तस्मिन् अस्त्रे प्रतिहते राक्षसाधिपः रावणः द्विगुणं क्रोधं चक्रे, क्रोधात् च अनन्तरम् अन्यत् अस्त्रम् आरेभे। मयेन विहितं भीमं रौद्रम् अन्यत् अस्त्रं महाद्युतिः रावणः राघवाय उत्स्रष्टुं प्रचक्रमे। ततः तस्य कार्मुकात् दीप्यमानानि वज्रसाराणि शूलानि गदाः मुसलानि च सर्वशः निश्चेरुः; मुद्गराः कूटपाशाः दीप्ताः अशनयः विविधाः तीक्ष्णाः च युगक्षये वाताः इव निष्पेतुः। उत्तमास्त्रविदां वरः श्रीमान् महाद्युतिः राघवः तत् अस्त्रं परमेण गान्धर्वेण अस्त्रेण जघान। महात्मना राघवेण तस्मिन् अस्त्रे प्रतिहते क्रोधताम्राक्षः रावणः सौरम् अस्त्रम् उदीरयत्। ततः भीमवेगस्य धीमतः दशग्रीवस्य कार्मुकात् भास्वराणि महान्ति चक्राणि निष्पेतुः। सम्पतद्भिः तैः चक्रैः गगनं समन्ततः दीप्तम् आसीत्, पतद्भिः च दिशः दीप्ताः अभवन्, चन्द्रसूर्यग्रहैः इव। सः राघवः रावणस्य चमूमुखे तानि चक्राणि चित्राणि आयुधानि च बाणौघैः चिच्छेद। मयः दानवानां शिल्पी, रावणस्य श्वशुरः च — तेन निर्मितम् अस्त्रं विशेषेण शक्तिमत्। रौद्रास्त्रात् निर्गच्छन्ति आयुधानि सर्वाणि भौतिकानि — शूलं, गदा, मुसलं, मुद्गरः, कूटपाशः, अशनिः च — एतानि केवलं मन्त्रबलेन धनुषः निर्गच्छन्ति, अयं दिव्यास्त्रस्य चमत्कारः। राघवः धनुषः एव प्रत्यस्त्रं मुञ्चति। रामः गान्धर्वास्त्रेण तत् प्रतिहन्ति; गन्धर्वाः सङ्गीतस्य देवताः, किन्तु तेषाम् अस्त्रं सम्मोहनम् इति प्रसिद्धम्। सौरास्त्रं सूर्यदेवताकं, तस्मात् निर्गच्छन्ति चक्राणि सूर्यबिम्बानि इव भास्वराणि। अष्टमे श्लोके ‘दिशो दीप्ताः चन्द्रसूर्यग्रहैः इव’ इति उपमा — आकाशं बहुभिः सूर्यैः चन्द्रैः ग्रहैः च युगपत् प्रकाशितम् इव। एवं अस्त्रप्रत्यस्त्रयोः परम्परा पूर्वसर्गात् अनुवर्तते; प्रत्येकं रावणस्य अस्त्रं रामेण निष्फलीक्रियते। ‘उत्तमास्त्रविदां वरः’ इति रामस्य विशेषणं तस्य अस्त्रविद्यायाः श्रेष्ठतां दर्शयति — विश्वामित्रात् प्राप्तानि सर्वाणि अस्त्राणि सः जानाति। ‘चमूमुखे’ इति पदेन युद्धं सेनयोः अग्रभागे, सर्वेषां दृष्टौ प्रवर्तते इति सूच्यते। रावणस्य क्रोधः ‘द्विगुणः’ — प्रत्येकं पराजयः तस्य क्रोधं वर्धयति, न तु विवेकम्। एवं सर्गारम्भे एव तस्य मनोदशा स्पष्टा। राघवः तु प्रत्येकम् अस्त्रं शान्तचित्तेन प्रतिहन्ति — अत्र द्वयोः स्वभावयोः वैपरीत्यम् एव युद्धस्य मुख्यः विषयः।

तत् अस्त्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसाधिपः रावणः दशभिः बाणैः रामं सर्वेषु मर्मसु विव्याध। महाकार्मुकनिःसृतैः दशभिः बाणैः रावणेन विद्धः अपि महातेजाः राघवः न प्राकम्पत। ततः समितिंजयः राघवः सुसंक्रुद्धः बहुभिः शरैः रावणं सर्वेषु गात्रेषु विव्याध। एतस्मिन् अन्तरे राघवस्य अनुजः बली परवीरहा लक्ष्मणः क्रुद्धः सप्त सायकान् जग्राह। तैः महावेगैः सायकैः सः महाद्युतिः रावणस्य मनुष्यशीर्षं ध्वजं नैकधा चिच्छेद। महाबलः श्रीमान् लक्ष्मणः एकेन बाणेन नैर्ऋतस्य सारथेः ज्वलितकुण्डलं शिरः जहार। तदा लक्ष्मणः पञ्चभिः निशितैः बाणैः राक्षसेन्द्रस्य गजकरोपमं धनुः चिच्छेद। विभीषणः आप्लुत्य गदया रावणस्य नीलमेघनिभान् पर्वतोपमान् सदश्वान् जघान। तदा हताश्वात् महारथात् वेगात् अवप्लुत्य रावणः भ्रातरं प्रति तीव्रं कोपम् आहारयत्। मर्मसु विद्धः अपि रामः ‘न प्राकम्पत’ — एतत् पूर्वसर्गस्य ‘न व्यथाम् अभ्यपद्यत’ इत्यस्य अनुवृत्तिः; रामस्य धैर्यम् अविचलम्। अत्र लक्ष्मणविभीषणयोः सहकार्यं दृश्यते — लक्ष्मणः रथस्य ध्वजं सारथिं धनुः च नाशयति, विभीषणः अश्वान्; एवं रावणः क्षणेन निरथः निरायुधः च भवति। रावणस्य ध्वजः ‘मनुष्यशीर्षः’ — मनुष्यशिरसा अङ्कितः, नरभक्षकस्य राक्षसस्य योग्यं चिह्नम्; तस्य छेदनं मनुष्यजातेः विजयस्य सूचकम्। ‘गजकरोपमं धनुः’ इति गजशुण्डासदृशं दीर्घं स्थूलं च। विभीषणस्य भूमिका विशेषेण लक्षणीया — सः स्वभ्रातुः अश्वान् हन्ति; अतः रावणस्य कोपः सर्वात्मना तस्मिन् एव केन्द्रीभवति, यतः भ्रातुः द्रोहः शत्रोः प्रहारात् अधिकं दुःसहः। विभीषणस्य गदा रावणस्य रथाश्वान् हन्ति — भ्रात्रा एव भ्रातुः रथः नाशितः। ‘कोपम् आहारयत्’ इति असामान्यः प्रयोगः — कोपं स्वस्मिन् आनीतवान्, संचितवान् इति भावः। एषः अंशः अग्रिमस्य शक्तिप्रसङ्गस्य कारणम्। रामः रावणं ‘सर्वेषु गात्रेषु’ विध्यति, रावणः रामं ‘सर्वेषु मर्मसु’ — द्वयोः प्रहाराः समानाः, किन्तु रामः न कम्पते। लक्ष्मणस्य सप्त सायकाः त्रिधा विभक्ताः — ध्वजाय, सारथये, धनुषे च; प्रत्येकं लक्ष्यं रावणस्य युद्धसामर्थ्यस्य एकम् अङ्गम्। सारथेः वधः विशेषतः गम्भीरः, यतः रथयुद्धे सारथिः योद्धुः अर्धं बलम्। विभीषणस्य ‘आप्लुत्य’ इति क्रिया तस्य साहसं दर्शयति — सः गदाधरः पदातिः सन् रथस्य अश्वान् प्रति कूर्दति। रावणः अवप्लुत्य भूमौ स्थितः, इदानीं तस्य क्रोधः शत्रौ न, भ्रातरि एव केन्द्रीभूतः।

ततः प्रतापवान् राक्षसेन्द्रः प्रदीप्ताम् अशनिम् इव महाशक्तिं शक्तिं विभीषणाय चिक्षेप। अप्राप्ताम् एव तां लक्ष्मणः त्रिभिः बाणैः चिच्छेद; अथ तस्मिन् महारणे वानराणां संनादः उदतिष्ठत्। त्रिधा छिन्ना काञ्चनमालिनी सा शक्तिः सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता दिवः च्युता महोल्का इव सम्पपात। ततः कालेन अपि दुरासदां सम्भाविततरां स्वतेजसा दीप्यमानां विपुलां शक्तिं रावणः जग्राह। दुरात्मना बलवता रावणेन वेगिता सा सुमहातेजाः दीप्ताशनिसमप्रभा जज्वाल। एतस्मिन् अन्तरे वीरः लक्ष्मणः प्राणसंशयम् आपन्नं तं विभीषणं तूर्णम् अभ्यवपद्यत। तं विमोक्षयितुं वीरः लक्ष्मणः चापम् आयम्य शक्तिहस्तं रावणं शरवर्षैः अवाकिरत्। महात्मना विसृष्टेन शरौघेण कीर्यमाणः रावणः विमुखीकृतविक्रमः प्रहर्तुं मनः न चक्रे। अस्मिन् अंशे लक्ष्मणस्य भ्रातृधर्मः शरणागतरक्षणधर्मः च युगपत् दृश्येते। विभीषणः रामस्य शरणागतः; तस्य रक्षणं रामस्य व्रतम्, लक्ष्मणः तत् व्रतं स्वयं पालयति। विभीषणस्य प्राणाः रक्षिताः, लक्ष्मणस्य तु संकटे पतिताः। प्रथमा शक्तिः अल्पप्रयासेन छिन्ना, किन्तु द्वितीया ‘कालेन अपि दुरासदा’ — मृत्युना अपि दुर्निवार्या, विशेषशक्तिमती। ‘सम्भाविततराम्’ इति पदं तस्याः शक्तेः गौरवं सूचयति — रावणः ताम् अत्यन्तं मन्यते, अन्तिमे संकटे एव प्रयुङ्क्ते। ‘काञ्चनमालिनी’ इति शक्तेः सौन्दर्यं, ‘महोल्केव दिवश्च्युता’ इति तस्याः पतनस्य भयङ्करता च। लक्ष्मणः विभीषणं मोचयितुं स्वयं रावणस्य लक्ष्यं भवति — एषः तस्य आत्मत्यागः। ‘विमुखीकृतविक्रमः’ इति पदेन रावणः क्षणं निरुद्धः, किन्तु तस्य हस्ते शक्तिः अवशिष्टा। वानराणां संनादः लक्ष्मणस्य कौशलस्य प्रशंसा इव। रावणस्य प्रथमा शक्तिः विभीषणं प्रति — सः शत्रून् विहाय भ्रातरं हन्तुम् इच्छति; अयं तस्य वैरस्य गाम्भीर्यस्य परिचयः। लक्ष्मणः मार्गे एव तां छिनत्ति — ‘अप्राप्ताम् एव’ इति पदेन तस्य त्वरा लक्ष्यवेधकौशलं च सूच्येते। द्वितीयायाः शक्तेः ‘वेगिता’ ‘जज्वाल’ इति वर्णनं तस्याः प्रयोगात् पूर्वम् एव तस्याः भयङ्करतां स्थापयति।

लक्ष्मणेन मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा सः रावणः लक्ष्मणाभिमुखः तिष्ठन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘बलश्लाघिन्, यस्मात् त्वया एवं विभीषणः मोक्षितः, तस्मात् राक्षसं विमुच्य इयं शक्तिः त्वयि विनिपात्यते। मम बाहुपरिघोत्सृष्टा लोहितलक्षणा एषा शक्तिः तव हृदयं भित्त्वा प्राणान् आदाय यास्यति’ इति। इति उक्त्वा परमक्रुद्धः रावणः मयेन मायया विहिताम् अमोघां शत्रुघातिनीं महास्वनाम् अष्टघण्टां तेजसा ज्वलन्तीम् इव तां शक्तिं लक्ष्मणम् उद्दिश्य चिक्षेप, ननाद च। भीमवेगेन क्षिप्ता वज्राशनिसमस्वना सा शक्तिः रणमूर्धनि लक्ष्मणं वेगात् अभ्यपतत्। आपतन्तीं तां शक्तिं राघवः अन्वव्याहरत् — ‘लक्ष्मणाय स्वस्ति अस्तु, मोघा भव, हतोद्यमा भव’ इति। तथापि क्रुद्धेन रावणेन रणे मुक्ता आशीविषोपमा सा शक्तिः अभीतस्य शूरस्य लक्ष्मणस्य शरीरे ममज्ज। महावेगा दीप्यमाना महाद्युतिः सा उरगराजस्य जिह्वा इव लक्ष्मणस्य महोरसि न्यपतत्। ततः रावणवेगेन सुदूरम् अवगाढया शक्त्या विभिन्नहृदयः लक्ष्मणः भुवि पपात। रावणस्य वचनं द्विधा — एकतः लक्ष्मणस्य शौर्यस्य व्यङ्ग्यप्रशंसा (‘बलश्लाघिन्’), अपरतः क्रूरं भविष्यकथनम्। ‘अष्टघण्टा’ — अष्टभिः घण्टाभिः युक्ता, अतः महास्वना; ‘अमोघा’ — या कदापि निष्फला न भवति; ‘मयेन मायाविहिता’ — दानवशिल्पिनः मायया निर्मिता। रामस्य प्रतिक्रिया अत्र अतीव मार्मिका — सः शस्त्रेण न, वचनेन आशीर्वादेन एव शक्तिं निवारयितुं प्रयतते; ‘स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणाय’ इति भ्रातृस्नेहस्य उद्गारः। किन्तु अमोघायाः शक्तेः अग्रे सः अपि निष्फलः। ३४तमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः; तत्र मुद्रणे ‘मुक्ताऽऽशूरस्यभीतस्य’ इति रूपं, यत् ‘मुक्ता आशु उरस्य भीतस्य’ इति वा ‘मुक्ता शूरस्य अभीतस्य’ इति वा पठनीयम्; हिन्दीभाष्यं ‘निर्भयस्य वीरस्य लक्ष्मणस्य वक्षसि निमग्ना’ इति, अतः ‘शूरस्य अभीतस्य’ इति अर्थः गृहीतः। ‘जिह्वेवोरगराजस्य’ इति उपमा शक्तेः आकारं (दीर्घा, दीप्ता, कम्पमाना) घातकत्वं च युगपत् दर्शयति। ‘सुदूरम् अवगाढया’ इति पदेन शक्तिः लक्ष्मणस्य शरीरं भित्त्वा भूमिं प्रविष्टा इति सूच्यते, यत् अग्रे ४२तमे श्लोके स्पष्टम्। अत्र रावणस्य प्रतिशोधः सफलः — सः विभीषणं मोचितवन्तं लक्ष्मणम् एव हन्तुम् इच्छति, तथा च करोति। रामस्य आशीः निष्फला इव भासते, किन्तु अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः पुनः जीवति — अतः सा आशीः अन्ततः सफला एव। रावणस्य ‘प्राणान् आदाय यास्यति’ इति वचनं तु न सिद्धम्।

समीपस्थः राघवः तदवस्थं लक्ष्मणं प्रेक्ष्य भ्रातृस्नेहात् महातेजाः अपि विषण्णहृदयः अभवत्। सः मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः युगान्ते पावकः इव संरब्धतरः बभूव। ‘अयं विषादस्य कालः न’ इति संचिन्त्य राघवः रावणस्य वधे धृतः, महता सर्वयत्नेन लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च सुतुमलं युद्धं चक्रे। ततः रामः महाहवे शक्त्या भिन्नं रुधिरादिग्धं सपन्नगम् अचलम् इव लक्ष्मणं ददर्श। बलीयसा रावणेन प्रहितां ताम् अपि शक्तिं हरिश्रेष्ठाः यत्नतः अपि अवमर्दितुं न शेकुः, यतः ते क्षिप्रहस्तस्य रक्षसां प्रवेकेण बाणौघैः अर्दिताः; सा च सौमित्रेः शरीरं विनिर्भिद्य धरणीतलं प्रविष्टा। ततः रामः भयावहां तां शक्तिं कराभ्यां परामृश्य समरे क्रुद्धः बलवान् विचकर्ष बभञ्ज च। तस्य शक्तिं निष्कर्षतः बलीयसा रावणेन तस्य सर्वेषु गात्रेषु मर्मभेदिनः शराः पातिताः। तान् बाणान् अचिन्तयित्वा लक्ष्मणं समाश्लिष्य सः हनूमन्तं महाकपिं सुग्रीवं च अब्रवीत्। अस्मिन् अंशे रामस्य मनसः द्वन्द्वः सूक्ष्मतया चित्रितः — स्नेहः शोकं जनयति, कर्तव्यं तु युद्धम् आह्वयति। ‘न विषादस्य कालोऽयम्’ इति वचनं रामस्य आत्मसंयमस्य सारः। ‘सपन्नगमिव अचलम्’ इति उपमा — शक्तिः लक्ष्मणस्य शरीरे सर्पः इव पर्वते लग्ना। वानराः ताम् निष्कर्षितुं न शक्नुवन्ति, रामः एव शक्नोति — अयं तस्य बलस्य स्नेहस्य च परिचयः। शक्तिः भग्ना — अतः पुनः प्रयोक्तुं न शक्या। किन्तु शक्तिनिष्कर्षणकाले अपि रावणः तं प्रहरति; रामः तान् प्रहारान् ‘अचिन्तयित्वा’ प्रथमं भ्रातरम् आलिङ्गति। ३९तमः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — ‘सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं परिवीक्ष्य च’ इति तृतीयः अर्धः वुल्गेटमात्रः। रामस्य हृदये विषादः क्षणिकः — ‘मुहूर्तम् इव ध्यात्वा’ — ततः सः ‘संरब्धतरः’ भवति, युगान्ताग्निः इव; एवं शोकः क्रोधे परिणमति, यथा रावणस्य अपि सर्गारम्भे। किन्तु द्वयोः भेदः — रावणस्य क्रोधः अविवेकी, रामस्य तु धर्मसम्मतः, कर्तव्यनिष्ठः। लक्ष्मणं हनूमत्सुग्रीवयोः हस्ते सौंप्य सः युद्धाय मुक्तः भवति। ‘मर्मभेदिनः शराः’ रामस्य शरीरे पतन्ति, तथापि सः भ्रातुः आलिङ्गनं न त्यजति।

‘वानरोत्तमाः, लक्ष्मणं परिवार्य एवं तिष्ठध्वम्। मम चिरेप्सितः पराक्रमस्य कालः अयं सम्प्राप्तः। पापनिश्चयः अयं पापात्मा दशग्रीवः वध्यताम् — यथा घर्मान्ते चातकस्य मेघदर्शनं काङ्क्षितं, तथा मम अस्य वधः। अस्मिन् मुहूर्ते न चिरात् वः सत्यं प्रतिशृणोमि — वानराः, जगत् अरावणम् अरामं वा द्रक्ष्यथ। राज्यनाशं, वने वासं, दण्डके परिधावनं, वैदेह्याः परामर्शं, रक्षोभिः समागमं, प्राप्तं महाघोरं दुःखं, निरयोपमं क्लेशं च — अद्य रणे रावणं निहत्य सर्वम् अहं त्यक्ष्ये। यदर्थम् इदं वानरसैन्यं मया समानीतं, यदर्थं रणे वालिनं निहत्य सुग्रीवः राज्ये कृतः, यदर्थं सागरः क्रान्तः सागरे सेतुः च बद्धः — सः अयं पापः अद्य रणे मम चक्षुर्विषयम् आगतः; चक्षुर्विषयम् आगत्य अयं जीवितुं न अर्हति। दृष्टिविषस्य सर्पस्य दृष्टिं प्राप्तः इव, वैनतेयस्य दृष्टिं प्राप्तः भुजंगमः इव, रावणः मम दृष्टिं प्राप्तः। दुर्धर्षाः वानरपुङ्गवाः, पर्वताग्रेषु आसीनाः मम रावणस्य च इदं युद्धं सुखं पश्यत। अद्य सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः त्रयः लोकाः संयुगे मम रामत्वं पश्यन्तु। अद्य तत् कर्म करिष्यामि यत् सचराचराः लोकाः सदेवाः यावत् भूमिः धरिष्यति तावत् समागम्य सदा कथयिष्यन्ति — यथा युद्धं प्रवर्तितम्’ इति। अयं रामस्य दीर्घः सिंहनादः सर्वस्य रामायणस्य कथासारं सङ्क्षिपति — राज्यनाशात् सेतुबन्धपर्यन्तं सर्वम्। ‘चातकस्य मेघदर्शनम्’ इति उपमा रामस्य प्रतीक्षायाः दीर्घतां सूचयति। ‘अरावणम् अरामं वा’ इति प्रसिद्धं वचनं — अद्य एकः अवश्यं नश्यति। ‘रामत्वम्’ इति पदेन रामः स्वनाम्नः अर्थं प्रमाणयितुम् इच्छति। ५१तमः ५६तमः च श्लोकौ त्रिभिः अर्धैः निबद्धौ; ५३.२ ५६.३ च वुल्गेटमात्रौ अर्धौ। ‘पराक्रमस्य कालोऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः’ इति रामस्य दीर्घकालीनस्य संयमस्य अन्तः — वनवासात् आरभ्य सः यं क्षणं प्रतीक्षते स्म, सः इदानीं समागतः। ‘दृष्टिविषः सर्पः’ ‘वैनतेयः’ इति उपमाद्वये रामः स्वं दृष्टिविषसर्पेण गरुडेन च उपमिमीते, रावणं तस्य दृष्टौ पतितं भक्ष्यम् इव। वानराणां ‘पर्वताग्रेषु आसीनाः सुखं पश्यत’ इति आदेशः — अतः परं युद्धं केवलं रामरावणयोः, वानराः साक्षिणः एव। अन्तिमः श्लोकः तस्य कर्मणः अमरत्वं घोषयति — ‘यावद्भूमिर्धरिष्यति’ तावत् लोकाः कथयिष्यन्ति; एतत् कथनम् एव रामायणम्। ‘रामत्वम्’ इति पदं रामस्य अभिमानस्य न, किन्तु तस्य स्वधर्मस्य उद्घोषः। त्रयः लोकाः — देवाः गन्धर्वाः ऋषयः चारणाः च — साक्षिणः इति घोषणेन युद्धस्य धर्मयुद्धत्वं स्थाप्यते।

