महोदरमहापार्श्वौ हतौ दृष्ट्वा, महाबले वीरे विरूपाक्षे च निहते, महामृधे रावणं महान् क्रोधः आविवेश। सः सूतं संचोदयामास, इदं वाक्यं च उवाच — ‘निहतानाम् अमात्यानां, रुद्धस्य नगरस्य च दुःखं तौ रामलक्ष्मणौ हत्वा एव अपनेष्यामि। अहं रणे रामवृक्षं हन्मि — यः सीतारूपं पुष्पं फलं च ददाति, यस्य सुग्रीवः जाम्बवान् कुमुदः नलः द्विविदः मैन्दः अङ्गदः गन्धमादनः हनूमान् सुषेणः सर्वे हरियूथपाः च प्रशाखाः’ इति। सः अतिरथः महान् रथस्य घोषेण दश दिशः नादयन् तूर्णं प्रययौ, राघवं च अभ्यधावत। तेन शब्देन सनदीगिरिकानना सर्वा मही संचचाल, सिंहाः मृगाः द्विजाः च त्रस्ताः। ततः सः सुमहाघोरं सुदारुणं तामसम् अस्त्रं चकार, तेन सर्वान् कपीन् निर्ददाह; ते समन्ततः प्रपेतुः। अत्र रावणस्य रूपकं विशेषेण मननीयम् — रामः वृक्षः, सीता तस्य पुष्पं फलं च, वानरनायकाः तस्य शाखाः। रावणस्य दृष्ट्या सीता रामस्य सर्वस्य प्रयत्नस्य फलम्, अतः मूलं रामम् एव छित्त्वा सर्वं वृक्षं पातयिष्यामि इति तस्य विचारः। किन्तु अयं वृक्षः न सहजं छेत्तुं शक्यः, यतः तस्य मूलं धर्मः। किन्तु अनेन रूपकेण अनिच्छया अपि सः स्वीकरोति यत् सीता रामस्य एव, न तस्य। पञ्चमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — वानरनायकानां नामावली गीताप्रेसपाठे एव विस्तृता। ‘अमात्यानां निधनम्’ ‘नगरस्य रोधः’ इति द्वे दुःखे — एकं स्वजनानां नाशः, अपरं स्वराज्यस्य अपमानः। रावणः तयोः उपायं केवलं युद्धे एव पश्यति। तामसम् अस्त्रम् अन्धकारमयं दाहकं च — दिव्यास्त्रप्रयोगः अस्मिन् सर्गे आरभ्यते, अग्रे च सर्वः सर्गः अस्त्रप्रत्यस्त्राणां परम्परा भवति। वानराः अग्निना दग्धाः इव समन्ततः पतन्ति — ‘निर्ददाह’ इति पदं तामसास्त्रस्य दाहकत्वं स्पष्टयति। ‘अतिरथः’ इति पदं रावणस्य रथयुद्धे श्रेष्ठतां सूचयति — सः सामान्यः महारथः न, किन्तु तम् अपि अतिक्रान्तः।

तैः भग्नैः सम्प्रधावितैः वानरैः भूमौ रजः उत्पपात; ब्रह्मणा स्वयं निर्मितं तत् अस्त्रं ते सहितुं न शेकुः। रावणस्य शरोत्तमैः भग्नानि तानि अनेकानि अनीकानि शतशः दृष्ट्वा राघवः पर्यवस्थितः। ततः राक्षसशार्दूलः हरिवाहिनीं विद्राव्य, लक्ष्मणेन भ्रात्रा सह, विष्णुना सह वासवम् इव, तिष्ठन्तम् अपराजितं रामं ददर्श — महत् धनुः अवष्टभ्य आकाशम् आलिखन्तम् इव, पद्मपत्रविशालाक्षं दीर्घबाहुम् अरिंदमम्। ततः महातेजाः बली रामः सौमित्रिसहितः रणे वानरान् भग्नान्, रावणं च आपतन्तं समीक्ष्य हृष्टः मध्ये कार्मुकं जग्राह। ततः सः उत्तमं धनुः महावेगं महानादं मेदिनीं निर्भिन्दन् इव विस्फारयितुम् आरेभे। रावणस्य बाणौघैः रामविस्फारितेन तेन धनुःशब्देन च राक्षसाः तदा शतशः पेतुः। नवमः श्लोकः वुल्गेटमात्रः — ‘ब्रह्मणा निर्मितं स्वयम्’ इति तामसास्त्रस्य दिव्योत्पत्तिः उक्ता, अतः वानराणां पराजयः तेषां दौर्बल्यात् न, अस्त्रस्य दैवीशक्तेः। ‘पर्यवस्थितः’ इति पदं रामस्य धैर्यं दर्शयति — सेना भग्ना, तथापि सः अचलः। रावणस्य दृष्ट्या रामस्य वर्णनं कविः करोति — ‘आलिखन्तम् इव आकाशम्’ इति उपमया धनुषः दीर्घता, ‘पद्मपत्रविशालाक्षम्’ इति पदेन रामस्य सौन्दर्यं च युगपत् दर्शिते। शत्रुः अपि रामस्य रूपं पश्यति। रावणः रामं ‘अपराजितम्’ इति पश्यति — एतत् पदं कवेः, न रावणस्य, किन्तु तस्य दृष्टौ स्थापितम्। ‘विष्णुना वासवम् इव’ इति उपमा — इन्द्रः उपेन्द्रेण विष्णुना सह यथा, तथा रामः लक्ष्मणेन सह; अत्र रामः इन्द्रस्थाने, लक्ष्मणः विष्णुस्थाने इति रोचकः विपर्यासः। रामस्य हर्षः अपि लक्षणीयः — शत्रुं सम्मुखम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा सः हृष्यति, यतः दीर्घकालात् एषः एव क्षणः प्रतीक्षितः। धनुर्विस्फारस्य शब्देन एव राक्षसाः पतन्ति — रामस्य शक्तेः प्रथमं प्रदर्शनं शरेण न, शब्देन एव। ‘मध्ये कार्मुकं जग्राह’ — सेनायाः मध्ये स्थित्वा, येन वानराः तं पश्यन्तः धैर्यं लभन्ते। ११–१३ श्लोकेषु केचन अर्धाः वुल्गेटमात्राः (११.१, १३.२)।

तयोः राजपुत्रयोः शरपथं प्राप्य रावणः शशिसूर्ययोः समीपे राहुः इव बभौ। तं प्रथमं योद्धुम् इच्छन् लक्ष्मणः धनुः आयम्य अग्निशिखोपमान् निशितान् शरान् मुमोच। धनुष्मता लक्ष्मणेन मुक्तमात्रान् तान् बाणान् आकाशे एव महातेजाः रावणः बाणैः प्रत्यवारयत्। सः एकम् एकेन बाणेन, त्रीन् त्रिभिः, दश दशभिः लक्ष्मणस्य बाणान् प्रचिच्छेद, स्वं पाणिलाघवं दर्शयन्। समितिंजयः रावणः सौमित्रिम् अभ्यतिक्रम्य अपरं शैलम् इव स्थितं रामं रणे आससाद। सः राघवं समासाद्य क्रोधसंरक्तलोचनः राक्षसेश्वरः रावणः शरवर्षाणि व्यसृजत्। ततः रावणस्य धनुश्च्युताः शरधाराः आपतिताः दृष्ट्वा एव रामः सत्वरं शीघ्रं भल्लान् जग्राह। सः राघवः दीप्यमानान् महाघोरान् आशीविषोपमान् तान् शरौघान् तीक्ष्णैः भल्लैः चिच्छेद। ‘शशिसूर्ययोः समीपे राहुः इव’ इति उपमा अतीव सार्थका — रामलक्ष्मणौ सूर्यचन्द्रौ, रावणः राहुः यः ग्रसितुम् इच्छति; किन्तु राहुः ग्रहणकाले एव प्रभवति, सदा न। अस्मिन् संस्करणे अयं श्लोकः (१७) ‘रावणस्य च बाणौघैः’ (१६) इत्यस्य अनन्तरं मुद्रितः; समीक्षितसंस्करणे तु तस्य पूर्वम् — एषः अर्धद्वयस्य स्थानविपर्यासः, न पाठलोपः। लक्ष्मणः ज्येष्ठस्य पूर्वं युद्धं कर्तुम् इच्छति, यथा सेवकः स्वामिनः रक्षणाय अग्रे गच्छति। रावणस्य पाणिलाघवं ‘एकमेकेन, त्रिभिस्त्रीन्, दशभिर्दश’ इति गणनया प्रदर्शितम् — सः प्रत्येकं बाणं समसङ्ख्यैः बाणैः निवारयति, न अधिकैः; अयं तस्य अस्त्रकौशलस्य परमः परिचयः। एषः अंशः रावणं केवलं दुष्टं न, किन्तु महाधनुर्धरम् अपि दर्शयति, येन रामस्य विजयः अधिकं गौरवं लभते। किन्तु सः लक्ष्मणं न हन्ति, केवलम् अतिक्रामति — तस्य लक्ष्यं राम एव। रामः ‘अपरः शैलः इव’ स्थितः — अचलः, अविचलितः। भल्लाः अर्धचन्द्राकाराः फलकयुक्ताः बाणाः, ये शरान् छेत्तुं विशेषेण उपयुक्ताः। रावणस्य शराः ‘आशीविषोपमाः’ — सर्पसदृशाः, विषम् इव घातकाः। रामः शरान् दृष्ट्वा एव भल्लान् गृह्णाति — तस्य प्रतिक्रिया तत्कालिकी।

राघवः रावणं, रावणः राघवं च तूर्णं विविधैः तीक्ष्णैः शरवर्षैः अन्योन्यं ववर्षतुः। तौ चिरं चित्रं सव्यदक्षिणं मण्डलं चेरतुः, बाणवेगात् समुत्क्षिप्तौ अन्योन्यम् अपराजितौ। यमान्तकनिकाशयोः सायकमुचोः रौद्रयोः तयोः युगपत् सम्प्रयुध्यतोः भूतानि वित्रेसुः। तदा गगनं विविधैः बाणैः सततं बभूव, यथा आतपापाये विद्युन्मालासमाकुलैः घनैः। महावेगैः सुतीक्ष्णाग्रैः गृध्रपत्रैः सुवाजितैः शरवृष्टिभिः आकाशं गवाक्षितम् इव बभूव। तौ परमं शरान्धकारम् आकाशं चक्रतुः, तपने अस्तं गते उत्थितौ महामेघौ इव। अन्योन्यवधकांक्षिणोः तयोः वृत्रवासवयोः इव अनासाद्यम् अचिन्त्यं महायुद्धम् अभूत्। उभौ हि परमेष्वासौ, उभौ युद्धविशारदौ, उभौ अस्त्रविदां मुख्यौ, उभौ युद्धे विचेरतुः। उभौ येन येन व्रजतः तेन तेन शरोर्मयः, वायुना विद्धाः सागरयोः ऊर्मयः इव, जग्मुः। ततः संसक्तहस्तः लोकरावणः रावणः रामस्य ललाटे नाराचमालां प्रत्यमुञ्चत। रौद्रचापप्रयुक्तां नीलोत्पलदलप्रभां तां शिरसा धारयन् रामः व्यथां न अभ्यपद्यत। अस्मिन् अंशे कविः समतायाः वर्णनं करोति — ‘उभौ’ इति पदं चतुर्वारम् आवर्तते, येन द्वयोः वीरयोः तुल्यबलत्वं दृढीक्रियते। उपमाः अपि युग्माः — महामेघौ, वृत्रवासवौ, सागरयोः ऊर्मयः। ‘गवाक्षितम्’ इति सूक्ष्मा उपमा — बाणैः आकाशं जालकयुक्तं गवाक्षम् इव, छिद्रैः एव दृश्यम्। ‘आतपापाये’ इति वर्षर्तोः आरम्भः, यदा विद्युद्युक्ताः मेघाः आकाशं व्याप्नुवन्ति। ‘लोकरावणः’ इति नामनिरुक्तिः — लोकान् रावयति (रोदयति) इति रावणः। नाराचमाला नीलोत्पलदलप्रभा — भीषणम् अस्त्रं शोभनया उपमया वर्णितम्, यथा रामस्य ललाटे पुष्पमाला इव; किन्तु रामः ‘न व्यथाम् अभ्यपद्यत’। अयं तस्य धैर्यस्य परमः परिचयः। २८तमे मुद्रणे ‘सततं’ इति, समीक्षिते ‘संततं’। अस्य युद्धस्य वर्णने कविः क्रमेण दृष्टिं विस्तारयति — प्रथमं द्वौ योद्धारौ, ततः तयोः गतिः (मण्डलानि), ततः भूतानां भयं, ततः सर्वम् आकाशं शरैः आच्छादितम्। ‘चेरतुः चिरम्’ इति पदेन युद्धस्य दीर्घता, ‘चित्रम्’ इति पदेन तस्य कौशलपूर्णता च सूच्यते। ‘बाणवेगात् समुत्क्षिप्तौ’ — बाणानां वेगेन पृष्ठतः क्षिप्तौ, तथापि पुनः अग्रे आगतौ। ‘अनासाद्यम् अचिन्त्यम्’ इति विशेषणद्वयं तस्य युद्धस्य अद्वितीयतां घोषयति — अन्यः कोऽपि तत्र प्रवेष्टुं न शक्नोति, कल्पयितुम् अपि न। वृत्रवासवयोः युद्धं वेदेषु प्रसिद्धं देवासुरयुद्धानां प्रतिमानम्; तेन रामरावणयुद्धं ब्रह्माण्डस्तरीयं युद्धम् इति सूच्यते। ‘ऊर्मयः’ इति उपमा ३३तमे श्लोके द्विवारम् — शरोर्मयः, सागरोर्मयः — येन द्वयोः गत्या सह शराः अपि तरङ्गवत् प्रवहन्ति इति चित्रम्। ‘संसक्तहस्तः’ इति रावणस्य हस्तौ क्षणम् अपि न विरमतः।

