் கால்கள் தளர்வதுபோல, ராமனின் உறுப்புகள் தளர்கின்றன. ‘பாம்புபோல நெளிகிறான்’ என்பது வேதனையால் லக்ஷ்மணன் புரள்வதன் சித்திரம். ‘முனகும்’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் மெல்லிய துயர ஒலி கேட்கிறது — அவன் இன்னும் உயிரோடிருக்கிறான் என்பது வாசகனுக்கு மட்டுமே தெரியும். ‘உயிரைவிடவும் அன்புக்குரியவன்’ என்ற சொல் ராமலக்ஷ்மணர்களின் அன்பின் சாரம் — இந்தத் தம்பி ராமனுக்குத் தன் உயிரைவிடவும் மேலானவன். ஏழாவது, எட்டாவது அரையடிகள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. முதல் சுலோகமும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — முந்தைய சர்க்க முடிவை நினைவூட்டியவாறு சர்க்கம் தொடங்குகிறது.

அன்புக்குரிய, உடலுக்கு வெளியே திரியும் உயிர்போன்ற உடன்பிறந்தானைக் கண்டு, ராகவன் பெரும் துயரத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்டு, சிந்தனையிலும் சோகத்திலும் ஆழ்ந்தான். போர்க்களப் புழுதியில் வீழ்ந்து கிடக்கும் உடன்பிறந்தான் லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, பெரும் மனத்தளர்ச்சியடைந்து, புலன்கள் கலங்கிய அவன் புலம்பினான் — ‘வீரனே, வெற்றியும் எனக்கு மகிழ்ச்சி தருவதில்லை; கண்ணுக்குத் தெரியாத சந்திரன் என்ன இன்பத்தை உண்டாக்கும்? இந்த லக்ஷ்மணன் போர்முனையில் வீழ்ந்து கிடக்கும்போது, எனக்குப் போரால் என்ன, உயிரால் என்ன? போர் செய்ய வேண்டிய காரியம் எதுவும் இல்லை. பேரொளி படைத்த இவன் காட்டுக்குச் சென்ற என்னைப் பின்தொடர்ந்ததுபோலவே, நானும் இவனை யமனுலகுக்குப் பின்தொடர்வேன். உறவினர்களிடம் அன்புடையவனும், எப்போதும் என்னைப் பின்பற்றியவனுமான இவன், சூழ்ச்சிப் போர் புரியும் ராக்ஷசர்களால் இந்த நிலைக்குத் தள்ளப்பட்டான். நாடுதோறும் மனைவியர் கிடைப்பார்கள், நாடுதோறும் உறவினர்களும் கிடைப்பார்கள்; ஆனால் உடன்பிறந்த தம்பி கிடைக்கும் அந்த நாட்டை நான் காணவில்லை. வெல்ல முடியாதவனே, லக்ஷ்மணன் இல்லாமல் எனக்கு அரசால் என்ன பயன்? மகனிடம் பாசமுடைய அன்னை சுமித்திரையிடம் என்ன சொல்வேன்? சுமித்திரை தரும் கடிந்துரையை என்னால் தாங்க முடியாது. அன்னை கௌசல்யையிடம் என்ன சொல்வேன், கைகேயியிடம் என்ன? பெரும் வலிமையுடைய பரதனிடமும் சத்ருக்னனிடமும் என்ன சொல்வேன் — அவனோடு காட்டுக்குப் போனவன், அவனில்லாமல் எப்படித் திரும்பி வந்தான் என்று? உறவினர்களின் பழிப்பைவிட இங்கேயே இறப்பது மேல். வேறொரு பிறவியில் நான் என்ன தீவினை செய்தேனோ, அதனால் என் முன்னே நின்ற தர்மவானான என் தம்பி கொல்லப்பட்டான்? ஐயோ தம்பி, மனிதரில் சிறந்தவனே, வீரர்களில் மேலானவனே, தலைவனே, என்னைத் தனியனாக விட்டுவிட்டு மறுவுலகுக்கு ஏன் செல்கிறாய்? புலம்பும் என்னிடம் ஏன் பேசவில்லை? எழுந்திரு, பார், ஏன் படுத்திருக்கிறாய்? துயருற்ற என்னைக் கண்ணால் பார். நெடுந்தோளனே, மலைகளிலும் காடுகளிலும் சோகத்தால் வாடி, நிலைதடுமாறி, மனம் தளர்ந்த என்னை நீயே தேற்றுபவனாக இருந்தாய்.’ இந்தப் புலம்பல் ராமாயணத்தின் மிக உருக்கமான நிகழ்ச்சிகளில் ஒன்று. ‘கண்ணுக்குத் தெரியாத சந்திரன்’ என்ற உவமை — கண்ணுக்குத் தெரியாத சந்திரன் எப்படி இன்பம் தரும்? அதுபோல லக்ஷ்மணன் இல்லாமல் வெற்றியும் பொருளற்றது. ‘நாடுதோறும் மனைவியர்’ என்பது புகழ்பெற்ற சுலோகம் — மனைவியும் உறவினரும் வேறு நாட்டிலும் கிடைப்பார்கள், ஆனால் உடன்பிறந்த தம்பி கிடைக்கமாட்டான்; இங்கே ராமன் சீதைக்கும் மேலாகத் தம்பியை வைக்கிறான்; இது அவனுடைய கணநேரச் சோகத்தின் மிகுதியைச் சுட்டுகிறது. ராமனின் கவலை அன்னையரைப் பற்றியும் — சுமித்திரையின் கடிந்துரை, கௌசல்யையின், கைகேயியின் கேள்விகள், பரத சத்ருக்னர்களின் விசாரிப்பு — இது தன் குடும்பத்தின்பால் அவனுக்குள்ள பொறுப்புணர்வு. ‘முற்பிறவியின் தீவினை’ என்று கர்மக் கோட்பாட்டை நினைப்பது இந்தியச் சோகத்தின் இயல்பான எதிர்வினை. வனவாசத்தில் லக்ஷ்மணன் ராமனைத் தேற்றுபவனாக இருந்தான் — சீதை கவரப்பட்டபின் மலைகளிலும் காடுகளிலும் அலைந்த ராமனுக்கு அவனே ஆறுதல் அளித்தான்; இப்போது அவனே மௌனமாகக் கிடக்கிறான். ஒன்பது முதல் இருபத்து மூன்று வரை ஏறத்தாழ எல்லா அரையடிகளும் (9.1–2, 11–23) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; இந்த நீண்ட புலம்பல் கீதா பிரஸ் பாடத்தின் தனிச்சிறப்பு. புலம்பல் ‘உடலுக்கு வெளியே திரியும் அன்பு உயிர்’ என்ற உவமையோடு தொடங்குகிறது — லக்ஷ்மணன் ராமனின் உடலுக்கு வெளியே திரியும் உயிரே; அவன் அழிவு ராமனின் சொந்த மரணம்போன்றது. ‘காட்டுக்குச் சென்ற என்னைப் பின்தொடர்ந்ததுபோல’ என்ற சொல்லால் வனவாசத் தொடக்கத்தின் நினைவு விழிக்கிறது — அயோத்தியில் லக்ஷ்மணன் தானாகவே ராமனைப் பின்தொடர்ந்தான்; இப்போது ராமன் அவனைப் பின்தொடர விரும்புகிறான்; இவ்வாறு அன்புக்குக் கைம்மாறு. ‘அந்த நாட்டை நான் காணவில்லை’ என்ற சொல் வால்மீகியின் மிகப் புகழ்பெற்ற வாசகங்களில் ஒன்று. ‘சூழ்ச்சிப் போர் புரிபவர்கள்’ என்ற சொல்லால் ராமன் ராக்ஷசர்களின் வஞ்சகப் போரைப் பழிக்கிறான். ‘இங்கேயே இறப்பது மேல்’ என்பது க்ஷத்திரியனின் மான உணர்வு — அவமானத்தைவிட மரணம் மேல். ‘எழுந்திரு, பார்’ என்ற அழைப்பு, இறந்தவன்போலக் கிடப்பவனை உயிரோடிருப்பவனை அழைப்பதுபோல — ராமனின் மனம் அவன் மரணத்தை ஏற்க முடியவில்லை.

சோகத்தால் புலன்கள் கலங்கியவனாக இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருந்த ராமனைத் தேற்றியவாறு சுஷேணன் இந்த மேலான சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நரசிம்மமே, மனத்தளர்ச்சியை உண்டாக்கும் இந்த எண்ணத்தையும், போர்முனையில் அம்புகளுக்கு நிகரான, சோகத்தை உண்டாக்கும் கவலையையும் விட்டுவிடு. செல்வத்தைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணன் இறக்கவே இல்லை. இவன் முகம் விகாரமடையவில்லை, கருமையும் அடையவில்லை; இவன் முகம் நல்ல ஒளியோடும் தெளிவோடும் இருப்பதைப் பார். இவன் உள்ளங்கைகள் தாமரை இதழ்போல உள்ளன, கண்கள் மிகத் தெளிவாக உள்ளன; மக்கள் தலைவனே, உயிர் நீங்கியவர்களின் தோற்றம் இப்படிக் காணப்படுவதில்லை. பகைவரை அடக்கும் வீரனே, மனம் தளராதே; இவன் உயிரோடிருக்கிறான். தரையில் உறங்குபவன்போலக் கிடக்கும், உறுப்புகள் தளர்ந்த இவனுடைய, மீண்டும் மீண்டும் துடிக்கும், மூச்சோடு கூடிய இந்த இதயம் இதைச் சொல்கிறது.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டுப் பேரறிவுடைய சுஷேணன் ராகவனிடம் மேலும் சொன்னான். சுஷேணனின் சொல் ஒரு மருத்துவனின் பரிசோதனைபோல வரிசைப்படுத்தப்பட்டது — முதலில் முகத்தின் நிறம், பிறகு உள்ளங்கைகள், பிறகு கண்கள், இறுதியில் இதயத் துடிப்பும் மூச்சும். இறந்தவனின் முகம் விகாரமாகவும் கருத்தும் இருக்கும், உள்ளங்கைகள் வெளிறியிருக்கும்; லக்ஷ்மணனுக்கோ அவை எல்லாம் உயிரின் அறிகுறிகள். ‘அம்புகளுக்கு நிகரான’ என்ற உவமை — சோகமும் போரில் அம்புபோலக் கொல்லக்கூடியது, வீரனைத் தளர்த்துகிறது; ஆகவே அதுவும் கைவிடத்தக்கது. ‘லக்ஷ்மிவர்தன:’ (செல்வத்தைப் பெருக்குபவன்) என்ற அடைமொழி — அச்சில் குறில் இகரத்தோடு — லக்ஷ்மணனின் பெயரோடு சிலேடைபோல அமைகிறது. ‘உறங்குபவன்போல’ என்ற சொல்லே சுஷேணனின் நோயறிதல் — லக்ஷ்மணன் இறக்கவில்லை, மயக்கத்தால் உறங்குவதுபோலக் கிடக்கிறான். சுஷேணன் ‘மக்கள் தலைவனே’ என்று விளிப்பது ராமனுக்கு அரச தர்மத்தை நினைவூட்டுகிறது. 24.2, 25.1 ஆகியவை வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; மீதமுள்ள அரையடிகள் திறனாய்வுப் பதிப்பின் பாடவேறுபாடுகளோடு காணப்படுகின்றன.