एवम् उक्त्वा समाहितः रामः तप्तकाञ्चनभूषणैः शितैः बाणैः रणे दशग्रीवम् आजघान। तथा रावणः अपि प्रदीप्तैः नाराचैः मुसलैः च तोयदः धाराभिः इव रामम् अभ्यवर्षत्। अन्योन्यम् अभिनिघ्नतां रामरावणमुक्तानां वराणां शराणां च तुमुलः स्वनः बभूव। रामरावणयोः विच्छिन्नाः विकीर्णाः प्रदीप्ताग्राः शराः अन्तरिक्षात् धरणीतले निपेतुः। रामरावणयोः महान् ज्यातलनिर्घोषः सर्वभूतानां त्रासनः अद्भुतोपमः सम्बभूव। दीप्तधनुष्मता महात्मना शरजालवृष्टिभिः कीर्यमाणः अर्दितः च सः रावणः, अनिलेन अभिहतः बलाहकः इव, भयात् समेत्य प्रदुद्राव। प्रतिज्ञायाः अनन्तरं रामस्य युद्धं ‘समाहितः’ इति पदेन वर्णितम् — शोकः क्रोधः च इदानीं एकाग्रतायां परिणतौ। ‘वराणां च शराणां च’ इति मुद्रणस्य पाठः — श्रेष्ठानां शराणाम् इति; हिन्दीभाष्यम् अपि ‘श्रेष्ठानां बाणानाम्’ इति, समीक्षिते तु ‘शराणां च शराणां च’ इति। ज्यातलनिर्घोषः धनुर्गुणस्य करतलस्य च घर्षणेन जातः शब्दः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन वृत्तेन निबद्धः — रावणस्य पलायनं ‘यथानिलेनाभिहतो बलाहकः’ इति वायुहतमेघोपमया। एवं शततमः सर्गः रावणस्य पराजयेन समाप्यते, किन्तु लक्ष्मणः भूमौ पतितः; अग्रिमे सर्गे रामस्य विलापः सुषेणस्य ओषधिः च। तप्तकाञ्चनभूषणाः शराः, प्रदीप्ताः नाराचाः, मुसलानि च — उभयोः आयुधानि दीप्तिमन्ति; आकाशं पुनः शरैः पूर्णम्। रावणः ‘समेत्य’ — क्षणं सम्मुखम् आगत्य — ततः ‘भयात्’ पलायते; तस्य पलायनं प्रथमं स्पष्टं पराजयचिह्नम्। ‘बलाहकः’ मेघः वायुना यथा इतस्ततः क्षिप्यते, तथा रावणः शरैः।

ఆ అస్త్రం నిర్వీర్యమవడంతో రాక్షసాధిపతి రావణుడు రెట్టింపు క్రోధం తెచ్చుకున్నాడు, క్రోధంతో వెంటనే మరొక అస్త్రాన్ని మొదలుపెట్టాడు. మయుడు నిర్మించిన భయంకరమైన మరొక రౌద్రాస్త్రాన్ని మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు రాఘవునిపై విడవడానికి పూనుకున్నాడు. అప్పుడు అతని ధనుస్సు నుండి ప్రకాశించే, వజ్రంలా దృఢమైన శూలాలూ, గదలూ, రోకళ్ళూ అన్నివైపులా వెలువడ్డాయి; ముద్గరాలూ, కూటపాశాలూ, ప్రజ్వలించే పిడుగులూ, వివిధ వాడి ఆయుధాలూ ప్రళయకాలపు గాలుల వలె దూసుకువచ్చాయి. ఉత్తమాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడూ, శ్రీమంతుడూ, మహాతేజస్వీ అయిన రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని శ్రేష్ఠమైన గాంధర్వాస్త్రంతో నిర్వీర్యం చేశాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఆ అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేయగా, క్రోధంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన రావణుడు సౌరాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు. అప్పుడు భయంకరవేగుడూ ధీమంతుడూ అయిన దశగ్రీవుని ధనుస్సు నుండి ప్రకాశించే పెద్ద పెద్ద చక్రాలు వెలువడ్డాయి. దూసుకువస్తున్న ఆ చక్రాలతో ఆకాశం అన్నివైపులా ప్రకాశించింది, పడుతున్న వాటితో దిక్కులు చంద్రసూర్యగ్రహాలతో వలె దేదీప్యమానమయ్యాయి. ఆ రాఘవుడు రావణుని సేనాముఖంలో ఆ చక్రాలనూ విచిత్రమైన ఆయుధాలనూ బాణసమూహాలతో ఖండించాడు. మయుడు దానవుల శిల్పి, రావణుని మామ — అతడు నిర్మించిన అస్త్రం విశేషమైన శక్తి గలది. రౌద్రాస్త్రం నుండి వెలువడే ఆయుధాలన్నీ భౌతికమైనవి — శూలం, గద, రోకలి, ముద్గరం, కూటపాశం, పిడుగు — ఇవి కేవలం మంత్రబలంతో ధనుస్సు నుండి వెలువడతాయి, ఇది దివ్యాస్త్రపు చమత్కారం. రాఘవుడు ధనుస్సు నుండే ప్రత్యస్త్రాన్ని విడుస్తాడు. రాముడు గాంధర్వాస్త్రంతో దానిని నిర్వీర్యం చేస్తాడు; గంధర్వులు సంగీతదేవతలు, కాని వారి అస్త్రం సమ్మోహనకరమైనదని ప్రసిద్ధి. సౌరాస్త్రానికి సూర్యుడు దేవత, దాని నుండి సూర్యబింబాల వలె ప్రకాశించే చక్రాలు వెలువడతాయి. ఎనిమిదవ శ్లోకంలో ‘దిక్కులు చంద్రసూర్యగ్రహాలతో వలె ప్రకాశించాయి’ అన్న ఉపమానం — ఆకాశం అనేక సూర్యులతో, చంద్రులతో, గ్రహాలతో ఒకేసారి ప్రకాశించినట్టు. ఇలా అస్త్రప్రత్యస్త్రాల పరంపర ముందటి సర్గ నుండి కొనసాగుతుంది; రావణుని ప్రతి అస్త్రమూ రాముని చేత నిష్ఫలం చేయబడుతుంది. ‘ఉత్తమాస్త్రవేత్తలలో శ్రేష్ఠుడు’ అన్న రాముని విశేషణం అతని అస్త్రవిద్య యొక్క శ్రేష్ఠతను చూపిస్తుంది — విశ్వామిత్రుని నుండి పొందిన అస్త్రాలన్నీ అతనికి తెలుసు. ‘సేనాముఖంలో’ అన్న పదంతో యుద్ధం సైన్యాల ముందుభాగంలో, అందరి కళ్ళెదుట జరుగుతోందని సూచించబడుతుంది. రావణుని క్రోధం ‘రెట్టింపు’ — ప్రతి పరాజయమూ అతని క్రోధాన్ని పెంచుతుంది, వివేకాన్ని కాదు. ఇలా సర్గారంభంలోనే అతని మనోదశ స్పష్టమవుతుంది. రాఘవుడు మాత్రం ప్రతి అస్త్రాన్నీ ప్రశాంతచిత్తంతో నిర్వీర్యం చేస్తాడు — ఇక్కడ రెండు స్వభావాల వైపరీత్యమే యుద్ధపు ముఖ్యవిషయం.

ఆ అస్త్రం నశించడం చూసి రాక్షసాధిపతి రావణుడు పది బాణాలతో రాముని అన్ని మర్మస్థానాలలోనూ గుచ్చాడు. మహాధనుస్సు నుండి వెలువడిన పది బాణాలతో రావణుడు గుచ్చినా మహాతేజస్వి అయిన రాఘవుడు చలించలేదు. అప్పుడు యుద్ధవిజేత అయిన రాఘవుడు మహాక్రుద్ధుడై అనేక బాణాలతో రావణుని అన్ని అవయవాలలోనూ గుచ్చాడు. ఈ మధ్యలో రాఘవుని తమ్ముడూ బలవంతుడూ శత్రువీరసంహారకుడూ అయిన లక్ష్మణుడు కోపించి ఏడు బాణాలను తీసుకున్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు మహావేగం గల ఆ బాణాలతో రావణుని మనుష్యశిరస్సు చిహ్నం గల ధ్వజాన్ని అనేక ముక్కలుగా ఖండించాడు. మహాబలుడూ శ్రీమంతుడూ అయిన లక్ష్మణుడు ఒక్క బాణంతో ఆ రాక్షసుని సారథి యొక్క, ప్రకాశించే కుండలాలు గల తలను నరికాడు. అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఐదు వాడి బాణాలతో రాక్షసేంద్రుని ఏనుగు తొండం వంటి ధనుస్సును ఖండించాడు. విభీషణుడు దూకి గదతో రావణుని నల్లని మేఘాల వంటి, పర్వతాల వంటి ఉత్తమాశ్వాలను చంపాడు. అప్పుడు గుర్రాలు చచ్చిన మహారథం నుండి వేగంగా దూకి రావణుడు తమ్మునిపై తీవ్రమైన కోపాన్ని పెంచుకున్నాడు. మర్మాలలో గుచ్చబడినా రాముడు ‘చలించలేదు’ — ఇది ముందటి సర్గలోని ‘వ్యథ చెందలేదు’ అన్న దానికి కొనసాగింపు; రాముని ధైర్యం అచంచలమైనది. ఇక్కడ లక్ష్మణ విభీషణుల సహకారం కనిపిస్తుంది — లక్ష్మణుడు రథపు ధ్వజాన్నీ సారథినీ ధనుస్సునూ నాశనం చేస్తాడు, విభీషణుడు గుర్రాలను; ఇలా రావణుడు క్షణంలో రథం లేనివాడూ ఆయుధం లేనివాడూ అవుతాడు. రావణుని ధ్వజం ‘మనుష్యశిరస్సు’ గలది — మనుష్యుని తలతో గుర్తించబడినది, నరభక్షకుడైన రాక్షసునికి తగిన చిహ్నం; దాని ఖండనం మనుష్యజాతి విజయానికి సూచకం. ‘ఏనుగు తొండం వంటి ధనుస్సు’ అంటే ఏనుగు తొండంలా పొడవైనదీ బలిష్ఠమైనదీ. విభీషణుని పాత్ర విశేషంగా గమనించదగినది — అతడు తన అన్నగారి గుర్రాలను చంపుతాడు; కాబట్టి రావణుని కోపమంతా అతని మీదే కేంద్రీకృతమవుతుంది, ఎందుకంటే శత్రువు దెబ్బ కంటే సోదరుని ద్రోహం మరింత దుస్సహం. విభీషణుని గద రావణుని రథాశ్వాలను చంపుతుంది — సోదరుని చేతనే సోదరుని రథం నాశనమైంది. ‘కోపమాహారయత్’ అన్నది అసాధారణ ప్రయోగం — కోపాన్ని తనలోకి తెచ్చుకున్నాడు, పోగుచేసుకున్నాడు అని భావం. ఈ భాగమే తరువాత వచ్చే శక్తి ప్రసంగానికి కారణం. రాముడు రావణుని ‘అన్ని అవయవాలలోనూ’, రావణుడు రాముని ‘అన్ని మర్మాలలోనూ’ గుచ్చుతారు — ఇద్దరి దెబ్బలూ సమానమే, కాని రాముడు చలించడు. లక్ష్మణుని ఏడు బాణాలు మూడుగా విభజించబడ్డాయి — ధ్వజానికి, సారథికి, ధనుస్సుకు; ప్రతి లక్ష్యమూ రావణుని యుద్ధసామర్థ్యంలో ఒక అంగం. సారథి వధ విశేషంగా గంభీరమైనది, ఎందుకంటే రథయుద్ధంలో సారథి యోధునికి సగం బలం. విభీషణుని ‘దూకి’ అన్న క్రియ అతని సాహసాన్ని చూపిస్తుంది — గద పట్టిన కాల్బలంగా ఉండి అతడు రథాశ్వాల మీదికి దూకుతాడు. రావణుడు దూకి నేలపై నిలిచాడు, ఇప్పుడు అతని క్రోధం శత్రువుపై కాదు, సోదరునిపైనే కేంద్రీకృతమైంది.

అప్పుడు ప్రతాపవంతుడైన రాక్షసేంద్రుడు ప్రజ్వలించే పిడుగు వంటి మహాశక్తి గల శక్తి ఆయుధాన్ని విభీషణునిపై విసిరాడు. అది అతనిని చేరకముందే లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో దానిని ఖండించాడు; అప్పుడు ఆ మహాయుద్ధంలో వానరుల హర్షనాదం చెలరేగింది. మూడు ముక్కలుగా తెగిన, బంగారు మాలలు ధరించిన ఆ శక్తి నిప్పురవ్వలతో జ్వలిస్తూ, ఆకాశం నుండి రాలిన మహోల్కలా నేలపై పడింది. అప్పుడు కాలునికి కూడా సమీపించశక్యం కాని, తాను అత్యంత గౌరవించే, తన తేజస్సుతో ప్రకాశించే పెద్ద శక్తిని రావణుడు పట్టుకున్నాడు. దురాత్ముడూ బలవంతుడూ అయిన రావణుడు వేగంగా ఊపిన ఆ మహాతేజోమయమైన, ప్రజ్వలించే పిడుగు వంటి కాంతి గల శక్తి జ్వలించింది. ఈ మధ్యలో వీరుడైన లక్ష్మణుడు ప్రాణసంశయంలో పడిన ఆ విభీషణుని దగ్గరికి త్వరగా వెళ్ళాడు. అతనిని విడిపించడానికి వీరుడైన లక్ష్మణుడు ధనుస్సును లాగి, శక్తి చేతబట్టిన రావణుని బాణవర్షాలతో కప్పివేశాడు. మహాత్ముడు విడిచిన బాణసమూహంతో కప్పబడుతూ, పరాక్రమం అణచివేయబడిన రావణుడు కొట్టడానికి మనస్సు చేయలేదు. ఈ భాగంలో లక్ష్మణుని భ్రాతృధర్మమూ, శరణాగతరక్షణధర్మమూ ఒకేసారి కనిపిస్తాయి. విభీషణుడు రాముని శరణు పొందినవాడు; అతని రక్షణ రాముని వ్రతం, లక్ష్మణుడు ఆ వ్రతాన్ని స్వయంగా పాలిస్తాడు. విభీషణుని ప్రాణాలు రక్షించబడ్డాయి, కాని లక్ష్మణుని ప్రాణాలు సంకటంలో పడ్డాయి. మొదటి శక్తి స్వల్పప్రయత్నంతో ఖండించబడింది, కాని రెండవది ‘కాలునికి కూడా సమీపించశక్యం కానిది’ — మృత్యువుకు కూడా నివారించశక్యం కానిది, విశేషశక్తి గలది. ‘తాను అత్యంత గౌరవించే’ అన్న పదం ఆ శక్తి గొప్పతనాన్ని సూచిస్తుంది — రావణుడు దానిని ఎంతో విలువైనదిగా భావిస్తాడు, చివరి సంకటంలోనే ప్రయోగిస్తాడు. ‘బంగారు మాలలు ధరించినది’ అన్నది శక్తి సౌందర్యం, ‘ఆకాశం నుండి రాలిన మహోల్కలా’ అన్నది దాని పతనపు భయంకరత. విభీషణుని విడిపించడానికి లక్ష్మణుడు తానే రావణునికి లక్ష్యమవుతాడు — ఇది అతని ఆత్మత్యాగం. ‘పరాక్రమం అణచివేయబడినవాడు’ అన్న పదంతో రావణుడు క్షణకాలం నిరోధించబడ్డాడని తెలుస్తుంది, కాని అతని చేతిలో శక్తి మిగిలే ఉంది. వానరుల హర్షనాదం లక్ష్మణుని కౌశలానికి ప్రశంస వంటిది. రావణుని మొదటి శక్తి విభీషణునిపైకి — అతడు శత్రువులను విడిచి సోదరుని చంపాలనుకుంటున్నాడు; ఇది అతని వైరపు లోతుకు నిదర్శనం. లక్ష్మణుడు దారిలోనే దానిని ఖండిస్తాడు — ‘చేరకముందే’ అన్న పదంతో అతని త్వరా, లక్ష్యాన్ని ఛేదించే నైపుణ్యమూ సూచించబడతాయి. రెండవ శక్తిని ‘వేగంగా ఊపిన’, ‘జ్వలించింది’ అన్న వర్ణన దాని ప్రయోగానికి ముందే దాని భయంకరతను స్థాపిస్తుంది.

లక్ష్మణుడు తన సోదరుని విడిపించడం చూసి ఆ రావణుడు లక్ష్మణునికి అభిముఖంగా నిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘బలాన్ని పొగడుకొనేవాడా, నీవు ఇలా విభీషణుని విడిపించావు కాబట్టి, ఆ రాక్షసుని విడిచి ఈ శక్తి నీ మీదే పడుతుంది. నా పరిఘ వంటి బాహువు నుండి విడివడే, రక్తపు ముద్ర గల ఈ శక్తి నీ హృదయాన్ని చీల్చి నీ ప్రాణాలను తీసుకొని పోతుంది’ అని. ఇలా చెప్పి పరమక్రుద్ధుడైన రావణుడు మయుడు మాయతో నిర్మించిన, అమోఘమైన, శత్రుఘాతిని అయిన, మహాధ్వని చేసే, ఎనిమిది గంటలు గల, తేజస్సుతో జ్వలిస్తున్నట్టున్న ఆ శక్తిని లక్ష్మణుని గురిపెట్టి విసిరి గర్జించాడు. భయంకరవేగంతో విసరబడిన, వజ్రం పిడుగు వంటి ధ్వని గల ఆ శక్తి యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో లక్ష్మణుని మీదికి వేగంగా దూసుకువచ్చింది. మీదికి వస్తున్న ఆ శక్తిని ఉద్దేశించి రాఘవుడు ఇలా పలికాడు — ‘లక్ష్మణునికి శుభం కలుగుగాక, నీవు వ్యర్థమవు, నీ ప్రయత్నం నశించుగాక’ అని. అయినా క్రుద్ధుడైన రావణుడు యుద్ధంలో విడిచిన, విషసర్పం వంటి ఆ శక్తి భయం లేని శూరుడైన లక్ష్మణుని శరీరంలో మునిగిపోయింది. మహావేగం గల, ప్రజ్వలించే, మహాకాంతి గల ఆ శక్తి సర్పరాజు నాలుకలా లక్ష్మణుని విశాలవక్షంపై పడింది. అప్పుడు రావణుని వేగంతో చాలా లోతుగా దిగిన శక్తితో గుండె చీలిన లక్ష్మణుడు నేలపై పడిపోయాడు. రావణుని మాట రెండు విధాలు — ఒకవైపు లక్ష్మణుని శౌర్యానికి వ్యంగ్యప్రశంస (‘బలాన్ని పొగడుకొనేవాడా’), మరొకవైపు క్రూరమైన భవిష్యద్వాణి. ‘అష్టఘంట’ — ఎనిమిది గంటలతో కూడినది, కాబట్టి మహాధ్వని చేసేది; ‘అమోఘ’ — ఎన్నడూ నిష్ఫలం కానిది; ‘మయుడు మాయతో నిర్మించినది’ — దానవశిల్పి మాయతో నిర్మించినది. ఇక్కడ రాముని ప్రతిక్రియ ఎంతో మర్మస్పర్శి — అతడు ఆయుధంతో కాదు, మాటతో, ఆశీర్వాదంతోనే శక్తిని నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తాడు; ‘లక్ష్మణునికి శుభం కలుగుగాక’ అన్నది భ్రాతృప్రేమ యొక్క ఉద్గారం. కాని అమోఘమైన శక్తి ఎదుట అతడు కూడా నిష్ఫలుడవుతాడు. 34వ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది; అక్కడ ముద్రణలో ‘ముక్తాఽఽశూరస్యభీతస్య’ అన్న రూపం ఉంది, దానిని ‘ముక్తా ఆశు ఉరస్య భీతస్య’ అని గాని ‘ముక్తా శూరస్య అభీతస్య’ అని గాని చదవవచ్చు; హిందీ వ్యాఖ్యానం ‘నిర్భయుడైన వీరుడు లక్ష్మణుని వక్షంలో మునిగిపోయింది’ అని చెబుతుంది, కాబట్టి ‘భయం లేని శూరుని’ అన్న అర్థం గ్రహించబడింది. ‘సర్పరాజు నాలుకలా’ అన్న ఉపమానం శక్తి ఆకారాన్నీ (పొడవైనది, ప్రకాశించేది, కదులుతున్నది) దాని ప్రాణాంతకత్వాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది. ‘చాలా లోతుగా దిగిన’ అన్న పదంతో శక్తి లక్ష్మణుని శరీరాన్ని చీల్చి భూమిలో ప్రవేశించిందని సూచించబడుతుంది, ఇది ముందు 42వ శ్లోకంలో స్పష్టమవుతుంది. ఇక్కడ రావణుని ప్రతీకారం సఫలమైంది — విభీషణుని విడిపించిన లక్ష్మణుడినే అతడు చంపాలనుకుంటాడు, అలాగే చేస్తాడు. రాముని ఆశీర్వాదం నిష్ఫలమైనట్టు కనిపిస్తుంది, కాని తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు మళ్ళీ బ్రతుకుతాడు — కాబట్టి ఆ ఆశీర్వాదం చివరకు సఫలమే. ‘ప్రాణాలను తీసుకొని పోతుంది’ అన్న రావణుని మాట మాత్రం నెరవేరలేదు.