अथ क्रोधसमन्वितः रामः मन्त्रान् अपि जपन् रौद्रम् अस्त्रम् उदीरयन् भूयः शरान् समादाय महातेजाः वीर्यवान् चापम् आयम्य मुमोच, अच्छिन्नसायकः तान् शरान् राक्षसेन्द्राय चिक्षेप। ते शराः राक्षसेन्द्रस्य महामेघसंकाशे अवध्ये कवचे पतिताः, तदा व्यथां न जनयन्। पुनः एव अथ सर्वास्त्रकुशलः रामः रथस्थं राक्षसाधिपं ललाटे परमास्त्रेण अभिनत्। ते शराः रावणप्रतिकूलिताः बाणरूपाणि भित्त्वा पञ्चशीर्षाः उरगाः इव श्वसन्तः भूमिं विविशुः। राघवस्य अस्त्रं निहत्य क्रोधमूर्च्छितः रावणः सुमहाघोरम् आसुरम् अस्त्रं प्रादुश्चकार। सः महातेजाः क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन् मायाभिः सिंहव्याघ्रमुखान्, कङ्ककोकमुखान्, गृध्रश्येनमुखान्, शृगालवदनान्, ईहामृगमुखान्, व्यादितास्यान् भयावहान्, पञ्चास्यान् लेलिहानान्, खरमुखान्, वराहमुखसंश्रितान्, श्वानकुक्कुटवक्त्रान्, मकराशीविषाननान् एतान् अन्यान् च निशितान् शरान् रामं प्रति ससर्ज। आसुरेण तेन अस्त्रेण समाविष्टः रघुपुङ्गवः पावकोपमः महोत्साहं पावकम् अस्त्रं ससर्ज। अत्र अस्त्रयुद्धस्य क्रमः स्पष्टः — प्रथमं रामस्य रौद्रास्त्रं रावणस्य कवचेन निवारितम्; ततः द्वितीयः प्रहारः ललाटे भवति; किन्तु ते बाणाः अपि रावणेन प्रतिहताः बाणरूपं भित्त्वा (त्यक्त्वा) पञ्चशीर्षाः सर्पाः इव श्वसन्तः भूमिं प्रविशन्ति — रावणस्य प्रतिरोधशक्तिः अत्र स्पष्टा। ‘मन्त्रान् अपि जपन्’ इति पदेन दिव्यास्त्राणां प्रयोगः मन्त्रेण एव भवति इति सूच्यते। रावणस्य कवचं ‘अवध्यम्’ — तस्य वरप्राप्तं रक्षणम्, अतः सामान्याः शराः तं न भिन्दन्ति। आसुरास्त्रस्य वर्णनं नानाविधैः पशुपक्षिमुखैः शरैः भयानकरसं जनयति — सिंहः व्याघ्रः कङ्कः कोकः गृध्रः श्येनः शृगालः ईहामृगः खरः वराहः श्वा कुक्कुटः मकरः सर्पः च; एषा सूची मायायाः विविधतां दर्शयति। ‘ईहामृगः’ वृकः इति प्रसिद्धः। रामः आसुरास्त्रेण ‘समाविष्टः’ — आक्रान्तः, तथापि सः पावकोपमः, अतः आग्नेयं पावकास्त्रम् एव प्रत्युत्तरम्। ४१.२ ‘अस्त्रं प्रादुश्चकार सः’ समीक्षितस्य ‘अन्यदस्त्रं समाददे’ इत्यस्य पाठभेदः। रामस्य प्रयत्नः द्विवारम् — प्रथमं रौद्रम् अस्त्रं कवचे निष्फलं, द्वितीयं परमास्त्रं ललाटे; रावणः अपि द्विवारं प्रत्युत्तरं ददाति। एवं अस्मिन् सर्गे न कोऽपि पक्षः निर्णायकं जयं लभते, केवलं परस्परं अस्त्राणां निवारणम्। ‘क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन्’ इति रावणस्य उपमा अनन्तरं तस्य सर्पमुखानां शराणां सह सङ्गच्छते — सः स्वयं सर्पः इव, तस्य शराः अपि सर्पाः। मायाभिः इति पदेन आसुरास्त्रं मायामयम् इति स्पष्टम्; रामस्य अस्त्राणि तु मन्त्रमयानि, न मायामयानि। आसुरशराणां मुखानि सर्वाणि हिंस्राणां मांसभक्षकाणां वा प्राणिनाम् — एषः रावणस्य स्वभावस्य एव प्रतिबिम्बः।

सः अग्निदीप्तमुखान्, सूर्यमुखान्, चन्द्रार्धचन्द्रवक्त्रान्, धूमकेतुमुखान्, ग्रहनक्षत्रवर्णान्, महोल्कामुखसंस्थितान्, विद्युज्जिह्वोपमान् च विविधान् शरान् तत्र ससर्ज। राघवास्त्रसमाहताः ते घोराः रावणशराः आकाशे विलयं जग्मुः, सहस्रशः जघ्नुः च। अक्लिष्टकर्मणा रामेण तत् अस्त्रं निहतं दृष्ट्वा सर्वे कामरूपिणः वीराः कपयः हृष्टाः सुग्रीवाभिमुखाः राघवं सम्परिक्षिप्य नेदुः। ततः रावणबाहुनिःसृतं तत् अस्त्रं प्रसह्य विनिहत्य दाशरथिः महात्मा राघवः मुदान्वितः अभवत्, मुदिताः कपीश्वराः उच्चैः विनेदुः। रामस्य आग्नेयास्त्रस्य शराः सर्वे तेजोमयानां वस्तूनां मुखानि धारयन्ति — अग्निः सूर्यः चन्द्रः धूमकेतुः ग्रहाः नक्षत्राणि उल्का विद्युत् च। एवं रावणस्य पशुमुखाः शराः (अन्धकारस्य, हिंसायाः प्रतीकाः) रामस्य ज्योतिर्मुखैः शरैः (प्रकाशस्य प्रतीकैः) नश्यन्ति — अस्मिन् वर्णने प्रकाशतमसोः युद्धम् इव कविः सूचयति। सप्तचत्वारिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं तस्य सहजं सामर्थ्यं दर्शयति — सः महत् कर्म अपि अक्लेशेन करोति। वानराः राघवं परितः सुग्रीवाभिमुखाः स्थिताः — एषा तेषां सेनायाः पुनर्व्यवस्था। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थजातीयेन दीर्घवृत्तेन निबद्धः, वुल्गेटमात्रः च। अयं सर्गः रामरावणयोः प्रथमस्य प्रत्यक्षयुद्धस्य आरम्भः; अग्रिमे सर्गे रावणः मयनिर्मितम् अन्यत् अस्त्रं प्रयुङ्क्ते, लक्ष्मणः च शक्त्या आहतः भविष्यति।

మహోదర మహాపార్శ్వులు హతులవడం చూసి, మహాబలుడైన వీరుడు విరూపాక్షుడు కూడా హతుడవడంతో, మహాసంగ్రామంలో రావణుని మహాక్రోధం ఆవహించింది. అతడు సారథిని ప్రేరేపించి ఇలా అన్నాడు — ‘హతులైన అమాత్యుల దుఃఖాన్నీ, ముట్టడి చేయబడిన నగరపు దుఃఖాన్నీ ఆ రామలక్ష్మణులను చంపి మాత్రమే తొలగిస్తాను. యుద్ధంలో నేను రామవృక్షాన్ని కూల్చివేస్తాను — సీత అనే పువ్వునూ పండునూ ఇచ్చేదీ, సుగ్రీవుడు, జాంబవంతుడు, కుముదుడు, నలుడు, ద్వివిదుడు, మైందుడు, అంగదుడు, గంధమాదనుడు, హనుమంతుడు, సుషేణుడు, ఇంకా వానరయూథపతులందరూ కొమ్మలుగా గలదీ అయిన ఆ వృక్షాన్ని’ అని. అతిరథుడైన ఆ మహావీరుడు రథఘోషతో పది దిక్కులనూ మారుమోగిస్తూ వేగంగా బయలుదేరి రాఘవుని మీదికి పరుగెత్తాడు. ఆ శబ్దంతో నదులూ కొండలూ అడవులతో కూడిన భూమి అంతా కంపించింది, సింహాలూ మృగాలూ పక్షులూ భయపడ్డాయి. అప్పుడు అతడు మహాఘోరమైన, అతిదారుణమైన తామసాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు, దానితో వానరులందరినీ దహించాడు; వారు అన్నివైపులా కూలిపోయారు. ఇక్కడ రావణుని రూపకం ప్రత్యేకంగా ఆలోచించదగినది — రాముడు వృక్షం, సీత దాని పువ్వూ పండూ, వానరనాయకులు దాని కొమ్మలు. రావణుని దృష్టిలో సీత రాముని సమస్త ప్రయత్నానికీ ఫలం, కాబట్టి మూలమైన రాముడినే నరికి వృక్షాన్నంతా కూల్చివేస్తానని అతని ఆలోచన. కాని ఈ వృక్షాన్ని సులభంగా నరకలేరు, ఎందుకంటే దాని మూలం ధర్మం. అంతేకాక ఈ రూపకంతో, ఇష్టం లేకపోయినా, సీత రామునిదే గాని తనది కాదని అతడు అంగీకరిస్తున్నాడు. ఐదవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — వానరనాయకుల నామావళి గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే విస్తరించబడింది. ‘అమాత్యుల మరణం’, ‘నగరపు ముట్టడి’ అన్న రెండు దుఃఖాలు — ఒకటి తనవారి నాశం, మరొకటి తన రాజ్యానికి అవమానం. రావణుడు రెండింటికీ ఉపాయం యుద్ధంలోనే చూస్తున్నాడు. తామసాస్త్రం అంధకారమయమైనదీ దహించేదీ — ఈ సర్గలో దివ్యాస్త్రప్రయోగం మొదలవుతుంది, ముందుకు సర్గ అంతా అస్త్రప్రత్యస్త్రాల పరంపర అవుతుంది. వానరులు అగ్నిలో కాలినట్టు అన్నివైపులా పడిపోతారు — ‘దహించాడు’ అన్న పదం తామసాస్త్రపు దాహకత్వాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘అతిరథుడు’ అన్న పదం రథయుద్ధంలో రావణుని శ్రేష్ఠతను సూచిస్తుంది — అతడు సామాన్యుడైన మహారథుడు కాదు, దానిని కూడా అతిక్రమించినవాడు.