சுஷேணன் அருகிலிருந்த பெரும் வானரனான அனுமனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘சௌம்யனே, இங்கிருந்து விரைந்து மகோதய மலைக்குச் சென்று, வீரனே, முன்பு ஜாம்பவான் உனக்குச் சொன்ன அந்த மலையின் தெற்குச் சிகரத்தில் வளரும் பெரும் மூலிகையை இங்கே கொண்டு வா — விசல்யகரணி என்ற பெயருடையதையும், சாவர்ண்யகரணியையும், சஞ்சீவகரணியையும், சந்தானி என்ற பெரும் மூலிகையையும் — வீரன் லக்ஷ்மணனை உயிர்ப்பிப்பதற்காக நீ கொண்டு வா.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட திருவுடைய அனுமன் மூலிகை மலைக்குச் சென்று, அந்தப் பெரும் மூலிகைகளை அறியாமல் கவலையில் ஆழ்ந்தான். அளவற்ற ஆற்றலுடைய மாருதிக்கு ஓர் எண்ணம் தோன்றியது — ‘இந்த மலையின் சிகரத்தையே எடுத்துக்கொண்டு போவேன். நலம் தரும் அந்த மூலிகை இந்தச் சிகரத்திலேயே வளர்கிறது என்று ஊகத்தால் அறிகிறேன்; சுஷேணன் அவ்வாறுதான் சொன்னான். விசல்யகரணியை எடுக்காமல் சென்றால், காலம் கடப்பதால் தீங்கு நேரும், பெரும் கலக்கமும் உண்டாகும்.’ இவ்வாறு எண்ணிய பெரும் வலிமையுடைய அனுமன் விரைந்து சென்று அந்தச் சிறந்த மலையை அடைந்து, மலையின் உச்சியை மூன்றுமுறை உலுக்கி, பலவகை மலர்ந்த மரக்கூட்டங்களோடு கூடிய அதைப் பிடுங்கி, வானரப் புலியான அவன் இரு கைகளாலும் பற்றி எடையைச் சமநிலைப்படுத்தினான். நான்கு மூலிகைகள் நான்கு வகைப் பணிகளைச் செய்கின்றன — விசல்யகரணி உடலில் புதைந்த அம்பு முனைகளை வெளியேற்றுகிறது, சாவர்ண்யகரணி காயத்தின் தோலை முன்னிருந்த நிறத்துக்குக் கொண்டுவருகிறது, சஞ்சீவகரணி மயக்கத்தை நீக்கி உணர்வைத் தருகிறது, சந்தானி முறிந்த எலும்புகளை இணைக்கிறது; அச்சுப் பதிப்பின் அடிக்குறிப்புகளும் இவ்வாறே விளக்குகின்றன. ‘முன்பு ஜாம்பவான் சொன்ன’ என்ற சொல்லால் முந்தைய நிகழ்ச்சி நினைவூட்டப்படுகிறது — இந்திரஜித் பிரம்மாஸ்திரத்தால் வானரப் படையை வீழ்த்தியபோது ஜாம்பவான் அனுமனை மூலிகை மலைக்கு அனுப்பினான். அனுமனின் அறிவு நடைமுறைக்கு உகந்தது — மூலிகைகளை அறியாமல் தாமதிப்பது ஆபத்தானது; ஆகவே முழுச் சிகரத்தையே கொண்டுவரத் தீர்மானிக்கிறான். ‘காலம் கடப்பதால் தீங்கு’ என்பது மருத்துவ சாஸ்திரத்தின் அடிப்படை உண்மை — சிகிச்சையின் நேரம் விலைமதிப்பற்றது. ‘மூன்றுமுறை உலுக்கி’ என்ற சொல் சிகரத்தின் உறுதியையும் அனுமனின் வலிமையையும் சுட்டுகிறது. முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. சுஷேணன் மலையின் பெயரை ‘மகோதயம்’ என்று சொல்கிறான்; அனுமன் முன்பே அதைக் கண்டிருந்ததால் வழியை விளக்கவில்லை. ‘பலவகை மலர்ந்த மரக்கூட்டங்களோடு கூடியது’ என்பது சிகரத்தின் வருணனை — மலர்ந்த பலவகை மரங்களால் மூடப்பட்டது; மூலிகைகளும் அங்கேயே உள்ளன என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘வானிலிருந்து’ எழும்புவது அனுமனின் வான்வழிச் செல்லும் ஆற்றலை நினைவூட்டுகிறது; அது கடலைக் கடந்தபோது முதன்முதலில் காணப்பட்டது. அனுமன் சிகரத்தை இரு கைகளாலும் ‘சமநிலைப்படுத்தினான்’ — எடையைச் சோதித்துச் சமநிலை செய்து பறக்க ஆயத்தமானான்.

நீர் நிறைந்த கருமேகம்போன்ற அந்த மலைச்சிகரத்தை எடுத்துக்கொண்டு அனுமன் வானில் எழும்பினான். பெரும் வேகமுடைய அவன் வந்து சேர்ந்து, மலைச்சிகரத்தைக் கீழே வைத்து, சற்று ஓய்வெடுத்துக்கொண்டு அனுமன் சுஷேணனிடம் இதைச் சொன்னான் — ‘வானரச் சிறந்தவனே, அந்த மூலிகைகளை நான் அறியவில்லை; ஆகவே அந்த மலையின் இந்த முழுச் சிகரத்தையும் நான் கொண்டுவந்தேன்.’ இவ்வாறு சொல்லிக்கொண்டிருந்த வாயுபுத்திரனைப் புகழ்ந்து, வானரர்களில் சிறந்த சுஷேணன் மூலிகைகளைப் பிடுங்கி எடுத்தான். தேவர்களாலும் செய்வதற்கரிய அனுமனின் செயலைக் கண்டு வானரச் சிறந்தவர்கள் அனைவரும் வியப்படைந்தனர். பிறகு பேரொளி படைத்த வானரச் சிறந்தவன் சுஷேணன் அந்த மூலிகையை நன்கு நசுக்கி லக்ஷ்மணனின் மூக்கில் இட்டான். அம்பு முனை தைத்திருந்த, பகைவீரர்களைக் கொல்லும் லக்ஷ்மணன் அதை முகர்ந்ததும் அம்பு முனை நீங்கி, வலி நீங்கி, விரைந்து தரையிலிருந்து எழுந்தான். ‘கருமேகம்போல’ என்ற உவமை — மரங்களால் மூடப்பட்ட கருநிறச் சிகரம், நீர் நிறைந்த மேகம்போல வானில் மிதந்து செல்கிறது. அனுமனின் பணிவு கவனிக்கத்தக்கது — அவன் தன் அறியாமையைத் தயக்கமின்றி ஒப்புக்கொள்கிறான், ‘மூலிகைகளை நான் அறியவில்லை’ என்று; இது ஒரு பெரிய பணியாளனின் குணம். சுஷேணனின் சிகிச்சை நஸ்யத்தால் — மூலிகைப் பொடியை மூக்கால் முகரச் செய்கிறான்; ஆயுர்வேதத்தில் நஸ்யம் தலை தொடர்பான நோய்களுக்கும் மயக்கத்துக்கும் பிரசித்தமான சிகிச்சை. ‘அம்பு முனை நீங்கி, வலி நீங்கி’ என்ற இரு சொற்கள் மூலிகையின் இரண்டு பயன்கள் — அம்பு முனைகளை வெளியேற்றுதலும் வலியைப் போக்குதலும். வானரர்களின் வியப்பு (43) வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; ‘தேவர்களாலும் செய்வதற்கரியது’ என்பது அனுமனின் செயலின் உலகுக்கு அப்பாற்பட்ட தன்மையைச் சுட்டுகிறது. இந்த நிகழ்ச்சியில் அச்சில் ‘ஹனூமான்’, ‘ஹனுமான்’, ‘ஹனுமத்’ என்று இருவகை வடிவங்களும் காணப்படுகின்றன; அவை அப்படியே காக்கப்பட்டுள்ளன. சுஷேணன் மூலிகைகளைப் ‘பிடுங்கி’ எடுக்கிறான் — அவன் மருத்துவன்; ஆகவே சிகரத்தில் பொருத்தமான மூலிகைகளை அவனே அடையாளம் காண்கிறான்; அனுமனின் வலிமையும் சுஷேணனின் அறிவும் இணைந்து லக்ஷ்மணனின் உயிரைக் காக்கின்றன. ‘நஸ்த:’ என்றால் மூக்கின் வழியாக.

தரையிலிருந்து எழுந்த அந்த லக்ஷ்மணனைக் கண்டு மிக மகிழ்ந்த வானரர்கள் ‘நன்று, நன்று’ என்று லக்ஷ்மணனைப் போற்றினார்கள். பகைவீரர்களைக் கொல்லும் ராமன் ‘வா, வா’ என்று லக்ஷ்மணனை அழைத்து, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு இறுகத் தழுவி அணைத்துக்கொண்டான். பிறகு ராகவன் சௌமித்திரியைத் தழுவிக்கொண்டு சொன்னான் — ‘வீரனே, நல்லவேளையாக மரணத்திலிருந்து மீண்டு வந்த உன்னைக் காண்கிறேன். என் உயிராலோ, சீதையாலோ, வெற்றியாலோ எனக்குப் பயனில்லை; நீ மரணமடைந்தால் என் உயிரால் என்ன பயன்?’ இவ்வாறு பேசிய அந்த மகாத்மா ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, மனம் வருந்திய லக்ஷ்மணன் தளர்ந்த குரலில் ஒரு சொல்லைச் சொன்னான். ‘வா, வா’ என்ற இரட்டைச் சொல் ராமனின் ஆவலையும் மகிழ்ச்சியையும் ஒருசேர வெளிப்படுத்துகிறது. கண்ணீர் இப்போது சோகத்தின் கண்ணீர் அல்ல, ஆனந்தத்தின் கண்ணீர். ‘மரணத்திலிருந்து மீண்டு வந்த’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனின் மறுபிறப்பைப்போல வருணிக்கிறது. ராமனின் சொல்லில் சீதையும் லக்ஷ்மணனைவிடக் குறைந்தவள் — ‘சீதையாலோ வெற்றியாலோ’ பயனில்லை; இது சகோதர அன்பின் மிகைக்கூற்று. ஆனால் லக்ஷ்மணன் ‘மனம் வருந்தியவன்’ — உடன்பிறந்தானின் அன்பால் அவன் மகிழவில்லை, அவன் சொல்லால் வேதனைப்படுகிறான்; ஏனெனில் ராமன் தன் சபதத்தை மறந்தவன்போலப் பேசுகிறான். ‘தளர்ந்த குரலில்’ என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் பலவீனம் சுட்டப்படுகிறது — அவன் இப்போதுதான் மயக்கத்திலிருந்து எழுந்தான்; ஆயினும் அவன் மனம் கடமையிலேயே உள்ளது. இந்த முரண் — பலவீனமான லக்ஷ்மணன் உறுதியான சொல்லைச் சொல்கிறான் — அடுத்த பகுதியின் வலிமை.

லக்ஷ்மணன் சொன்னான் — ‘உண்மையான பராக்கிரமமுடையவனே, முன்பு அந்தச் சபதத்தைச் செய்துவிட்டு, ஏதோ ஓர் அற்பனைப்போல, மனவலிமையற்றவனைப்போல இவ்வாறு பேசுவது உனக்குத் தகாது. உண்மை பேசுபவர்கள் சபதத்தைப் பொய்யாக்குவதில்லை; சபதத்தைக் காப்பதே பெருமையின் அடையாளம். குற்றமற்றவனே, என் பொருட்டு நீ நம்பிக்கை இழப்பது தகாது; இன்றே ராவணனைக் கொன்று சபதத்தைக் காப்பாற்று. முழங்கும், கூரிய கோரைப்பற்களுடைய சிங்கத்தின் முன் வந்த பெரிய யானைபோல, உன் அம்புப் பாதைக்குள் வந்த பகைவன் உயிரோடு திரும்பமாட்டான். இந்தக் கதிரவன் தன் பணியை முடித்து மறைவதற்குள், இந்தத் தீய உள்ளமுடையவனின் வதத்தை விரைவில் நான் விரும்புகிறேன். ஐயனே, போரில் ராவணனின் வதத்தை நீ விரும்பினால், நீ செய்த சபதம் உண்மையாக வேண்டும் என்று விரும்பினால், அரசகுமாரியிடம் உனக்கு விருப்பம் இருந்தால், வீரனே, இன்றே விரைவில் என் சொல்லைச் செய்.’ லக்ஷ்மணனின் சொல் ராமனுக்கு ராமனுடைய தர்மத்தையே நினைவூட்டுகிறது — ராமன் சொன்னதைக் காப்பவன் என்று புகழ்பெற்றவன்; ஆகவே ‘உண்மையான பராக்கிரமமுடையவனே’ என்ற விளியே ஒரு கடிந்துரை. ‘ஏதோ ஓர் அற்பனைப்போல, மனவலிமையற்றவனைப்போல’ என்பது கடுமையான சொல்; ஆனால் அன்பால் சொல்லப்பட்டது; தம்பியும் தர்ம விஷயத்தில் அண்ணனுக்கு உணர்த்தத் தகுதியுடையவனே. ‘என் பொருட்டு’ — என் காரணமாக உன் சபதம் உடைய வேண்டாம்; லக்ஷ்மணன் தன் உயிரையும் இரண்டாம் பட்சமாகக் கருதுகிறான். சிங்கம்-யானை உவமை ராமனின் வலிமையை நினைவூட்டுகிறது — ராவணன் பெரிய யானைபோலப் பேருருவுடையவன்; ஆனால் ராமன் என்ற சிங்கத்தின் முன் உயிர்வாழமாட்டான். ‘தன் பணியை முடித்த கதிரவன்’ — பகலின் பணியை முடித்து மறையும் கதிரவன்; லக்ஷ்மணன் இன்றே போர் முடிய வேண்டும் என்று விரும்புகிறான். இறுதிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா யாப்பில் அமைந்தது; ‘விரும்பினால்… விரும்பினால்… இருந்தால்’ என்று மூன்றுமுறை திரும்பத் திரும்ப வருவதால் அவன் வற்புறுத்தல் உறுதிப்படுகிறது — ராவண வதம், சபதம், சீதை என்ற மூன்றுமே காரணங்கள். இந்தச் சுலோகம் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமன் மீண்டும் வில்லை எடுக்கிறான்; இந்திரனும் மாதலியோடு தன் தேரை அனுப்புகிறான்.

ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಂದ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲಕ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶೂರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ರಾಮನು ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನೊಡನೆ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತ, ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ, ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದು, ನನ್ನ ಶೋಕವನ್ನು ಕೆರಳಿಸುತ್ತ ಸರ್ಪದಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ, ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಪ್ರಿಯನಾದ ಈ ವೀರನನ್ನು ನೋಡುತ್ತ, ಮನಸ್ಸು ಕಲಕಿಹೋದ ನನಗೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಎಂತಹ ಶಕ್ತಿ? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೆಮ್ಮೆಪಡುವ, ಶುಭಲಕ್ಷಣಗಳುಳ್ಳ ಈ ನನ್ನ ತಮ್ಮನು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಸುಖದಿಂದಾಗಲಿ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ? ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮ ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಬಿಲ್ಲು ಕೈಯಿಂದ ಜಾರುತ್ತಿರುವಂತಿದೆ, ಬಾಣಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ, ದೃಷ್ಟಿ ಕಣ್ಣೀರಿಗೆ ವಶವಾಗಿದೆ. ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ ನನ್ನ ಅಂಗಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತಿವೆ; ನನ್ನ ತೀವ್ರ ಚಿಂತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿದೆ, ಸಾಯುವ ಬಯಕೆಯೂ ಹುಟ್ಟುತ್ತಿದೆ. ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣನಿಂದ ಹತನಾದ, ದುಃಖಾರ್ತನಾದ, ಮರ್ಮದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದು ನರಳುತ್ತಿರುವ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ನನ್ನ ಸ್ಥಿತಿ ಹೀಗಾಗಿದೆ.’ ರಾಮನು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ‘ವಿಸೃಜನ್ ಏವ ಬಾಣೌಘಾನ್’ (ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಲೇ) — ಆದರೆ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ತಮ್ಮನಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಸುಷೇಣನು ವಾನರಸೇನೆಯ ವೈದ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಅವನನ್ನೇ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ದೇಹದ ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸಿನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಶಿಥಿಲವಾದುದು ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಪರಾಕ್ರಮ, ಬಿಲ್ಲು, ಬಾಣಗಳು, ದೃಷ್ಟಿ, ಅಂಗಗಳು, ಚಿಂತೆ — ಹೀಗೆ ಶೋಕದ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿತ್ವ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಸ್ವಪ್ನಯಾನೇ ನೃಣಾಮ್ ಇವ’ (ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡುವ ಮನುಷ್ಯರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಕನಸಿನಲ್ಲಿ ಓಡಲು ಬಯಸಿದರೂ ಮನುಷ್ಯನು ಹೇಗೆ ಹೋಗಲಾರನೋ, ಕಾಲುಗಳು ಕುಸಿಯುತ್ತವೋ, ಹಾಗೆ ರಾಮನ ಅಂಗಗಳು. ‘ಸರ್ಪವತ್ ಚೇಷ್ಟತೇ’ (ಸರ್ಪದಂತೆ ಹೊರಳಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ) ಎಂಬುದು ನೋವಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊರಳಾಡುವ ಚಿತ್ರ. ‘ವಿಷ್ಟನಂತಮ್’ (ನರಳುತ್ತಿರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಂದವಾದ ಆರ್ತಸ್ವರ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇನ್ನೂ ಬದುಕಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದು ಓದುಗನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ತಿಳಿದಿದೆ. ‘ಪ್ರಾಣೈಃ ಪ್ರಿಯತರಮ್’ (ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯನಾದ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸ್ನೇಹದ ಸಾರ — ಈ ತಮ್ಮನು ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತಲೂ ಹೆಚ್ಚು. ಏಳನೆಯ ಮತ್ತು ಎಂಟನೆಯ ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ.

ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ತನ್ನ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣದಂತಿದ್ದ ತಮ್ಮನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಘವನು ಮಹಾದುಃಖದಿಂದ ಆವೃತನಾಗಿ ಧ್ಯಾನ-ಶೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು. ರಣದ ಧೂಳಿನಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಪರಮ ವಿಷಾದಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗಿ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋದ ಅವನು ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಶೂರನೇ, ವಿಜಯವೂ ನನಗೆ ಪ್ರಿಯವಾಗದು; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಚಂದ್ರನು ಯಾವ ಸಂತೋಷವನ್ನು ತಂದಾನು? ಎಲ್ಲಿ ಈ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿ ನನಗೆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಏನು, ಪ್ರಾಣಗಳಿಂದ ಏನು? ಯುದ್ಧದ ಕೆಲಸವೇ ಉಳಿದಿಲ್ಲ. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಇವನು ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನೋ ಹಾಗೆಯೇ ನಾನೂ ಇವನನ್ನು ಯಮಲೋಕಕ್ಕೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸುವೆನು. ಬಂಧುಜನರಿಗೆ ಪ್ರಿಯನಾದ, ಸದಾ ನನ್ನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಇವನು ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಈ ಸ್ಥಿತಿಗೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ. ದೇಶದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಂಡತಿಯರು ದೊರೆಯುವರು, ದೇಶದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಬಂಧುಗಳೂ ದೊರೆಯುವರು; ಆದರೆ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ತಮ್ಮನು ದೊರೆಯುವ ದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ. ದುರ್ಧರ್ಷನೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ರಾಜ್ಯದಿಂದ ಏನು? ಪುತ್ರವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಸುಮಿತ್ರೆ ಅಮ್ಮನಿಗೆ ನಾನು ಏನು ಹೇಳಲಿ? ಸುಮಿತ್ರೆ ಕೊಡುವ ಆಕ್ಷೇಪವನ್ನು ನಾನು ಸಹಿಸಲಾರೆ. ತಾಯಿ ಕೌಸಲ್ಯೆಗೆ ಏನು ಹೇಳಲಿ, ಕೈಕೇಯಿಗೆ ಏನು? ಮಹಾಬಲನಾದ ಭರತನಿಗೂ ಶತ್ರುಘ್ನನಿಗೂ ಏನು ಹೇಳಲಿ — ಅವನೊಡನೆ ಕಾಡಿಗೆ ಹೋದವನು ಅವನಿಲ್ಲದೆ ಹೇಗೆ ಬಂದೆ ಎಂದರೆ? ಬಂಧುಗಳ ನಿಂದೆಗಿಂತ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದು ಲೇಸು. ಹಿಂದಿನ ಜನ್ಮದಲ್ಲಿ ನಾನು ಯಾವ ದುಷ್ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೆನೋ, ಅದರಿಂದ ನನ್ನ ಧಾರ್ಮಿಕನಾದ ತಮ್ಮನು ನನ್ನ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಂತು ಹತನಾದನು? ಹಾ ತಮ್ಮನೇ, ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಶೂರರಲ್ಲಿ ಉತ್ತಮನೇ, ಪ್ರಭುವೇ, ನನ್ನನ್ನು ಒಬ್ಬಂಟಿಯಾಗಿ ಬಿಟ್ಟು ಏಕೆ ಪರಲೋಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವೆ? ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿರುವ ನನ್ನೊಡನೆ ಏಕೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿಲ್ಲ? ಏಳು, ನೋಡು, ಏಕೆ ಮಲಗಿರುವೆ? ದೀನನಾದ ನನ್ನನ್ನು ಕಣ್ಣಿನಿಂದ ನೋಡು. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಶೋಕಾರ್ತನಾಗಿ, ಮತಿಗೆಟ್ಟು, ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿದ್ದ ನನಗೆ ನೀನೇ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವವನಾಗಿದ್ದೆ.’ ಈ ವಿಲಾಪ ರಾಮಾಯಣದ ಅತ್ಯಂತ ಕರುಣಾಜನಕ ಪ್ರಸಂಗಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ‘ಅಚಕ್ಷುರ್ವಿಷಯಃ ಚಂದ್ರಃ’ (ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣದ ಚಂದ್ರ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಾರದ ಚಂದ್ರನು ಹೇಗೆ ಸಂತೋಷ ಕೊಟ್ಟಾನು? ಹಾಗೆಯೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಲ್ಲದೆ ವಿಜಯವೂ ನಿರರ್ಥಕ. ‘ದೇಶೇ ದೇಶೇ ಕಲತ್ರಾಣಿ’ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಶ್ಲೋಕ — ಹೆಂಡತಿಯೂ ಬಂಧುಗಳೂ ಬೇರೆ ದೇಶದಲ್ಲೂ ದೊರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ತಮ್ಮನಲ್ಲ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಸೀತೆಗಿಂತಲೂ ಮೇಲೆ ತಮ್ಮನನ್ನು ಇರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಕ್ಷಣಿಕ ಶೋಕದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಚಿಂತೆ ತಾಯಂದಿರ ವಿಷಯದಲ್ಲೂ — ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆಕ್ಷೇಪ, ಕೌಸಲ್ಯೆ-ಕೈಕೇಯಿಯರ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳು, ಭರತ-ಶತ್ರುಘ್ನರ ವಿಚಾರಣೆ — ಇದು ತನ್ನ ಕುಟುಂಬದ ಬಗ್ಗೆ ಅವನಿಗಿರುವ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆಯ ಭಾವನೆ. ‘ಪೂರ್ವಜನ್ಮದ ದುಷ್ಕೃತ’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಸಿದ್ಧಾಂತದ ಸ್ಮರಣೆ ಭಾರತೀಯ ಶೋಕದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ. ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಸಮಾಧಾನ ಹೇಳುವವನಾಗಿದ್ದನು — ಸೀತಾಪಹರಣದ ನಂತರ ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲೂ ಕಾಡುಗಳಲ್ಲೂ ಅಲೆಯುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಅವನೇ ಸಾಂತ್ವನ ನೀಡಿದ್ದನು; ಈಗ ಅವನೇ ಮೌನ. ಒಂಬತ್ತರಿಂದ ಇಪ್ಪತ್ಮೂರರವರೆಗಿನ ಬಹುತೇಕ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಧಗಳೂ (9ರ ಎರಡೂ ಅರ್ಧಗಳು, 11–23) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಈ ದೀರ್ಘ ವಿಲಾಪ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದ ವಿಶೇಷ. ವಿಲಾಪದ ಆರಂಭ ‘ಪ್ರಿಯಂ ಪ್ರಾಣಂ ಬಹಿಶ್ಚರಮ್’ (ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಿಯ ಪ್ರಾಣ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ದೇಹದ ಹೊರಗೆ ಸಂಚರಿಸುವ ಪ್ರಾಣವೇ; ಅವನ ನಾಶ ರಾಮನ ಸ್ವಂತ ಮರಣದಂತೆ. ‘ಯಥೈವ ಮಾಂ ವನಂ ಯಾಂತಮ್ ಅನುಯಾತಿ’ (ಕಾಡಿಗೆ ಹೊರಟ ನನ್ನನ್ನು ಹೇಗೆ ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದನೋ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ವನವಾಸಾರಂಭದ ನೆನಪು ಎಚ್ಚರಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅಯೋಧ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಇಚ್ಛೆಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದ್ದನು, ಈಗ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸ್ನೇಹದ ಪ್ರತಿದಾನ. ‘ತಂ ದೇಶಂ ನ ಪಶ್ಯಾಮಿ’ (ಆ ದೇಶವನ್ನು ನಾನು ಕಾಣೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ವಾಲ್ಮೀಕಿಯ ಅತಿಪ್ರಸಿದ್ಧ ಸೂಕ್ತಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು. ‘ಕೂಟಯೋಧಿಭಿಃ’ (ಕಪಟಯುದ್ಧ ಮಾಡುವವರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ರಾಕ್ಷಸರ ಕಪಟಯುದ್ಧವನ್ನು ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಇಹೈವ ಮರಣಂ ಶ್ರೇಯಃ’ (ಇಲ್ಲಿಯೇ ಸಾಯುವುದು ಲೇಸು) ಎಂಬುದು ಕ್ಷತ್ರಿಯನ ಸಮ್ಮಾನಭಾವನೆ — ಅಪಕೀರ್ತಿಗಿಂತ ಮರಣ ಮೇಲು. ‘ಉತ್ತಿಷ್ಠ ಪಶ್ಯ’ (ಏಳು, ನೋಡು) ಎಂಬ ಕರೆ ಸತ್ತವನಂತೆ ಮಲಗಿರುವವನನ್ನು ಜೀವಂತನನ್ನು ಕರೆಯುವಂತೆ — ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ಅವನ ಮರಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲಾರದು.