దగ్గరలో ఉన్న రాఘవుడు ఆ స్థితిలో ఉన్న లక్ష్మణుని చూసి, మహాతేజస్వి అయినా, భ్రాతృప్రేమ వల్ల హృదయం విషాదంతో నిండినవాడయ్యాడు. అతడు ఒక్క క్షణం ఆలోచించి, కన్నీళ్ళతో కళ్ళు నిండగా, ప్రళయకాలపు అగ్నిలా మరింత ఉగ్రుడయ్యాడు. ‘ఇది విషాదానికి సమయం కాదు’ అని ఆలోచించి రాఘవుడు రావణవధపై నిశ్చయం చేసుకున్నాడు, మహాప్రయత్నంతో లక్ష్మణుని చూసుకుంటూ అతితుములమైన యుద్ధం చేశాడు. అప్పుడు రాముడు మహాయుద్ధంలో శక్తితో చీలిన, రక్తంతో తడిసిన లక్ష్మణుని పాము చుట్టుకున్న పర్వతంలా చూశాడు. బలవంతుడైన రావణుడు ప్రయోగించిన ఆ శక్తిని వానరశ్రేష్ఠులు ప్రయత్నించినా పెకలించలేకపోయారు, ఎందుకంటే వేగంగా చేతులు కదిలించే రాక్షసశ్రేష్ఠుని బాణసమూహాలతో వారు పీడించబడుతున్నారు; అంతేకాక అది సౌమిత్రి శరీరాన్ని చీల్చి భూమిలో ప్రవేశించింది. అప్పుడు రాముడు భయంకరమైన ఆ శక్తిని రెండు చేతులతో పట్టుకొని, యుద్ధంలో క్రుద్ధుడైన ఆ బలవంతుడు దానిని బయటికి లాగి విరిచేశాడు. అతడు శక్తిని లాగుతుండగా బలవంతుడైన రావణుడు అతని అన్ని అవయవాలపైనా మర్మాలను భేదించే బాణాలు వేశాడు. ఆ బాణాలను లెక్కచేయకుండా లక్ష్మణుని కౌగిలించుకొని అతడు మహాకపి హనుమంతునితో, సుగ్రీవునితో ఇలా అన్నాడు. ఈ భాగంలో రాముని మనస్సులోని ద్వంద్వం సూక్ష్మంగా చిత్రించబడింది — ప్రేమ శోకాన్ని పుట్టిస్తుంది, కర్తవ్యం మాత్రం యుద్ధానికి పిలుస్తుంది. ‘ఇది విషాదానికి సమయం కాదు’ అన్న మాట రాముని ఆత్మసంయమానికి సారం. ‘పాము చుట్టుకున్న పర్వతంలా’ అన్న ఉపమానం — పర్వతానికి పాము చుట్టుకున్నట్టు శక్తి లక్ష్మణుని శరీరంలో చిక్కుకుంది. వానరులు దానిని పెకలించలేరు, రాముడొక్కడే చేయగలడు — ఇది అతని బలానికీ ప్రేమకూ నిదర్శనం. శక్తి విరిగిపోయింది — కాబట్టి దానిని మళ్ళీ ప్రయోగించలేరు. కాని శక్తిని లాగుతున్న సమయంలో కూడా రావణుడు అతనిని కొడతాడు; రాముడు ఆ దెబ్బలను ‘లెక్కచేయకుండా’ మొదట తమ్ముని కౌగిలించుకుంటాడు. 39వ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — ‘మహాప్రయత్నంతో లక్ష్మణుని చూసుకుంటూ’ అన్న మూడవ అర్ధం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. రాముని హృదయంలో విషాదం క్షణికం — ‘ఒక్క క్షణం ఆలోచించి’ — తరువాత అతడు ప్రళయాగ్నిలా ‘మరింత ఉగ్రుడవుతాడు’; ఇలా శోకం క్రోధంగా పరిణమిస్తుంది, సర్గారంభంలో రావణునికి జరిగినట్టే. కాని ఇద్దరికీ తేడా ఉంది — రావణుని క్రోధం అవివేకమైనది, రాముని క్రోధం ధర్మసమ్మతమైనది, కర్తవ్యనిష్ఠమైనది. లక్ష్మణుని హనుమంత సుగ్రీవుల చేతుల్లో అప్పగించి అతడు యుద్ధానికి విముక్తుడవుతాడు. ‘మర్మాలను భేదించే బాణాలు’ రాముని శరీరంపై పడుతున్నా, అతడు తమ్ముని కౌగిలిని విడువడు.

‘వానరోత్తములారా, లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టి ఇలాగే నిలిచి ఉండండి. నేను చాలాకాలంగా కోరుకుంటున్న పరాక్రమ సమయం ఇదిగో వచ్చింది. పాపనిశ్చయుడూ పాపాత్ముడూ అయిన ఈ దశగ్రీవుడు వధించబడాలి — వేసవి ముగిసే సమయానికి చాతకపక్షి మేఘదర్శనాన్ని కోరుకున్నట్టు, నేను ఇతని వధను కోరుకుంటున్నాను. ఈ ముహూర్తంలోనే, ఆలస్యం లేకుండా, మీకు సత్యంగా ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను — వానరులారా, రావణుడు లేని జగత్తునో, రాముడు లేని జగత్తునో మీరు చూస్తారు. రాజ్యనాశం, అడవిలో నివాసం, దండకారణ్యంలో తిరుగుడు, వైదేహికి జరిగిన అవమానం, రాక్షసులతో తలపడడం, పొందిన మహాఘోరమైన దుఃఖం, నరకం వంటి క్లేశం — ఈనాడు యుద్ధంలో రావణుని చంపి వీటన్నిటినీ నేను వదిలించుకుంటాను. ఎవరి కోసం ఈ వానరసైన్యాన్ని నేను తీసుకువచ్చానో, ఎవరి కోసం యుద్ధంలో వాలిని చంపి సుగ్రీవుని రాజ్యంలో నిలిపానో, ఎవరి కోసం సముద్రం దాటబడిందో, సముద్రంపై సేతువు కట్టబడిందో — ఆ పాపి ఈనాడు యుద్ధంలో నా కంటికి కనిపించాడు; కంటికి కనిపించిన తరువాత ఇతడు బ్రతకడానికి అర్హుడు కాడు. చూపుతోనే విషం చిమ్మే సర్పపు చూపులో పడినవాని వలె, వైనతేయుని (గరుత్మంతుని) చూపులో పడిన పాము వలె, రావణుడు నా చూపులో పడ్డాడు. ఎదిరించశక్యం కాని వానరశ్రేష్ఠులారా, పర్వతాగ్రాలపై కూర్చొని నాకూ రావణునికీ జరిగే ఈ యుద్ధాన్ని సుఖంగా చూడండి. ఈనాడు గంధర్వులతో, దేవతలతో, ఋషులతో, చారణులతో కూడిన ముల్లోకాలూ యుద్ధంలో నా రామత్వాన్ని చూడాలి. ఈనాడు నేను అటువంటి కార్యం చేస్తాను — భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం చరాచరలోకాలూ దేవతలూ ఒకచోట చేరి, యుద్ధం ఎలా జరిగిందో ఎల్లప్పుడూ చెప్పుకుంటారు’ అని. రాముని ఈ దీర్ఘమైన సింహనాదం సమస్త రామాయణపు కథాసారాన్ని సంక్షేపిస్తుంది — రాజ్యనాశం నుండి సేతుబంధనం వరకు అంతా. ‘చాతకపక్షి మేఘదర్శనం’ అన్న ఉపమానం రాముని నిరీక్షణ ఎంత దీర్ఘమైనదో సూచిస్తుంది. ‘రావణుడు లేని లేదా రాముడు లేని’ అన్నది ప్రసిద్ధమైన మాట — ఈనాడు ఒకరు తప్పక నశిస్తారు. ‘రామత్వం’ అన్న పదంతో రాముడు తన పేరు యొక్క అర్థాన్ని నిరూపించాలనుకుంటున్నాడు. 51వ, 56వ శ్లోకాలు మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడ్డాయి; 53.2, 56.3 అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘నేను చాలాకాలంగా కోరుకుంటున్న పరాక్రమ సమయం ఇదిగో వచ్చింది’ అన్నది రాముని దీర్ఘకాలపు సంయమానికి ముగింపు — వనవాసం నుండి అతడు ఎదురుచూస్తున్న క్షణం ఇప్పుడు వచ్చింది. ‘చూపుతోనే విషం చిమ్మే సర్పం’, ‘వైనతేయుడు’ అన్న రెండు ఉపమానాలలో రాముడు తనను దృష్టివిషసర్పంతోనూ గరుడునితోనూ పోల్చుకుంటాడు, రావణుని తన చూపులో పడిన ఆహారంగా. వానరులకు ‘పర్వతాగ్రాలపై కూర్చొని సుఖంగా చూడండి’ అన్న ఆదేశం — ఇకపై యుద్ధం రామరావణులదే, వానరులు సాక్షులు మాత్రమే. చివరి శ్లోకం అతని కార్యపు అమరత్వాన్ని ఘోషిస్తుంది — ‘భూమి నిలిచి ఉన్నంతకాలం’ లోకులు చెప్పుకుంటారు; ఆ చెప్పుకోవడమే రామాయణం. ‘రామత్వం’ అన్న పదం రాముని అభిమానాన్ని కాదు, అతని స్వధర్మాన్ని ఉద్ఘోషిస్తుంది. ముల్లోకాలూ — దేవతలు, గంధర్వులు, ఋషులు, చారణులు — సాక్షులు అన్న ప్రకటనతో యుద్ధపు ధర్మయుద్ధత్వం స్థాపించబడుతుంది.

ఇలా చెప్పి ఏకాగ్రచిత్తుడైన రాముడు పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గల వాడి బాణాలతో యుద్ధంలో దశగ్రీవుని కొట్టాడు. అలాగే రావణుడు కూడా ప్రజ్వలించే నారాచాలతో, రోకళ్ళతో, మేఘం ధారలతో వలె, రామునిపై వర్షించాడు. ఒకదానినొకటి కొడుతున్న, రామరావణులు విడిచిన శ్రేష్ఠమైన బాణాల తుములధ్వని చెలరేగింది. రామరావణుల బాణాలు తెగి, చెల్లాచెదురై, ప్రజ్వలించే కొనలతో అంతరిక్షం నుండి నేలపై రాలాయి. రామరావణుల అల్లెత్రాటి, అరచేతుల మహాధ్వని సర్వప్రాణులనూ భయపెట్టేదై, అద్భుతంగా చెలరేగింది. ప్రకాశించే ధనుస్సు గల మహాత్ముని బాణజాలవర్షాలతో కప్పబడుతూ పీడించబడిన ఆ రావణుడు, గాలికి కొట్టబడిన మేఘం వలె, ఒక్కసారి ఎదురుగా వచ్చి భయంతో పారిపోయాడు. ప్రతిజ్ఞ తరువాత రాముని యుద్ధం ‘ఏకాగ్రచిత్తుడు’ అన్న పదంతో వర్ణించబడింది — శోకమూ క్రోధమూ ఇప్పుడు ఏకాగ్రతగా పరిణమించాయి. ‘వరాణాం చ శరాణాం చ’ అన్నది ముద్రణ పాఠం — శ్రేష్ఠమైన బాణాల అని; హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ‘శ్రేష్ఠమైన బాణాల’ అనే అంటుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ‘శరాణాం చ శరాణాం చ’ అని ఉంది. అల్లెత్రాటి అరచేతుల ధ్వని అంటే ధనుస్సు నారీ అరచేయీ రాసుకోవడం వల్ల పుట్టే శబ్దం. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన వృత్తంలో రచించబడింది — రావణుని పలాయనం ‘గాలికి కొట్టబడిన మేఘం వలె’ అన్న ఉపమానంతో. ఇలా నూరవ సర్గ రావణుని పరాజయంతో ముగుస్తుంది, కాని లక్ష్మణుడు నేలపై పడి ఉన్నాడు; తరువాతి సర్గలో రాముని విలాపమూ సుషేణుని ఓషధీ. పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలు, ప్రజ్వలించే నారాచాలు, రోకళ్ళు — ఇద్దరి ఆయుధాలూ కాంతిమంతమైనవి; ఆకాశం మళ్ళీ బాణాలతో నిండిపోయింది. రావణుడు ‘ఒక్కసారి ఎదురుగా వచ్చి’ — క్షణకాలం ఎదుటికి వచ్చి — తరువాత ‘భయంతో’ పారిపోతాడు; అతని పలాయనం మొదటి స్పష్టమైన పరాజయచిహ్నం. గాలి మేఘాన్ని అటూ ఇటూ విసిరివేసినట్టు, బాణాలు రావణుని విసిరివేశాయి.

அந்த அஸ்திரம் தடுக்கப்பட்டதும் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் இருமடங்கு சினம் கொண்டான்; சினத்தால் உடனே இன்னோர் அஸ்திரத்தைத் தொடங்கினான். மயன் படைத்த, பயங்கரமான இன்னொரு ரௌத்திர அஸ்திரத்தைப் பேரொளி படைத்த ராவணன் ராகவன்மீது விடத் தொடங்கினான். பிறகு அவன் வில்லிலிருந்து சுடர்விடும், வஜ்ரம்போன்ற உறுதியுடைய சூலங்களும் கதைகளும் உலக்கைகளும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் வெளிப்பட்டன; முத்கரங்களும் கூடபாசங்களும் சுடர்விடும் இடிகளும் பலவகைக் கூரிய ஆயுதங்களும் யுகமுடிவின் காற்றுகள்போலப் பாய்ந்தன. சிறந்த அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் மேலானவனும், திருவுடையவனும் பேரொளி படைத்தவனுமான ராகவன் அந்த அஸ்திரத்தை மேலான காந்தர்வ அஸ்திரத்தால் அழித்தான். மகாத்மா ராகவனால் அந்த அஸ்திரம் தடுக்கப்பட்டதும், சினத்தால் செம்பு நிறக் கண்களுடைய ராவணன் சௌர அஸ்திரத்தை ஏவினான். பிறகு பயங்கர வேகமுடைய, அறிவுடைய தசக்ரீவனின் வில்லிலிருந்து ஒளிரும் பெரிய சக்கரங்கள் வெளிப்பட்டன. பாய்ந்து வரும் அந்தச் சக்கரங்களால் வானம் எங்கும் ஒளிர்ந்தது; அவை விழும்போது, சந்திரன், கதிரவன், கிரகங்களால்போலத் திசைகள் ஒளிர்ந்தன. அந்த ராகவன் ராவணனின் படைமுனையில் அந்தச் சக்கரங்களையும் விந்தையான ஆயுதங்களையும் அம்புக் கூட்டங்களால் வெட்டினான். மயன் தானவர்களின் சிற்பி, ராவணனின் மாமனார் — அவன் படைத்த அஸ்திரம் தனிப்பட ஆற்றல் மிக்கது. ரௌத்திர அஸ்திரத்திலிருந்து வெளிப்படும் ஆயுதங்கள் அனைத்தும் பருப்பொருளானவை — சூலம், கதை, உலக்கை, முத்கரம், கூடபாசம், இடி — இவை மந்திர வலிமையால் மட்டுமே வில்லிலிருந்து வெளிப்படுகின்றன; இது தெய்வீக அஸ்திரத்தின் அற்புதம். ராகவனும் வில்லிலிருந்தே எதிர் அஸ்திரத்தை விடுகிறான். ராமன் காந்தர்வ அஸ்திரத்தால் அதைத் தடுக்கிறான்; கந்தர்வர்கள் இசையின் தெய்வங்கள், ஆனால் அவர்களுடைய அஸ்திரம் மயக்குவது என்று பிரசித்தம். சௌர அஸ்திரம் சூரியனைத் தெய்வமாகக் கொண்டது; அதிலிருந்து சூரிய வட்டங்கள்போல ஒளிரும் சக்கரங்கள் வெளிப்படுகின்றன. எட்டாம் சுலோகத்தில் ‘சந்திரன், கதிரவன், கிரகங்களால்போலத் திசைகள் ஒளிர்ந்தன’ என்ற உவமை — வானம் பல கதிரவன்களாலும் சந்திரன்களாலும் கிரகங்களாலும் ஒருசேர ஒளியூட்டப்பட்டதுபோல. இவ்வாறு அஸ்திரங்களுக்கும் எதிர் அஸ்திரங்களுக்குமான தொடர் முந்தைய சர்க்கத்திலிருந்து தொடர்கிறது; ராவணனின் ஒவ்வோர் அஸ்திரமும் ராமனால் பயனற்றதாக்கப்படுகிறது. ‘சிறந்த அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் மேலானவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அவனுடைய அஸ்திர வித்தையின் மேன்மையைக் காட்டுகிறது — விசுவாமித்திரரிடமிருந்து பெற்ற எல்லா அஸ்திரங்களையும் அவன் அறிவான். ‘படைமுனையில்’ என்ற சொல்லால் போர் படைகளின் முன்பகுதியில், எல்லோருடைய பார்வையிலும் நடக்கிறது என்று சுட்டப்படுகிறது. ராவணனின் சினம் ‘இருமடங்கு’ — ஒவ்வொரு தோல்வியும் அவன் சினத்தைப் பெருக்குகிறது, விவேகத்தை அல்ல. இவ்வாறு சர்க்கத் தொடக்கத்திலேயே அவனுடைய மனநிலை தெளிவாகிறது. ராகவனோ ஒவ்வோர் அஸ்திரத்தையும் அமைதியான மனத்தோடு தடுக்கிறான் — இங்கே இரண்டு இயல்புகளுக்கு இடையிலான எதிர்நிலையே போரின் முதன்மைப் பொருள்.