ఓడిపోయి పరుగెత్తుతున్న ఆ వానరుల వల్ల నేలపై ధూళి లేచింది; స్వయంగా బ్రహ్మ నిర్మించిన ఆ అస్త్రాన్ని వారు సహించలేకపోయారు. రావణుని ఉత్తమబాణాలతో ఓడిపోయిన ఆ అనేక సేనలను వందలుగా చూసి రాఘవుడు స్థిరంగా నిలిచాడు. అప్పుడు రాక్షసశార్దూలుడు వానరసేనను పారదోలి, సోదరుడు లక్ష్మణునితో కలిసి, విష్ణువుతో కూడిన ఇంద్రుని వలె నిలిచి ఉన్న అపరాజితుడైన రాముని చూశాడు — మహాధనుస్సును ఆనించి పట్టుకొని ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టున్నవానిని, తామరరేకుల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవానిని, దీర్ఘబాహువును, శత్రుదమనుని. అప్పుడు మహాతేజస్వీ బలవంతుడూ అయిన రాముడు సౌమిత్రితో కలిసి యుద్ధంలో ఓడిపోయిన వానరులనూ, మీదికి వస్తున్న రావణునీ చూసి సంతోషంతో ధనుస్సు మధ్యభాగాన్ని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు అతడు మహావేగం గల, మహానాదం చేసే ఆ ఉత్తమధనుస్సును భూమిని చీల్చుతున్నట్టు టంకారం చేయడం మొదలుపెట్టాడు. రావణుని బాణసమూహాలతోనూ, రాముడు మోగించిన ఆ ధనుష్టంకారంతోనూ అప్పుడు రాక్షసులు వందలుగా పడిపోయారు. తొమ్మిదవ శ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — ‘స్వయంగా బ్రహ్మ నిర్మించిన’ అని తామసాస్త్రపు దివ్యోత్పత్తి చెప్పబడింది, కాబట్టి వానరుల పరాజయం వారి బలహీనత వల్ల కాదు, అస్త్రపు దైవశక్తి వల్ల. ‘స్థిరంగా నిలిచాడు’ అన్న పదం రాముని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — సైన్యం ఓడిపోయింది, అయినా అతడు అచలుడు. కవి రావణుని దృష్టితో రాముని వర్ణిస్తాడు — ‘ఆకాశాన్ని గీస్తున్నట్టు’ అన్న ఉపమానంతో ధనుస్సు పొడవునూ, ‘తామరరేకుల వంటి విశాలనేత్రాలు గలవాడు’ అన్న పదంతో రాముని సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు. శత్రువు కూడా రాముని రూపాన్ని చూస్తున్నాడు. రావణుడు రాముని ‘అపరాజితునిగా’ చూస్తాడు — ఈ పదం కవిది, రావణునిది కాదు, కాని అతని దృష్టిలో ఉంచబడింది. ‘విష్ణువుతో కూడిన ఇంద్రుని వలె’ అన్న ఉపమానం — ఇంద్రుడు ఉపేంద్రుడైన విష్ణువుతో ఉన్నట్టు, రాముడు లక్ష్మణునితో; ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రుని స్థానంలో, లక్ష్మణుడు విష్ణువు స్థానంలో ఉండడం ఆసక్తికరమైన విపర్యాసం. రాముని హర్షం కూడా గమనించదగినది — శత్రువు ఎదురుగా వస్తుండడం చూసి అతడు సంతోషిస్తాడు, ఎందుకంటే చాలాకాలంగా ఎదురుచూస్తున్న క్షణం ఇదే. ధనుష్టంకారంతోనే రాక్షసులు పడిపోతారు — రాముని శక్తికి మొదటి ప్రదర్శన బాణంతో కాదు, శబ్దంతోనే. ‘ధనుస్సు మధ్యభాగాన్ని పట్టుకున్నాడు’ — సైన్యం మధ్యలో నిలిచి, దానివల్ల వానరులు అతనిని చూస్తూ ధైర్యం పొందుతారు. 11–13 శ్లోకాలలో కొన్ని అర్ధభాగాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి (11.1, 13.2).

ఆ ఇద్దరు రాజకుమారుల బాణమార్గంలోకి వచ్చిన రావణుడు సూర్యచంద్రుల దగ్గర ఉన్న రాహువులా ప్రకాశించాడు. అతనితో మొదట యుద్ధం చేయాలని కోరుకున్న లక్ష్మణుడు ధనుస్సును లాగి అగ్నిజ్వాలల వంటి వాడి బాణాలను విడిచాడు. ధనుర్ధారి లక్ష్మణుడు విడిచిన మాత్రాన ఆ బాణాలను మహాతేజస్వి అయిన రావణుడు ఆకాశంలోనే తన బాణాలతో నివారించాడు. అతడు తన చేతి లాఘవాన్ని ప్రదర్శిస్తూ, ఒక్కదానిని ఒక్క బాణంతో, మూడింటిని మూడింటితో, పదింటిని పదింటితో లక్ష్మణుని బాణాలను ఖండించాడు. యుద్ధవిజేత అయిన రావణుడు సౌమిత్రిని దాటి, మరొక పర్వతంలా నిలిచి ఉన్న రాముని యుద్ధంలో సమీపించాడు. రాఘవుని సమీపించి, కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన రాక్షసేశ్వరుడు రావణుడు బాణవర్షాలు కురిపించాడు. అప్పుడు రావణుని ధనుస్సు నుండి విడివడి మీదికి వస్తున్న బాణధారలను చూడగానే రాముడు త్వరగా భల్లాలను పట్టుకున్నాడు. ఆ రాఘవుడు ప్రజ్వలిస్తున్న, మహాఘోరమైన, విషసర్పాల వంటి ఆ బాణసమూహాలను వాడి భల్లాలతో ఖండించాడు. ‘సూర్యచంద్రుల దగ్గర రాహువు వలె’ అన్న ఉపమానం ఎంతో సార్థకమైనది — రామలక్ష్మణులు సూర్యచంద్రులు, రావణుడు వారిని మింగాలనుకొనే రాహువు; కాని రాహువు గ్రహణకాలంలోనే ప్రభావం చూపుతాడు, ఎల్లప్పుడూ కాదు. ఈ సంస్కరణలో ఈ శ్లోకం (17) ‘రావణస్య చ బాణౌఘైః’ (16) తరువాత ముద్రించబడింది; సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం దానికి ముందు ఉంది — ఇది రెండు అర్ధభాగాల స్థానవిపర్యాసం, పాఠలోపం కాదు. సేవకుడు యజమాని రక్షణ కోసం ముందుకు వెళ్ళినట్టు, లక్ష్మణుడు అన్నగారి కంటే ముందే యుద్ధం చేయాలనుకుంటాడు. రావణుని చేతి లాఘవం ‘ఒక్కదానిని ఒక్కదానితో, మూడింటిని మూడింటితో, పదింటిని పదింటితో’ అన్న లెక్కతో ప్రదర్శించబడింది — అతడు ప్రతి బాణాన్నీ సమసంఖ్య గల బాణాలతోనే నివారిస్తాడు, ఎక్కువ వాటితో కాదు; ఇది అతని అస్త్రకౌశలానికి పరమనిదర్శనం. ఈ భాగం రావణుని కేవలం దుష్టునిగా కాక, మహాధనుర్ధరునిగా కూడా చూపిస్తుంది, దానివల్ల రాముని విజయానికి మరింత గౌరవం లభిస్తుంది. కాని అతడు లక్ష్మణుని చంపడు, కేవలం దాటిపోతాడు — అతని లక్ష్యం రాముడే. రాముడు ‘మరొక పర్వతంలా’ నిలిచాడు — అచలుడు, చలించనివాడు. భల్లాలు అర్ధచంద్రాకారపు ములుకులు గల బాణాలు, బాణాలను ఖండించడానికి విశేషంగా ఉపయోగపడేవి. రావణుని బాణాలు ‘విషసర్పాల వంటివి’ — పాముల వంటివి, విషంలా ప్రాణాంతకమైనవి. రాముడు బాణాలను చూడగానే భల్లాలను పట్టుకుంటాడు — అతని ప్రతిక్రియ తక్షణమైనది.

రాఘవుడు రావణునిపై, రావణుడు రాఘవునిపై త్వరత్వరగా వివిధములైన వాడి బాణవర్షాలను ఒకరిపై ఒకరు కురిపించుకున్నారు. బాణవేగానికి వెనక్కి నెట్టబడుతూ, ఒకరికొకరు అపరాజితులైన వారిద్దరూ చాలాసేపు విచిత్రంగా ఎడమవైపుగా కుడివైపుగా మండలాలు తిరిగారు. యముని, అంతకుని వంటి, బాణాలు విడిచే, రౌద్రులైన ఆ ఇద్దరూ ఒకేసారి యుద్ధం చేస్తుండగా ప్రాణులన్నీ భయపడ్డాయి. అప్పుడు ఆకాశం వివిధములైన బాణాలతో, ఎండాకాలం ముగిసినప్పుడు మెరుపుల మాలలతో నిండిన మేఘాలతో వలె, ఎడతెరపి లేకుండా నిండిపోయింది. మహావేగం గల, అతివాడి ములుకులు గల, గద్ద ఈకలు కట్టిన, చక్కగా రెక్కలు అమర్చిన బాణవర్షాలతో ఆకాశం కిటికీ జాలీలా అయింది. సూర్యుడు అస్తమించిన తరువాత లేచిన రెండు మహామేఘాల వలె, వారిద్దరూ ఆకాశాన్ని బాణాలతో దట్టమైన చీకటిమయం చేశారు. ఒకరినొకరు చంపాలని కోరుకుంటున్న వారిద్దరి మధ్య, వృత్రాసుర ఇంద్రుల యుద్ధం వలె, ఎవరూ సమీపించలేని, ఊహించలేని మహాయుద్ధం జరిగింది. ఇద్దరూ పరమధనుర్ధరులు, ఇద్దరూ యుద్ధవిశారదులు, ఇద్దరూ అస్త్రవేత్తలలో ముఖ్యులు, ఇద్దరూ యుద్ధంలో సంచరించారు. ఇద్దరూ ఎటు ఎటు వెళ్ళారో అటు అటు, గాలికి కదిలిన రెండు సముద్రాల అలల వలె, బాణాల అలలు వెళ్ళాయి. అప్పుడు చేతులు ఎడతెరపి లేకుండా పనిచేస్తున్న, లోకాలను ఏడిపించే రావణుడు రాముని నుదుటిపై నారాచబాణాల మాలను విడిచాడు. రౌద్రమైన ధనుస్సు నుండి ప్రయోగించబడిన, నల్లకలువరేకుల వంటి కాంతి గల ఆ మాలను తలపై ధరిస్తూ రాముడు వ్యథ చెందలేదు. ఈ భాగంలో కవి సమానత్వాన్ని వర్ణిస్తాడు — ‘ఇద్దరూ’ అన్న పదం నాలుగుసార్లు పునరావృతమవుతుంది, దానితో ఇద్దరు వీరుల తుల్యబలత్వం దృఢపరచబడుతుంది. ఉపమానాలు కూడా జంటలే — రెండు మహామేఘాలు, వృత్రుడూ ఇంద్రుడూ, రెండు సముద్రాల అలలు. ‘గవాక్షితం’ (కిటికీ జాలీలా) అన్నది సూక్ష్మమైన ఉపమానం — బాణాలతో ఆకాశం జాలీలు గల కిటికీలా అయింది, రంధ్రాల గుండానే కనిపిస్తుంది. ‘ఎండాకాలం ముగిసినప్పుడు’ అంటే వర్షర్తువు ఆరంభం, అప్పుడు మెరుపులతో కూడిన మేఘాలు ఆకాశాన్ని కప్పివేస్తాయి. ‘లోకరావణుడు’ అన్నది పేరుకు నిరుక్తి — లోకాలను ‘రావయతి’ (ఏడిపిస్తాడు) కాబట్టి రావణుడు. నారాచమాల నల్లకలువరేకుల కాంతి గలది — భయంకరమైన అస్త్రం శోభనమైన ఉపమానంతో వర్ణించబడింది, రాముని నుదుటిపై పూలమాలలా; కాని రాముడు ‘వ్యథ చెందలేదు’. ఇది అతని ధైర్యానికి పరమనిదర్శనం. 28వ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘సతతం’ అని, సమీక్షిత సంస్కరణలో ‘సంతతం’ అని ఉంది. ఈ యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా దృష్టిని విస్తరిస్తాడు — మొదట ఇద్దరు యోధులు, తరువాత వారి గతి (మండలాలు), తరువాత ప్రాణుల భయం, తరువాత బాణాలతో కప్పబడిన ఆకాశమంతా. ‘చాలాసేపు తిరిగారు’ అన్న పదంతో యుద్ధపు దీర్ఘతా, ‘విచిత్రంగా’ అన్న పదంతో దాని కౌశలపూర్ణతా సూచించబడతాయి. ‘బాణవేగానికి వెనక్కి నెట్టబడుతూ’ — బాణాల వేగానికి వెనక్కి విసిరివేయబడినా, మళ్ళీ ముందుకు వచ్చారు. ‘ఎవరూ సమీపించలేని, ఊహించలేని’ అన్న రెండు విశేషణాలు ఆ యుద్ధపు అద్వితీయతను ఘోషిస్తాయి — మరెవరూ దానిలో ప్రవేశించలేరు, ఊహించనూ లేరు. వృత్రేంద్రుల యుద్ధం వేదాలలో ప్రసిద్ధమైనది, దేవాసుర యుద్ధాలకు ప్రతిమానం; దానితో రామరావణయుద్ధం బ్రహ్మాండస్థాయి యుద్ధమని సూచించబడుతుంది. ‘అలలు’ అన్న ఉపమానం 33వ శ్లోకంలో రెండుసార్లు — బాణాల అలలు, సముద్రపు అలలు — దానితో ఇద్దరి గతితో పాటు బాణాలు కూడా తరంగాల వలె ప్రవహిస్తాయన్న చిత్రం. ‘చేతులు ఎడతెరపి లేకుండా పనిచేస్తున్న’ అంటే రావణుని చేతులు క్షణమైనా ఆగడం లేదని.