ಶೋಕದಿಂದ ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಕಲಕಿಹೋಗಿ ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತ ಸುಷೇಣನು ಈ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುವ ಈ ಬುದ್ಧಿಯನ್ನೂ, ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ, ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವ ಚಿಂತೆಯನ್ನೂ ತೊರೆ. ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತೇ ಇಲ್ಲ. ಇವನ ಮುಖ ವಿಕಾರವಾಗಿಲ್ಲ, ಕಪ್ಪಾಗಿಯೂ ಇಲ್ಲ; ಇವನ ಮುಖ ಕಾಂತಿಯುತವೂ ಪ್ರಸನ್ನವೂ ಆಗಿರುವುದನ್ನು ನೋಡು. ಇವನ ಅಂಗೈಗಳು ಕಮಲದಳದಂತಿವೆ, ಕಣ್ಣುಗಳು ಸುಪ್ರಸನ್ನವಾಗಿವೆ; ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ, ಪ್ರಾಣಹೋದವರ ರೂಪ ಹೀಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ವೀರನೇ, ವಿಷಾದ ಪಡಬೇಡ; ಇವನು ಪ್ರಾಣದಿಂದಿದ್ದಾನೆ. ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಮಲಗಿರುವ, ಅಂಗಗಳು ಸಡಿಲವಾದ ಇವನ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಂಪಿಸುತ್ತಿರುವ, ಉಸಿರಾಡುತ್ತಿರುವ ಹೃದಯವೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಿದೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನಾದ ಸುಷೇಣನು ರಾಘವನಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಸುಷೇಣನ ಮಾತು ವೈದ್ಯನ ಪರೀಕ್ಷೆಯಂತೆ ಕ್ರಮಬದ್ಧ — ಮೊದಲು ಮುಖದ ಬಣ್ಣ, ಬಳಿಕ ಅಂಗೈಗಳು, ಬಳಿಕ ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕೊನೆಗೆ ಹೃದಯದ ಮಿಡಿತ ಮತ್ತು ಉಸಿರು. ಸತ್ತವನ ಮುಖ ವಿಕಾರವೂ ಕಪ್ಪೂ ಆಗುತ್ತದೆ, ಅಂಗೈಗಳು ಬಿಳಿಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನಲ್ಲಾದರೋ ಎಲ್ಲವೂ ಜೀವದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ‘ಬಾಣೈಃ ತುಲ್ಯಾಮ್’ (ಬಾಣಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶೋಕವೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣದಂತೆ ಘಾತಕ, ಯೋಧನನ್ನು ಶಿಥಿಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಅದನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಿವರ್ಧನಃ’ (ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಹ್ರಸ್ವ ಇಕಾರದೊಡನೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರಿನೊಡನೆ ಶ್ಲೇಷದಂತಿದೆ. ‘ಪ್ರಸುಪ್ತಸ್ಯ’ (ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವವನ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಷೇಣನ ನಿದಾನ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸತ್ತಿಲ್ಲ, ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ನಿದ್ರಿಸುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದಾನೆ. ಸುಷೇಣನ ‘ವಿಶಾಂ ಪತೇ’ (ಪ್ರಜಾಪಾಲಕನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಾಜಧರ್ಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 24ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 25ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಉಳಿದ ಅರ್ಧಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದ ಪಾಠಭೇದಗಳೊಡನೆ ಇವೆ.

ಸುಷೇಣನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ವೀರನೇ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗನೆ ಮಹೋದಯ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ — ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ನಿನಗೆ ಹೇಳಿದ್ದ ಪರ್ವತ — ಅದರ ದಕ್ಷಿಣ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಮಹೌಷಧಿಯನ್ನು ಇಲ್ಲಿಗೆ ತಾ — ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ಎಂಬ ಹೆಸರಿನದನ್ನು, ಸಾವರ್ಣ್ಯಕರಣೀ, ಸಂಜೀವಕರಣೀ, ಸಂಧಾನೀ ಎಂಬ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು — ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬದುಕಿಸಲು ನೀನು ತಾ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ಹನುಮಂತನು ಓಷಧಿಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ, ಆ ಮಹೌಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾರದೆ ಚಿಂತೆಗೀಡಾದನು. ಅಮಿತತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಾರುತಿಗೆ ಒಂದು ಆಲೋಚನೆ ಹೊಳೆಯಿತು: ‘ಈ ಪರ್ವತದ ಶಿಖರವನ್ನೇ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವೆನು. ಸುಖವನ್ನು ತರುವ ಆ ಓಷಧಿ ಈ ಶಿಖರದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದಿದೆ ಎಂದು ನಾನು ಊಹೆಯಿಂದ ತಿಳಿಯುತ್ತೇನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸುಷೇಣನು ಹಾಗೆಯೇ ಹೇಳಿದನು. ವಿಶಲ್ಯಕರಣಿಯನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳದೆ ಹೋದರೆ ಕಾಲವಿಳಂಬದಿಂದ ದೋಷವಾಗುತ್ತದೆ, ದೊಡ್ಡ ಆತಂಕವೂ ಉಂಟಾಗುತ್ತದೆ.’ ಹೀಗೆ ಆಲೋಚಿಸಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಬೇಗನೆ ಹೋಗಿ ಆ ಪರ್ವತಶ್ರೇಷ್ಠವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ, ಅರಳಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ ಅದನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಆ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲನು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ತೂಗಿ ಸಮತೋಲನ ಮಾಡಿಕೊಂಡನು. ನಾಲ್ಕು ಓಷಧಿಗಳು ನಾಲ್ಕು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯ ಮಾಡುತ್ತವೆ — ವಿಶಲ್ಯಕರಣೀ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು (ಬಾಣದ ಮೊನೆಗಳನ್ನು) ಹೊರತೆಗೆಯುತ್ತದೆ, ಸಾವರ್ಣ್ಯಕರಣೀ ಗಾಯದ ಚರ್ಮವನ್ನು ಮೊದಲಿನ ಬಣ್ಣಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ, ಸಂಜೀವಕರಣೀ ಮೂರ್ಛೆಯನ್ನು ದೂರಮಾಡಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಸಂಧಾನೀ ಮುರಿದ ಎಲುಬುಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ; ಮುದ್ರಣದ ಅಡಿಟಿಪ್ಪಣಿಗಳೂ ಹೀಗೆಯೇ ವಿವರಿಸುತ್ತವೆ. ‘ಪೂರ್ವಂ ಜಾಂಬವತಾ ಕಥಿತಃ’ (ಹಿಂದೆ ಜಾಂಬವಂತನು ಹೇಳಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಉರುಳಿಸಿದಾಗ ಜಾಂಬವಂತನು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಓಷಧಿಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಿದ್ದನು. ಹನುಮಂತನ ಬುದ್ಧಿ ವ್ಯಾವಹಾರಿಕವಾದುದು — ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಲಾಗದೆ ತಡಮಾಡುವುದು ಅಪಾಯಕರ, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ತರಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಲಾತ್ಯಯೇನ ದೋಷಃ’ (ಕಾಲವಿಳಂಬದಿಂದ ದೋಷ) ಎಂಬುದು ವೈದ್ಯಶಾಸ್ತ್ರದ ತತ್ತ್ವ — ಚಿಕಿತ್ಸೆಯ ಸಮಯ ಅಮೂಲ್ಯ. ‘ತ್ರಿಃ ಪ್ರಕಂಪ್ಯ’ (ಮೂರು ಬಾರಿ ಅಲುಗಾಡಿಸಿ) ಎಂಬ ಪದ ಶಿಖರದ ದೃಢತೆಯನ್ನೂ ಹನುಮಂತನ ಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ಪರ್ವತದ ಹೆಸರನ್ನು ‘ಮಹೋದಯ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದೆ ಕಂಡಿದ್ದರಿಂದ ದಾರಿಯನ್ನು ವಿವರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಫುಲ್ಲನಾನಾತರುಗಣಮ್’ (ಅರಳಿದ ನಾನಾ ಮರಗಳ ಸಮೂಹಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬುದು ಶಿಖರದ ವರ್ಣನೆ — ಹೂಬಿಟ್ಟ ನಾನಾ ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತ; ಓಷಧಿಗಳೂ ಅಲ್ಲೇ ಇವೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತ. ‘ನಭಸ್ತಲಾತ್’ (ಆಕಾಶಮಾರ್ಗದಿಂದ) ಹಾರುವುದು ಹನುಮಂತನ ಆಕಾಶಗಮನಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಮೊದಲು ಸಮುದ್ರಲಂಘನದಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬಂದಿತ್ತು. ಹನುಮಂತನು ಶಿಖರವನ್ನು ಕೈಗಳಿಂದ ‘ಸಮತೋಲಯತ್’ — ಭಾರವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿ ಸಮತೋಲನ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ಹಾರಲು ಸಜ್ಜಾದನು.

ನೀರು ತುಂಬಿದ ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹನುಮಂತನು ಆಕಾಶಕ್ಕೆ ಹಾರಿದನು. ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಅವನು ಬಂದು, ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರವನ್ನು ಕೆಳಗಿಟ್ಟು, ಸ್ವಲ್ಪ ವಿಶ್ರಮಿಸಿ ಸುಷೇಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಆ ಓಷಧಿಗಳು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಬೆಟ್ಟದ ಈ ಇಡೀ ಶಿಖರವನ್ನೇ ನಾನು ತಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಷೇಣನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಅತಿದುಷ್ಕರವಾದ ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ವಿಸ್ಮಿತರಾದರು. ಆಗ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ವಾನರೋತ್ತಮ ಸುಷೇಣನು ಆ ಓಷಧಿಯನ್ನು ಅರೆದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೂಗಿಗೆ ಕೊಟ್ಟನು. ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದ, ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ ಮುಕ್ತನಾಗಿ, ನೋವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ ಬೇಗನೆ ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದನು. ‘ನೀಲಮ್ ಇವ ಜೀಮೂತಮ್’ (ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಮರಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಕಪ್ಪಾದ ಶಿಖರ ನೀರು ತುಂಬಿದ ಮೋಡದಂತೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ತೇಲುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ವಿನಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಜ್ಞಾನವನ್ನು ಸಂಕೋಚವಿಲ್ಲದೆ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ‘ಔಷಧೀರ್ನಾವಗಚ್ಛಾಮಿ’ (ಓಷಧಿಗಳು ನನಗೆ ಗೊತ್ತಾಗಲಿಲ್ಲ) ಎಂದು; ಇದು ಮಹಾನ್ ಸೇವಕನ ಗುಣ. ಸುಷೇಣನ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ನಸ್ಯದಿಂದ — ಓಷಧಿಯ ಚೂರ್ಣವನ್ನು ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಆಘ್ರಾಣಿಸುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ; ಆಯುರ್ವೇದದಲ್ಲಿ ನಸ್ಯ ತಲೆಯ ರೋಗಗಳಿಗೂ ಮೂರ್ಛೆಗೂ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ಉಪಚಾರ. ‘ವಿಶಲ್ಯಃ ವಿರುಜಃ’ (ಶಲ್ಯಮುಕ್ತ, ನೋವಿಲ್ಲದವನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಓಷಧಿಯ ಎರಡು ಫಲಗಳು — ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯುವುದು ಮತ್ತು ನೋವಿನ ನಿವಾರಣೆ. ವಾನರರ ವಿಸ್ಮಯ (43) ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ‘ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ದುಷ್ಕರ’ ಎಂಬುದು ಹನುಮಂತನ ಕಾರ್ಯದ ಅಲೌಕಿಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹನೂಮಾನ್’, ‘ಹನುಮಾನ್’, ‘ಹನುಮತ್’ ಎಂದು ಎರಡೂ ಬಗೆಯ ರೂಪಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಉಳಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಷೇಣನು ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ‘ಉತ್ಪಾಟ್ಯ’ (ಕಿತ್ತು) ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ವೈದ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೇ ಶಿಖರದಲ್ಲಿ ತಕ್ಕ ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸುತ್ತಾನೆ; ಹನುಮಂತನ ಬಲವೂ ಸುಷೇಣನ ಜ್ಞಾನವೂ ಸೇರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಜೀವವನ್ನು ಕಾಪಾಡುತ್ತವೆ. ‘ನಸ್ತಃ’ ಎಂದರೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ.