அந்த அஸ்திரம் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்ட ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் பத்து அம்புகளால் ராமனை எல்லா மர்மஸ்தானங்களிலும் துளைத்தான். பெரிய வில்லிலிருந்து வெளிப்பட்ட பத்து அம்புகளால் ராவணனால் துளைக்கப்பட்டும் பெரும் தேஜஸ் உடைய ராகவன் நடுங்கவில்லை. பிறகு போர்களில் வெல்லும் ராகவன் மிகுந்த சினமுற்றுப் பல அம்புகளால் ராவணனை எல்லா உறுப்புகளிலும் துளைத்தான். அதற்கிடையில் ராகவனின் தம்பி, வலிமையுடையவனும் பகைவீரர்களைக் கொல்பவனுமான லக்ஷ்மணன் சினமுற்று ஏழு அம்புகளை எடுத்தான். பெரும் வேகமுடைய அந்த அம்புகளால் பேரொளி படைத்த அவன் ராவணனின் மனிதத் தலைச் சின்னமுடைய கொடியைப் பல துண்டுகளாக வெட்டினான். பெரும் வலிமையும் திருவும் உடைய லக்ஷ்மணன் ஒரே அம்பால் அந்த நைர்ருதனின் தேரோட்டியின் ஒளிரும் குண்டலங்களோடு கூடிய தலையைக் கொய்தான். அப்போது லக்ஷ்மணன் ஐந்து கூரிய அம்புகளால் ராக்ஷசேந்திரனின் யானைத் துதிக்கைபோன்ற வில்லை வெட்டினான். விபீஷணன் தாவி, கதையால் ராவணனின் கருமேகம்போன்ற, மலைபோன்ற சிறந்த குதிரைகளைக் கொன்றான். அப்போது குதிரைகள் கொல்லப்பட்ட பெரிய தேரிலிருந்து வேகமாகக் குதித்த ராவணன் உடன்பிறந்தான்மீது கடும் சினத்தைக் குவித்துக்கொண்டான். மர்மஸ்தானங்களில் துளைக்கப்பட்டும் ராமன் ‘நடுங்கவில்லை’ — இது முந்தைய சர்க்கத்தின் ‘வேதனைப்படவில்லை’ என்பதன் தொடர்ச்சி; ராமனின் துணிவு அசைவற்றது. இங்கே லக்ஷ்மணனும் விபீஷணனும் இணைந்து செயல்படுவது தெரிகிறது — லக்ஷ்மணன் தேரின் கொடியையும் தேரோட்டியையும் வில்லையும் அழிக்கிறான், விபீஷணன் குதிரைகளை; இவ்வாறு ராவணன் கணத்தில் தேரற்றவனும் ஆயுதமற்றவனும் ஆகிறான். ராவணனின் கொடி ‘மனிதத் தலைச் சின்னமுடையது’ — மனிதத் தலையால் குறிக்கப்பட்டது, மனிதனைத் தின்னும் ராக்ஷசனுக்குப் பொருத்தமான சின்னம்; அதை வெட்டுவது மனித இனத்தின் வெற்றியைக் குறிக்கிறது. ‘யானைத் துதிக்கைபோன்ற வில்’ — யானைத் துதிக்கைபோல நீண்டதும் பருத்ததும். விபீஷணனின் பங்கு தனிப்படக் கவனிக்கத்தக்கது — அவன் தன் அண்ணனின் குதிரைகளைக் கொல்கிறான்; ஆகவே ராவணனின் சினம் முழுமையாக அவன்மீதே குவிகிறது; ஏனெனில் உடன்பிறந்தானின் துரோகம் பகைவனின் தாக்குதலைவிடத் தாங்க முடியாதது. விபீஷணனின் கதை ராவணனின் தேர்க் குதிரைகளைக் கொல்கிறது — உடன்பிறந்தானாலேயே உடன்பிறந்தானின் தேர் அழிக்கப்பட்டது. ‘கோபம் ஆஹாரயத்’ (சினத்தைக் குவித்துக்கொண்டான்) என்பது வழக்கத்துக்கு மாறான பயன்பாடு — சினத்தைத் தனக்குள் கொண்டுவந்தான், சேர்த்துக்கொண்டான் என்பது கருத்து. இந்தப் பகுதியே அடுத்து வரும் சக்தி நிகழ்ச்சிக்குக் காரணம். ராமன் ராவணனை ‘எல்லா உறுப்புகளிலும்’ துளைக்கிறான், ராவணன் ராமனை ‘எல்லா மர்மஸ்தானங்களிலும்’ — இருவருடைய தாக்குதல்களும் சமமானவை; ஆனால் ராமன் நடுங்கவில்லை. லக்ஷ்மணனின் ஏழு அம்புகள் மூவகையாகப் பிரிக்கப்படுகின்றன — கொடிக்கு, தேரோட்டிக்கு, வில்லுக்கு; ஒவ்வோர் இலக்கும் ராவணனின் போராற்றலின் ஓர் உறுப்பு. தேரோட்டியின் வதம் தனிப்பட முக்கியமானது; ஏனெனில் தேர்ப்போரில் தேரோட்டி வீரனின் பாதி வலிமை. விபீஷணனின் ‘தாவி’ என்ற செயல் அவனுடைய துணிவைக் காட்டுகிறது — கதை ஏந்திய காலாளாக இருந்தும் அவன் தேரின் குதிரைகளை நோக்கிப் பாய்கிறான். ராவணன் குதித்துத் தரையில் நிற்கிறான்; இப்போது அவன் சினம் பகைவன்மீது அல்ல, உடன்பிறந்தான்மீதே குவிந்துள்ளது.

பிறகு பிரதாபமுடைய ராக்ஷசேந்திரன், சுடர்விடும் இடிபோன்ற பெரும் ஆற்றலுடைய சக்தி ஆயுதத்தை விபீஷணன்மீது வீசினான். அது அவனை அடைவதற்கு முன்பே லக்ஷ்மணன் மூன்று அம்புகளால் அதை வெட்டினான்; அப்போது அந்தப் பெரும்போரில் வானரர்களின் முழக்கம் எழுந்தது. மூன்று துண்டாக வெட்டப்பட்ட, பொன்மாலை அணிந்த அந்தச் சக்தி, தீப்பொறிகளோடு எரிந்தவாறு, வானிலிருந்து விழும் பெரும் எரிகொள்ளிபோல விழுந்தது. பிறகு காலனாலும் அணுக முடியாத, மிகவும் மதிக்கப்பட்ட, தன் ஒளியால் சுடர்விடும் பெரிய சக்தியை ராவணன் பற்றினான். தீய உள்ளமுடைய வலிமைமிக்க ராவணனால் வேகமூட்டப்பட்ட, மிகப் பெரும் தேஜஸ் உடைய, சுடர்விடும் இடிக்கு நிகரான ஒளியுடைய அது கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது. அதற்கிடையில் வீரன் லக்ஷ்மணன், உயிராபத்தில் சிக்கிய அந்த விபீஷணனை நோக்கி விரைந்து சென்றான். அவனை விடுவிக்க வீரன் லக்ஷ்மணன் வில்லை வளைத்து, சக்தியைக் கையில் ஏந்திய ராவணனை அம்புமழைகளால் மூடினான். மகாத்மா விடுத்த அம்புக் கூட்டத்தால் மூடப்பட்ட ராவணன், வீரம் திசைதிருப்பப்பட்டவனாகத் தாக்க மனம் கொள்ளவில்லை. இப்பகுதியில் லக்ஷ்மணனின் சகோதர தர்மமும், அடைக்கலம் புகுந்தவரைக் காக்கும் தர்மமும் ஒருசேரத் தெரிகின்றன. விபீஷணன் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தவன்; அவனைக் காப்பது ராமனின் விரதம்; லக்ஷ்மணன் அந்த விரதத்தைத் தானே காக்கிறான். விபீஷணனின் உயிர் காக்கப்பட்டது, லக்ஷ்மணனின் உயிரோ ஆபத்தில் சிக்கியது. முதல் சக்தி சிறு முயற்சியில் வெட்டப்பட்டது; ஆனால் இரண்டாவது ‘காலனாலும் அணுக முடியாதது’ — மரணத்தாலும் தடுக்க முடியாதது, தனி ஆற்றல் உடையது. ‘ஸம்பாவிததராம்’ (மிகவும் மதிக்கப்பட்ட) என்ற சொல் அந்தச் சக்தியின் பெருமையைச் சுட்டுகிறது — ராவணன் அதை மிக உயர்வாகக் கருதுகிறான், இறுதி ஆபத்தில் மட்டுமே பயன்படுத்துகிறான். ‘பொன்மாலை அணிந்த’ என்பது சக்தியின் அழகையும், ‘வானிலிருந்து விழும் பெரும் எரிகொள்ளிபோல’ என்பது அதன் வீழ்ச்சியின் பயங்கரத்தையும் காட்டுகின்றன. விபீஷணனை விடுவிக்க லக்ஷ்மணன் தானே ராவணனின் இலக்காகிறான் — இது அவனுடைய தன்னலத் தியாகம். ‘வீரம் திசைதிருப்பப்பட்டவன்’ என்ற சொல்லால் ராவணன் கணநேரம் தடுக்கப்பட்டான்; ஆனால் அவன் கையில் சக்தி எஞ்சியிருந்தது. வானரர்களின் முழக்கம் லக்ஷ்மணனின் திறமைக்கான புகழ்ச்சிபோன்றது. ராவணனின் முதல் சக்தி விபீஷணனை நோக்கியது — அவன் பகைவர்களை விட்டுவிட்டு உடன்பிறந்தானைக் கொல்ல விரும்புகிறான்; இது அவனுடைய பகையின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. லக்ஷ்மணன் அதை வழியிலேயே வெட்டுகிறான் — ‘அடைவதற்கு முன்பே’ என்ற சொல்லால் அவனுடைய விரைவும் இலக்கைத் துளைக்கும் திறமையும் சுட்டப்படுகின்றன. இரண்டாம் சக்தியின் ‘வேகமூட்டப்பட்டது’, ‘கொழுந்துவிட்டு எரிந்தது’ என்ற வருணனை, அது ஏவப்படுவதற்கு முன்பே அதன் பயங்கரத்தை நிலைநாட்டுகிறது.

லக்ஷ்மணனால் உடன்பிறந்தான் விடுவிக்கப்பட்டதைக் கண்ட அந்த ராவணன், லக்ஷ்மணனை நோக்கி நின்று இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘வலிமையைத் தற்புகழ்ச்சி செய்பவனே, நீ இவ்வாறு விபீஷணனை விடுவித்ததால், இந்தச் சக்தி அந்த ராக்ஷசனை விட்டுவிட்டு உன்மீது வீழ்த்தப்படுகிறது. என் இரும்புத்தண்டு போன்ற கையால் வீசப்படும், குருதிச் சின்னமுடைய இந்தச் சக்தி உன் இதயத்தைப் பிளந்து உயிரைக் கொண்டு செல்லும்.’ இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மிகுந்த சினமுற்ற ராவணன், மயன் மாயையால் படைத்த, வீண்போகாத, பகைவரைக் கொல்லும், பெரும் ஒலியுடைய, எட்டு மணிகள் கொண்ட, தேஜஸால் எரிவதுபோன்ற அந்தச் சக்தியை லக்ஷ்மணனைக் குறிவைத்து வீசி முழங்கினான். பயங்கர வேகத்தோடு வீசப்பட்ட, வஜ்ரத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான ஒலியுடைய அந்தச் சக்தி போர்முனையில் லக்ஷ்மணனை வேகமாக நோக்கிப் பாய்ந்தது. வந்து விழும் அந்தச் சக்தியை நோக்கி ராகவன் சொன்னான் — ‘லக்ஷ்மணனுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்; வீணாகு, முயற்சி அழிந்தவளாகு.’ ஆயினும், சினமுற்ற ராவணன் போரில் விடுத்த, நச்சுப்பாம்புபோன்ற அந்தச் சக்தி, அஞ்சாத வீரன் லக்ஷ்மணனின் உடலில் ஆழ்ந்து மூழ்கியது. பெரும் வேகமுடைய, சுடர்விடும், பேரொளி படைத்த அது நாகராஜனின் நாக்குபோல லக்ஷ்மணனின் அகன்ற மார்பில் விழுந்தது. பிறகு ராவணனின் வேகத்தால் மிக ஆழமாகப் புகுந்த சக்தியால் இதயம் பிளக்கப்பட்ட லக்ஷ்மணன் தரையில் விழுந்தான். ராவணனின் சொல் இருமுகமானது — ஒருபுறம் லக்ஷ்மணனின் வீரத்துக்கான கேலிப் புகழ்ச்சி (‘வலிமையைத் தற்புகழ்ச்சி செய்பவனே’), மறுபுறம் கொடிய எதிர்காலக் கூற்று. ‘அஷ்டகண்டா’ — எட்டு மணிகளோடு கூடியது, ஆகவே பெரும் ஒலியுடையது; ‘அமோகா’ — ஒருபோதும் வீண்போகாதது; ‘மயனால் மாயையால் படைக்கப்பட்டது’ — தானவச் சிற்பியின் மாயையால் உருவாக்கப்பட்டது. இங்கே ராமனின் எதிர்வினை மிக நெகிழ்ச்சியூட்டுவது — அவன் ஆயுதத்தால் அல்ல, சொல்லால், ஆசியாலேயே சக்தியைத் தடுக்க முயல்கிறான்; ‘லக்ஷ்மணனுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்பது சகோதரப் பாசத்தின் வெளிப்பாடு. ஆனால் வீண்போகாத சக்தியின் முன் அதுவும் பயனற்றுப்போகிறது. 34 ஆம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அங்கே அச்சில் ‘முக்தா(அ)ஶூரஸ்யபீதஸ்ய’ என்ற வடிவம் உள்ளது; அதை ‘முக்தா ஆஶு உரஸ்ய பீதஸ்ய’ என்றோ ‘முக்தா ஶூரஸ்ய அபீதஸ்ய’ என்றோ படிக்கலாம்; இந்தி உரை ‘அஞ்சாத வீரன் லக்ஷ்மணனின் மார்பில் ஆழ்ந்து மூழ்கியது’ என்று பொருள் சொல்கிறது; ஆகவே ‘ஶூரஸ்ய அபீதஸ்ய’ (அஞ்சாத வீரனின்) என்ற பொருள் ஏற்கப்பட்டது. ‘நாகராஜனின் நாக்குபோல’ என்ற உவமை சக்தியின் வடிவத்தையும் (நீண்டது, ஒளிர்வது, நடுங்குவது) அதன் கொல்லும் தன்மையையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது. ‘மிக ஆழமாகப் புகுந்த’ என்ற சொல்லால் சக்தி லக்ஷ்மணனின் உடலைப் பிளந்து தரைக்குள் புகுந்தது என்று சுட்டப்படுகிறது; இது பின்னால் 42 ஆம் சுலோகத்தில் தெளிவாகிறது. இங்கே ராவணனின் பழிவாங்கல் வெற்றி பெறுகிறது — விபீஷணனை விடுவித்த லக்ஷ்மணனையே அவன் கொல்ல விரும்புகிறான்; அவ்வாறே செய்கிறான். ராமனின் ஆசி பயனற்றதுபோலத் தோன்றுகிறது; ஆனால் அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் மீண்டும் உயிர்பெறுகிறான் — ஆகவே அந்த ஆசி இறுதியில் வெற்றி பெறுகிறது. ‘உயிரைக் கொண்டு செல்லும்’ என்ற ராவணனின் சொல்லோ நிறைவேறவில்லை.

அருகில் நின்ற ராகவன் அந்த நிலையிலிருந்த லக்ஷ்மணனைக் கண்டு, சகோதரப் பாசத்தால், பெரும் தேஜஸ் உடையவனாயினும், இதயம் தளர்ந்தவனானான். அவன் ஒரு முகூர்த்தம்போலச் சிந்தித்துவிட்டு, கண்ணீரால் கலங்கிய கண்களோடு, யுகமுடிவின் நெருப்புபோல மேலும் சினமுற்றவனானான். ‘இது துயரத்துக்கான நேரம் அல்ல’ என்று எண்ணிய ராகவன் ராவணனைக் கொல்வதில் உறுதிகொண்டான்; பெரும் முழு முயற்சியோடு லக்ஷ்மணனைக் கவனித்துக்கொண்டே மிகக் கடுமையான போரைச் செய்தான். பிறகு பெரும்போரில் சக்தியால் பிளக்கப்பட்டு, குருதி பூசப்பட்டு, பாம்போடு கூடிய மலைபோலக் கிடக்கும் லக்ஷ்மணனை ராமன் கண்டான். மிக வலிமையுடைய ராவணன் ஏவிய அந்தச் சக்தியை வானரச் சிறந்தவர்கள் முயன்றும் நசுக்க முடியவில்லை; ஏனெனில் விரைந்த கையுடைய ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனின் அம்புக் கூட்டங்களால் அவர்கள் வதைக்கப்பட்டனர்; மேலும் அது சௌமித்திரியின் உடலைப் பிளந்து தரைக்குள் புகுந்திருந்தது. பிறகு ராமன் அச்சமூட்டும் அந்தச் சக்தியை இரு கைகளாலும் பற்றி, போரில் சினமுற்ற வலிமைமிக்கவனாக அதை இழுத்து முறித்தான். அவன் சக்தியை இழுத்துக்கொண்டிருக்கையில், மிக வலிமையுடைய ராவணன் அவனுடைய எல்லா உறுப்புகளிலும் மர்மங்களைப் பிளக்கும் அம்புகளை வீழ்த்தினான். அந்த அம்புகளைப் பொருட்படுத்தாமல், லக்ஷ்மணனைத் தழுவிக்கொண்டு, அவன் பெரும் வானரனான அனுமனிடமும் சுக்ரீவனிடமும் சொன்னான். இப்பகுதியில் ராமனின் மனப்போராட்டம் நுட்பமாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது — பாசம் சோகத்தை உண்டாக்குகிறது, கடமையோ போருக்கு அழைக்கிறது. ‘இது துயரத்துக்கான நேரம் அல்ல’ என்ற சொல் ராமனின் தன்னடக்கத்தின் சாரம். ‘பாம்போடு கூடிய மலைபோல’ என்ற உவமை — சக்தி லக்ஷ்மணனின் உடலில், மலையில் பாம்புபோலத் தைத்திருக்கிறது. வானரர்களால் அதை இழுக்க முடியவில்லை, ராமனால் மட்டுமே முடிகிறது — இது அவன் வலிமையையும் பாசத்தையும் காட்டுகிறது. சக்தி முறிக்கப்பட்டது — ஆகவே அதை மீண்டும் பயன்படுத்த முடியாது. ஆனால் சக்தியை இழுக்கும்போதும் ராவணன் அவனைத் தாக்குகிறான்; ராமன் அந்தத் தாக்குதல்களைப் ‘பொருட்படுத்தாமல்’ முதலில் உடன்பிறந்தானைத் தழுவுகிறான். 39 ஆம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது — ‘பெரும் முழு முயற்சியோடு லக்ஷ்மணனைக் கவனித்துக்கொண்டே’ என்ற மூன்றாம் அரையடி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. ராமனின் இதயத்தில் துயரம் கணநேரமே — ‘ஒரு முகூர்த்தம்போலச் சிந்தித்துவிட்டு’ — பிறகு அவன் யுகமுடிவின் நெருப்புபோல ‘மேலும் சினமுற்றவனாகிறான்’; இவ்வாறு, சர்க்கத் தொடக்கத்தில் ராவணனுக்கு நிகழ்ந்ததுபோலவே, சோகம் சினமாக மாறுகிறது. ஆனால் இருவருக்கும் இடையே வேறுபாடு உண்டு — ராவணனின் சினம் விவேகமற்றது, ராமனுடையதோ தர்மத்துக்கு உட்பட்டது, கடமையில் நிலைத்தது. லக்ஷ்மணனை அனுமன், சுக்ரீவன் ஆகியோரின் கையில் ஒப்படைத்துவிட்டு அவன் போருக்குத் தயாராகிறான். ‘மர்மங்களைப் பிளக்கும் அம்புகள்’ ராமனின் உடலில் விழுகின்றன; ஆயினும் அவன் உடன்பிறந்தானின் அணைப்பைக் கைவிடவில்லை.

‘வானரச் சிறந்தவர்களே, லக்ஷ்மணனைச் சூழ்ந்து இவ்வாறே நில்லுங்கள். நான் நெடுநாளாக விரும்பிய என் பராக்கிரமத்துக்கான நேரம் இதோ வந்துவிட்டது. பாவ முடிவுடைய இந்தப் பாவாத்மா தசக்ரீவன் கொல்லப்படட்டும் — கோடையின் முடிவில் சாதகப் பறவை மேகத்தைக் காண விரும்புவதுபோல, நான் இவன் வதத்தை விரும்புகிறேன். இந்த முகூர்த்தத்திலேயே, நீண்ட நேரம் ஆகாமல், உங்களுக்கு உண்மையாக உறுதியளிக்கிறேன் — வானரர்களே, ராவணன் இல்லாத உலகத்தையோ ராமன் இல்லாத உலகத்தையோ நீங்கள் காண்பீர்கள். அரசை இழந்தது, காட்டில் வாழ்ந்தது, தண்டகத்தில் அலைந்தது, வைதேகி தீண்டப்பட்டது, ராக்ஷசர்களோடு மோதியது, அடைந்த மிகக் கோரமான துயரம், நரகத்துக்கு நிகரான வேதனை — இவை அனைத்தையும் இன்று போரில் ராவணனைக் கொன்று நான் உதறித் தள்ளுவேன். எதற்காக இந்த வானரப் படையை நான் கொண்டுவந்தேனோ, எதற்காகப் போரில் வாலியைக் கொன்று சுக்ரீவனை அரசில் அமர்த்தினேனோ, எதற்காகக் கடல் கடக்கப்பட்டு, கடலில் அணையும் கட்டப்பட்டதோ — அந்தப் பாவி இன்று போரில் என் கண்ணுக்குள் வந்துவிட்டான்; கண்ணுக்குள் வந்தபின் இவன் உயிர்வாழத் தகுதியற்றவன். பார்வையிலேயே நஞ்சுடைய பாம்பின் பார்வையில் சிக்கியவன்போல, வைனதேயனின் (கருடனின்) பார்வையில் சிக்கிய பாம்புபோல, ராவணன் என் பார்வையில் சிக்கிவிட்டான். வெல்ல முடியாத வானரச் சிறந்தவர்களே, மலையுச்சிகளில் அமர்ந்துகொண்டு எனக்கும் ராவணனுக்குமான இந்தப் போரை நிம்மதியாகப் பாருங்கள். இன்று கந்தர்வர்களோடும் தேவர்களோடும் ரிஷிகளோடும் சாரணர்களோடும் மூவுலகங்களும் போரில் என் ராமத்தன்மையைக் காணட்டும். இன்று நான் அந்தச் செயலைச் செய்வேன் — அசைவனவும் அசையாதனவும் தேவர்களும் அடங்கிய உலகங்கள், பூமி நிலைத்திருக்கும் காலமெல்லாம், ஒன்றுகூடி எப்போதும் சொல்லிக்கொண்டிருக்கும் — போர் எவ்வாறு நடத்தப்பட்டது என்று.’ ராமனின் இந்த நீண்ட சிங்கநாதம் முழு ராமாயணத்தின் கதைச் சாரத்தையும் சுருக்கித் தருகிறது — அரசை இழந்ததிலிருந்து அணை கட்டியது வரை எல்லாம். ‘சாதகப் பறவை மேகத்தைக் காண்பது’ என்ற உவமை ராமனின் காத்திருப்பின் நீளத்தைச் சுட்டுகிறது. ‘ராவணன் இல்லாத, அல்லது ராமன் இல்லாத’ என்பது புகழ்பெற்ற சொல் — இன்று ஒருவன் நிச்சயமாக அழிவான். ‘ராமத்தன்மை’ என்ற சொல்லால் ராமன் தன் பெயரின் பொருளை நிரூபிக்க விரும்புகிறான். 51, 56 ஆம் சுலோகங்கள் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தவை; 53.2, 56.3 ஆகிய அரையடிகள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. ‘நான் நெடுநாளாக விரும்பிய என் பராக்கிரமத்துக்கான நேரம் இதோ வந்துவிட்டது’ என்பது ராமனின் நீண்டகாலத் தன்னடக்கத்தின் முடிவு — வனவாசம் முதல் அவன் எதிர்பார்த்திருந்த கணம் இப்போது வந்துவிட்டது. ‘பார்வையிலேயே நஞ்சுடைய பாம்பு’, ‘வைனதேயன்’ என்ற இரண்டு உவமைகளில் ராமன் தன்னைப் பார்வை நஞ்சுப் பாம்போடும் கருடனோடும் ஒப்பிடுகிறான்; ராவணனை அதன் பார்வையில் விழுந்த இரைபோல. வானரர்களுக்கு ‘மலையுச்சிகளில் அமர்ந்து நிம்மதியாகப் பாருங்கள்’ என்ற ஆணை — இனி போர் ராமனுக்கும் ராவணனுக்கும் மட்டுமே, வானரர்கள் சாட்சிகள் மட்டுமே. இறுதிச் சுலோகம் அவன் செயலின் அழியாமையை அறிவிக்கிறது — ‘பூமி நிலைத்திருக்கும் காலமெல்லாம்’ உலகங்கள் சொல்லிக்கொண்டிருக்கும்; அந்தச் சொல்லுதலே ராமாயணம். ‘ராமத்தன்மை’ என்ற சொல் ராமனின் செருக்கின் அறிவிப்பு அல்ல, அவனுடைய ஸ்வதர்மத்தின் அறிவிப்பு. மூவுலகங்களும் — தேவர்கள், கந்தர்வர்கள், ரிஷிகள், சாரணர்கள் — சாட்சிகள் என்று அறிவிப்பதன் மூலம் இந்தப் போர் தர்மயுத்தம் என்று நிலைநாட்டப்படுகிறது.

இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன் ராமன் புடம்போட்ட பொன்னணிகள் பூண்ட கூரிய அம்புகளால் போரில் தசக்ரீவனைத் தாக்கினான். அவ்வாறே ராவணனும் சுடர்விடும் நாராசங்களாலும் உலக்கைகளாலும், மேகம் தாரைகளால்போல, ராமன்மீது பொழிந்தான். ஒன்றையொன்று தாக்கிக்கொள்ளும், ராமனும் ராவணனும் விடுத்த சிறந்த அம்புகளின் கடும் ஒலி எழுந்தது. ராமராவணர்களின் வெட்டப்பட்ட, சிதறிய, சுடர்விடும் முனையுடைய அம்புகள் வானிலிருந்து தரையில் விழுந்தன. ராமராவணர்களின் பெரிய நாண்-உள்ளங்கை முழக்கம், எல்லா உயிர்களையும் அச்சுறுத்துவதாக, வியப்புக்குரியதாக எழுந்தது. சுடர்விடும் வில்லேந்திய மகாத்மாவின் அம்புவலை மழைகளால் மூடப்பட்டு வதைக்கப்பட்ட அந்த ராவணன், காற்றால் தாக்கப்பட்ட மேகம்போல, எதிரே வந்து நின்றவன் அச்சத்தால் ஓடினான். சபதத்துக்குப் பிறகு ராமனின் போர் ‘ஒருமுகப்பட்ட மனத்துடன்’ என்ற சொல்லால் வருணிக்கப்படுகிறது — சோகமும் சினமும் இப்போது மனக்குவிப்பாக மாறிவிட்டன. ‘வராணாம் ச ஶராணாம் ச’ என்பது அச்சுப் பதிப்பின் பாடம் — சிறந்த அம்புகளின் என்று பொருள்; இந்தி உரையும் ‘சிறந்த அம்புகளின்’ என்றே சொல்கிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ஶராணாம் ச ஶராணாம் ச’ (அம்புகளுக்கும் அம்புகளுக்கும்) என்று உள்ளது. நாண்-உள்ளங்கை முழக்கம் என்பது வில்நாணும் உள்ளங்கையும் உரசுவதால் எழும் ஒலி. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த வகையைச் சேர்ந்த யாப்பில் அமைந்தது — ராவணனின் ஓட்டம் ‘காற்றால் தாக்கப்பட்ட மேகம்போல’ என்ற உவமையால் சொல்லப்படுகிறது. இவ்வாறு நூறாவது சர்க்கம் ராவணனின் தோல்வியோடு முடிகிறது; ஆனால் லக்ஷ்மணன் தரையில் வீழ்ந்து கிடக்கிறான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராமனின் புலம்பலும் சுஷேணனின் மூலிகையும். புடம்போட்ட பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகள், சுடர்விடும் நாராசங்கள், உலக்கைகள் — இருவருடைய ஆயுதங்களும் ஒளி மிக்கவை; வானம் மீண்டும் அம்புகளால் நிறைகிறது. ராவணன் ‘எதிரே வந்து நின்று’ — கணநேரம் நேருக்குநேர் வந்து — பிறகு ‘அச்சத்தால்’ ஓடுகிறான்; அவனுடைய ஓட்டமே தோல்வியின் முதல் தெளிவான அடையாளம். மேகம் காற்றால் அங்குமிங்கும் வீசப்படுவதுபோல, ராவணன் அம்புகளால் வீசப்படுகிறான்.

ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಯಿತು; ಕೋಪದಿಂದ ಒಡನೆಯೇ ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದನು. ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಭೀಕರವಾದ ಇನ್ನೊಂದು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ಬಿಡತೊಡಗಿದನು. ಆಗ ಅವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ, ವಜ್ರದಂತೆ ಕಠಿಣವಾದ ಶೂಲಗಳೂ ಗದೆಗಳೂ ಮುಸಲಗಳೂ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದವು; ಮುದ್ಗರಗಳೂ ಕೂಟಪಾಶಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲುಗಳೂ ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಆಯುಧಗಳೂ ಯುಗಕ್ಷಯದ ಗಾಳಿಗಳಂತೆ ನುಗ್ಗಿದವು. ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಶ್ರೀಮಂತನಾದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ನಾಶಮಾಡಿದನು. ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ರಾವಣನು ಸೌರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು. ಆಗ ಭೀಮವೇಗಿಯೂ ಧೀಮಂತನೂ ಆದ ದಶಗ್ರೀವನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ದೊಡ್ಡ ಚಕ್ರಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದವು. ಹಾರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಚಕ್ರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಬೆಳಗಿತು; ಅವು ಬೀಳುತ್ತಿರಲು, ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯ-ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ದಿಕ್ಕುಗಳು ಬೆಳಗಿದವು. ಆ ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಆ ಚಕ್ರಗಳನ್ನೂ ವಿಚಿತ್ರ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮಯನು ದಾನವರ ಶಿಲ್ಪಿ, ರಾವಣನ ಮಾವನೂ ಹೌದು — ಅವನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಅಸ್ತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಶಕ್ತಿಶಾಲಿ. ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಆಯುಧಗಳೆಲ್ಲ ಭೌತಿಕವಾದವು — ಶೂಲ, ಗದೆ, ಮುಸಲ, ಮುದ್ಗರ, ಕೂಟಪಾಶ, ಸಿಡಿಲು — ಇವು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಬಲದಿಂದ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಬರುತ್ತವೆ; ಇದು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರದ ಚಮತ್ಕಾರ. ರಾಘವನು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನು ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ; ಗಂಧರ್ವರು ಸಂಗೀತದ ದೇವತೆಗಳು, ಆದರೆ ಅವರ ಅಸ್ತ್ರ ಸಮ್ಮೋಹನಕಾರಿ ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ಸೌರಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನೇ ದೇವತೆ; ಅದರಿಂದ ಸೂರ್ಯಬಿಂಬಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಚಕ್ರಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ. ಎಂಟನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ದಿಶೋ ದೀಪ್ತಾಃ ಚಂದ್ರಸೂರ್ಯಗ್ರಹೈಃ ಇವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಆಕಾಶ ಅನೇಕ ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರ-ಗ್ರಹಗಳಿಂದ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಬೆಳಗಿದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಅಸ್ತ್ರ-ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಿಂದ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವೂ ರಾಮನಿಂದ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಉತ್ತಮಾಸ್ತ್ರವಿದಾಂ ವರಃ’ (ಉತ್ತಮ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರನಿಂದ ಪಡೆದ ಎಲ್ಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಅವನು ಬಲ್ಲನು. ‘ಚಮೂಮುಖೇ’ (ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಸೇನೆಗಳ ಮುಂಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಎಲ್ಲರ ಕಣ್ಣೆದುರಿನಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕೋಪ ‘ಇಮ್ಮಡಿ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲೂ ಅವನ ಕೋಪವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ, ವಿವೇಕವನ್ನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗಾರಂಭದಲ್ಲೇ ಅವನ ಮನೋದಶೆ ಸ್ಪಷ್ಟ. ರಾಘವನಾದರೋ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಶಾಂತಚಿತ್ತದಿಂದ ಪ್ರತಿಹತಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸ್ವಭಾವಗಳ ವೈಪರೀತ್ಯವೇ ಯುದ್ಧದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ.

ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲೂ ಭೇದಿಸಿದನು. ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನು ಭೇದಿಸಿದರೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾಘವನು ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾಘವನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣನನ್ನು ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಭೇದಿಸಿದನು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾಘವನ ತಮ್ಮನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಶತ್ರುವೀರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಏಳು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಮಹಾವೇಗದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ರಾವಣನ ಮನುಷ್ಯಶಿರದ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳ ಧ್ವಜವನ್ನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಮಹಾಬಲನೂ ಶ್ರೀಮಂತನೂ ಆದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಸಾರಥಿಯ ಹೊಳೆಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಐದು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತಹ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ವಿಭೀಷಣನು ಹಾರಿ ಗದೆಯಿಂದ ರಾವಣನ ಕಪ್ಪುಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಪರ್ವತಗಳಂತಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಆಗ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ಮಹಾರಥದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿ ರಾವಣನು ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆ ತೀವ್ರ ಕೋಪವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು. ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೂ ರಾಮನು ‘ನ ಪ್ರಾಕಂಪತ’ (ಕಂಪಿಸಲಿಲ್ಲ) — ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ‘ನ ವ್ಯಥಾಮ್ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ) ಎಂಬುದರ ಮುಂದುವರಿಕೆ; ರಾಮನ ಧೈರ್ಯ ಅವಿಚಲ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ವಿಭೀಷಣರ ಸಹಕಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಥದ ಧ್ವಜವನ್ನೂ ಸಾರಥಿಯನ್ನೂ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ವಿಭೀಷಣನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು; ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ರಥಹೀನನೂ ನಿರಾಯುಧನೂ ಆಗುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಧ್ವಜ ‘ಮನುಷ್ಯಶೀರ್ಷ’ — ಮನುಷ್ಯನ ತಲೆಯ ಚಿಹ್ನೆಯುಳ್ಳದ್ದು, ನರಭಕ್ಷಕನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಗೆ ತಕ್ಕ ಚಿಹ್ನೆ; ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದು ಮನುಷ್ಯಜಾತಿಯ ವಿಜಯದ ಸೂಚಕ. ‘ಗಜಕರೋಪಮಂ ಧನುಃ’ ಎಂದರೆ ಆನೆಯ ಸೊಂಡಿಲಿನಂತೆ ಉದ್ದವೂ ದಪ್ಪವೂ ಆದ ಬಿಲ್ಲು. ವಿಭೀಷಣನ ಪಾತ್ರ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವನು ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತವಾಗುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ತಮ್ಮನ ದ್ರೋಹ ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯ. ವಿಭೀಷಣನ ಗದೆ ರಾವಣನ ರಥಾಶ್ವಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತದೆ — ತಮ್ಮನಿಂದಲೇ ಅಣ್ಣನ ರಥ ನಾಶವಾಯಿತು. ‘ಕೋಪಮ್ ಆಹಾರಯತ್’ ಎಂಬುದು ಅಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಯೋಗ — ಕೋಪವನ್ನು ತನ್ನೊಳಗೆ ತಂದುಕೊಂಡನು, ಸಂಗ್ರಹಿಸಿಕೊಂಡನು ಎಂಬ ಭಾವ. ಈ ಅಂಶವೇ ಮುಂದಿನ ಶಕ್ತಿಪ್ರಸಂಗಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ರಾಮನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ಸರ್ವೇಷು ಗಾತ್ರೇಷು’ (ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲಿ) ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಸರ್ವೇಷು ಮರ್ಮಸು’ (ಎಲ್ಲ ಮರ್ಮಗಳಲ್ಲಿ) — ಇಬ್ಬರ ಪ್ರಹಾರಗಳೂ ಸಮಾನ, ಆದರೆ ರಾಮನು ಕಂಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಏಳು ಬಾಣಗಳು ಮೂರು ಭಾಗವಾಗಿವೆ — ಧ್ವಜಕ್ಕೆ, ಸಾರಥಿಗೆ, ಬಿಲ್ಲಿಗೆ; ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಗುರಿಯೂ ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯದ ಒಂದು ಅಂಗ. ಸಾರಥಿಯ ವಧೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಂಭೀರ, ಏಕೆಂದರೆ ರಥಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿ ಯೋಧನ ಅರ್ಧಬಲ. ವಿಭೀಷಣನ ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಹಾರಿ) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆ ಅವನ ಸಾಹಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗದೆ ಹಿಡಿದ ಕಾಲಾಳಾಗಿದ್ದು ಅವನು ರಥದ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ನೆಗೆಯುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ಕೆಳಗೆ ಹಾರಿ ನೆಲದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಈಗ ಅವನ ಕೋಪ ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲಲ್ಲ, ತಮ್ಮನ ಮೇಲೆಯೇ ಕೇಂದ್ರೀಕೃತ.

ಆಗ ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಮಹಾಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ವಿಭೀಷಣನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಅದು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು; ಆಗ ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಮೊಳಗಿತು. ಮೂರು ಚೂರಾದ, ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳ ಆ ಶಕ್ತಿ ಕಿಡಿಗಳೊಡನೆ ಉರಿಯುತ್ತ ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿದ ಮಹಾಉಲ್ಕೆಯಂತೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ಕಾಲನಿಗೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುವ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ರಾವಣನು ಹಿಡಿದನು. ದುರಾತ್ಮನೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನು ಬೀಸಿದ ಅತಿತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಆ ಶಕ್ತಿ ಉರಿಯುವ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಜ್ವಲಿಸಿತು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರಾಣಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿದ ಆ ವಿಭೀಷಣನ ಬಳಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅವನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು, ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದ ರಾವಣನನ್ನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮನು ಬಿಟ್ಟ ಬಾಣಸಮೂಹದಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನು, ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಠಿತವಾಗಿ, ಪ್ರಹರಿಸಲು ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಭ್ರಾತೃಧರ್ಮವೂ ಶರಣಾಗತರಕ್ಷಣಧರ್ಮವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾದವನು; ಅವನ ರಕ್ಷಣೆ ರಾಮನ ವ್ರತ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆ ವ್ರತವನ್ನು ತಾನೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಯಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನದಾದರೋ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಮೊದಲ ಶಕ್ತಿ ಅಲ್ಪಪ್ರಯಾಸದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿತು, ಆದರೆ ಎರಡನೆಯದು ‘ಕಾಲೇನ ಅಪಿ ದುರಾಸದಾ’ — ಮೃತ್ಯುವಿಗೂ ತಡೆಯಲಾಗದ, ವಿಶೇಷಶಕ್ತಿಯುಳ್ಳದ್ದು. ‘ಸಂಭಾವಿತತರಾಮ್’ (ಅತ್ಯಂತ ಗೌರವಿಸಲ್ಪಟ್ಟ) ಎಂಬ ಪದ ಆ ಶಕ್ತಿಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಮಾನ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಂತಿಮ ಸಂಕಟದಲ್ಲೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕಾಂಚನಮಾಲಿನೀ’ (ಚಿನ್ನದ ಮಾಲೆಯುಳ್ಳದ್ದು) ಎಂಬುದು ಶಕ್ತಿಯ ಸೌಂದರ್ಯ, ‘ಮಹೋಲ್ಕೇವ ದಿವಶ್ಚ್ಯುತಾ’ (ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಾರಿದ ಮಹಾಉಲ್ಕೆಯಂತೆ) ಎಂಬುದು ಅದರ ಪತನದ ಭಯಂಕರತೆ. ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಾನೇ ರಾವಣನ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮತ್ಯಾಗ. ‘ವಿಮುಖೀಕೃತವಿಕ್ರಮಃ’ (ಪರಾಕ್ರಮ ಕುಂಠಿತನಾದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು, ಆದರೆ ಅವನ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿ ಉಳಿದಿತ್ತು. ವಾನರರ ಹರ್ಷನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೌಶಲಕ್ಕೆ ಪ್ರಶಂಸೆಯಂತೆ. ರಾವಣನ ಮೊದಲ ಶಕ್ತಿ ವಿಭೀಷಣನೆಡೆಗೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ತಮ್ಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಅವನ ವೈರದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದ ಪರಿಚಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ದಾರಿಯಲ್ಲೇ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾಮ್ ಏವ’ (ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ತ್ವರೆಯೂ ಗುರಿಭೇದನಕೌಶಲವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಎರಡನೆಯ ಶಕ್ತಿಯ ‘ವೇಗಿತಾ’ (ಬೀಸಲ್ಪಟ್ಟ), ‘ಜಜ್ವಾಲ’ (ಜ್ವಲಿಸಿತು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗಕ್ಕೆ ಮುನ್ನವೇ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತದೆ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ತನ್ನ ತಮ್ಮನು ಬಿಡಿಸಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಆ ರಾವಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತು ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಲವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ, ನೀನು ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದುದರಿಂದ, ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಈ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆಯೇ ಬೀಳಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ನನ್ನ ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದ ಕಲೆಗಳುಳ್ಳ ಈ ಶಕ್ತಿ ನಿನ್ನ ಹೃದಯವನ್ನು ಸೀಳಿ ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು, ಮಯನು ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಿದ, ಎಂದೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ, ಶತ್ರುಘಾತಿನಿಯಾದ, ಮಹಾನಾದದ, ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳುಳ್ಳ, ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿರುವಂತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ ಎಸೆದನು, ಗರ್ಜಿಸಿದನು. ಭೀಮವೇಗದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ, ವಜ್ರ-ಸಿಡಿಲುಗಳ ಸದ್ದಿನ ಆ ಶಕ್ತಿ ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮೇಲೆ ವೇಗವಾಗಿ ಎರಗಿತು. ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕುರಿತು ರಾಘವನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ; ನೀನು ವ್ಯರ್ಥವಾಗು, ನಿನ್ನ ಉದ್ಯಮ ನಾಶವಾಗಲಿ.’ ಆದರೂ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣನು ರಣದಲ್ಲಿ ಬಿಟ್ಟ, ವಿಷಸರ್ಪದಂತಹ ಆ ಶಕ್ತಿ ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು. ಮಹಾವೇಗದ, ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾತೇಜಸ್ಸಿನ ಆ ಶಕ್ತಿ ಸರ್ಪರಾಜನ ನಾಲಗೆಯಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶಾಲ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ರಾವಣನ ವೇಗದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಹೃದಯ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ರಾವಣನ ಮಾತು ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಒಂದೆಡೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಶೌರ್ಯದ ವ್ಯಂಗ್ಯಪ್ರಶಂಸೆ (‘ಬಲಶ್ಲಾಘಿನ್’ — ಬಲವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೇ), ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ ಕ್ರೂರ ಭವಿಷ್ಯಕಥನ. ‘ಅಷ್ಟಘಂಟಾ’ — ಎಂಟು ಗಂಟೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾನಾದದ್ದು; ‘ಅಮೋಘಾ’ — ಎಂದಿಗೂ ವ್ಯರ್ಥವಾಗದ್ದು; ‘ಮಯೇನ ಮಾಯಾವಿಹಿತಾ’ — ದಾನವಶಿಲ್ಪಿಯ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ. ರಾಮನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ಇಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಮಾರ್ಮಿಕ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಮಾತಿನಿಂದ, ಆಶೀರ್ವಾದದಿಂದಲೇ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ತಡೆಯಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ; ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಸ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣಾಯ’ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮಂಗಳವಾಗಲಿ) ಎಂಬುದು ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದ ಉದ್ಗಾರ. ಆದರೆ ಅಮೋಘ ಶಕ್ತಿಯ ಮುಂದೆ ಅದೂ ನಿಷ್ಫಲ. 34ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ; ಅಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಮುಕ್ತಾಽಽಶೂರಸ್ಯಭೀತಸ್ಯ’ ಎಂಬ ರೂಪವಿದೆ; ಇದನ್ನು ‘ಮುಕ್ತಾ ಆಶು ಉರಸ್ಯ ಭೀತಸ್ಯ’ (ಬೇಗನೆ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು, ಭಯಗೊಂಡವನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂದಾಗಲಿ ‘ಮುಕ್ತಾ ಶೂರಸ್ಯ ಅಭೀತಸ್ಯ’ (ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟು, ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರನ) ಎಂದಾಗಲಿ ಓದಬಹುದು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ‘ನಿರ್ಭೀತ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಹೋಯಿತು’ ಎನ್ನುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ‘ಶೂರಸ್ಯ ಅಭೀತಸ್ಯ’ (ನಿರ್ಭೀತನಾದ ಶೂರನ) ಎಂಬ ಅರ್ಥವನ್ನೇ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ‘ಜಿಹ್ವೇವೋರಗರಾಜಸ್ಯ’ (ಸರ್ಪರಾಜನ ನಾಲಗೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಶಕ್ತಿಯ ಆಕಾರವನ್ನೂ (ಉದ್ದ, ಹೊಳೆಯುವ, ಕಂಪಿಸುವ) ಘಾತಕತ್ವವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಸುದೂರಮ್ ಅವಗಾಢಯಾ’ (ಅತ್ಯಂತ ಆಳಕ್ಕೆ ಇಳಿದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಶಕ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಇದು ಮುಂದೆ 42ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಪ್ರತೀಕಾರ ಸಫಲ — ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಅವನು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಆಶೀರ್ವಾದ ನಿಷ್ಫಲವಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೆ ಬದುಕುತ್ತಾನೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಆ ಆಶೀರ್ವಾದ ಕೊನೆಗೂ ಸಫಲವೇ. ರಾವಣನ ‘ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯುವುದು’ ಎಂಬ ಮಾತಾದರೋ ಸಿದ್ಧಿಸಲಿಲ್ಲ.

ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಘವನು ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದರೂ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹದಿಂದ ವಿಷಣ್ಣಹೃದಯನಾದನು. ಅವನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದವನಂತೆ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಯುಗಾಂತದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿದನು. ‘ಇದು ವಿಷಾದದ ಸಮಯವಲ್ಲ’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸಿ ರಾಘವನು ರಾವಣನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೃಢಸಂಕಲ್ಪನಾದನು; ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು ಅತಿತುಮುಲ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ರಾಮನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸರ್ಪಸಹಿತವಾದ ಪರ್ವತದಂತೆ ಕಂಡನು. ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಎಸೆದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೂ ಕಿತ್ತುಹಾಕಲಾರದಾದರು, ಏಕೆಂದರೆ ಚುರುಕುಗೈಯ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಅವರು ಪೀಡಿತರಾಗಿದ್ದರು; ಅದು ಸೌಮಿತ್ರಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಿತ್ತು. ಆಗ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಮನು ಭಯಾನಕವಾದ ಆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಎರಡು ಕೈಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಿತ್ತೆಳೆದು ಮುರಿದನು. ಅವನು ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀಳುತ್ತಿರುವಾಗ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನು ಅವನ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳ ಮೇಲೂ ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬೀಳಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಅವನು ಮಹಾಕಪಿ ಹನುಮಂತನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನ ದ್ವಂದ್ವ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಸ್ನೇಹ ಶೋಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ, ಕರ್ತವ್ಯವಾದರೋ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆಯುತ್ತದೆ. ‘ನ ವಿಷಾದಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಮ್’ (ಇದು ವಿಷಾದದ ಸಮಯವಲ್ಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮನ ಆತ್ಮಸಂಯಮದ ಸಾರ. ‘ಸಪನ್ನಗಮಿವ ಅಚಲಮ್’ (ಸರ್ಪಸಹಿತ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಶಕ್ತಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಅಂಟಿದ ಸರ್ಪದಂತಿದೆ. ವಾನರರು ಅದನ್ನು ಕೀಳಲಾರರು, ರಾಮನೊಬ್ಬನೇ ಕೀಳಬಲ್ಲನು — ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹದ ಪರಿಚಯ. ಶಕ್ತಿ ಮುರಿಯಿತು — ಆದ್ದರಿಂದ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲಾಗದು. ಆದರೆ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಕೀಳುವ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ರಾವಣನು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ರಾಮನು ಆ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ‘ಅಚಿಂತಯಿತ್ವಾ’ (ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ) ಮೊದಲು ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. 39ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ‘ಸರ್ವಯತ್ನೇನ ಮಹತಾ ಲಕ್ಷ್ಮಣಂ ಪರಿವೀಕ್ಷ್ಯ ಚ’ (ಮಹಾಪ್ರಯತ್ನದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ನೋಡಿಕೊಂಡು) ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ರಾಮನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ವಿಷಾದ ಕ್ಷಣಿಕ — ‘ಮುಹೂರ್ತಮ್ ಇವ ಧ್ಯಾತ್ವಾ’ (ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಿಸಿದವನಂತೆ) — ಬಳಿಕ ಅವನು ಯುಗಾಂತಾಗ್ನಿಯಂತೆ ‘ಸಂರಬ್ಧತರ’ (ಇನ್ನಷ್ಟು ಕೆರಳಿದವನು) ಆಗುತ್ತಾನೆ; ಹೀಗೆ ಸರ್ಗಾರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನದಂತೆಯೇ ಶೋಕ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಇಬ್ಬರ ನಡುವೆ ಭೇದವಿದೆ — ರಾವಣನ ಕೋಪ ಅವಿವೇಕಿ, ರಾಮನದಾದರೋ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ, ಕರ್ತವ್ಯನಿಷ್ಠ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹನುಮಂತ-ಸುಗ್ರೀವರ ಕೈಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಕ್ತನಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಮರ್ಮಭೇದಿನಃ ಶರಾಃ’ (ಮರ್ಮಭೇದಕ ಬಾಣಗಳು) ರಾಮನ ದೇಹದ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತವೆ, ಆದರೂ ಅವನು ತಮ್ಮನ ಆಲಿಂಗನವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ.

‘ವಾನರೋತ್ತಮರೇ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಹೀಗೆಯೇ ನಿಲ್ಲಿರಿ. ನಾನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯ ಇದು ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಈ ಪಾಪಾತ್ಮ ದಶಗ್ರೀವನು ವಧಿಸಲ್ಪಡಲಿ — ಬೇಸಿಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಚಾತಕಪಕ್ಷಿ ಮೋಡವನ್ನು ಕಾಣಲು ಹಂಬಲಿಸುವಂತೆ ನಾನು ಇವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಹಂಬಲಿಸುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಈ ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ, ತಡವಿಲ್ಲದೆ, ನಿಮಗೆ ಸತ್ಯವಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತೇನೆ — ವಾನರರೇ, ಜಗತ್ತನ್ನು ರಾವಣನಿಲ್ಲದುದಾಗಿಯೋ ರಾಮನಿಲ್ಲದುದಾಗಿಯೋ ನೀವು ಕಾಣುವಿರಿ. ರಾಜ್ಯನಾಶ, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸ, ದಂಡಕಾರಣ್ಯದಲ್ಲಿ ಅಲೆದಾಟ, ವೈದೇಹಿಯ ಅಪಹರಣ, ರಾಕ್ಷಸರೊಡನೆ ಸಂಘರ್ಷ, ಅನುಭವಿಸಿದ ಮಹಾಘೋರ ದುಃಖ, ನರಕಸಮಾನ ಕ್ಲೇಶ — ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು ನಾನು ತೊರೆಯುವೆನು. ಯಾರಿಗಾಗಿ ಈ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾನು ಕರೆತಂದೆನೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿದೆನೋ, ಯಾರಿಗಾಗಿ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಸೇತುವೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಲಾಯಿತೋ — ಆ ಪಾಪಿ ಇಂದು ರಣದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಮೇಲೆ ಇವನು ಬದುಕಲು ಯೋಗ್ಯನಲ್ಲ. ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲೇ ವಿಷವುಳ್ಳ ಸರ್ಪದ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದವನಂತೆ, ಗರುಡನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಹಾವಿನಂತೆ, ರಾವಣನು ನನ್ನ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ. ದುರ್ಧರ್ಷರಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ನನ್ನ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಈ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಸುಖವಾಗಿ ನೋಡಿರಿ. ಇಂದು ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ, ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ, ಋಷಿ-ಚಾರಣರೊಡನೆ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ರಾಮತ್ವವನ್ನು ಕಾಣಲಿ. ಇಂದು ನಾನು ಅಂತಹ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡುವೆನು — ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ ಚರಾಚರ ಲೋಕಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ಯುದ್ಧ ಹೇಗೆ ನಡೆಯಿತು ಎಂದು ಸದಾ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವರು.’ ರಾಮನ ಈ ದೀರ್ಘ ಸಿಂಹನಾದ ಇಡೀ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥಾಸಾರವನ್ನು ಸಂಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಜ್ಯನಾಶದಿಂದ ಸೇತುಬಂಧದವರೆಗೆ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ. ‘ಚಾತಕಸ್ಯ ಮೇಘದರ್ಶನಮ್’ (ಚಾತಕಪಕ್ಷಿಗೆ ಮೋಡದ ದರ್ಶನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಕಾಯುವಿಕೆಯ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಾವಣಮ್ ಅರಾಮಂ ವಾ’ (ರಾವಣನಿಲ್ಲದುದು ಅಥವಾ ರಾಮನಿಲ್ಲದುದು) ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವಚನ — ಇಂದು ಒಬ್ಬನು ಖಂಡಿತ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾನೆ. ‘ರಾಮತ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ತನ್ನ ಹೆಸರಿನ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. 51 ಮತ್ತು 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ; 53ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ಮತ್ತು 56ರ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ‘ಪರಾಕ್ರಮಸ್ಯ ಕಾಲೋಽಯಂ ಸಂಪ್ರಾಪ್ತೋ ಮೇ ಚಿರೇಪ್ಸಿತಃ’ (ನಾನು ಬಹುಕಾಲದಿಂದ ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಪರಾಕ್ರಮದ ಸಮಯ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಸಂಯಮದ ಅಂತ್ಯ — ವನವಾಸದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಅವನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದ ಕ್ಷಣ ಈಗ ಬಂದಿದೆ. ‘ದೃಷ್ಟಿವಿಷಃ ಸರ್ಪಃ’, ‘ವೈನತೇಯಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳಲ್ಲಿ ರಾಮನು ತನ್ನನ್ನು ದೃಷ್ಟಿವಿಷ ಸರ್ಪಕ್ಕೂ ಗರುಡನಿಗೂ ಹೋಲಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಅದರ ದೃಷ್ಟಿಗೆ ಬಿದ್ದ ಭಕ್ಷ್ಯದಂತೆ. ವಾನರರಿಗೆ ‘ಪರ್ವತಾಗ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಸುಖವಾಗಿ ನೋಡಿರಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ — ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧ ರಾಮ-ರಾವಣರದು ಮಾತ್ರ, ವಾನರರು ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಮಾತ್ರ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಅಮರತ್ವವನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತದೆ — ‘ಯಾವದ್ಭೂಮಿರ್ಧರಿಷ್ಯತಿ’ (ಭೂಮಿ ಇರುವವರೆಗೆ) ಲೋಕಗಳು ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವುವು; ಈ ಹೇಳಿಕೆಯೇ ರಾಮಾಯಣ. ‘ರಾಮತ್ವಮ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಅಭಿಮಾನದ್ದಲ್ಲ, ಅವನ ಸ್ವಧರ್ಮದ ಉದ್ಘೋಷ. ಮೂರು ಲೋಕಗಳು — ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಋಷಿಗಳು, ಚಾರಣರು — ಸಾಕ್ಷಿಗಳು ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಧರ್ಮಯುದ್ಧತ್ವ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾದ ರಾಮನು ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ದಶಗ್ರೀವನನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಹಾಗೆಯೇ ರಾವಣನೂ ಉರಿಯುವ ನಾರಾಚಗಳಿಂದಲೂ ಮುಸಲಗಳಿಂದಲೂ, ಮೋಡವು ಧಾರೆಗಳಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ, ರಾಮ-ರಾವಣರು ಬಿಟ್ಟ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ ತುಮುಲ ಸದ್ದು ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಮ-ರಾವಣರ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಚದುರಿದ, ಉರಿಯುವ ತುದಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ಉದುರಿದವು. ರಾಮ-ರಾವಣರ ಹೆದೆ ಮತ್ತು ಅಂಗೈಗಳ ಮಹಾನಾದ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನೂ ನಡುಗಿಸುವ, ಅದ್ಭುತವಾದುದಾಗಿತ್ತು. ಹೊಳೆಯುವ ಬಿಲ್ಲಿನ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಾಣಜಾಲವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ರಾವಣನು, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ, ಒಮ್ಮೆ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿಹೋದನು. ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ನಂತರ ರಾಮನ ಯುದ್ಧ ‘ಸಮಾಹಿತಃ’ (ಏಕಾಗ್ರಚಿತ್ತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಈಗ ಏಕಾಗ್ರತೆಯಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿವೆ. ‘ವರಾಣಾಂ ಚ ಶರಾಣಾಂ ಚ’ ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಪಾಠ — ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ ಎಂದು ಅರ್ಥ; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ‘ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳ’ ಎಂದೇ ಹೇಳುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಶರಾಣಾಂ ಚ ಶರಾಣಾಂ ಚ’ ಎಂದಿದೆ. ‘ಜ್ಯಾತಲನಿರ್ಘೋಷ’ ಎಂದರೆ ಬಿಲ್ಲಿನ ಹೆದೆಯೂ ಅಂಗೈಯೂ ತಾಗುವುದರಿಂದ ಹುಟ್ಟುವ ಶಬ್ದ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಜಾತಿಯ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಾವಣನ ಪಲಾಯನ ‘ಯಥಾನಿಲೇನಾಭಿಹತೋ ಬಲಾಹಕಃ’ (ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಮೋಡದಂತೆ) ಎಂಬ ವಾಯುಹತಮೇಘದ ಉಪಮೆಯಿಂದ. ಹೀಗೆ ನೂರನೆಯ ಸರ್ಗ ರಾವಣನ ಸೋಲಿನಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾನೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತು ಸುಷೇಣನ ಔಷಧಿ. ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ ಬಾಣಗಳು, ಉರಿಯುವ ನಾರಾಚಗಳು, ಮುಸಲಗಳು — ಇಬ್ಬರ ಆಯುಧಗಳೂ ಹೊಳೆಯುವಂತಹವು; ಆಕಾಶ ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದೆ. ರಾವಣನು ‘ಸಮೇತ್ಯ’ — ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಎದುರಿಗೆ ಬಂದು — ಬಳಿಕ ‘ಭಯಾತ್’ (ಭಯದಿಂದ) ಓಡುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪಲಾಯನ ಸೋಲಿನ ಮೊದಲ ಸ್ಪಷ್ಟ ಚಿಹ್ನೆ. ‘ಬಲಾಹಕ’ವೆಂಬ ಮೋಡ ಗಾಳಿಯಿಂದ ಅತ್ತಿತ್ತ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುವಂತೆ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.

ആ അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതോടെ രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ഇരട്ടി ക്രോധം പൂണ്ടു; ക്രോധത്താൽ ഉടനെ മറ്റൊരു അസ്ത്രം ആരംഭിച്ചു. മയൻ നിർമിച്ച ഭീമമായ മറ്റൊരു രൗദ്രാസ്ത്രം മഹാദ്യുതിയായ രാവണൻ രാഘവന്റെ നേർക്കു വിടാൻ തുടങ്ങി. അപ്പോൾ അവന്റെ വില്ലിൽനിന്ന് ജ്വലിക്കുന്ന, വജ്രംപോലെ കഠിനമായ ശൂലങ്ങളും ഗദകളും മുസലങ്ങളും എല്ലായിടത്തേക്കും പുറപ്പെട്ടു; മുദ്ഗരങ്ങളും കൂടപാശങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാളുകളും നാനാവിധ മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളും യുഗാന്തത്തിലെ കാറ്റുകൾപോലെ പാഞ്ഞു. ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ശ്രീമാനും മഹാദ്യുതിയുമായ രാഘവൻ ആ അസ്ത്രത്തെ പരമമായ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ടു നശിപ്പിച്ചു. മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ആ അസ്ത്രം തടഞ്ഞതോടെ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന രാവണൻ സൗരാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അപ്പോൾ ഭീമവേഗനും ധീമാനുമായ ദശഗ്രീവന്റെ വില്ലിൽനിന്ന് തിളങ്ങുന്ന വലിയ ചക്രങ്ങൾ പുറപ്പെട്ടു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ചക്രങ്ങളാൽ ആകാശം എല്ലാവശത്തും ജ്വലിച്ചു; അവ വീണതോടെ ദിക്കുകളും ജ്വലിച്ചു — ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹങ്ങളാലെന്നപോലെ. ആ രാഘവൻ രാവണന്റെ സൈന്യമുഖത്തിൽ ആ ചക്രങ്ങളെയും വിചിത്രായുധങ്ങളെയും ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. മയൻ ദാനവരുടെ ശില്പിയും രാവണന്റെ ഭാര്യാപിതാവുമാണ് — അവൻ നിർമിച്ച അസ്ത്രം വിശേഷിച്ചും ശക്തിയുള്ളതാണ്. രൗദ്രാസ്ത്രത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ആയുധങ്ങളെല്ലാം ഭൗതികമാണ് — ശൂലം, ഗദ, മുസലം, മുദ്ഗരം, കൂടപാശം, ഇടിവാൾ — ഇവ മന്ത്രബലംകൊണ്ടു മാത്രം വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്നു; ഇതാണ് ദിവ്യാസ്ത്രത്തിന്റെ അത്ഭുതം. രാഘവൻ വില്ലിൽനിന്നുതന്നെ പ്രത്യസ്ത്രം വിടുന്നു. രാമൻ ഗാന്ധർവാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ തടയുന്നു; ഗന്ധർവന്മാർ സംഗീതത്തിന്റെ ദേവതകളാണ്, എന്നാൽ അവരുടെ അസ്ത്രം സമ്മോഹനമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം. സൗരാസ്ത്രത്തിന്റെ ദേവത സൂര്യനാണ്; അതിൽനിന്നു സൂര്യബിംബങ്ങൾപോലെ തിളങ്ങുന്ന ചക്രങ്ങൾ പുറപ്പെടുന്നു. എട്ടാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘ദിശോ ദീപ്താഃ ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹൈരിവ’ (ചന്ദ്രസൂര്യഗ്രഹങ്ങളാലെന്നപോലെ ദിക്കുകൾ ജ്വലിച്ചു) എന്ന ഉപമ — ആകാശം അനേകം സൂര്യന്മാരാലും ചന്ദ്രന്മാരാലും ഗ്രഹങ്ങളാലും ഒരേസമയം പ്രകാശിച്ചതുപോലെ. ഇങ്ങനെ അസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പര മുൻസർഗത്തിൽനിന്നു തുടരുന്നു; രാവണന്റെ ഓരോ അസ്ത്രവും രാമനാൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘ഉത്തമാസ്ത്രവിദാം വരഃ’ (ഉത്തമാസ്ത്രവിദ്വാന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ അസ്ത്രവിദ്യയുടെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു — വിശ്വാമിത്രനിൽനിന്നു ലഭിച്ച എല്ലാ അസ്ത്രങ്ങളും അവന് അറിയാം. ‘ചമൂമുഖേ’ (സൈന്യമുഖത്തിൽ) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധം സൈന്യങ്ങളുടെ മുൻനിരയിൽ, എല്ലാവരുടെയും കണ്മുന്നിൽ നടക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ക്രോധം ‘ഇരട്ടി’ — ഓരോ പരാജയവും അവന്റെ ക്രോധത്തെ വർധിപ്പിക്കുന്നു, വിവേകത്തെയല്ല. ഇങ്ങനെ സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ അവന്റെ മനോനില വ്യക്തമാണ്. രാഘവനാകട്ടെ ഓരോ അസ്ത്രത്തെയും ശാന്തചിത്തനായി തടയുന്നു — ഇവിടെ ഇരുവരുടെയും സ്വഭാവങ്ങളുടെ വൈപരീത്യംതന്നെയാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം.