అప్పుడు క్రోధంతో కూడిన, మహాతేజస్వీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన రాముడు మంత్రాలు జపిస్తూ రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తూ, మళ్ళీ బాణాలు తీసుకొని ధనుస్సును లాగి విడిచాడు; ఎడతెగని బాణాలు గల అతడు ఆ బాణాలను రాక్షసేంద్రునిపై విసిరాడు. ఆ బాణాలు రాక్షసేంద్రుని మహామేఘం వంటి, ఛేదించశక్యం కాని కవచంపై పడి అప్పుడు వ్యథ కలిగించలేదు. మళ్ళీ, సర్వాస్త్రకుశలుడైన రాముడు రథంపై ఉన్న రాక్షసాధిపతిని నుదుటిపై పరమాస్త్రంతో కొట్టాడు. రావణుడు ప్రతిఘటించిన ఆ బాణాలు బాణరూపాన్ని వదిలి ఐదు తలల పాముల వలె బుసలు కొడుతూ భూమిలో ప్రవేశించాయి. రాఘవుని అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేసి, క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు మహాఘోరమైన ఆసురాస్త్రాన్ని ప్రకటించాడు. మహాతేజస్వి అయిన అతడు కోపించిన పాములా బుసలు కొడుతూ, మాయలతో — సింహాల, పులుల ముఖాలు గలవి, కంకపక్షుల, చక్రవాకాల ముఖాలు గలవి, గద్దల, డేగల ముఖాలు గలవి, నక్కల ముఖాలు గలవి, ఈహామృగాల (తోడేళ్ళ) ముఖాలు గలవి, నోళ్ళు తెరిచిన భయంకరమైనవి, ఐదు నోళ్ళతో నాలుకలు చాస్తున్నవి, గాడిద ముఖాలు గలవి, పంది ముఖాలు గలవి, కుక్కల, కోళ్ళ ముఖాలు గలవి, మొసళ్ళ, విషసర్పాల ముఖాలు గలవి — ఈ వాడి బాణాలనూ, ఇంకా ఇతరాలనూ రాముని మీదికి విడిచాడు. ఆ ఆసురాస్త్రంతో ఆక్రమించబడిన, అగ్నితో సమానుడైన రఘుశ్రేష్ఠుడు మహోత్సాహం గల పావకాస్త్రాన్ని (ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని) ప్రయోగించాడు. ఇక్కడ అస్త్రయుద్ధపు క్రమం స్పష్టం — మొదట రాముని రౌద్రాస్త్రం రావణుని కవచం చేత నివారించబడింది; తరువాత రెండవ దెబ్బ నుదుటిపై పడుతుంది; కాని ఆ బాణాలు కూడా రావణుని చేత ప్రతిఘటించబడి బాణరూపాన్ని చీల్చుకొని (వదిలి) ఐదు తలల పాముల వలె బుసలు కొడుతూ భూమిలో ప్రవేశిస్తాయి — రావణుని ప్రతిరోధశక్తి ఇక్కడ స్పష్టం. ‘మంత్రాలు జపిస్తూ’ అన్న పదంతో దివ్యాస్త్రాల ప్రయోగం మంత్రం ద్వారానే జరుగుతుందని సూచించబడుతుంది. రావణుని కవచం ‘ఛేదించశక్యం కానిది’ — వరం వల్ల లభించిన రక్షణ, కాబట్టి సామాన్య బాణాలు దానిని చీల్చలేవు. ఆసురాస్త్రపు వర్ణన నానావిధ పశుపక్షుల ముఖాలు గల బాణాలతో భయానకరసాన్ని పుట్టిస్తుంది — సింహం, పులి, కంకపక్షి, చక్రవాకం, గద్ద, డేగ, నక్క, ఈహామృగం, గాడిద, పంది, కుక్క, కోడి, మొసలి, పాము; ఈ జాబితా మాయ యొక్క వైవిధ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ఈహామృగం’ తోడేలు అని ప్రసిద్ధం. రాముడు ఆసురాస్త్రంతో ‘ఆక్రమించబడ్డాడు’ — దాడికి గురయ్యాడు, అయినా అతడు అగ్నితో సమానుడు, కాబట్టి ఆగ్నేయమైన పావకాస్త్రమే ప్రత్యుత్తరం. 41.2 ‘అస్త్రం ప్రాదుశ్చకార సః’ (అతడు అస్త్రాన్ని ప్రకటించాడు) అన్నది సమీక్షిత సంస్కరణలోని ‘అన్యదస్త్రం సమాదదే’ (మరొక అస్త్రాన్ని తీసుకున్నాడు) అన్న దానికి పాఠభేదం. రాముని ప్రయత్నం రెండుసార్లు — మొదట రౌద్రాస్త్రం కవచంపై నిష్ఫలం, రెండవది పరమాస్త్రం నుదుటిపై; రావణుడు కూడా రెండుసార్లు ప్రత్యుత్తరమిస్తాడు. ఇలా ఈ సర్గలో ఏ పక్షమూ నిర్ణాయకమైన జయాన్ని పొందదు, కేవలం పరస్పరం అస్త్రాలను నివారించడం మాత్రమే. ‘కోపించిన పాములా బుసలు కొడుతూ’ అన్న రావణుని ఉపమానం తరువాత అతని పాముముఖాల బాణాలతో పొసగుతుంది — అతడు స్వయంగా పాము వంటివాడు, అతని బాణాలు కూడా పాములే. ‘మాయలతో’ అన్న పదంతో ఆసురాస్త్రం మాయామయమని స్పష్టమవుతుంది; రాముని అస్త్రాలు మాత్రం మంత్రమయాలు, మాయామయాలు కావు. ఆసురబాణాల ముఖాలన్నీ హింస్రమైన లేదా మాంసాహారులైన ప్రాణులవే — ఇది రావణుని స్వభావానికే ప్రతిబింబం.

అతడు అక్కడ అగ్నిలా ప్రజ్వలించే ముఖాలు గలవి, సూర్యుని ముఖాలు గలవి, చంద్రుని అర్ధచంద్రుని ముఖాలు గలవి, తోకచుక్కల ముఖాలు గలవి, గ్రహనక్షత్రాల వర్ణం గలవి, మహోల్కల ముఖాలు గలవి, మెరుపు నాలుకల వంటివి అయిన వివిధ బాణాలను విడిచాడు. రాఘవుని అస్త్రంతో కొట్టబడిన రావణుని ఆ ఘోరబాణాలు ఆకాశంలో లయమైపోయాయి, వేలాదిగా నశించాయి. అలసట లేకుండా పనిచేసే రాముడు ఆ అస్త్రాన్ని నిర్వీర్యం చేయడం చూసి కామరూపులైన వీరవానరులందరూ సంతోషించి, సుగ్రీవునికి అభిముఖంగా రాఘవుని చుట్టుముట్టి గర్జించారు. అప్పుడు రావణుని చేతి నుండి వెలువడిన ఆ అస్త్రాన్ని బలవంతంగా నిర్వీర్యం చేసి దశరథపుత్రుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాఘవుడు ఆనందించాడు, సంతోషించిన వానరేశ్వరులు ఎలుగెత్తి గర్జించారు. రాముని ఆగ్నేయాస్త్రపు బాణాలన్నీ తేజోమయమైన వస్తువుల ముఖాలను ధరించాయి — అగ్ని, సూర్యుడు, చంద్రుడు, తోకచుక్క, గ్రహాలు, నక్షత్రాలు, ఉల్క, మెరుపు. ఇలా రావణుని పశుముఖాల బాణాలు (అంధకారానికీ హింసకూ ప్రతీకలు) రాముని జ్యోతిర్ముఖాల బాణాల (వెలుగుకు ప్రతీకల) చేత నశిస్తాయి — ఈ వర్ణనలో కవి వెలుగుకూ చీకటికీ మధ్య యుద్ధం వంటిదాన్ని సూచిస్తాడు. నలభై ఏడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. ‘అలసట లేకుండా పనిచేసేవాడు’ అన్న రాముని విశేషణం అతని సహజసామర్థ్యాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు గొప్ప కార్యాన్ని కూడా శ్రమ లేకుండా చేస్తాడు. వానరులు రాఘవుని చుట్టూ సుగ్రీవునికి అభిముఖంగా నిలిచారు — ఇది వారి సైన్యపు పునర్వ్యవస్థీకరణ. చివరి శ్లోకం వంశస్థ జాతికి చెందిన దీర్ఘవృత్తంలో రచించబడింది, ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. ఈ సర్గ రామరావణుల మొదటి ప్రత్యక్షయుద్ధానికి ఆరంభం; తరువాతి సర్గలో రావణుడు మయుడు నిర్మించిన మరొక అస్త్రాన్ని ప్రయోగిస్తాడు, లక్ష్మణుడు శక్తితో గాయపడతాడు.