ನೆಲದಿಂದ ಎದ್ದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ಅತ್ಯಂತ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪಿಗಳು ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗೌರವಿಸಿದರು. ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವ ರಾಮನು ‘ಬಾ, ಬಾ’ ಎಂದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೇಳಿ, ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ಗಾಢವಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ರಾಘವನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ವೀರನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ಮರಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಜೀವದಿಂದಾಗಲಿ, ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ, ಜಯದಿಂದಾಗಲಿ ನನಗೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ನೀನು ಸತ್ತರೆ ನನ್ನ ಜೀವದಿಂದ ಏನು ಪ್ರಯೋಜನ?’ ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಖಿನ್ನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಿಥಿಲವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತನಾಡಿದನು. ‘ಏಹಿ ಏಹಿ’ (ಬಾ, ಬಾ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ರಾಮನ ಉತ್ಕಂಠೆಯನ್ನೂ ಹರ್ಷವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಕಣ್ಣೀರು ಈಗ ಶೋಕದ್ದಲ್ಲ, ಆನಂದದ್ದು. ‘ಮರಣಾತ್ ಪುನರಾಗತಮ್’ (ಮರಣದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬಂದವನು) ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನದನ್ನು ಪುನರ್ಜನ್ಮದಂತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗಿಂತ ಕಡಿಮೆ — ‘ಸೀತೆಯಿಂದಾಗಲಿ ಜಯದಿಂದಾಗಲಿ’ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ; ಇದು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಖಿನ್ನ’ — ಅವನು ಅಣ್ಣನ ಪ್ರೇಮದಿಂದ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಮಾತಿನಿಂದ ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ತನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮರೆತಂತೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಥಿಲಯಾ ವಾಚಾ’ (ಶಿಥಿಲವಾದ ಧ್ವನಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೌರ್ಬಲ್ಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ಈಗಷ್ಟೇ ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಅವನ ಮನಸ್ಸು ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ಈ ವೈರುಧ್ಯ — ದುರ್ಬಲ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದೃಢವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡುವುದು — ಮುಂದಿನ ಅಂಶದ ಬಲ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮನೇ, ಹಿಂದೆ ಆ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಮಾಡಿ, ಯಾವನೋ ಕ್ಷುಲ್ಲಕನೂ ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಆದವನಂತೆ ನೀನು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುವುದು ಸರಿಯಲ್ಲ. ಸತ್ಯವಾದಿಗಳು ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಸುಳ್ಳಾಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಪಾಲನೆಯೇ ಮಹತ್ತಿನ ಲಕ್ಷಣ. ಅನಘನೇ, ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ನೀನು ನಿರಾಶೆಗೆ ಒಳಗಾಗಬಾರದು; ಇಂದು ರಾವಣನ ವಧೆಯಿಂದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಾಲಿಸು. ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿರುವ ತೀಕ್ಷ್ಣದಂಷ್ಟ್ರದ ಸಿಂಹದ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದ ಮಹಾಗಜ ಹೇಗೋ ಹಾಗೆ, ನಿನ್ನ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ಶತ್ರು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರನು. ನಾನಾದರೋ, ತನ್ನ ಕೆಲಸ ಮುಗಿಸಿದ ಈ ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸುವುದರೊಳಗೆ ಈ ದುರಾತ್ಮನ ಶೀಘ್ರವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ. ಆರ್ಯನೇ, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ವಧೆಯನ್ನು ನೀನು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ನೀನು ಮಾಡಿದ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಸತ್ಯವಾಗಬೇಕೆಂದು ಬಯಸುವುದಾದರೆ, ರಾಜಪುತ್ರಿಯಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ಹಂಬಲವಿದ್ದರೆ — ವೀರನೇ, ಇಂದು ಬೇಗನೆ ನನ್ನ ಮಾತಿನಂತೆ ಮಾಡು.’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನೇ ಅವನಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಸತ್ಯಪ್ರತಿಜ್ಞನೆಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೇ ಒಂದು ಆಕ್ಷೇಪ. ‘ಲಘುಃ ಕಶ್ಚಿತ್ ಇವ ಅಸತ್ತ್ವಃ’ (ಯಾವನೋ ಕ್ಷುಲ್ಲಕನೂ ಸತ್ತ್ವಹೀನನೂ ಆದವನಂತೆ) ಎಂಬುದು ಕಠೋರ ಮಾತು, ಆದರೆ ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಹೇಳಿದುದು; ಧರ್ಮದ ವಿಷಯದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನೂ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸಲು ಅರ್ಹ. ‘ಮತ್ಕೃತೇ’ (ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ) — ನನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದ ನಿನ್ನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮುರಿಯದಿರಲಿ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ಗೌಣವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹ-ಗಜಗಳ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಬಲವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಮಹಾಗಜದಂತೆ ಮಹಾಕಾಯ, ಆದರೆ ರಾಮನೆಂಬ ಸಿಂಹದ ಮುಂದೆ ಬದುಕಲಾರನು. ‘ಕೃತಕರ್ಮಾ ದಿವಾಕರಃ’ — ದಿನದ ಕೆಲಸವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅಸ್ತಮಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದೇ ಯುದ್ಧದ ಸಮಾಪ್ತಿಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ‘ಯದಿ… ಯದಿ… ಯದಿ’ (ಆದರೆ… ಆದರೆ… ಆದರೆ) ಎಂಬ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಅವನ ಆಗ್ರಹ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ — ರಾವಣವಧೆ, ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ, ಸೀತೆ — ಮೂರೂ ಕಾರಣಗಳು. ಈ ಶ್ಲೋಕ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮತ್ತೆ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರನು ಮಾತಲಿಯೊಡನೆ ತನ್ನ ರಥವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ.

ബലവാനായ രാവണന്റെ ശക്തിയാൽ യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട, ചോരപ്രവാഹത്തിൽ കുളിച്ച ശൂരനായ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട്, ദുരാത്മാവായ രാവണനോടു തുമുലയുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടും ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ടുംതന്നെ രാമൻ സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണന്റെ വീര്യത്താൽ നിലത്തുവീണ് സർപ്പത്തെപ്പോലെ പിടയുന്നു; എന്റെ ശോകത്തെ ഉണർത്തുന്നു. എന്റെ പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ട, ചോരയിൽ കുതിർന്ന ഈ വീരനെ കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, മനസ്സു കലങ്ങിയ എനിക്കു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ എന്തു ശക്തി? യുദ്ധത്തിൽ അഭിമാനമുള്ളവനും ശുഭലക്ഷണനുമായ എന്റെ ഈ സഹോദരൻ മരിച്ചുപോയെങ്കിൽ, എനിക്കു പ്രാണനെക്കൊണ്ടോ സുഖംകൊണ്ടോ എന്തു പ്രയോജനം? എന്റെ വീര്യം ലജ്ജിക്കുന്നതുപോലെ, വില്ല് കൈയിൽനിന്നു വഴുതുന്നതുപോലെ; സായകങ്ങൾ തളരുന്നു, കാഴ്ച കണ്ണീരിനു വശംവദമായി. സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടേതുപോലെ എന്റെ അവയവങ്ങൾ തളരുന്നു; എന്റെ തീവ്രമായ ചിന്ത വർധിക്കുന്നു, മരിക്കാനുള്ള ആഗ്രഹവും ഉണ്ടാകുന്നു. ദുരാത്മാവായ രാവണനാൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ട്, ദുഃഖാർത്തനായി, മർമത്തിൽ കഠിനമായി പ്രഹരമേറ്റ് ഞരങ്ങുന്ന സഹോദരനെ കണ്ട് എന്റെ അവസ്ഥ ഇങ്ങനെയാണ്.’ രാമൻ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല — ‘ബാണക്കൂട്ടങ്ങൾ വിട്ടുകൊണ്ടുതന്നെ’ — എന്നാൽ അവന്റെ മനസ്സു സഹോദരനിലാണ്. സുഷേണൻ വാനരസൈന്യത്തിന്റെ വൈദ്യനാണ്; അതിനാൽ രാമൻ അവനെത്തന്നെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ ശരീരത്തിന്റെയും മനസ്സിന്റെയും എല്ലാ അംഗങ്ങളും തളർന്നതായി വർണിക്കുന്നു — വീര്യം, വില്ല്, സായകങ്ങൾ, കാഴ്ച, അവയവങ്ങൾ, ചിന്ത — ഇങ്ങനെ ശോകത്തിന്റെ സർവവ്യാപിത്വം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സ്വപ്നയാനേ നൃണാമിവ’ (സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ശ്രമിക്കുന്ന മനുഷ്യരുടേതുപോലെ) എന്ന ഉപമ വിശിഷ്ടമാണ് — സ്വപ്നത്തിൽ ഓടാൻ ആഗ്രഹിച്ചിട്ടും മനുഷ്യനു നീങ്ങാനാവാത്തതുപോലെ, കാലുകൾ തളരുന്നതുപോലെ, രാമന്റെ അവയവങ്ങൾ. ‘സർപ്പവത് ചേഷ്ടതേ’ (സർപ്പത്തെപ്പോലെ പിടയുന്നു) എന്നതു വേദനകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ഉരുളുന്നതിന്റെ ചിത്രമാണ്. ‘വിഷ്ടനന്തം’ (ഞരങ്ങുന്നവനെ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ മന്ദമായ ആർത്തസ്വരം കേൾക്കാം — അവൻ ഇപ്പോഴും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്നു വായനക്കാരനു മാത്രമേ അറിയൂ. ‘പ്രാണനെക്കാളും പ്രിയപ്പെട്ടവൻ’ എന്ന വാക്ക് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ സ്നേഹത്തിന്റെ സാരമാണ് — ഈ സഹോദരൻ രാമന് സ്വന്തം പ്രാണനെക്കാൾ വലുതാണ്. ഏഴാമത്തെയും എട്ടാമത്തെയും അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഒന്നാം ശ്ലോകവും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — മുൻസർഗാന്ത്യം ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ടുള്ള സർഗാരംഭം.

പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന തന്റെ പ്രിയപ്രാണനെപ്പോലുള്ള സഹോദരനെ കണ്ട് രാഘവൻ മഹാദുഃഖത്തിലാണ്ട് ധ്യാനത്തിലും ശോകത്തിലും മുഴുകി. യുദ്ധഭൂമിയിലെ പൊടിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് പരമവിഷാദത്തിലാണ്ട്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ അവൻ വിലപിച്ചു: ‘ശൂരാ, വിജയംപോലും എനിക്കു പ്രിയമായിത്തോന്നുന്നില്ല; കാണാൻ കഴിയാത്ത ചന്ദ്രൻ എന്തു സന്തോഷം നൽകും? ഈ ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധമുഖത്തിൽ വീണുകിടക്കുമ്പോൾ എനിക്കു യുദ്ധംകൊണ്ടെന്ത്, പ്രാണൻകൊണ്ടെന്ത്? യുദ്ധം ചെയ്യേണ്ട കാര്യമില്ല. മഹാദ്യുതിയായ ഇവൻ കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെതന്നെ ഞാനും ഇവനെ യമലോകത്തേക്കു പിന്തുടരും. ഇഷ്ടബന്ധുവും എന്നും എന്നെ അനുസരിച്ചവനുമായ ഇവൻ കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്ന രാക്ഷസരാൽ ഈ അവസ്ഥയിലാക്കപ്പെട്ടു. ഓരോ ദേശത്തും ഭാര്യമാരുണ്ട്, ഓരോ ദേശത്തും ബന്ധുക്കളുണ്ട്; എന്നാൽ സഹോദരനെ ലഭിക്കുന്ന ഒരു ദേശം ഞാൻ കാണുന്നില്ല. ദുർധർഷാ, ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ എനിക്കു രാജ്യംകൊണ്ട് എന്ത്? പുത്രവത്സലയായ അമ്മ സുമിത്രയോടു ഞാൻ എങ്ങനെ പറയും? സുമിത്ര നൽകുന്ന ശകാരം സഹിക്കാൻ എനിക്കാവില്ല. അമ്മ കൗസല്യയോടു ഞാൻ എന്തു പറയും, കൈകേയിയോട് എന്തു പറയും? മഹാബലനായ ഭരതനോടും ശത്രുഘ്നനോടും ഞാൻ എന്തു പറയും — അവനോടൊപ്പം കാട്ടിലേക്കു പോയവൻ അവനില്ലാതെ എങ്ങനെ മടങ്ങിവന്നു എന്ന്? ബന്ധുക്കളുടെ നിന്ദയെക്കാൾ ഇവിടെത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം. മുൻജന്മത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ദുഷ്കർമം ചെയ്തു, എന്റെ ധാർമികനായ സഹോദരൻ എന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കെ കൊല്ലപ്പെടാൻ? ഹാ സഹോദരാ, മനുഷ്യശ്രേഷ്ഠാ, ശൂരന്മാരിൽ പ്രമുഖാ, പ്രഭോ, എന്നെ ഒറ്റയ്ക്കാക്കി നീ എന്തിനു പരലോകത്തേക്കു പോകുന്നു? വിലപിക്കുന്ന എന്നോടു നീ എന്തിനു മിണ്ടാതിരിക്കുന്നു? എഴുന്നേൽക്കൂ, നോക്കൂ, എന്തിനു കിടക്കുന്നു? ദീനനായ എന്നെ കണ്ണുതുറന്നു നോക്കൂ. മഹാബാഹോ, പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലും ശോകാർത്തനും ബുദ്ധികലങ്ങിയവനും വിഷണ്ണനുമായ എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ചിരുന്നതു നീ മാത്രമായിരുന്നു.’ രാമായണത്തിലെ ഏറ്റവും കരുണമായ സന്ദർഭങ്ങളിലൊന്നാണ് ഈ വിലാപം. ‘അചക്ഷുർവിഷയഃ ചന്ദ്രഃ’ (കാണാൻ കഴിയാത്ത ചന്ദ്രൻ) എന്ന ഉപമ — കണ്ണിൽപ്പെടാത്ത ചന്ദ്രൻ എങ്ങനെ സന്തോഷം നൽകും? അതുപോലെ ലക്ഷ്മണനില്ലാതെ വിജയവും അർഥശൂന്യമാണ്. ‘ദേശേ ദേശേ കലത്രാണി’ (ഓരോ ദേശത്തും ഭാര്യമാർ) എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ ശ്ലോകമാണ് — ഭാര്യയും ബന്ധുക്കളും മറ്റു ദേശങ്ങളിലും ലഭിക്കും, എന്നാൽ സഹോദരൻ ലഭിക്കില്ല; ഇവിടെ രാമൻ സീതയ്ക്കും മുകളിൽ സഹോദരനെ സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ക്ഷണികമായ ശോകത്തിന്റെ അതിരുകടക്കൽ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാമന്റെ ചിന്ത അമ്മമാരെക്കുറിച്ചുമുണ്ട് — സുമിത്രയുടെ ശകാരം, കൗസല്യയുടെയും കൈകേയിയുടെയും ചോദ്യങ്ങൾ, ഭരതശത്രുഘ്നന്മാരുടെ അന്വേഷണം — ഇതു കുടുംബത്തോടുള്ള അവന്റെ ഉത്തരവാദിത്തബോധമാണ്. ‘മുൻജന്മത്തിലെ ദുഷ്കർമം’ എന്ന കർമസിദ്ധാന്തത്തിന്റെ ഓർമ ഭാരതീയന്റെ ശോകത്തിലെ സ്വാഭാവികപ്രതികരണമാണ്. വനവാസകാലത്ത് ലക്ഷ്മണനായിരുന്നു രാമന്റെ ആശ്വാസം — സീതാപഹരണത്തിനുശേഷം പർവതങ്ങളിലും കാടുകളിലും അലഞ്ഞ രാമനെ അവൻതന്നെയാണ് സാന്ത്വനിപ്പിച്ചത്; ഇപ്പോൾ അവൻതന്നെ മൗനത്തിലാണ്. ഒമ്പതുമുതൽ ഇരുപത്തിമൂന്നുവരെയുള്ള മിക്കവാറും എല്ലാ അർധങ്ങളും (9.1–2, 11–23) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഈ ദീർഘവിലാപം ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിന്റെ വിശേഷമാണ്. വിലാപത്തിന്റെ ആരംഭം ‘പ്രിയം പ്രാണം ബഹിശ്ചരം’ (പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രിയപ്രാണൻ) എന്ന ഉപമയോടെയാണ് — ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ ശരീരത്തിനു പുറത്തു സഞ്ചരിക്കുന്ന പ്രാണൻതന്നെ; അവന്റെ നാശം രാമന്റെ സ്വന്തം മരണംപോലെ. ‘യഥൈവ മാം വനം യാന്തം അനുയാതി’ (കാട്ടിലേക്കു പോകുന്ന എന്നെ പിന്തുടർന്നതുപോലെ) എന്ന വാക്കിലൂടെ വനവാസാരംഭത്തിന്റെ ഓർമ ഉണരുന്നു — അയോധ്യയിൽ ലക്ഷ്മണൻ സ്വമനസ്സാലെ രാമനെ പിന്തുടർന്നു; ഇപ്പോൾ രാമൻ അവനെ പിന്തുടരാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇങ്ങനെ സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രതിദാനം. ‘തം ദേശം ന പശ്യാമി’ (ആ ദേശം ഞാൻ കാണുന്നില്ല) എന്ന വാക്ക് വാല്മീകിയുടെ ഏറ്റവും പ്രസിദ്ധമായ സൂക്തങ്ങളിലൊന്നാണ്. ‘കൂടയോധിഭിഃ’ (കപടയുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരാൽ) എന്ന പദത്താൽ രാമൻ രാക്ഷസരുടെ കപടയുദ്ധത്തെ നിന്ദിക്കുന്നു. ‘ഇഹൈവ മരണം ശ്രേയഃ’ (ഇവിടെത്തന്നെ മരിക്കുന്നതാണ് ശ്രേയസ്കരം) എന്നതു ക്ഷത്രിയന്റെ അഭിമാനബോധമാണ് — അപകീർത്തിയെക്കാൾ മരണമാണ് ഉത്തമം. ‘ഉത്തിഷ്ഠ പശ്യ’ (എഴുന്നേൽക്കൂ, നോക്കൂ) എന്ന വിളി മരിച്ചവനെപ്പോലെ കിടക്കുന്നവനോടാണെങ്കിലും ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവനോടെന്നപോലെയാണ് — അവന്റെ മരണം അംഗീകരിക്കാൻ രാമന്റെ മനസ്സിനു കഴിയുന്നില്ല.

ശോകത്താൽ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങി ഇങ്ങനെ പറയുന്ന രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് സുഷേണൻ ഈ ഉത്തമവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നരശാർദൂലാ, തളർച്ച ഉണ്ടാക്കുന്ന ഈ ബുദ്ധിയും, യുദ്ധമുഖത്തിൽ ബാണങ്ങൾക്കു തുല്യമായ, ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചിന്തയും ഉപേക്ഷിക്കൂ. ലക്ഷ്മീവർധനനായ ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചിട്ടില്ല. ഇവന്റെ മുഖം വികൃതമായിട്ടില്ല, കറുത്തുപോയിട്ടുമില്ല; ഇവന്റെ മുഖം നല്ല പ്രഭയുള്ളതും പ്രസന്നവുമാണെന്നു നോക്കൂ. ഇവന്റെ കൈത്തലങ്ങൾ താമരയിതൾപോലെ, കണ്ണുകൾ നന്നായി തെളിഞ്ഞവ; പ്രജാപതേ, പ്രാണൻ പോയവരുടെ രൂപം ഇങ്ങനെ കാണപ്പെടുന്നില്ല. ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്ന വീരാ, വിഷാദിക്കരുത്; ഇവൻ ജീവനുള്ളവനാണ്. നിലത്തു മയങ്ങിക്കിടക്കുന്ന, അവയവങ്ങൾ തളർന്ന ഇവന്റെ, വീണ്ടും വീണ്ടും മിടിക്കുന്നതും ശ്വാസത്തോടുകൂടിയതുമായ ഈ ഹൃദയം അതു വിളിച്ചോതുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് മഹാപ്രാജ്ഞനായ സുഷേണൻ രാഘവനോടു സംസാരിച്ചു. സുഷേണന്റെ വാക്ക് ഒരു വൈദ്യന്റെ പരിശോധനപോലെ ക്രമബദ്ധമാണ് — ആദ്യം മുഖത്തിന്റെ നിറം, പിന്നെ കൈത്തലങ്ങൾ, പിന്നെ കണ്ണുകൾ, ഒടുവിൽ ഹൃദയമിടിപ്പും ശ്വാസവും. മരിച്ചവന്റെ മുഖം വികൃതവും കറുത്തതുമാകും, കൈത്തലങ്ങൾ വിളറിയതും; ലക്ഷ്മണനിലാകട്ടെ അവയെല്ലാം ജീവലക്ഷണങ്ങളാണ്. ‘ബാണൈഃ തുല്യാം’ (ബാണങ്ങൾക്കു തുല്യമായ) എന്ന ഉപമ — ശോകവും യുദ്ധത്തിൽ ബാണംപോലെ മാരകമാണ്, യോദ്ധാവിനെ തളർത്തുന്നു; അതിനാൽ അതും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ലക്ഷ്മിവർധനഃ’ (ലക്ഷ്മീവർധനൻ) എന്ന വിശേഷണം — അച്ചടിയിൽ ഹ്രസ്വമായ ഇകാരത്തോടെ — ലക്ഷ്മണന്റെ പേരുമായി ഒരു ശ്ലേഷംപോലെ ചേരുന്നു. ‘പ്രസുപ്തസ്യ’ (മയങ്ങിക്കിടക്കുന്നവന്റെ) എന്ന പദമാണ് സുഷേണന്റെ രോഗനിർണയം — ലക്ഷ്മണൻ മരിച്ചിട്ടില്ല, മോഹാലസ്യത്താൽ ഉറങ്ങുന്നതുപോലെയാണ്. സുഷേണന്റെ ‘വിശാം പതേ’ (പ്രജാപതേ) എന്ന സംബോധന രാമനെ രാജധർമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. 24.2, 25.1 എന്നിവ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്; ശേഷിച്ച അർധങ്ങൾ സമീക്ഷിതപാഠത്തിലെ പാഠഭേദങ്ങളോടെ ഉള്ളവയാണ്.