ആ അസ്ത്രം നശിച്ചതു കണ്ട് രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ പത്തു ബാണങ്ങളാൽ രാമനെ എല്ലാ മർമങ്ങളിലും മുറിവേൽപ്പിച്ചു. മഹാകാർമുകത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട പത്തു ബാണങ്ങളാൽ രാവണൻ മുറിവേൽപ്പിച്ചിട്ടും മഹാതേജസ്വിയായ രാഘവൻ കുലുങ്ങിയില്ല. പിന്നീട് യുദ്ധജേതാവായ രാഘവൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി അനേകം ശരങ്ങളാൽ രാവണനെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മുറിവേൽപ്പിച്ചു. ഈ സമയത്ത് രാഘവന്റെ അനുജനും ബലവാനും ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ക്രുദ്ധനായി ഏഴു സായകങ്ങൾ എടുത്തു. മഹാവേഗമുള്ള ആ സായകങ്ങളാൽ മഹാദ്യുതിയായ അവൻ മനുഷ്യശിരസ്സ് അടയാളമായുള്ള രാവണന്റെ കൊടി പല കഷണങ്ങളാക്കി. മഹാബലനും ശ്രീമാനുമായ ലക്ഷ്മണൻ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് നിശാചരന്റെ സാരഥിയുടെ, ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ ശിരസ്സ് അറുത്തു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ അഞ്ചു മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആനത്തുമ്പിക്കൈപോലുള്ള വില്ല് മുറിച്ചു. വിഭീഷണൻ ചാടിച്ചെന്ന് ഗദകൊണ്ട് രാവണന്റെ നീലമേഘംപോലുള്ളതും പർവതസമാനവുമായ ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ കൊന്നു. അപ്പോൾ കുതിരകൾ ചത്ത മഹാരഥത്തിൽനിന്നു വേഗത്തിൽ ചാടിയിറങ്ങിയ രാവണൻ സഹോദരനോടു തീവ്രമായ കോപം ഉള്ളിൽ കൂട്ടിവച്ചു. മർമങ്ങളിൽ മുറിവേറ്റിട്ടും രാമൻ ‘കുലുങ്ങിയില്ല’ — ഇതു മുൻസർഗത്തിലെ ‘വ്യഥപ്പെട്ടില്ല’ എന്നതിന്റെ തുടർച്ചയാണ്; രാമന്റെ ധൈര്യം അചഞ്ചലമാണ്. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും സഹകരണം കാണാം — ലക്ഷ്മണൻ രഥത്തിന്റെ കൊടിയും സാരഥിയെയും വില്ലും നശിപ്പിക്കുന്നു, വിഭീഷണൻ കുതിരകളെ; ഇങ്ങനെ രാവണൻ ക്ഷണത്തിൽ രഥമില്ലാത്തവനും ആയുധമില്ലാത്തവനുമാകുന്നു. രാവണന്റെ കൊടി ‘മനുഷ്യശീർഷം’ — മനുഷ്യശിരസ്സ് അടയാളമായുള്ളത്, നരഭോജിയായ രാക്ഷസനു ചേർന്ന ചിഹ്നം; അതിന്റെ ഛേദനം മനുഷ്യജാതിയുടെ വിജയത്തിന്റെ സൂചകമാണ്. ‘ഗജകരോപമം ധനുഃ’ എന്നത് ആനത്തുമ്പിക്കൈപോലെ നീണ്ടതും തടിച്ചതുമായ വില്ല്. വിഭീഷണന്റെ പങ്ക് വിശേഷിച്ചും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവൻ സ്വന്തം സഹോദരന്റെ കുതിരകളെ കൊല്ലുന്നു; അതിനാൽ രാവണന്റെ കോപം മുഴുവൻ അവനിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിക്കുന്നു, കാരണം സഹോദരന്റെ ദ്രോഹം ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെക്കാൾ സഹിക്കാനാവാത്തതാണ്. വിഭീഷണന്റെ ഗദ രാവണന്റെ രഥാശ്വങ്ങളെ കൊല്ലുന്നു — സഹോദരനാൽത്തന്നെ സഹോദരന്റെ രഥം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടു. ‘കോപം ആഹാരയത്’ എന്നത് അസാധാരണമായ ഒരു പ്രയോഗമാണ് — കോപം തന്നിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു, സംഭരിച്ചു എന്നാണ് ഭാവം. തുടർന്നുവരുന്ന ശക്തിപ്രസംഗത്തിന്റെ കാരണം ഈ ഭാഗമാണ്. രാമൻ രാവണനെ ‘എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും’ മുറിവേൽപ്പിക്കുന്നു, രാവണൻ രാമനെ ‘എല്ലാ മർമങ്ങളിലും’ — ഇരുവരുടെയും പ്രഹരങ്ങൾ തുല്യം, എന്നാൽ രാമൻ കുലുങ്ങുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഏഴു സായകങ്ങൾ മൂന്നായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു — കൊടിക്ക്, സാരഥിക്ക്, വില്ലിന്; ഓരോ ലക്ഷ്യവും രാവണന്റെ യുദ്ധശേഷിയുടെ ഓരോ അംഗമാണ്. സാരഥിയുടെ വധം വിശേഷിച്ചും ഗൗരവമുള്ളതാണ്, കാരണം രഥയുദ്ധത്തിൽ സാരഥി യോദ്ധാവിന്റെ പകുതി ബലമാണ്. വിഭീഷണന്റെ ‘ആപ്ലുത്യ’ (ചാടിച്ചെന്ന്) എന്ന ക്രിയ അവന്റെ സാഹസം കാണിക്കുന്നു — ഗദയേന്തിയ കാലാളായ അവൻ രഥത്തിന്റെ കുതിരകളുടെ നേർക്കു ചാടുന്നു. രാവണൻ ചാടിയിറങ്ങി നിലത്തു നിൽക്കുന്നു; ഇപ്പോൾ അവന്റെ ക്രോധം ശത്രുവിലല്ല, സഹോദരനിൽത്തന്നെ കേന്ദ്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

പിന്നീട് പ്രതാപവാനായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാൾപോലുള്ള മഹാശക്തിയുള്ള ഒരു ശക്തി (കുന്തം) വിഭീഷണന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. അതു ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുംമുമ്പേ ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ മുറിച്ചു; അപ്പോൾ ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ ആരവം ഉയർന്നു. മൂന്നായി മുറിഞ്ഞ, സ്വർണമാലയണിഞ്ഞ ആ ശക്തി തീപ്പൊരികളോടെ ജ്വലിച്ച്, ആകാശത്തുനിന്നു വീണ മഹോൽക്കപോലെ നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് കാലനുപോലും സമീപിക്കാനാവാത്തതും താൻ ഏറെ വിലമതിക്കുന്നതും സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ഒരു വലിയ ശക്തി രാവണൻ എടുത്തു. ദുരാത്മാവും ബലവാനുമായ രാവണൻ വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റിയ ആ ശക്തി അതിതേജസ്സോടെ ജ്വലിക്കുന്ന ഇടിവാളിന്റെ പ്രഭയോടെ ജ്വലിച്ചു. ഈ സമയത്ത് വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ പ്രാണസംശയത്തിലായ ആ വിഭീഷണന്റെ അടുത്തേക്കു വേഗം ചെന്നു. അവനെ രക്ഷിക്കാനായി വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ വില്ലു കുലച്ച്, ശക്തി കൈയിലേന്തിയ രാവണന്റെമേൽ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മഹാത്മാവ് വിട്ട ശരക്കൂട്ടത്താൽ മൂടപ്പെട്ട രാവണൻ, പരാക്രമം തടയപ്പെട്ടവനായി, പ്രഹരിക്കാൻ മനസ്സുവച്ചില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ ഭ്രാതൃധർമവും ശരണാഗതരക്ഷാധർമവും ഒരേസമയം കാണാം. വിഭീഷണൻ രാമന്റെ ശരണാഗതനാണ്; അവനെ രക്ഷിക്കുക രാമന്റെ വ്രതമാണ്; ലക്ഷ്മണൻ ആ വ്രതം സ്വയം പാലിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ പ്രാണൻ രക്ഷിക്കപ്പെട്ടു; ലക്ഷ്മണന്റേതാകട്ടെ അപകടത്തിലായി. ആദ്യത്തെ ശക്തി ചെറിയ പ്രയത്നംകൊണ്ടു മുറിക്കപ്പെട്ടു; എന്നാൽ രണ്ടാമത്തേത് ‘കാലേനാപി ദുരാസദാ’ — മൃത്യുവിനുപോലും തടുക്കാനാവാത്തത്, വിശേഷശക്തിയുള്ളത്. ‘സംഭാവിതതരാം’ (ഏറെ വിലമതിക്കപ്പെട്ടത്) എന്ന പദം ആ ശക്തിയുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ അതിനെ അത്യധികം മാനിക്കുന്നു, അന്തിമസങ്കടത്തിലേ പ്രയോഗിക്കൂ. ‘കാഞ്ചനമാലിനീ’ (സ്വർണമാലയണിഞ്ഞത്) എന്നത് ശക്തിയുടെ സൗന്ദര്യവും ‘മഹോൽക്കേവ ദിവശ്ച്യുതാ’ (ആകാശത്തുനിന്നു വീണ മഹോൽക്കപോലെ) എന്നത് അതിന്റെ പതനത്തിന്റെ ഭയങ്കരതയും. വിഭീഷണനെ രക്ഷിക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം രാവണന്റെ ലക്ഷ്യമാകുന്നു — ഇതാണ് അവന്റെ ആത്മത്യാഗം. ‘വിമുഖീകൃതവിക്രമഃ’ (പരാക്രമം തടയപ്പെട്ടവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ ഒരു നിമിഷം തടഞ്ഞുനിർത്തപ്പെട്ടു; എന്നാൽ അവന്റെ കൈയിൽ ശക്തി ശേഷിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ആരവം ലക്ഷ്മണന്റെ കൗശലത്തിനുള്ള പ്രശംസപോലെയാണ്. രാവണന്റെ ആദ്യത്തെ ശക്തി വിഭീഷണന്റെ നേർക്കാണ് — ശത്രുക്കളെ വിട്ട് അവൻ സഹോദരനെ കൊല്ലാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ വൈരത്തിന്റെ ആഴത്തിനു തെളിവാണ്. ലക്ഷ്മണൻ വഴിയിൽവച്ചുതന്നെ അതിനെ മുറിക്കുന്നു — ‘അപ്രാപ്താമേവ’ (ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുംമുമ്പേ) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ വേഗവും ലക്ഷ്യവേധകൗശലവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രണ്ടാമത്തെ ശക്തിയുടെ ‘വേഗിതാ’ (ചുഴറ്റപ്പെട്ടത്), ‘ജജ്വാല’ (ജ്വലിച്ചു) എന്ന വർണന പ്രയോഗത്തിനു മുമ്പേതന്നെ അതിന്റെ ഭയങ്കരത സ്ഥാപിക്കുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ സഹോദരനെ രക്ഷിച്ചതു കണ്ട് ആ രാവണൻ ലക്ഷ്മണന് അഭിമുഖനായി നിന്ന് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ബലം പുകഴ്ത്തുന്നവനേ, നീ ഇങ്ങനെ വിഭീഷണനെ രക്ഷിച്ചതിനാൽ, ആ രാക്ഷസനെ വിട്ട് ഈ ശക്തി നിന്റെമേൽ വീഴ്ത്തപ്പെടുന്നു. എന്റെ പരിഘംപോലുള്ള കൈയിൽനിന്നു വിട്ട, ചോരയുടെ അടയാളമുള്ള ഈ ശക്തി നിന്റെ ഹൃദയം പിളർന്ന് പ്രാണനുമെടുത്തുകൊണ്ടു പോകും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ, മയൻ മായകൊണ്ടു നിർമിച്ചതും ഒരിക്കലും പിഴയ്ക്കാത്തതും ശത്രുഘാതിനിയും മഹാനാദമുള്ളതും എട്ടു മണികളുള്ളതും തേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുപോലുള്ളതുമായ ആ ശക്തി ലക്ഷ്മണനെ ലക്ഷ്യമാക്കി എറിഞ്ഞു, ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ഭീമവേഗത്തോടെ എറിയപ്പെട്ട, ഇടിവാളിന്റെ ശബ്ദമുള്ള ആ ശക്തി യുദ്ധമുഖത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെമേൽ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞുവന്നു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ ശക്തിയോട് രാഘവൻ പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണനു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ; നീ നിഷ്ഫലയാകൂ, നിന്റെ ഉദ്യമം നശിക്കട്ടെ.’ എങ്കിലും ക്രുദ്ധനായ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ വിട്ട, വിഷസർപ്പംപോലുള്ള ആ ശക്തി നിർഭയനായ ശൂരൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി. മഹാവേഗമുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്നതും മഹാദ്യുതിയുള്ളതുമായ അത് നാഗരാജന്റെ നാവുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിശാലമായ മാറിൽ പതിച്ചു. അപ്പോൾ രാവണന്റെ വേഗത്താൽ വളരെ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയ ശക്തിയാൽ ഹൃദയം പിളർന്ന ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തുവീണു. രാവണന്റെ വാക്കിനു രണ്ടു വശമുണ്ട് — ഒരുവശത്ത് ലക്ഷ്മണന്റെ ശൗര്യത്തിനുള്ള പരിഹാസരൂപമായ പ്രശംസ (‘ബലശ്ലാഘിൻ’ — ബലം പുകഴ്ത്തുന്നവനേ), മറുവശത്ത് ക്രൂരമായ ഭാവികഥനം. ‘അഷ്ടഘണ്ടാ’ — എട്ടു മണികളോടുകൂടിയത്, അതിനാൽ മഹാനാദമുള്ളത്; ‘അമോഘാ’ — ഒരിക്കലും നിഷ്ഫലമാകാത്തത്; ‘മയേന മായാവിഹിതാ’ — ദാനവശില്പിയുടെ മായയാൽ നിർമിച്ചത്. രാമന്റെ പ്രതികരണം ഇവിടെ അത്യന്തം മർമസ്പർശിയാണ് — അവൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, വാക്കുകൊണ്ട്, ആശീർവാദംകൊണ്ട് ശക്തിയെ തടയാൻ ശ്രമിക്കുന്നു; ‘സ്വസ്ത്യസ്തു ലക്ഷ്മണായ’ (ലക്ഷ്മണനു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ) എന്നതു സഹോദരസ്നേഹത്തിന്റെ ഉദ്ഗാരമാണ്. എന്നാൽ അമോഘമായ ശക്തിയുടെ മുമ്പിൽ അതും നിഷ്ഫലമായി. 34-ാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്; അവിടെ അച്ചടിയിൽ ‘മുക്താഽഽശൂരസ്യഭീതസ്യ’ എന്ന രൂപമാണ്; അതിനെ ‘മുക്താ ആശു ഉരസ്യ ഭീതസ്യ’ (വേഗം വിടപ്പെട്ട്, ഭയന്നവന്റെ മാറിൽ) എന്നോ ‘മുക്താ ശൂരസ്യ അഭീതസ്യ’ (വിടപ്പെട്ട്, നിർഭയനായ ശൂരന്റെ) എന്നോ വായിക്കാം; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനം ‘നിർഭയനായ വീരൻ ലക്ഷ്മണന്റെ മാറിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങി’ എന്നു പറയുന്നതിനാൽ ‘ശൂരസ്യ അഭീതസ്യ’ എന്ന അർഥമാണ് സ്വീകരിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘ജിഹ്വേവോരഗരാജസ്യ’ (നാഗരാജന്റെ നാവുപോലെ) എന്ന ഉപമ ശക്തിയുടെ ആകൃതിയും (നീണ്ടത്, ജ്വലിക്കുന്നത്, വിറയ്ക്കുന്നത്) മാരകത്വവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു. ‘സുദൂരം അവഗാഢയാ’ (വളരെ ആഴത്തിൽ തുളച്ചുകയറിയ) എന്ന പദത്താൽ ശക്തി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരം തുളച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; ഇതു മുന്നോട്ട് 42-ാം ശ്ലോകത്തിൽ വ്യക്തമാകുന്നു. ഇവിടെ രാവണന്റെ പ്രതികാരം വിജയിക്കുന്നു — വിഭീഷണനെ രക്ഷിച്ച ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ കൊല്ലാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, അങ്ങനെ ചെയ്യുകയും ചെയ്യുന്നു. രാമന്റെ ആശീർവാദം നിഷ്ഫലമായതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ വീണ്ടും ജീവിക്കുന്നു — അതിനാൽ ആ ആശീർവാദം ഒടുവിൽ സഫലംതന്നെ. രാവണന്റെ ‘പ്രാണനുമെടുത്തുകൊണ്ടു പോകും’ എന്ന വാക്കാകട്ടെ സഫലമായില്ല.

അടുത്തുനിന്ന രാഘവൻ ആ അവസ്ഥയിലുള്ള ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് സഹോദരസ്നേഹത്താൽ, മഹാതേജസ്വിയായിട്ടും, വിഷാദഹൃദയനായി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ആലോചിച്ച്, കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ, അവൻ യുഗാന്താഗ്നിയെപ്പോലെ കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായി. ‘ഇതു വിഷാദിക്കാനുള്ള സമയമല്ല’ എന്നു ചിന്തിച്ച് രാഘവൻ രാവണവധത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചു; സർവപ്രയത്നത്തോടെ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കിയശേഷം അതിതുമുലമായ യുദ്ധം ചെയ്തു. പിന്നീട് രാമൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ ശക്തിയേറ്റു പിളർന്ന, ചോരയിൽ കുളിച്ച ലക്ഷ്മണനെ സർപ്പം ചുറ്റിയ പർവതംപോലെ കണ്ടു. ബലവാനായ രാവണൻ എറിഞ്ഞ ആ ശക്തിയെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർക്കു ശ്രമിച്ചിട്ടും പിഴുതെടുക്കാനായില്ല, കാരണം ശീഘ്രഹസ്തനായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ അവർ പീഡിതരായിരുന്നു; അതാകട്ടെ സൗമിത്രിയുടെ ശരീരം തുളച്ച് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചിരുന്നു. പിന്നീട് ബലവാനായ രാമൻ ഭയാനകമായ ആ ശക്തിയെ കൈകൾകൊണ്ടു പിടിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ക്രുദ്ധനായി വലിച്ചൂരി ഒടിച്ചു. അവൻ ശക്തി വലിച്ചൂരുമ്പോൾ ബലവാനായ രാവണൻ അവന്റെ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും മർമഭേദികളായ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ആ ബാണങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ ലക്ഷ്മണനെ ആലിംഗനം ചെയ്ത് അവൻ മഹാകപിയായ ഹനുമാനോടും സുഗ്രീവനോടും പറഞ്ഞു. ഈ ഭാഗത്ത് രാമന്റെ മനസ്സിലെ സംഘർഷം സൂക്ഷ്മമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — സ്നേഹം ശോകം ജനിപ്പിക്കുന്നു, കർത്തവ്യമാകട്ടെ യുദ്ധത്തിലേക്കു വിളിക്കുന്നു. ‘ന വിഷാദസ്യ കാലോഽയം’ (ഇതു വിഷാദിക്കാനുള്ള സമയമല്ല) എന്ന വാക്ക് രാമന്റെ ആത്മസംയമത്തിന്റെ സാരമാണ്. ‘സപന്നഗമിവ അചലം’ (സർപ്പം ചുറ്റിയ പർവതംപോലെ) എന്ന ഉപമ — പർവതത്തിൽ സർപ്പമെന്നപോലെ ശക്തി ലക്ഷ്മണന്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ചിരിക്കുന്നു. വാനരന്മാർക്ക് അതു പിഴുതെടുക്കാനാവുന്നില്ല, രാമനുമാത്രം കഴിയുന്നു — ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെയും സ്നേഹത്തിന്റെയും തെളിവാണ്. ശക്തി ഒടിക്കപ്പെട്ടു — അതിനാൽ വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കാനാവില്ല. എന്നാൽ ശക്തി വലിച്ചൂരുന്ന സമയത്തും രാവണൻ അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു; രാമൻ ആ പ്രഹരങ്ങളെ ‘വകവയ്ക്കാതെ’ ആദ്യം സഹോദരനെ ആലിംഗനം ചെയ്യുന്നു. 39-ാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — ‘സർവയത്നേന മഹതാ ലക്ഷ്മണം പരിവീക്ഷ്യ ച’ (സർവപ്രയത്നത്തോടെ ലക്ഷ്മണനെ നോക്കിയിട്ട്) എന്ന മൂന്നാം അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ്. രാമന്റെ ഹൃദയത്തിലെ വിഷാദം ക്ഷണികമാണ് — ‘മുഹൂർതമിവ ധ്യാത്വാ’ (ഒരു മുഹൂർത്തത്തോളം ആലോചിച്ച്) — പിന്നെ അവൻ യുഗാന്താഗ്നിപോലെ ‘സംരബ്ധതരൻ’ (കൂടുതൽ ക്രുദ്ധൻ) ആകുന്നു; ഇങ്ങനെ ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു, സർഗാരംഭത്തിൽ രാവണനിലെന്നപോലെ. എന്നാൽ ഇരുവരും തമ്മിൽ വ്യത്യാസമുണ്ട് — രാവണന്റെ ക്രോധം അവിവേകമാണ്; രാമന്റേതാകട്ടെ ധർമസമ്മതവും കർത്തവ്യനിഷ്ഠവുമാണ്. ലക്ഷ്മണനെ ഹനുമാന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും കൈകളിൽ ഏൽപ്പിച്ച് അവൻ യുദ്ധത്തിനായി സ്വതന്ത്രനാകുന്നു. ‘മർമഭേദികളായ ശരങ്ങൾ’ രാമന്റെ ശരീരത്തിൽ വീഴുന്നു, എങ്കിലും അവൻ സഹോദരന്റെ ആലിംഗനം വിടുന്നില്ല.