மகோதரனும் மகாபார்சுவனும் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, பெரும் வலிமையுடைய வீரன் விரூபாக்ஷனும் கொல்லப்பட்டதால், பெரும்போரில் ராவணனைப் பெரும் சினம் ஆட்கொண்டது. அவன் தேரோட்டியைத் தூண்டி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘கொல்லப்பட்ட அமைச்சர்களுக்கான துயரத்தையும், முற்றுகையிடப்பட்ட நகரத்தின் துயரத்தையும், அந்த ராமலக்ஷ்மணர்களைக் கொன்றுதான் நீக்குவேன். போரில் ராமன் என்ற மரத்தை நான் வெட்டுவேன் — அது சீதை என்ற மலரையும் கனியையும் தருவது; சுக்ரீவன், ஜாம்பவான், குமுதன், நளன், துவிவிதன், மைந்தன், அங்கதன், கந்தமாதனன், அனுமன், சுஷேணன், எல்லா வானரக் கூட்டத் தலைவர்களும் அதன் கிளைகள்.’ அந்தப் பெரும் அதிரதன் தேரின் முழக்கத்தால் பத்துத் திசைகளையும் ஒலிக்கச் செய்தவாறு விரைந்து புறப்பட்டு ராகவனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அந்த ஒலியால் ஆறுகளோடும் மலைகளோடும் காடுகளோடும் கூடிய பூமி முழுவதும் அதிர்ந்தது; சிங்கங்களும் விலங்குகளும் பறவைகளும் அஞ்சின. பிறகு அவன் மிகக் கோரமான, மிகக் கொடிய தாமஸ அஸ்திரத்தை ஏவினான்; அதனால் எல்லா வானரர்களையும் எரித்தான்; அவர்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் விழுந்தனர். இங்கே ராவணனின் உருவகம் தனிப்பட ஆழ்ந்து சிந்திக்கத்தக்கது — ராமன் மரம், சீதை அதன் மலரும் கனியும், வானரத் தலைவர்கள் அதன் கிளைகள். ராவணனின் பார்வையில் சீதை ராமனுடைய எல்லா முயற்சிகளின் பயன்; ஆகவே வேரான ராமனையே வெட்டி முழு மரத்தையும் வீழ்த்துவேன் என்பது அவன் எண்ணம். ஆனால் இந்த மரத்தை எளிதில் வெட்ட முடியாது; ஏனெனில் அதன் வேர் தர்மம். மேலும் இந்த உருவகத்தால், விருப்பமின்றியும், சீதை ராமனுடையவள், தன்னுடையவள் அல்ல என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான். ஐந்தாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — வானரத் தலைவர்களின் பெயர்ப் பட்டியல் கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே விரிவாக உள்ளது. ‘அமைச்சர்களின் மரணம்’, ‘நகரத்தின் முற்றுகை’ என்ற இரண்டு துயரங்கள் — ஒன்று தன்னவர்களின் அழிவு, மற்றொன்று தன் அரசுக்கு நேர்ந்த அவமானம். ராவணன் இரண்டுக்குமான தீர்வைப் போரில் மட்டுமே காண்கிறான். தாமஸ அஸ்திரம் இருள்மயமானது, எரிப்பது — தெய்வீக அஸ்திரங்களின் பயன்பாடு இந்தச் சர்க்கத்தில் தொடங்குகிறது; இனி முழுச் சர்க்கமும் அஸ்திரங்களுக்கும் எதிர் அஸ்திரங்களுக்குமான தொடராகிறது. வானரர்கள் நெருப்பால் எரிக்கப்பட்டவர்கள்போல எல்லாப் பக்கங்களிலும் விழுகிறார்கள் — ‘எரித்தான்’ என்ற சொல் தாமஸ அஸ்திரத்தின் எரிக்கும் தன்மையைத் தெளிவாக்குகிறது. ‘அதிரதன்’ என்ற சொல் தேர்ப்போரில் ராவணனின் மேன்மையைச் சுட்டுகிறது — அவன் சாதாரண மகாரதன் அல்ல, அதையும் கடந்தவன்.

முறிந்து ஓடிய அந்த வானரர்களால் தரையில் புழுதி எழுந்தது; பிரம்மனே படைத்த அந்த அஸ்திரத்தை அவர்களால் தாங்க முடியவில்லை. ராவணனின் சிறந்த அம்புகளால் முறியடிக்கப்பட்ட அந்தப் பல படைப்பிரிவுகளை நூற்றுக்கணக்கில் கண்ட ராகவன் உறுதியாக நின்றான். பிறகு வானரப் படையைச் சிதறடித்த ராக்ஷசப் புலி, விஷ்ணுவோடு கூடிய வாசவனைப்போல உடன்பிறந்தான் லக்ஷ்மணனோடு நின்றுகொண்டிருந்த, தோல்வியறியாத ராமனைக் கண்டான் — பெரிய வில்லை ஊன்றிப் பிடித்து வானத்தைக் கீறுவதுபோல நின்றவனை, தாமரை இதழ்போன்ற அகன்ற கண்களுடையவனை, நீண்ட கைகளுடையவனை, பகைவரை அடக்குபவனை. பிறகு பெரும் தேஜஸ் உடைய வலிமைமிக்க ராமன் சௌமித்திரியோடு, போரில் வானரர்கள் முறிந்ததையும் ராவணன் பாய்ந்து வருவதையும் கண்டு, மகிழ்ந்தவனாக நடுவில் வில்லைப் பற்றினான். பிறகு பெரும் வேகமும் பெரும் ஒலியும் உடைய அந்தச் சிறந்த வில்லை, பூமியைப் பிளப்பதுபோல நாணேற்றி ஒலிக்கச் செய்யத் தொடங்கினான். ராவணனின் அம்புக் கூட்டங்களாலும், ராமன் ஒலிக்கச் செய்த அந்த வில்லின் ஒலியாலும் அப்போது ராக்ஷசர்கள் நூற்றுக்கணக்கில் விழுந்தனர். ஒன்பதாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — ‘பிரம்மனே படைத்த’ என்று தாமஸ அஸ்திரத்தின் தெய்வீகத் தோற்றம் சொல்லப்படுகிறது; ஆகவே வானரர்களின் தோல்வி அவர்களுடைய பலவீனத்தால் அல்ல, அஸ்திரத்தின் தெய்வீக ஆற்றலால். ‘உறுதியாக நின்றான்’ என்ற சொல் ராமனின் துணிவைக் காட்டுகிறது — படை முறிந்தது, ஆயினும் அவன் அசையவில்லை. கவி ராவணனின் பார்வையிலிருந்து ராமனை வருணிக்கிறார் — ‘வானத்தைக் கீறுவதுபோல’ என்ற உவமையால் வில்லின் நீளமும், ‘தாமரை இதழ்போன்ற அகன்ற கண்களுடையவன்’ என்ற சொல்லால் ராமனின் அழகும் ஒருசேரக் காட்டப்படுகின்றன. பகைவனும் ராமனின் அழகைக் காண்கிறான். ராவணன் ராமனைத் ‘தோல்வியறியாதவன்’ என்று காண்கிறான் — இந்தச் சொல் கவியுடையது, ராவணனுடையதல்ல; ஆனால் அவன் பார்வையில் வைக்கப்பட்டுள்ளது. ‘விஷ்ணுவோடு வாசவனைப்போல’ என்ற உவமை — இந்திரன் உபேந்திரனான விஷ்ணுவோடு இருப்பதுபோல ராமன் லக்ஷ்மணனோடு; இங்கே ராமன் இந்திரனின் இடத்திலும், லக்ஷ்மணன் விஷ்ணுவின் இடத்திலும் இருப்பது ஒரு சுவையான இடமாற்றம். ராமனின் மகிழ்ச்சியும் கவனிக்கத்தக்கது — பகைவன் நேருக்குநேர் வருவதைக் கண்டு அவன் மகிழ்கிறான்; ஏனெனில் நீண்ட காலமாக இந்தக் கணமே எதிர்பார்க்கப்பட்டது. வில்லின் நாணொலியாலேயே ராக்ஷசர்கள் விழுகிறார்கள் — ராமனின் ஆற்றலின் முதல் வெளிப்பாடு அம்பால் அல்ல, ஒலியாலேயே. ‘நடுவில் வில்லைப் பற்றினான்’ — படையின் நடுவில் நின்று; அதனால் அவனைக் காணும் வானரர்கள் துணிவு பெறுகிறார்கள். 11–13 சுலோகங்களில் சில அரையடிகள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன (11.1, 13.2).

அந்த அரசகுமாரர் இருவரின் அம்புப் பாதைக்குள் வந்த ராவணன், சந்திரனுக்கும் கதிரவனுக்கும் அருகில் ராகுபோலத் தோன்றினான். அவனோடு முதலில் போரிட விரும்பிய லக்ஷ்மணன் வில்லை வளைத்து, தீச்சுடர்போன்ற கூரிய அம்புகளை எய்தான். வில்லாளியான லக்ஷ்மணன் விடுத்த அந்த அம்புகளை, அவை விடப்பட்ட கணமே, வானிலேயே பெரும் தேஜஸ் உடைய ராவணன் அம்புகளால் தடுத்தான். அவன் லக்ஷ்மணனின் அம்புகளில் ஒன்றை ஒரு அம்பாலும், மூன்றை மூன்றாலும், பத்தைப் பத்தாலும் வெட்டினான் — தன் கைவேகத்தைக் காட்டியவாறு. போர்களில் வெல்லும் ராவணன் சௌமித்திரியைக் கடந்து சென்று, இன்னொரு மலைபோல நின்ற ராமனைப் போரில் நெருங்கினான். ராகவனை நெருங்கிய, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய ராக்ஷசேசுவரன் ராவணன் அம்புமழைகளைப் பொழிந்தான். பிறகு ராவணனின் வில்லிலிருந்து விழும் அம்புத் தாரைகள் வந்து விழுவதைக் கண்டவுடனே ராமன் விரைந்து பல்லங்களை எடுத்தான். அந்த ராகவன், சுடர்விடும், மிகக் கோரமான, நச்சுப்பாம்புகள்போன்ற அந்த அம்புக் கூட்டங்களைக் கூரிய பல்லங்களால் வெட்டினான். ‘சந்திரனுக்கும் கதிரவனுக்கும் அருகில் ராகுபோல’ என்ற உவமை மிகப் பொருத்தமானது — ராமலக்ஷ்மணர் கதிரவனும் சந்திரனும், ராவணன் அவர்களை விழுங்க விரும்பும் ராகு; ஆனால் ராகு கிரகண நேரத்தில் மட்டுமே வலிமை பெறுகிறான், எப்போதும் அல்ல. இந்தப் பதிப்பில் இந்தச் சுலோகம் (17) ‘ராவணஸ்ய ச பாணௌகை:’ (16) என்பதற்குப் பின் அச்சிடப்பட்டுள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ அதற்கு முன் — இது இரண்டு அரையடிகளின் இடமாற்றம், பாடம் விடுபட்டதல்ல. மூத்தவனுக்கு முன்பே லக்ஷ்மணன் போரிட விரும்புகிறான் — பணியாளன் தலைவனைக் காக்க முன்னே செல்வதுபோல. ராவணனின் கைவேகம் ‘ஒன்றை ஒன்றால், மூன்றை மூன்றால், பத்தைப் பத்தால்’ என்ற எண்ணிக்கையால் காட்டப்படுகிறது — அவன் ஒவ்வோர் அம்பையும் அதே எண்ணிக்கையுள்ள அம்புகளால் தடுக்கிறான், அதிகமானவற்றால் அல்ல; இது அவனுடைய அஸ்திரத் திறமையின் உச்ச அடையாளம். இந்தப் பகுதி ராவணனை வெறும் தீயவனாக மட்டுமல்ல, பெரும் வில்லாளியாகவும் காட்டுகிறது; அதனால் ராமனின் வெற்றி மேலும் பெருமை பெறுகிறது. ஆனால் அவன் லக்ஷ்மணனைக் கொல்லவில்லை, கடந்து மட்டுமே செல்கிறான் — அவன் இலக்கு ராமனே. ராமன் ‘இன்னொரு மலைபோல’ நிற்கிறான் — அசையாதவன், கலங்காதவன். பல்லங்கள் என்பவை பிறைவடிவ முனையுடைய அம்புகள்; அம்புகளை வெட்டுவதற்கு அவை தனிப்படப் பொருத்தமானவை. ராவணனின் அம்புகள் ‘நச்சுப்பாம்புகள்போன்றவை’ — பாம்புகள்போல, நஞ்சுபோலக் கொல்லக்கூடியவை. ராமன் அம்புகளைக் கண்டவுடனே பல்லங்களை எடுக்கிறான் — அவன் எதிர்வினை உடனடியானது.