സുഷേണൻ അടുത്തുനിന്ന മഹാകപിയായ ഹനുമാനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇവിടെനിന്നു വേഗം മഹോദയപർവതത്തിലേക്കു പോകൂ — വീരാ, മുമ്പു ജാംബവാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞുതന്ന പർവതം; അതിന്റെ തെക്കേ ശിഖരത്തിൽ വളരുന്ന മഹൗഷധി ഇവിടെ കൊണ്ടുവരൂ — വിശല്യകരണി എന്ന പേരുള്ളതും, സാവർണ്യകരണിയും, സഞ്ജീവകരണിയും, സന്ധാനിയും എന്ന മഹൗഷധികൾ — വീരനായ ലക്ഷ്മണനെ ജീവിപ്പിക്കാനായി നീ കൊണ്ടുവരൂ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട ഹനുമാൻ ഔഷധപർവതത്തിൽ ചെന്ന്, ശ്രീമാനായ അവൻ ആ മഹൗഷധികളെ തിരിച്ചറിയാനാവാതെ ചിന്തയിലാണ്ടു. അമിതൗജസ്സായ മാരുതിക്ക് ഒരു ബുദ്ധി തോന്നി: ‘ഈ പർവതശിഖരംതന്നെ എടുത്തുകൊണ്ടു ഞാൻ പോകും. സുഖം നൽകുന്ന ആ ഔഷധി ഈ ശിഖരത്തിൽത്തന്നെ വളരുന്നുണ്ടെന്ന് ഊഹംകൊണ്ടു ഞാൻ മനസ്സിലാക്കുന്നു, കാരണം സുഷേണൻ അങ്ങനെയാണ് പറഞ്ഞത്. വിശല്യകരണി എടുക്കാതെ ഞാൻ പോയാൽ, സമയം വൈകുന്നതുകൊണ്ടു ദോഷമുണ്ടാകും, വലിയ ആപത്തുമുണ്ടാകും.’ ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ച് മഹാബലനായ ഹനുമാൻ വേഗം ചെന്ന് ആ പർവതശ്രേഷ്ഠനെ സമീപിച്ച്, പർവതത്തിന്റെ ശിഖരം മൂന്നുവട്ടം കുലുക്കി, പൂത്തുനിൽക്കുന്ന നാനാവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയ അതിനെ പിഴുതെടുത്ത്, ആ വാനരശാർദൂലൻ കൈകളിൽ എടുത്ത് സന്തുലിതമായി ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു. നാല് ഔഷധികൾ നാലുവിധ പ്രവൃത്തികൾ ചെയ്യുന്നു — വിശല്യകരണി ശരീരത്തിൽ തറച്ച ശല്യങ്ങൾ (അമ്പുമുനകൾ) പുറത്തെടുക്കുന്നു, സാവർണ്യകരണി മുറിവിന്റെ ത്വക്കിനെ പഴയ നിറത്തിലാക്കുന്നു, സഞ്ജീവകരണി മോഹാലസ്യം നീക്കി ബോധം നൽകുന്നു, സന്ധാനി ഒടിഞ്ഞ അസ്ഥികൾ കൂട്ടിച്ചേർക്കുന്നു; അച്ചടിയിലെ അടിക്കുറിപ്പുകളും ഇങ്ങനെതന്നെ വിശദീകരിക്കുന്നു. ‘പൂർവം ജാംബവതാ കഥിതഃ’ (മുമ്പു ജാംബവാൻ പറഞ്ഞുതന്ന) എന്ന പദത്താൽ ഒരു മുൻസന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ബ്രഹ്മാസ്ത്രത്താൽ വാനരസൈന്യത്തെ വീഴ്ത്തിയപ്പോൾ ജാംബവാൻ ഹനുമാനെ ഔഷധപർവതത്തിലേക്ക് അയച്ചു. ഹനുമാന്റെ ബുദ്ധി പ്രായോഗികമാണ് — ഔഷധികൾ തിരിച്ചറിയാതെയുള്ള താമസം അപകടകരമാണ്, അതിനാൽ ശിഖരം മുഴുവൻ കൊണ്ടുവരാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ‘കാലാത്യയേന ദോഷഃ’ (സമയം വൈകുന്നതുകൊണ്ടുള്ള ദോഷം) എന്നതു വൈദ്യശാസ്ത്രത്തിന്റെ തത്ത്വമാണ് — ചികിത്സയുടെ സമയം അമൂല്യമാണ്. ‘ത്രിഃ പ്രകമ്പ്യ’ (മൂന്നുവട്ടം കുലുക്കി) എന്ന പദം ശിഖരത്തിന്റെ ദൃഢതയും ഹനുമാന്റെ ബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്. സുഷേണൻ പർവതത്തിന്റെ പേര് ‘മഹോദയം’ എന്നു പറയുന്നു; ഹനുമാൻ മുമ്പു കണ്ടിട്ടുള്ളതിനാൽ വഴി വിശദീകരിക്കുന്നില്ല. ‘ഫുല്ലനാനാതരുഗണം’ (പൂത്തുനിൽക്കുന്ന നാനാവൃക്ഷക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയത്) എന്നതു ശിഖരത്തിന്റെ വർണനയാണ് — പൂത്ത നാനാവൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടത്; ഔഷധികളും അവിടെത്തന്നെയുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘നഭസ്തലാത്’ (ആകാശത്തിലേക്ക്) എന്ന ഉയർന്നുപറക്കൽ ഹനുമാന്റെ ആകാശഗമനശക്തി ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതു സമുദ്രലംഘനത്തിലാണ് ആദ്യം കണ്ടത്. ഹനുമാൻ ശിഖരം കൈകളിൽ ‘സമതോലയത്’ — ഭാരം പരിശോധിച്ച്, സന്തുലിതമാക്കി, പറന്നുയരാൻ സജ്ജനായി.

ജലം നിറഞ്ഞ നീലമേഘംപോലുള്ള ആ പർവതശിഖരവും എടുത്തുകൊണ്ട് ഹനുമാൻ ആകാശത്തിലേക്കു പറന്നുയർന്നു. മഹാവേഗനായ അവൻ തിരിച്ചെത്തി, പർവതശിഖരം താഴെവച്ച്, അൽപം വിശ്രമിച്ചശേഷം സുഷേണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘വാനരശ്രേഷ്ഠാ, ആ ഔഷധികൾ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല; അതിനാൽ ആ പർവതത്തിന്റെ ഈ ശിഖരം മുഴുവനായി ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു.’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന പവനപുത്രനെ പ്രശംസിച്ച് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ സുഷേണൻ ഔഷധികൾ പറിച്ചെടുത്തു. ദേവന്മാർക്കുപോലും അതിദുഷ്കരമായ ഹനുമാന്റെ കർമം കണ്ട് എല്ലാ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരും വിസ്മയിച്ചു. പിന്നീട് അതിമഹാദ്യുതിയായ വാനരോത്തമൻ സുഷേണൻ ആ ഔഷധി ചതച്ചുപൊടിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മൂക്കിൽ നൽകി. ശല്യങ്ങൾ തറച്ചിരുന്ന, ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അതു മണത്ത്, ശല്യമില്ലാത്തവനും വേദനയില്ലാത്തവനുമായി വേഗം നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേറ്റു. ‘നീലമിവ ജീമൂതം’ (നീലമേഘംപോലെ) എന്ന ഉപമ — വൃക്ഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ഇരുണ്ട ശിഖരം ജലം നിറഞ്ഞ മേഘംപോലെ ആകാശത്തിലൂടെ ഒഴുകുന്നു. ഹനുമാന്റെ വിനയം ശ്രദ്ധേയമാണ് — ‘ഔഷധീർനാവഗച്ഛാമി’ (ഔഷധികൾ എനിക്കു തിരിച്ചറിയാനായില്ല) എന്ന് അവൻ തന്റെ അജ്ഞത സങ്കോചമില്ലാതെ സമ്മതിക്കുന്നു; ഇതു മഹാനായ സേവകന്റെ ഗുണമാണ്. സുഷേണന്റെ ചികിത്സ നസ്യംകൊണ്ടാണ് — ഔഷധിയുടെ പൊടി മൂക്കിലൂടെ മണപ്പിക്കുന്നു; ആയുർവേദത്തിൽ ശിരോരോഗങ്ങൾക്കും മോഹാലസ്യത്തിനും നസ്യം പ്രസിദ്ധമായ ചികിത്സയാണ്. ‘വിശല്യഃ വിരുജഃ’ (ശല്യമില്ലാത്തവനും വേദനയില്ലാത്തവനും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ ഔഷധിയുടെ രണ്ടു ഫലങ്ങളാണ് — ശല്യങ്ങൾ പുറത്തെടുക്കലും വേദന ശമിക്കലും. വാനരന്മാരുടെ വിസ്മയം (43) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; ‘ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരം’ എന്നതു ഹനുമാന്റെ കർമത്തിന്റെ അലൗകികത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹനൂമാൻ’, ‘ഹനുമാൻ’, ‘ഹനുമത്’ എന്നിങ്ങനെ രണ്ടുവിധം രൂപങ്ങളും കാണുന്നു; അവ അതേപടി നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. സുഷേണൻ ഔഷധികൾ ‘ഉത്പാട്യ’ (പറിച്ചെടുത്ത്) എടുക്കുന്നു — അവൻ വൈദ്യനാണ്; അതിനാൽ ശിഖരത്തിലെ ഉചിതമായ ഔഷധികൾ അവൻതന്നെ തിരിച്ചറിയുന്നു; ഹനുമാന്റെ ബലവും സുഷേണന്റെ ജ്ഞാനവും ഒന്നിച്ചുചേർന്ന് ലക്ഷ്മണന്റെ ജീവൻ രക്ഷിക്കുന്നു. ‘നസ്തഃ’ എന്നാൽ മൂക്കിലൂടെ.

നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ ആ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായ വാനരന്മാർ ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണനെ ആദരിച്ചു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന രാമൻ ‘വരൂ, വരൂ’ എന്നു ലക്ഷ്മണനോടു പറഞ്ഞു; കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് മാറോടണച്ചു. പിന്നീട് രാഘവൻ സൗമിത്രിയെ ആലിംഗനം ചെയ്തുകൊണ്ടു പറഞ്ഞു: ‘വീരാ, ഭാഗ്യവശാൽ മരണത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവന്ന നിന്നെ ഞാൻ കാണുന്നു. എനിക്കു ജീവിതംകൊണ്ടോ സീതയെക്കൊണ്ടോ ജയംകൊണ്ടോ ഒരു പ്രയോജനവുമില്ല; നീ മരിച്ചുപോയാൽ എന്റെ ജീവിതംകൊണ്ട് എന്തു പ്രയോജനം?’ ഇങ്ങനെ പറയുന്ന മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഖിന്നനായ ലക്ഷ്മണൻ തളർന്ന സ്വരത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു. ‘ഏഹി ഏഹി’ (വരൂ, വരൂ) എന്ന ആവർത്തനം രാമന്റെ ആകാംക്ഷയും ഹർഷവും ഒരേസമയം വ്യഞ്ജിപ്പിക്കുന്നു. കണ്ണീർ ഇപ്പോൾ ശോകത്തിന്റേതല്ല, ആനന്ദത്തിന്റേതാണ്. ‘മരണാത് പുനരാഗതം’ (മരണത്തിൽനിന്നു തിരിച്ചുവന്നവൻ) എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ പുനർജന്മംപോലെ വർണിക്കുന്നു. രാമന്റെ വാക്കിൽ സീതപോലും ലക്ഷ്മണനെക്കാൾ താഴെയാണ് — ‘സീതയെക്കൊണ്ടോ ജയംകൊണ്ടോ’ പ്രയോജനമില്ല; ഇതു സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്. എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ ‘ഖിന്നൻ’ — സഹോദരന്റെ സ്നേഹത്താൽ അവൻ പ്രസന്നനാകുന്നില്ല, മറിച്ച് അവന്റെ വാക്കുകളാൽ വ്യഥിതനാകുന്നു, കാരണം രാമൻ തന്റെ പ്രതിജ്ഞ മറന്നതുപോലെ സംസാരിക്കുന്നു. ‘ശിഥിലയാ വാചാ’ (തളർന്ന സ്വരത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൗർബല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഇപ്പോൾ മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റതേയുള്ളൂ; എങ്കിലും അവന്റെ മനസ്സു കർത്തവ്യത്തിൽത്തന്നെ. ഈ വിരോധം — ദുർബലനായ ലക്ഷ്മണൻ ദൃഢമായ വാക്കു പറയുന്നു — അടുത്ത ഭാഗത്തിന്റെ ശക്തിയാണ്.