‘വാനരോത്തമന്മാരേ, ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിന്ന് ഇങ്ങനെതന്നെ കാവൽ നിൽക്കുവിൻ. ഞാൻ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന പരാക്രമത്തിന്റെ സമയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. പാപനിശ്ചയനും പാപാത്മാവുമായ ഈ ദശഗ്രീവൻ വധിക്കപ്പെടട്ടെ — വേനലിന്റെ ഒടുവിൽ വേഴാമ്പൽ മേഘം കാണാൻ കൊതിക്കുന്നതുപോലെ ഞാൻ ഇവന്റെ വധം കൊതിക്കുന്നു. ഈ മുഹൂർത്തത്തിൽ, ഏറെ താമസിയാതെ, ഞാൻ നിങ്ങളോടു സത്യം പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു — വാനരന്മാരേ, ലോകം രാവണനില്ലാത്തതോ രാമനില്ലാത്തതോ ആയി നിങ്ങൾ കാണും. രാജ്യനാശം, വനവാസം, ദണ്ഡകത്തിലെ അലച്ചിൽ, വൈദേഹിയെ ധർഷിച്ചത്, രാക്ഷസരുമായുള്ള ഏറ്റുമുട്ടൽ, അനുഭവിച്ച മഹാഘോരമായ ദുഃഖം, നരകതുല്യമായ ക്ലേശം — ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ കൊന്ന് ഇതെല്ലാം ഞാൻ ഉപേക്ഷിക്കും. ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ ഈ വാനരസൈന്യത്തെ ഞാൻ കൊണ്ടുവന്നത്, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ യുദ്ധത്തിൽ ബാലിയെ കൊന്ന് സുഗ്രീവനെ രാജ്യത്തിൽ വാഴിച്ചത്, ആർക്കുവേണ്ടിയാണോ സമുദ്രം കടന്നതും സമുദ്രത്തിൽ സേതു ബന്ധിച്ചതും — ആ പാപി ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ കണ്മുമ്പിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; കണ്മുമ്പിൽ വന്നശേഷം ഇവനു ജീവിച്ചിരിക്കാൻ അർഹതയില്ല. ദൃഷ്ടിവിഷമുള്ള സർപ്പത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ടവനെപ്പോലെ, വൈനതേയന്റെ (ഗരുഡന്റെ) ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ട സർപ്പത്തെപ്പോലെ, രാവണൻ എന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദുർധർഷരായ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, പർവതശിഖരങ്ങളിലിരുന്ന് എന്റെയും രാവണന്റെയും ഈ യുദ്ധം സുഖമായി കാണുവിൻ. ഇന്നു ഗന്ധർവന്മാരും ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ചാരണന്മാരുമടങ്ങിയ മൂന്നു ലോകങ്ങളും യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ രാമത്വം കാണട്ടെ. ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം കാലം ചരാചരങ്ങളും ദേവന്മാരുമടങ്ങിയ ലോകങ്ങൾ ഒത്തുകൂടി, യുദ്ധം എങ്ങനെ നടന്നു എന്ന് എന്നും പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ആ കർമം ഇന്നു ഞാൻ ചെയ്യും.’ രാമന്റെ ഈ ദീർഘമായ സിംഹനാദം രാമായണത്തിന്റെ മുഴുവൻ കഥാസാരവും സംക്ഷേപിക്കുന്നു — രാജ്യനാശംമുതൽ സേതുബന്ധംവരെ എല്ലാം. ‘വേഴാമ്പലിന്റെ മേഘദർശനം’ എന്ന ഉപമ രാമന്റെ കാത്തിരിപ്പിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അരാവണം അരാമം വാ’ (രാവണനില്ലാത്തതോ രാമനില്ലാത്തതോ) എന്നതു പ്രസിദ്ധമായ വാക്കാണ് — ഇന്ന് ഒരാൾ തീർച്ചയായും നശിക്കും. ‘രാമത്വം’ എന്ന പദത്താൽ രാമൻ തന്റെ പേരിന്റെ അർഥം തെളിയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. 51-ഉം 56-ഉം ശ്ലോകങ്ങൾ മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്; 53.2, 56.3 എന്നീ അർധങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘പരാക്രമസ്യ കാലോഽയം സമ്പ്രാപ്തോ മേ ചിരേപ്സിതഃ’ (ഞാൻ ഏറെക്കാലമായി ആഗ്രഹിച്ചിരുന്ന പരാക്രമത്തിന്റെ സമയം വന്നുചേർന്നു) എന്നതു രാമന്റെ ദീർഘകാലസംയമത്തിന്റെ അന്ത്യമാണ് — വനവാസംമുതൽ അവൻ കാത്തിരുന്ന നിമിഷം ഇപ്പോൾ വന്നെത്തിയിരിക്കുന്നു. ‘ദൃഷ്ടിവിഷസർപ്പം’, ‘വൈനതേയൻ’ എന്നീ രണ്ട് ഉപമകളിൽ രാമൻ തന്നെ ദൃഷ്ടിവിഷസർപ്പത്തോടും ഗരുഡനോടും ഉപമിക്കുന്നു; രാവണനെ അതിന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽപ്പെട്ട ഇരയോടും. വാനരരോടുള്ള ‘പർവതശിഖരങ്ങളിലിരുന്ന് സുഖമായി കാണുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞ — ഇനിമുതൽ യുദ്ധം രാമരാവണന്മാർ തമ്മിൽ മാത്രം; വാനരന്മാർ സാക്ഷികൾ മാത്രം. അവസാനശ്ലോകം ആ കർമത്തിന്റെ അമരത്വം ഘോഷിക്കുന്നു — ‘യാവദ്ഭൂമിർധരിഷ്യതി’ (ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം) ലോകങ്ങൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കും; ആ പറച്ചിൽതന്നെയാണ് രാമായണം. ‘രാമത്വം’ എന്ന പദം രാമന്റെ അഭിമാനത്തിന്റെയല്ല, അവന്റെ സ്വധർമത്തിന്റെ ഉദ്ഘോഷമാണ്. മൂന്നു ലോകങ്ങളും — ദേവന്മാർ, ഗന്ധർവന്മാർ, ഋഷിമാർ, ചാരണന്മാർ — സാക്ഷികളാണെന്ന പ്രഖ്യാപനത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ധർമയുദ്ധത്വം സ്ഥാപിക്കപ്പെടുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഏകാഗ്രചിത്തനായ രാമൻ ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ദശഗ്രീവനെ പ്രഹരിച്ചു. അതുപോലെ രാവണനും ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചങ്ങളാലും മുസലങ്ങളാലും, മേഘം ധാരകളാലെന്നപോലെ, രാമന്റെമേൽ വർഷിച്ചു. അന്യോന്യം അടിച്ചുതകർക്കുന്ന, രാമരാവണന്മാർ വിട്ട ശ്രേഷ്ഠശരങ്ങളുടെ തുമുലമായ ശബ്ദമുയർന്നു. രാമരാവണന്മാരുടെ, മുറിഞ്ഞും ചിതറിയും ജ്വലിക്കുന്ന മുനകളോടുകൂടിയ ശരങ്ങൾ ആകാശത്തുനിന്നു നിലത്തുവീണു. രാമരാവണന്മാരുടെ ഞാണിന്റെയും കൈത്തലത്തിന്റെയും മഹത്തായ ഘോഷം സകല ജീവികളെയും ഭയപ്പെടുത്തുന്നതും അത്ഭുതകരവുമായി മുഴങ്ങി. ജ്വലിക്കുന്ന വില്ലേന്തിയ മഹാത്മാവിന്റെ ശരജാലവർഷങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടും പീഡിതനായും ആ രാവണൻ, കാറ്റേറ്റ മേഘംപോലെ, ഒരു നിമിഷം നേർക്കുവന്നശേഷം ഭയത്താൽ ഓടിപ്പോയി. പ്രതിജ്ഞയ്ക്കുശേഷമുള്ള രാമന്റെ യുദ്ധം ‘സമാഹിതഃ’ (ഏകാഗ്രചിത്തൻ) എന്ന പദത്താൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ശോകവും ക്രോധവും ഇപ്പോൾ ഏകാഗ്രതയായി പരിണമിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വരാണാം ച ശരാണാം ച’ എന്നത് അച്ചടിയിലെ പാഠമാണ് — ശ്രേഷ്ഠമായ ശരങ്ങളുടെ എന്നർഥം; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനവും ‘ശ്രേഷ്ഠബാണങ്ങളുടെ’ എന്നുതന്നെ; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ‘ശരാണാം ച ശരാണാം ച’ എന്നാണ്. ‘ജ്യാതലനിർഘോഷം’ എന്നതു ഞാണും കൈത്തലവും ഉരസുമ്പോഴുണ്ടാകുന്ന ശബ്ദമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവിഭാഗത്തിലുള്ള വൃത്തത്തിലാണ് — രാവണന്റെ പലായനം ‘യഥാനിലേനാഭിഹതോ ബലാഹകഃ’ (കാറ്റേറ്റ മേഘംപോലെ) എന്ന കാറ്റേറ്റ മേഘത്തിന്റെ ഉപമയാൽ. ഇങ്ങനെ നൂറാം സർഗം രാവണന്റെ പരാജയത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; എന്നാൽ ലക്ഷ്മണൻ നിലത്തു വീണുകിടക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാമന്റെ വിലാപവും സുഷേണന്റെ ഔഷധവും. ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ശരങ്ങൾ, ജ്വലിക്കുന്ന നാരാചങ്ങൾ, മുസലങ്ങൾ — ഇരുവരുടെയും ആയുധങ്ങൾ തിളക്കമുള്ളവയാണ്; ആകാശം വീണ്ടും ശരങ്ങളാൽ നിറയുന്നു. രാവണൻ ‘സമേത്യ’ — ഒരു നിമിഷം നേർക്കുവന്ന് — പിന്നെ ‘ഭയാത്’ (ഭയത്താൽ) ഓടിപ്പോകുന്നു; അവന്റെ പലായനമാണ് ആദ്യത്തെ വ്യക്തമായ പരാജയചിഹ്നം. ‘ബലാഹകം’ എന്ന മേഘം കാറ്റിനാൽ അങ്ങുമിങ്ങും എറിയപ്പെടുന്നതുപോലെ രാവണൻ ശരങ്ങളാൽ.

When that weapon had been foiled, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, grew twice as angry, for every defeat fed his anger rather than his judgment, and in his wrath he at once began on another weapon. The mighty one set about discharging at Rāghava another dreadful weapon of Rudra, fashioned by Maya, the craftsman of the dānavas and Rāvaṇa's own father-in-law, which made it especially potent. From his bow there issued on every side pikes, maces and pestles, blazing and hard as the thunderbolt, and hammers, hidden nooses and flaming thunderbolts of many kinds, keen-edged, bursting out like the winds at the end of an age. All of these were solid weapons, yet they came from the bow by the power of mantra alone, which is the wonder of a divine weapon. Glorious Rāghava of great splendour, best of those who know the supreme weapons, for he knew every weapon he had received from Viśvāmitra, destroyed it with the supreme weapon of the gandharvas; the gandharvas are gods of music, but their weapon is famed for its power to bewilder. When the great Rāghava had foiled that weapon, Rāvaṇa, his eyes copper-red with rage, invoked the weapon of the Sun, and from the bow of the wise Ten-necked One, dreadful in his speed, burst huge radiant discuses bright as the sun's disc. As they flew the sky blazed on every side, and as they fell the quarters were lit as if by many moons, suns and planets at once. But Rāghava, in full view of both armies at the forefront of Rāvaṇa's host, cut down those discuses and the many-coloured weapons with floods of arrows. So the sequence of weapon and counter-weapon went on from the previous sarga, and each of Rāvaṇa's weapons was made useless by Rāma. The real theme of the fight is the contrast between the two natures: Rāvaṇa's anger doubling with every setback, and Rāghava calmly countering each weapon in turn.

Seeing that weapon destroyed, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, pierced Rāma in all his vital parts with ten arrows. But though struck by ten arrows from that great bow, Rāghava of great splendour did not flinch, just as in the previous sarga he had felt no pain; his steadiness never wavered. Then Rāghava, conqueror in battle, in great fury pierced Rāvaṇa in every limb with many arrows, so that the blows on either side were equal, yet only Rāma did not tremble. Meanwhile Rāghava's younger brother, mighty Lakṣmaṇa, slayer of enemy heroes, angrily took up seven arrows. With those swift arrows the splendid prince cut into pieces Rāvaṇa's banner, which bore a human head, a fitting emblem for a man-eating rākṣasa, and its fall hints at the victory of mankind. With one arrow glorious Lakṣmaṇa struck off the head of the rākṣasa's charioteer, with its blazing earrings, a grave loss, since in chariot warfare the driver is half the warrior's strength. With five sharp arrows he cut through the rākṣasa lord's bow, which was long and thick like an elephant's trunk. Lakṣmaṇa's seven arrows went to three targets, banner, charioteer and bow, each a part of Rāvaṇa's power to fight. Then Vibhīṣaṇa leapt forward on foot, mace in hand, a bold act, and with his mace killed Rāvaṇa's fine horses, dark as clouds and huge as mountains. Working together, Lakṣmaṇa and Vibhīṣaṇa left Rāvaṇa in a moment without chariot or weapon. Leaping swiftly down from his great chariot with its horses dead, Rāvaṇa gathered a fierce anger against his brother. Vibhīṣaṇa's part is worth noting: it was his own brother who wrecked Rāvaṇa's chariot, and so all Rāvaṇa's rage now centred on him rather than on the enemy, for a brother's betrayal is harder to bear than a foe's blow. This is what leads to the episode of the spear.

Then the mighty lord of the rākṣasas hurled at Vibhīṣaṇa a great spear blazing like a thunderbolt; leaving his enemies aside, he wanted to kill his own brother, so deep did his hatred run. But before it could reach him Lakṣmaṇa cut it with three arrows, showing his speed and sureness of aim, and the monkeys raised a great shout in that great battle, as if in praise of his skill. Cut into three, the spear with its golden garland fell blazing and throwing off sparks, like a great meteor fallen from the sky, beautiful and terrible. Then Rāvaṇa seized a huge spear that he prized above all, one that even Death would find hard to withstand, blazing with its own splendour, a weapon he had saved for the direst need. Whirled by the mighty, evil-hearted Rāvaṇa, it flamed with great brilliance like a blazing thunderbolt, so that its menace was established even before it was thrown. At that moment the heroic Lakṣmaṇa quickly went to the aid of Vibhīṣaṇa, whose life was in danger. To set him free, the hero drew his bow and covered Rāvaṇa, spear in hand, with showers of arrows, and overwhelmed by the flood of arrows from that great-souled prince, his valour checked for a moment, Rāvaṇa could not bring himself to strike, though the spear was still in his hand. Here Lakṣmaṇa's duty as a brother and the duty of protecting one who has sought refuge are seen together: Vibhīṣaṇa had taken refuge with Rāma, protecting him was Rāma's vow, and Lakṣmaṇa kept that vow himself. To free Vibhīṣaṇa he made himself Rāvaṇa's target, an act of self-sacrifice; Vibhīṣaṇa's life was saved, and Lakṣmaṇa's was put in danger.

Seeing that his brother had been rescued by Lakṣmaṇa, Rāvaṇa turned to face Lakṣmaṇa and said: "You boaster of your strength, since you have saved Vibhīṣaṇa like this, this spear will now let the rākṣasa be and fall on you instead. Hurled by my arm, which is like an iron bar, this blood-marked spear will split your heart and depart with your life." His words mock Lakṣmaṇa's courage and then foretell his death with cruelty. With that, Rāvaṇa in the height of his fury aimed at Lakṣmaṇa and hurled the spear with a roar: a spear with eight bells, so that it roared as it flew, fashioned by Maya with his magic, unfailing, deadly to enemies and blazing with splendour. Flung with dreadful force and with a sound like the thunderbolt, it swept down swiftly upon Lakṣmaṇa at the forefront of the battle. As it came hurtling down, Rāghava called out to it: "May it be well with Lakṣmaṇa! Be in vain, and lose your force!" Rāma's response is deeply moving: he tries to stop the spear not with a weapon but with words of blessing, a cry of love for his brother. But against that unfailing spear even he could not prevail. Released in battle by the furious Rāvaṇa, the spear, like a venomous serpent, sank into the fearless hero Lakṣmaṇa. Swift, blazing and brilliant, it struck his broad chest like the tongue of the king of serpents, long, flashing and quivering, and deadly. Driven deep by Rāvaṇa's force, it pierced Lakṣmaṇa's heart, and he fell to the ground; it went right through his body and into the earth, as will be said shortly. Rāvaṇa's revenge had succeeded: he had struck the man who rescued Vibhīṣaṇa. Rāma's blessing seems to have failed, but in the next sarga Lakṣmaṇa lives again, so in the end it did not fail, and Rāvaṇa's boast that the spear would carry off his life did not come true.

Standing close by, Rāghava saw Lakṣmaṇa in that state, and for all his great splendour his heart sank with love for his brother. For a moment he brooded, his eyes brimming with tears, and then he grew fiercer still, like the fire at the end of an age. "This is no time for despair," Rāghava thought, and these words sum up his self-command. Resolved on slaying Rāvaṇa, he fought a tumultuous battle while watching over Lakṣmaṇa with the greatest care. The conflict in Rāma's mind is finely drawn: love brings grief, but duty calls him to fight. His grief lasted only a moment and then turned into anger, as Rāvaṇa's had done at the start of the sarga; but there is a difference, for Rāvaṇa's anger is heedless, while Rāma's accords with dharma and serves his duty. Then Rāma saw Lakṣmaṇa lying in the great battle, pierced by the spear and smeared with blood, like a mountain with a serpent clinging to it. The best of the monkeys tried hard to pull out that spear hurled by mighty Rāvaṇa but could not, harassed as they were by floods of arrows from the swift-handed chief of the rākṣasas; it had gone right through Saumitri's body and into the ground. Then Rāma, in his fury, grasped the dreadful spear with both hands, drew it out and broke it, so that it could never be used again; only he could do what the monkeys could not, a sign of both his strength and his love. Even as he was pulling out the spear, mighty Rāvaṇa shot arrows into all his limbs that pierced the vitals; but heedless of those arrows, Rāma first embraced Lakṣmaṇa, and then spoke to Hanūmān and to Sugrīva, the great monkey, leaving his brother in their care so that he himself was free to fight.

"Best of monkeys," he said, "stand round Lakṣmaṇa and guard him. The time for my valour, which I have so long desired, has come at last. Let this evil-hearted Ten-necked One, bent on wickedness, be slain; I have longed for his death as the cātaka bird longs for the sight of a cloud at the end of the hot season. At this very hour, before long, I promise you truly, monkeys, you will see the world either without Rāvaṇa or without Rāma. The loss of my kingdom, my life in the forest, my wanderings in Daṇḍaka, the violation of Vaidehī and my encounter with the rākṣasas, the terrible sorrow I have suffered and a torment like hell's, all this I shall cast off today by slaying Rāvaṇa in battle. He for whom I brought this monkey army here, for whom I killed Vālin in battle and set Sugrīva on the throne, for whom the ocean was crossed and a bridge built over the sea, that sinner has today come within range of my eyes in battle, and having come within my sight he does not deserve to live, any more than a creature caught in the gaze of a serpent whose glance is poison, or a snake that has come within the sight of Garuḍa, son of Vinatā. Sit at your ease on the mountain tops, invincible bulls among monkeys, and watch this battle between me and Rāvaṇa. Today let the three worlds, with the gandharvas and the gods, the seers and the cāraṇas, see in this battle what it is to be Rāma. Today I shall do a deed that all the worlds, moving and unmoving, and the gods, will gather to tell of for as long as the earth endures: how this battle was fought." Rāma's long lion's roar sums up the whole story of the Rāmāyaṇa, from the loss of the kingdom to the building of the bridge. The cātaka simile shows how long he had waited: the moment he had looked for since the exile had come, and his long restraint was at an end. "Without Rāvaṇa or without Rāma" is a famous line: today one of them must perish. In the serpent and Garuḍa similes he likens himself to the creature whose gaze is death and Rāvaṇa to the prey caught in it. The monkeys are told to sit on the mountain tops and watch, for from now on the fight is between Rāma and Rāvaṇa alone, with the monkeys as witnesses; and the three worlds, gods, gandharvas, seers and cāraṇas, are called to witness too, which marks it as a righteous war. "What it is to be Rāma" is not pride but the proclamation of his own dharma, the proof of what his name means. The last words proclaim that his deed will never die, told for as long as the earth endures, and that telling is the Rāmāyaṇa itself.

Having spoken, Rāma, composed and intent, his grief and anger now turned into single-minded focus, struck the Ten-necked One with sharp arrows adorned with refined gold. Rāvaṇa too rained blazing iron shafts and pestles on Rāma, as a cloud pours down torrents. As the fine arrows loosed by Rāma and Rāvaṇa struck against one another, a tumultuous din arose, and cut and scattered, their arrows fell from the sky to the ground with their points aflame, so that once more the sky was full of arrows. The great twanging of their bowstrings against their palms was wondrous, and it struck terror into every creature. Overwhelmed and tormented by the showers of arrows from the great-souled Rāma with his blazing bow, Rāvaṇa closed in for a moment and then fled in fear, like a cloud driven by the wind. His flight is the first clear sign of his defeat. So the hundredth sarga ends with Rāvaṇa beaten, yet with Lakṣmaṇa lying on the ground; the next tells of Rāma's lament and Suṣeṇa's herb.