ராகவன் ராவணன்மீதும், ராவணன் ராகவன்மீதும் விரைந்து பலவகைக் கூரிய அம்புமழைகளை ஒருவர்மீது ஒருவர் பொழிந்தனர். அம்புகளின் வேகத்தால் பின்னுக்குத் தள்ளப்பட்டும், ஒருவராலொருவர் வெல்லப்படாமலும், அவர்கள் இருவரும் நெடுநேரம் விந்தையாக இடமும் வலமுமாக மண்டலங்களில் சுற்றி வந்தனர். யமனுக்கும் அந்தகனுக்கும் நிகரான, அம்பு எய்யும் அந்தக் கொடிய இருவரும் ஒருசேரப் போரிட்டபோது உயிர்கள் அஞ்சி நடுங்கின. அப்போது, வெயில் நீங்கும் காலத்தில் மின்னல் மாலைகளோடு கூடிய மேகங்களால்போல, வானம் பலவகை அம்புகளால் இடைவிடாது நிறைந்திருந்தது. பெரும் வேகமுடைய, மிகக் கூரிய முனையுடைய, கழுகு இறகுகள் கட்டிய, நன்கு சிறகமைந்த அம்புமழைகளால் வானம் பலகணிபோலத் துளைகள் நிறைந்ததுபோல ஆயிற்று. கதிரவன் மறைந்தபின் எழுந்த இரண்டு பெருமேகங்கள்போல, அவர்கள் இருவரும் வானத்தை அம்புகளால் கடும் இருளாக்கினர். ஒருவரையொருவர் கொல்ல விரும்பிய அவ்விருவருக்கும், விருத்திரனுக்கும் வாசவனுக்கும்போல, அணுக முடியாத, நினைத்தும் பார்க்க முடியாத பெரும்போர் நிகழ்ந்தது. இருவருமே சிறந்த வில்லாளிகள், இருவருமே போர்க்கலையில் வல்லவர்கள், இருவருமே அஸ்திரம் அறிந்தவர்களில் முதன்மையானவர்கள், இருவருமே போரில் சுற்றி வந்தனர். அவ்விருவரும் எந்த எந்த வழியில் சென்றார்களோ, அந்த அந்த வழியில் காற்றால் அலைக்கழிக்கப்பட்ட இரண்டு கடல்களின் அலைகள்போல அம்பு அலைகள் சென்றன. பிறகு கைகள் இடைவிடாது இயங்க, உலகங்களை அழவைப்பவனான ராவணன் ராமனின் நெற்றியில் நாராச அம்புகளின் மாலையை எய்தான். கொடிய வில்லிலிருந்து ஏவப்பட்ட, கருநெய்தல் இதழ்போன்ற ஒளியுடைய அந்த மாலையைத் தலையில் தாங்கிய ராமன் வேதனைப்படவில்லை. இப்பகுதியில் கவி சமநிலையை வருணிக்கிறார் — ‘இருவருமே’ என்ற சொல் நான்குமுறை திரும்ப வருகிறது; அதனால் இரண்டு வீரர்களின் சம வலிமை உறுதிப்படுத்தப்படுகிறது. உவமைகளும் இரட்டையானவை — இரண்டு பெருமேகங்கள், விருத்திரனும் வாசவனும், இரண்டு கடல்களின் அலைகள். ‘கவாக்ஷிதம்’ (பலகணிபோல ஆனது) என்பது நுட்பமான உவமை — அம்புகளால் வானம் வலைப்பின்னல் பலகணிபோல ஆகி, துளைகள் வழியாக மட்டுமே தெரிகிறது. ‘வெயில் நீங்கும் காலம்’ என்பது மழைக்காலத்தின் தொடக்கம்; அப்போது மின்னலோடு கூடிய மேகங்கள் வானத்தை நிறைக்கின்றன. ‘லோகராவணன்’ என்பது பெயர் விளக்கம் — உலகங்களை அழவைப்பவன் (ராவயதி) ஆதலால் ராவணன். நாராச மாலை கருநெய்தல் இதழ்போல ஒளிர்கிறது — பயங்கர அஸ்திரம் அழகிய உவமையால் வருணிக்கப்படுகிறது, ராமனின் நெற்றியில் மலர்மாலைபோல; ஆனால் ராமன் ‘வேதனைப்படவில்லை’. இது அவன் துணிவின் உச்ச அடையாளம். 28 ஆம் சுலோகத்தில் அச்சில் ‘ஸததம்’ (இடைவிடாது) என்று உள்ளது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸந்ததம்’ (தொடர்ச்சியாக). இந்தப் போரின் வருணனையில் கவி படிப்படியாகப் பார்வையை விரிவாக்குகிறார் — முதலில் இரண்டு வீரர்கள், பிறகு அவர்களுடைய இயக்கம் (மண்டலங்கள்), பிறகு உயிர்களின் அச்சம், பிறகு அம்புகளால் மூடப்பட்ட முழு வானம். ‘நெடுநேரம் சுற்றி வந்தனர்’ என்ற சொல்லால் போரின் நீளமும், ‘விந்தையாக’ என்ற சொல்லால் அதன் திறமை நிறைந்த தன்மையும் சுட்டப்படுகின்றன. ‘அம்புகளின் வேகத்தால் பின்னுக்குத் தள்ளப்பட்டு’ — அம்புகளின் வேகத்தால் பின்னால் வீசப்பட்டும், மீண்டும் முன்னே வந்தார்கள். ‘அணுக முடியாத, நினைத்தும் பார்க்க முடியாத’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் அந்தப் போரின் இணையின்மையை அறிவிக்கின்றன — வேறு யாரும் அதில் நுழைய முடியாது, கற்பனை செய்யவும் முடியாது. விருத்திரனுக்கும் வாசவனுக்குமான போர் வேதங்களில் புகழ்பெற்றது, தேவாசுரப் போர்களுக்கு முன்மாதிரி; அதனால் ராமராவணப் போர் பிரபஞ்ச அளவிலான போர் என்று சுட்டப்படுகிறது. 33 ஆம் சுலோகத்தில் ‘அலைகள்’ என்ற உவமை இருமுறை — அம்பு அலைகள், கடல் அலைகள் — வருகிறது; அதனால் இருவருடைய இயக்கத்தோடு அம்புகளும் அலைகள்போலப் பெருகுகின்றன என்ற சித்திரம் கிடைக்கிறது. ‘கைகள் இடைவிடாது இயங்க’ — ராவணனின் கைகள் ஒரு கணமும் ஓய்வதில்லை.

பிறகு சினம் கொண்ட ராமன் மந்திரங்களையும் ஜபித்தவாறு ரௌத்திர அஸ்திரத்தை ஏவி, மீண்டும் அம்புகளை எடுத்து, பெரும் தேஜஸும் வீரமும் உடைய அவன் வில்லை வளைத்து விடுத்தான்; அம்புகள் இடையறாத அவன் அவற்றை ராக்ஷசேந்திரன்மீது எய்தான். அந்த அம்புகள் ராக்ஷசேந்திரனின், பெருமேகம்போன்ற, பிளக்க முடியாத கவசத்தின்மீது விழுந்தன; அப்போது அவை வேதனையை உண்டாக்கவில்லை. மீண்டும், எல்லா அஸ்திரங்களிலும் வல்லவனான ராமன் தேரில் நின்ற ராக்ஷசத் தலைவனின் நெற்றியில் மேலான அஸ்திரத்தால் பிளந்தான். ராவணனால் தடுக்கப்பட்ட அந்த அம்புகள், தம் அம்பு வடிவத்தை உடைத்துக்கொண்டு, ஐந்து தலை நாகங்கள்போலச் சீறியவாறு தரைக்குள் புகுந்தன. ராகவனின் அஸ்திரத்தை அழித்த ராவணன் சினத்தால் மதிமயங்கி மிகக் கோரமான ஆசுர அஸ்திரத்தை வெளிப்படுத்தினான். பெரும் தேஜஸ் உடைய அவன், சினமுற்ற பாம்புபோலச் சீறியவாறு, மாயைகளால் — சிங்க முகங்களும் புலி முகங்களும் உடையவை, கங்கப் பறவை, சக்கரவாக முகங்களுடையவை, கழுகு, பருந்து முகங்களுடையவை, நரி முகங்களுடையவை, ஓநாய் முகங்களுடையவை, அகன்று திறந்த வாயுடைய அச்சமூட்டுபவை, நாக்கைச் சுழற்றும் ஐந்து வாயுடையவை, கழுதை முகங்களுடையவை, பன்றி முகங்களுடையவை, நாய், சேவல் முகங்களுடையவை, முதலை, நச்சுப்பாம்பு முகங்களுடையவை — இவற்றையும் வேறு கூரிய அம்புகளையும் ராமனை நோக்கி எய்தான். அந்த ஆசுர அஸ்திரத்தால் சூழப்பட்ட, நெருப்புக்கு நிகரான ரகுகுலச் சிறந்தவன் பெரும் ஆற்றலுடைய ஆக்னேய (பாவக) அஸ்திரத்தை ஏவினான். இங்கே அஸ்திரப் போரின் வரிசை தெளிவாகிறது — முதலில் ராமனின் ரௌத்திர அஸ்திரம் ராவணனின் கவசத்தால் தடுக்கப்பட்டது; பிறகு இரண்டாம் தாக்குதல் நெற்றியில் நிகழ்கிறது; ஆனால் அந்த அம்புகளும் ராவணனால் தடுக்கப்பட்டு, அம்பு வடிவத்தை உடைத்து (விட்டு) ஐந்து தலைப் பாம்புகள்போலச் சீறியவாறு தரைக்குள் புகுகின்றன — ராவணனின் எதிர்ப்பாற்றல் இங்கே தெளிவாகிறது. ‘மந்திரங்களையும் ஜபித்தவாறு’ என்ற சொல்லால் தெய்வீக அஸ்திரங்களின் பயன்பாடு மந்திரத்தாலேயே நிகழ்கிறது என்று சுட்டப்படுகிறது. ராவணனின் கவசம் ‘பிளக்க முடியாதது’ — அது வரத்தால் கிடைத்த காப்பு; ஆகவே சாதாரண அம்புகள் அதைப் பிளப்பதில்லை. ஆசுர அஸ்திரத்தின் வருணனை பலவகை விலங்கு, பறவை முகங்களுடைய அம்புகளால் அச்சச் சுவையை உண்டாக்குகிறது — சிங்கம், புலி, கங்கம், சக்கரவாகம், கழுகு, பருந்து, நரி, ஈஹாம்ருகம், கழுதை, பன்றி, நாய், சேவல், முதலை, பாம்பு; இந்தப் பட்டியல் மாயையின் பலவகைமையைக் காட்டுகிறது. ‘ஈஹாம்ருகம்’ என்பது ஓநாய் என்று பிரசித்தம். ராமன் ஆசுர அஸ்திரத்தால் ‘சூழப்பட்டான்’ — தாக்கப்பட்டான்; ஆயினும் அவன் நெருப்புக்கு நிகரானவன்; ஆகவே ஆக்னேயமான பாவக அஸ்திரமே பதில். 41.2 இல் ‘அஸ்த்ரம் ப்ராதுஶ்சகார ஸ:’ (அவன் அஸ்திரத்தை வெளிப்படுத்தினான்) என்பது திறனாய்வுப் பதிப்பின் ‘அன்யத் அஸ்த்ரம் ஸமாததே’ (இன்னோர் அஸ்திரத்தை எடுத்தான்) என்பதன் பாடவேறுபாடு. ராமனின் முயற்சி இருமுறை — முதலில் ரௌத்திர அஸ்திரம் கவசத்தில் பயனற்றுப் போனது, இரண்டாவது மேலான அஸ்திரம் நெற்றியில்; ராவணனும் இருமுறை பதில் தருகிறான். இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கத்தில் எந்தத் தரப்பும் தீர்மானமான வெற்றியைப் பெறவில்லை, அஸ்திரங்களை ஒன்றையொன்று தடுப்பது மட்டுமே. ‘சினமுற்ற பாம்புபோலச் சீறியவாறு’ என்ற ராவணனுக்கான உவமை, அடுத்து வரும் அவனுடைய பாம்பு முக அம்புகளோடு பொருந்துகிறது — அவனே பாம்புபோன்றவன், அவன் அம்புகளும் பாம்புகள். ‘மாயைகளால்’ என்ற சொல்லால் ஆசுர அஸ்திரம் மாயைமயமானது என்று தெளிவாகிறது; ராமனின் அஸ்திரங்களோ மந்திரமயமானவை, மாயைமயமானவை அல்ல. ஆசுர அம்புகளின் முகங்கள் அனைத்தும் கொடிய விலங்குகளுடையவை அல்லது ஊனுண்ணும் உயிர்களுடையவை — இது ராவணனின் இயல்பின் பிரதிபலிப்பே.