ലക്ഷ്മണൻ പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, മുമ്പ് ആ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തശേഷം, നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമായ ഒരാളെപ്പോലെ ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കുന്നത് അങ്ങേക്കു ചേർന്നതല്ല. സത്യവാദികൾ പ്രതിജ്ഞയെ വ്യർഥമാക്കുന്നില്ലല്ലോ; പ്രതിജ്ഞാപാലനമാണ് മഹത്ത്വത്തിന്റെ ലക്ഷണം. അനഘാ, എന്നെച്ചൊല്ലി അങ്ങു നിരാശനാകേണ്ടതില്ല; ഇന്നു രാവണവധത്താൽ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കൂ. ഗർജിക്കുന്ന, മൂർച്ചയുള്ള ദംഷ്ട്രകളുള്ള സിംഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ചെന്ന മഹാഗജംപോലെ, അങ്ങയുടെ ബാണപഥത്തിലെത്തിയ ശത്രു ജീവനോടെ പോകില്ല. ദിവസത്തിന്റെ കർമം പൂർത്തിയാക്കിയ ഈ സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതിനുമുമ്പ് ഈ ദുരാത്മാവിന്റെ വധം വേഗം നടക്കണമെന്നു ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആര്യാ, യുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ വധം അങ്ങ് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, അങ്ങു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ സത്യമാകണമെന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, രാജപുത്രിയിൽ അങ്ങേക്ക് അഭിലാഷമുണ്ടെങ്കിൽ, വീരാ, ഇന്നുതന്നെ വേഗം എന്റെ വാക്കു ചെയ്യൂ.’ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് രാമന്റെതന്നെ ധർമം അവനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ സത്യപ്രതിജ്ഞനെന്നു പ്രസിദ്ധനാണ്; അതിനാൽ ‘സത്യപരാക്രമാ’ എന്ന സംബോധനതന്നെ ഒരു ശാസനയാണ്. ‘ലഘുഃ കശ്ചിദിവ അസത്ത്വഃ’ (നിസ്സാരനും സത്ത്വമില്ലാത്തവനുമായ ഒരാളെപ്പോലെ) എന്നതു കഠിനമായ വാക്കാണ്, എന്നാൽ സ്നേഹംകൊണ്ടു പറഞ്ഞതാണ്; ധർമവിഷയത്തിൽ അനുജനും ജ്യേഷ്ഠനെ ഉദ്ബോധിപ്പിക്കാൻ അർഹതയുണ്ട്. ‘മത്കൃതേ’ (എന്നെച്ചൊല്ലി) — എന്റെ കാരണത്താൽ അങ്ങയുടെ പ്രതിജ്ഞ ഭംഗപ്പെടരുത്; ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലും ഗൗണമായി കരുതുന്നു. സിംഹഗജോപമ രാമന്റെ ബലം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ മഹാഗജംപോലെ മഹാകായനാണ്, എന്നാൽ രാമസിംഹത്തിന്റെ മുമ്പിൽ ജീവിക്കില്ല. ‘കൃതകർമാ ദിവാകരഃ’ — ദിവസത്തിന്റെ കർമം ചെയ്തുതീർത്ത് അസ്തമിക്കുന്ന സൂര്യൻ; യുദ്ധം ഇന്നുതന്നെ അവസാനിക്കണമെന്നു ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; ‘യദി… യദി… യദി’ (എങ്കിൽ… എങ്കിൽ… എങ്കിൽ) എന്ന മൂന്നുവട്ടമുള്ള ആവർത്തനത്താൽ അവന്റെ നിർബന്ധം ദൃഢമാക്കപ്പെടുന്നു — രാവണവധം, പ്രതിജ്ഞ, സീത — മൂന്നും കാരണങ്ങളാണ്. ഈ ശ്ലോകം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമൻ വീണ്ടും വില്ലെടുക്കുന്നു; ഇന്ദ്രൻ മാതലിയോടൊപ്പം തന്റെ രഥം അയയ്ക്കുകയും ചെയ്യുന്നു.

Rāma saw the heroic Lakṣmaṇa struck down in battle by mighty Rāvaṇa's spear and bathed in a flood of blood. Still locked in a tumultuous fight with the evil Rāvaṇa and still loosing floods of arrows, for he did not abandon the battle though his mind was on his brother, he turned to Suṣeṇa, the physician of the monkey army, and said: "Here lies the hero Lakṣmaṇa, felled to the ground by Rāvaṇa's might, writhing like a serpent in his pain and stirring up my grief. When I look at this hero, drenched in blood, dearer to me than my own life, what strength have I left to fight, with my mind so distraught? If this brother of mine, with his auspicious marks, who gloried in battle, has gone to his death, what use to me are life and happiness? My valour seems ashamed, my bow seems to slip from my hand, my arrows fail and my eyes are blinded by tears. My limbs give way, as a man's do when he tries to run in a dream; my anxiety grows fierce and the wish to die rises in me, when I see my brother struck down by the evil Rāvaṇa, moaning in anguish, grievously wounded in a vital spot." "Dearer than my life" is the essence of the love between the two brothers. Every part of Rāma, body and mind alike, is described as failing, his valour, his bow, his arrows, his sight, his limbs, his thoughts, to show how grief pervades everything. The dream simile is striking: as a man in a dream who wants to run cannot move and his legs give way, so Rāma's limbs failed him. That Lakṣmaṇa is moaning is a sign, which only the reader grasps, that he is still alive.

Rāghava looked at his brother, who was dear to him as his own life walking about outside his body, so that his loss would be like Rāma's own death, and overwhelmed by great sorrow he sank into grief and brooding. Seeing his brother Lakṣmaṇa struck down in the dust of battle, sunk in utter despair and with his senses in turmoil, he lamented: "Even victory, hero, will bring me no joy; what delight can the moon give when it is not before one's eyes? What is battle to me, what is life, when Lakṣmaṇa lies here slain at the front of the fight? There is nothing left to fight for. Just as the glorious one followed me when I went to the forest, so shall I now follow him to Yama's abode." That recalls the start of the exile, when Lakṣmaṇa freely followed Rāma out of Ayodhyā; now Rāma wants to follow him in return. "This dear kinsman, always devoted to me, has been brought to this state by rākṣasas who fight by deceit. In every land there are wives, in every land there are kinsmen, but I see no land where a brother born of the same mother can be found." That famous verse is among Vālmīki's best-known sayings; in the extremity of his grief Rāma sets his brother even above Sītā. "What is a kingdom to me without the invincible Lakṣmaṇa? How shall I speak to my mother Sumitrā, who loves her son so dearly? I could not bear her reproach. What shall I say to my mother Kausalyā, and what to Kaikeyī? What shall I say to Bharata and to mighty Śatrughna, when they ask how I came back without the brother I went to the forest with? Better to die here than face the reproaches of my kin," as a kṣatriya prefers death to disgrace. "What evil did I do in some former birth, that my righteous brother should be slain standing before me?" Recalling past deeds is the natural response of grief in this tradition. "Alas, my brother, best of men, foremost of heroes, my lord, why do you leave me and go alone to the other world? Why do you not answer me as I lament? Rise up and look! Why do you lie there? Look at me in my misery. When I was stricken with grief and bewildered and downcast on the mountains and in the forests, it was you, mighty-armed one, who comforted me." After Sītā was carried off, it was Lakṣmaṇa who consoled Rāma as he wandered, and now he was silent. Rāma's thoughts turn to his mothers and brothers too, out of his sense of duty to his family, and his cry "Rise up and look" is addressed to one lying as if dead as though he were alive, for his mind cannot accept the death. This lament is one of the most moving passages of the Rāmāyaṇa. The moon that cannot be seen gives no delight, and victory without Lakṣmaṇa would be meaningless.

As Rāma spoke thus, his senses overwhelmed by grief, Suṣeṇa comforted him with these excellent words: "Tiger among men, put away this thought that leads to despair, this anxiety born of grief, which is as deadly as arrows at the head of the army." Grief, he meant, weakens a warrior in battle as surely as arrows, and must be cast aside. "Lakṣmaṇa, who increases fortune, has not died. His face is not distorted and has not turned dark; look how bright and clear his face is. His palms are like lotus petals and his eyes are clear; lord of men, that is not how those look whose life has left them. Do not despair, hero, tamer of foes: he is alive. He lies as if asleep on the ground with his limbs slack, but his heart tells it, quivering again and again and still breathing." Suṣeṇa's words follow a physician's examination in order: first the colour of the face, then the palms, then the eyes, and last the beat of the heart and the breath. A dead man's face is distorted and dark and his palms pale, but Lakṣmaṇa showed every sign of life; his diagnosis is that Lakṣmaṇa is not dead but lying in a swoon as if asleep. By calling Rāma "lord of men" he also reminded him of his duty as a king.

Having said this to Rāghava, the wise Suṣeṇa turned to the great monkey Hanumān, who stood nearby. "Gentle one," he said, "go quickly from here to the mountain Mahodaya, which Jāmbavān described to you before, hero, and bring back the great herbs that grow on its southern peak, the Viśalyakaraṇī, the Sāvarṇyakaraṇī, the Saṃjīvakaraṇī and the great herb Saṃdhānī. Bring them to restore the hero Lakṣmaṇa to life." The four herbs do four kinds of work: the first draws out arrow-points buried in the body, the second restores the skin of a wound to its former colour, the third dispels the swoon and brings back consciousness, and the fourth joins broken bones. "Which Jāmbavān described to you before" recalls the earlier episode when Indrajit's Brahmā weapon had felled the monkey army and Jāmbavān sent Hanumān to the mountain of herbs, which is why Suṣeṇa did not need to describe the way. Thus instructed, glorious Hanumān went to the mountain of herbs, but there, not knowing which the great herbs were, he fell into anxiety. Then a thought came to the son of the Wind, whose energy was boundless: "I shall take this whole peak with me. By inference I conclude that the blessed herb grows on this peak, for that is what Suṣeṇa said. If I go back without the Viśalyakaraṇī, the delay will do harm and there will be great distress." His good sense was practical: searching for herbs he did not know would waste time, and in healing time is precious, so he resolved to bring the whole summit. Having thought it through, mighty Hanumān went swiftly to that best of mountains, shook its summit three times, which shows both how firm it was and how strong he was, tore up the peak with its many flowering trees, among which the herbs grew, and the tiger among monkeys held it balanced in his two hands, weighing it, ready to fly.

Holding the peak, which looked like a dark cloud full of water, the tree-covered summit floating in the sky like a rain-cloud, Hanūmān flew up into the air, with the power of flight first seen when he leapt the ocean. Arriving at great speed, he set down the peak, rested a little, and said to Suṣeṇa: "Bull among monkeys, I did not know those herbs, so I have brought you the whole peak of that mountain." His modesty is worth noticing: he admits his ignorance without embarrassment, the mark of a great servant. Praising the son of the Wind for his words, Suṣeṇa, best of monkeys, plucked the herbs and took them, for as the physician he knew which were the right ones, and so Hanumān's strength and Suṣeṇa's knowledge together saved Lakṣmaṇa's life. All the leading monkeys were amazed at Hanumān's feat, which even the gods would find hard. Then the splendid Suṣeṇa crushed the herb and gave it to Lakṣmaṇa through the nose, the familiar remedy for ailments of the head and for fainting. Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, pierced with arrow-points as he was, smelled it and quickly rose from the ground, free of the arrow-points and free of pain, the two effects of the herb.

Seeing Lakṣmaṇa risen from the ground, the monkeys were overjoyed and honoured him with cries of "Well done, well done!" "Come, come!" cried Rāma, slayer of enemy heroes, the repeated word carrying both his longing and his joy, and he embraced Lakṣmaṇa and held him close, his eyes brimming with tears, tears now not of grief but of happiness. Holding Saumitri in his arms, Rāghava said: "Hero, by good fortune I see you come back from death," as if his brother had been born again. "I have no need of life, nor of Sītā, nor of victory; if you had gone to your death, what use would life be to me?" To set even Sītā below Lakṣmaṇa is the exaggeration of a brother's love. But when he heard the great Rāghava speak like this, Lakṣmaṇa was distressed. He was not pleased by his brother's love but pained by his words, since Rāma seemed to be forgetting his own vow. Weak as he was, just risen from his swoon, he answered in a faint voice, yet with his mind fixed on duty, and it is this contrast, a weak Lakṣmaṇa speaking strong words, that gives the next passage its force.

"You whose valour is truth," said Lakṣmaṇa, "having made that vow long ago, you ought not to talk like this, like some petty man without strength. Those who speak the truth do not make their vows false; keeping one's vow is the mark of greatness. You must not fall into despair on my account, sinless one; fulfil your vow today by killing Rāvaṇa. Once your enemy comes within the path of your arrows he will not escape alive, any more than a great elephant that comes before a roaring, sharp-fanged lion. For my part, I want this evil one dead, and quickly, before the sun, its day's work done, goes down. If you want Rāvaṇa's death in battle, if you want your vow to be kept, if your heart is set on the king's daughter, then do as I say, hero, quickly, today." Lakṣmaṇa reminds Rāma of Rāma's own dharma. Rāma was famed as true to his vows, so even the address "you whose valour is truth" is a reproof. "Like some petty man without strength" is harsh, but spoken out of love, and even a younger brother may recall an elder to his duty. "On my account" means: let your vow not be broken because of me, for Lakṣmaṇa held even his own life to be of lesser account. The lion and the elephant recall Rāma's strength, for however huge Rāvaṇa is, he cannot live before the lion that is Rāma. Lakṣmaṇa wants the war finished that very day, before sunset. In his last words the threefold "if" presses his appeal: Rāvaṇa's death, the vow, and Sītā are all reasons to act. In the next sarga Rāma takes up his bow again, and Indra sends his own chariot with Mātali.