அவன் அங்கே நெருப்புபோல் சுடர்விடும் முகங்களுடைய, கதிரவன் முகங்களுடைய, சந்திரன், பிறைச்சந்திரன் முகங்களுடைய, தூமகேது முகங்களுடைய, கிரகங்கள், நட்சத்திரங்களின் நிறமுடைய, பெரும் எரிகொள்ளி முகங்களில் அமைந்த, மின்னல் நாக்குபோன்ற பலவகை அம்புகளை எய்தான். ராகவனின் அஸ்திரத்தால் தாக்கப்பட்ட ராவணனின் அந்தக் கோரமான அம்புகள் வானில் கரைந்து மறைந்தன; ஆயிரக்கணக்கில் அழிக்கப்பட்டன. களைப்பின்றிச் செயல்புரியும் ராமனால் அந்த அஸ்திரம் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, விரும்பிய உருவெடுக்கும் வீர வானரர்கள் அனைவரும் மகிழ்ந்து, சுக்ரீவனை முன்னிட்டு ராகவனைச் சூழ்ந்து முழங்கினர். பிறகு ராவணனின் கையிலிருந்து வெளிப்பட்ட அந்த அஸ்திரத்தை வலிந்து அழித்த தசரத குமாரனான மகாத்மா ராகவன் மகிழ்ச்சியடைந்தான்; மகிழ்ந்த வானரத் தலைவர்கள் உரத்து முழங்கினர். ராமனின் ஆக்னேய அஸ்திரத்தின் அம்புகள் அனைத்தும் ஒளிமயமான பொருள்களின் முகங்களைத் தாங்கியுள்ளன — நெருப்பு, கதிரவன், சந்திரன், தூமகேது, கிரகங்கள், நட்சத்திரங்கள், எரிகொள்ளி, மின்னல். இவ்வாறு ராவணனின் விலங்கு முக அம்புகள் (இருளின், வன்முறையின் குறியீடுகள்) ராமனின் ஒளிமுக அம்புகளால் (ஒளியின் குறியீடுகளால்) அழிகின்றன — இந்த வருணனையில் ஒளிக்கும் இருளுக்குமான போர்போலக் கவி சுட்டுகிறார். நாற்பத்தேழாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. ‘களைப்பின்றிச் செயல்புரிபவன்’ என்ற ராமனின் அடைமொழி அவனுடைய இயல்பான ஆற்றலைக் காட்டுகிறது — பெரிய செயலையும் அவன் சிரமமின்றிச் செய்கிறான். வானரர்கள் சுக்ரீவனை முன்னிட்டு ராகவனைச் சூழ்ந்து நிற்கிறார்கள் — இது அவர்களுடைய படையின் மறுசீரமைப்பு. இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த வகையைச் சேர்ந்த நீண்ட யாப்பில் அமைந்தது; வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. இந்தச் சர்க்கம் ராமராவணர்களின் முதல் நேரடிப் போரின் தொடக்கம்; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணன் மயன் படைத்த இன்னோர் அஸ்திரத்தை ஏவுவான்; லக்ஷ்மணனும் சக்தி ஆயுதத்தால் தாக்கப்படுவான்.

ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರು ಹತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಮಹಾಬಲನಾದ ವೀರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ಹತನಾಗಲು, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಮಹಾಕೋಪ ಆವರಿಸಿತು. ಅವನು ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹತರಾದ ಅಮಾತ್ಯರ ಮತ್ತು ಮುತ್ತಿಗೆಗೆ ಒಳಗಾದ ನಗರದ ದುಃಖವನ್ನು ಆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಂದೇ ನಿವಾರಿಸುವೆನು. ನಾನು ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನೆಂಬ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು — ಅದು ಸೀತೆಯೆಂಬ ಹೂವನ್ನೂ ಹಣ್ಣನ್ನೂ ಕೊಡುತ್ತದೆ; ಸುಗ್ರೀವ, ಜಾಂಬವಂತ, ಕುಮುದ, ನಳ, ದ್ವಿವಿದ, ಮೈಂದ, ಅಂಗದ, ಗಂಧಮಾದನ, ಹನುಮಂತ, ಸುಷೇಣ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು.’ ಆ ಅತಿರಥನಾದ ಮಹಾವೀರನು ರಥದ ಘೋಷದಿಂದ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಮೊಳಗಿಸುತ್ತ ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು, ರಾಘವನ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ ನದಿ-ಬೆಟ್ಟ-ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು; ಸಿಂಹಗಳೂ ಮೃಗಗಳೂ ಪಕ್ಷಿಗಳೂ ಭಯಗೊಂಡವು. ಆಗ ಅವನು ಅತಿಘೋರವೂ ಅತಿದಾರುಣವೂ ಆದ ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದನು; ಅದರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಗಳನ್ನೂ ಸುಟ್ಟನು; ಅವರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರುಳಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರೂಪಕ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮನನೀಯ — ರಾಮನು ವೃಕ್ಷ, ಸೀತೆ ಅದರ ಹೂವು ಮತ್ತು ಹಣ್ಣು, ವಾನರನಾಯಕರು ಅದರ ಕೊಂಬೆಗಳು. ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಮನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನದ ಫಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಬುಡವಾದ ರಾಮನನ್ನೇ ಕಡಿದು ಇಡೀ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಉರುಳಿಸುವೆನು ಎಂಬುದು ಅವನ ವಿಚಾರ. ಆದರೆ ಈ ವೃಕ್ಷವನ್ನು ಸುಲಭವಾಗಿ ಕಡಿಯಲಾಗದು, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರ ಬೇರು ಧರ್ಮ. ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಈ ರೂಪಕದಿಂದ ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸೀತೆ ರಾಮನವಳೇ, ತನ್ನವಳಲ್ಲ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಐದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ವಾನರನಾಯಕರ ನಾಮಾವಳಿ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿದೆ. ‘ಅಮಾತ್ಯರ ನಿಧನ’, ‘ನಗರದ ಮುತ್ತಿಗೆ’ ಎಂಬ ಎರಡು ದುಃಖಗಳು — ಒಂದು ಸ್ವಜನರ ನಾಶ, ಇನ್ನೊಂದು ಸ್ವರಾಜ್ಯದ ಅವಮಾನ. ರಾವಣನು ಅವೆರಡಕ್ಕೂ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರ ಅಂಧಕಾರಮಯವೂ ದಾಹಕವೂ ಆದುದು — ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ, ಮುಂದೆ ಇಡೀ ಸರ್ಗ ಅಸ್ತ್ರ-ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಂಪರೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಬೆಂಕಿಯಿಂದ ಸುಟ್ಟಂತೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಉರುಳುತ್ತಾರೆ — ‘ನಿರ್ದದಾಹ’ (ಸುಟ್ಟನು) ಎಂಬ ಪದ ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದ ದಾಹಕತೆಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅತಿರಥಃ’ ಎಂಬ ಪದ ರಥಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಸಾಮಾನ್ಯ ಮಹಾರಥನಲ್ಲ, ಅದನ್ನೂ ಮೀರಿದವನು.

ಸೋತು ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾನರರಿಂದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಧೂಳು ಮೇಲೆದ್ದಿತು; ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಅವರು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ರಾವಣನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೋತ ಆ ಅನೇಕ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ನೂರಾರಾಗಿ ಕಂಡು ರಾಘವನು ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಶಾರ್ದೂಲನು ವಾನರಸೇನೆಯನ್ನು ಓಡಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ — ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ — ನಿಂತಿದ್ದ ಅಪರಾಜಿತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡನು: ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು ಊರಿ ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವವನಂತಿದ್ದ, ಕಮಲದಳದಂತೆ ವಿಶಾಲವಾದ ಕಣ್ಣುಗಳ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವಾದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ದಮನಿಸುವ ರಾಮನನ್ನು. ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಬಲಶಾಲಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ರಣದಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಸೋತುದನ್ನೂ ರಾವಣನು ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನೂ ಕಂಡು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ಅವನು ಮಹಾವೇಗವೂ ಮಹಾನಾದವೂ ಉಳ್ಳ ಆ ಉತ್ತಮ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ಠೇಂಕರಿಸತೊಡಗಿದನು. ರಾವಣನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ರಾಮನು ಠೇಂಕರಿಸಿದ ಆ ಧನುಸ್ಸಿನ ಶಬ್ದದಿಂದಲೂ ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಉರುಳಿದರು. ಒಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ‘ಬ್ರಹ್ಮಣಾ ನಿರ್ಮಿತಂ ಸ್ವಯಮ್’ (ಬ್ರಹ್ಮನೇ ಸ್ವತಃ ನಿರ್ಮಿಸಿದ) ಎಂದು ತಾಮಸಾಸ್ತ್ರದ ದಿವ್ಯೋತ್ಪತ್ತಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಸೋಲು ಅವರ ದೌರ್ಬಲ್ಯದಿಂದಲ್ಲ, ಅಸ್ತ್ರದ ದೈವೀಶಕ್ತಿಯಿಂದ. ‘ಪರ್ಯವಸ್ಥಿತಃ’ (ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತನು) ಎಂಬ ಪದ ರಾಮನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ಸೋತಿದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಅಚಲ. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ರಾಮನನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಆಲಿಖಂತಮ್ ಇವ ಆಕಾಶಮ್’ (ಆಕಾಶದ ಮೇಲೆ ಗೆರೆ ಎಳೆಯುವವನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ಉದ್ದವೂ, ‘ಪದ್ಮಪತ್ರವಿಶಾಲಾಕ್ಷಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಸೌಂದರ್ಯವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ಶತ್ರುವೂ ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಅಪರಾಜಿತ’ನಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪದ ಕವಿಯದು, ರಾವಣನದಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ವಿಷ್ಣುನಾ ವಾಸವಮ್ ಇವ’ (ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇಂದ್ರನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಇಂದ್ರನು ಉಪೇಂದ್ರನಾದ ವಿಷ್ಣುವಿನೊಡನೆ ಇರುವಂತೆ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ; ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇಂದ್ರನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಎಂಬುದು ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ ವಿಪರ್ಯಾಸ. ರಾಮನ ಹರ್ಷವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಶತ್ರು ಎದುರಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಹರ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೀರ್ಘಕಾಲದಿಂದ ಇದೇ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು. ಧನುಷ್ಟಂಕಾರದ ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ ರಾಕ್ಷಸರು ಉರುಳುತ್ತಾರೆ — ರಾಮನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೊದಲ ಪ್ರದರ್ಶನ ಬಾಣದಿಂದಲ್ಲ, ಶಬ್ದದಿಂದಲೇ. ‘ಮಧ್ಯೇ ಕಾರ್ಮುಕಂ ಜಗ್ರಾಹ’ (ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಹಿಡಿದನು) — ಸೇನೆಯ ನಡುವೆ ನಿಂತು, ಇದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಧೈರ್ಯ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. 11–13ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಅರ್ಧಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ (11ರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ, 13ರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ).

ಆ ಇಬ್ಬರು ರಾಜಪುತ್ರರ ಬಾಣದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಗೆ ಬಂದ ರಾವಣನು ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಸಮೀಪದ ರಾಹುವಿನಂತೆ ತೋರಿದನು. ಅವನೊಡನೆ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಯಸಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಧನುರ್ಧಾರಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬಿಟ್ಟ ಕೂಡಲೇ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆದನು. ಅವನು ಒಂದನ್ನು ಒಂದರಿಂದ, ಮೂರನ್ನು ಮೂರರಿಂದ, ಹತ್ತನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ — ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ತನ್ನ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಜಯಶೀಲನಾದ ರಾವಣನು ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ದಾಟಿ, ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು ರಣದಲ್ಲಿ ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ರಾಘವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಆಗ ರಾವಣನ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಧಾರೆಗಳು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ರಾಮನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಭಲ್ಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆ ರಾಘವನು ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ, ಮಹಾಘೋರವಾದ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹರಿತ ಭಲ್ಲಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ‘ಶಶಿಸೂರ್ಯಯೋಃ ಸಮೀಪೇ ರಾಹುಃ ಇವ’ (ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರ ಸಮೀಪದ ರಾಹುವಿನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತಿ ಸಾರ್ಥಕ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಸೂರ್ಯ-ಚಂದ್ರರು, ರಾವಣನು ಅವರನ್ನು ನುಂಗಲು ಬಯಸುವ ರಾಹು; ಆದರೆ ರಾಹು ಗ್ರಹಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಪ್ರಭಾವಿ, ಯಾವಾಗಲೂ ಅಲ್ಲ. ಈ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಈ ಶ್ಲೋಕ (17) ‘ರಾವಣಸ್ಯ ಚ ಬಾಣೌಘೈಃ’ (16) ಎಂಬುದರ ನಂತರ ಮುದ್ರಿತವಾಗಿದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಅದರ ಮೊದಲು — ಇದು ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳ ಸ್ಥಾನಪಲ್ಲಟ, ಪಾಠಲೋಪವಲ್ಲ. ಸೇವಕನು ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಣ್ಣನಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಕೈಚಳಕ ‘ಏಕಮೇಕೇನ, ತ್ರಿಭಿಸ್ತ್ರೀನ್, ದಶಭಿರ್ದಶ’ (ಒಂದನ್ನು ಒಂದರಿಂದ, ಮೂರನ್ನು ಮೂರರಿಂದ, ಹತ್ತನ್ನು ಹತ್ತರಿಂದ) ಎಂಬ ಎಣಿಕೆಯಿಂದ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನು ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಬಾಣವನ್ನೂ ಸಮಸಂಖ್ಯೆಯ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹೆಚ್ಚಿನವುಗಳಿಂದಲ್ಲ; ಇದು ಅವನ ಅಸ್ತ್ರಕೌಶಲದ ಪರಮ ಪರಿಚಯ. ಈ ಅಂಶ ರಾವಣನನ್ನು ಕೇವಲ ದುಷ್ಟನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ವಿಜಯ ಹೆಚ್ಚು ಗೌರವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ದಾಟಿ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಗುರಿ ರಾಮನೇ. ರಾಮನು ‘ಅಪರಃ ಶೈಲಃ ಇವ’ (ಇನ್ನೊಂದು ಪರ್ವತದಂತೆ) ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ — ಅಚಲ, ಅವಿಚಲಿತ. ಭಲ್ಲಗಳು ಅರ್ಧಚಂದ್ರಾಕಾರದ ಅಲಗುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು; ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಪಯುಕ್ತ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಆಶೀವಿಷೋಪಮಾಃ’ — ಸರ್ಪಸದೃಶ, ವಿಷದಂತೆ ಘಾತಕ. ರಾಮನು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಲ್ಲಗಳನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ ತತ್ಕ್ಷಣದ್ದು.

ರಾಘವನು ರಾವಣನ ಮೇಲೆ, ರಾವಣನು ರಾಘವನ ಮೇಲೆ — ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ವಿವಿಧ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಯನ್ನು ಬೇಗಬೇಗನೆ ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಸುರಿಸಿದರು. ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಪರಸ್ಪರ ಅಪರಾಜಿತರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ ಎಡ-ಬಲ ಮಂಡಲಗಳಲ್ಲಿ ಸುತ್ತಿದರು. ಯಮ-ಅಂತಕರಂತಿದ್ದ, ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ರೌದ್ರರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿರಲು ಪ್ರಾಣಿಗಳೆಲ್ಲ ನಡುಗಿದವು. ಆಗ ಆಕಾಶವು, ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ ಮಿಂಚಿನ ಮಾಲೆಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಮೋಡಗಳಿಂದ ಕವಿಯುವಂತೆ, ವಿವಿಧ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕವಿದಿತ್ತು. ಮಹಾವೇಗದ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣ ತುದಿಗಳ, ಹದ್ದಿನ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಗರಿಕಟ್ಟಿದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಆಕಾಶವು ಕಿಟಕಿಯ ಜಾಲರಿಯಂತಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಎದ್ದ ಎರಡು ಮಹಾಮೇಘಗಳಂತೆ ಅವರಿಬ್ಬರೂ ಆಕಾಶವನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಢಾಂಧಕಾರಗೊಳಿಸಿದರು. ಪರಸ್ಪರರ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರ ನಡುವೆ, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ನಡುವಿನಂತೆ, ಯಾರೂ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಊಹಿಸಲಾಗದ ಮಹಾಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ಧನುರ್ಧರರು, ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧವಿಶಾರದರು, ಇಬ್ಬರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯರು; ಇಬ್ಬರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸಿದರು. ಇಬ್ಬರೂ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ ಸಾಗಿದರೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ, ಗಾಳಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿದ ಎರಡು ಸಾಗರಗಳ ತೆರೆಗಳಂತೆ, ಬಾಣಗಳ ತೆರೆಗಳು ಸಾಗಿದವು. ಆಗ ಕೈ ಎಡೆಬಿಡದೆ ಕಾರ್ಯನಿರತವಾಗಿದ್ದ, ಲೋಕಗಳನ್ನು ಅಳಿಸುವ ರಾವಣನು ರಾಮನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ನಾರಾಚಬಾಣಗಳ ಮಾಲೆಯನ್ನೇ ಬಿಟ್ಟನು. ರೌದ್ರಚಾಪದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ನೀಲೋತ್ಪಲದ ದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಅದನ್ನು ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸಿಯೂ ರಾಮನು ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಸಮತೆಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಉಭೌ’ (ಇಬ್ಬರೂ) ಎಂಬ ಪದ ನಾಲ್ಕು ಬಾರಿ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ, ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ತುಲ್ಯಬಲತೆ ದೃಢಪಡುತ್ತದೆ. ಉಪಮೆಗಳೂ ಜೋಡಿಗಳು — ಎರಡು ಮಹಾಮೇಘಗಳು, ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರು, ಎರಡು ಸಾಗರಗಳ ತೆರೆಗಳು. ‘ಗವಾಕ್ಷಿತಮ್’ ಎಂಬುದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ಉಪಮೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಜಾಲರಿಯುಳ್ಳ ಕಿಟಕಿಯಂತಾಯಿತು, ರಂಧ್ರಗಳ ಮೂಲಕವೇ ಕಾಣುವಂತೆ. ‘ಆತಪಾಪಾಯೇ’ (ಬೇಸಿಗೆ ಕಳೆದಾಗ) ಎಂದರೆ ಮಳೆಗಾಲದ ಆರಂಭ, ಮಿಂಚುಳ್ಳ ಮೋಡಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸುವ ಕಾಲ. ‘ಲೋಕರಾವಣಃ’ ಎಂಬುದು ಹೆಸರಿನ ನಿರುಕ್ತಿ — ಲೋಕಗಳನ್ನು ರಾವಯಿಸುವವನು (ಅಳಿಸುವವನು) ರಾವಣ. ನಾರಾಚಮಾಲೆ ನೀಲೋತ್ಪಲದಳದಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತದೆ — ಭೀಕರ ಅಸ್ತ್ರ ಸುಂದರ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ, ರಾಮನ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಹೂಮಾಲೆಯಂತೆ; ಆದರೆ ರಾಮನು ‘ನ ವ್ಯಥಾಮ್ ಅಭ್ಯಪದ್ಯತ’ (ವ್ಯಥೆಗೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ). ಇದು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಮ ಪರಿಚಯ. 28ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಸತತಂ’ ಎಂದಿದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಂತತಂ’. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ವಿಸ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರು, ಬಳಿಕ ಅವರ ಗತಿ (ಮಂಡಲಗಳು), ಬಳಿಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳ ಭಯ, ಬಳಿಕ ಇಡೀ ಆಕಾಶ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಚ್ಛಾದಿತ. ‘ಚೇರತುಃ ಚಿರಮ್’ (ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸುತ್ತಿದರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ, ‘ಚಿತ್ರಮ್’ (ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅದರ ಕೌಶಲಪೂರ್ಣತೆಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಬಾಣವೇಗಾತ್ ಸಮುತ್ಕ್ಷಿಪ್ತೌ’ — ಬಾಣಗಳ ವೇಗದಿಂದ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಮತ್ತೆ ಮುಂದೆ ಬಂದರು. ‘ಅನಾಸಾದ್ಯಮ್ ಅಚಿಂತ್ಯಮ್’ (ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದ, ಊಹಿಸಲಾಗದ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಆ ಯುದ್ಧದ ಅದ್ವಿತೀಯತೆಯನ್ನು ಘೋಷಿಸುತ್ತವೆ — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರವೇಶಿಸಲಾರರು, ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಆರರು. ವೃತ್ರ-ಇಂದ್ರರ ಯುದ್ಧ ವೇದಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ, ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳ ಮಾದರಿ; ಅದರಿಂದ ರಾಮ-ರಾವಣಯುದ್ಧ ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡಮಟ್ಟದ ಯುದ್ಧ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಊರ್ಮಯಃ’ (ತೆರೆಗಳು) ಎಂಬ ಉಪಮೆ 33ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಬಾಣಗಳ ತೆರೆಗಳು, ಸಾಗರದ ತೆರೆಗಳು — ಇದರಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಗತಿಯೊಡನೆ ಬಾಣಗಳೂ ತೆರೆಗಳಂತೆ ಹರಿಯುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಚಿತ್ರ. ‘ಸಂಸಕ್ತಹಸ್ತಃ’ ಎಂದರೆ ರಾವಣನ ಕೈಗಳು ಒಂದು ಕ್ಷಣವೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ.

ಆಮೇಲೆ ಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಮನು ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ, ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಆವಾಹಿಸುತ್ತ, ಮತ್ತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು — ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಅವನು — ಬಿಲ್ಲನ್ನು ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟನು; ಬಾಣಗಳು ಎಂದೂ ತೀರದ ಅವನು ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಹಾಮೇಘದಂತಹ, ಭೇದಿಸಲಾಗದ ಕವಚದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದು ಆಗ ಯಾವ ವ್ಯಥೆಯನ್ನೂ ಉಂಟುಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಆಮೇಲೆ ಮತ್ತೆ ಸರ್ವಾಸ್ತ್ರಕುಶಲನಾದ ರಾಮನು ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ ಪರಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಭೇದಿಸಿದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾದ ಆ ಬಾಣಗಳು ಬಾಣರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು, ಐದು ತಲೆಗಳ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ರಾಘವನ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸಿ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಅತಿಘೋರವಾದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಅವನು ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ಸಿಂಹ-ಹುಲಿಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕಂಕ-ಚಕ್ರವಾಕಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಹದ್ದು-ಗಿಡುಗಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ನರಿಮುಖಗಳ, ತೋಳದ ಮುಖಗಳ, ಬಾಯಿ ತೆರೆದ ಭಯಾನಕವಾದ, ಐದು ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ನಾಲಗೆ ಚಾಚುತ್ತಿರುವ, ಕತ್ತೆಮುಖಗಳ, ಹಂದಿಮುಖಗಳ, ನಾಯಿ-ಕೋಳಿಗಳ ಮುಖಗಳ, ಮೊಸಳೆ-ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ಮುಖಗಳ ಈ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಇತರವನ್ನೂ ರಾಮನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನು, ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲನಾದ ಅವನು, ಮಹಾಉತ್ಸಾಹದ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ತ್ರಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಮೊದಲು ರಾಮನ ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ ರಾವಣನ ಕವಚದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಬಳಿಕ ಎರಡನೆಯ ಪ್ರಹಾರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ; ಆದರೆ ಆ ಬಾಣಗಳೂ ರಾವಣನಿಂದ ಪ್ರತಿಹತವಾಗಿ ಬಾಣರೂಪವನ್ನು ತೊರೆದು ಐದು ತಲೆಯ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಹೊಗುತ್ತವೆ — ರಾವಣನ ಪ್ರತಿರೋಧಶಕ್ತಿ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ‘ಮಂತ್ರಾನ್ ಅಪಿ ಜಪನ್’ (ಮಂತ್ರಗಳನ್ನು ಜಪಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಪ್ರಯೋಗ ಮಂತ್ರದಿಂದಲೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಕವಚ ‘ಅವಧ್ಯ’ — ಅವನಿಗೆ ವರದಿಂದ ದೊರೆತ ರಕ್ಷಣೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಸಾಮಾನ್ಯ ಬಾಣಗಳು ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದ ವರ್ಣನೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ಪಶು-ಪಕ್ಷಿಗಳ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಭಯಾನಕರಸವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಸಿಂಹ, ಹುಲಿ, ಕಂಕ, ಚಕ್ರವಾಕ, ಹದ್ದು, ಗಿಡುಗ, ನರಿ, ಈಹಾಮೃಗ, ಕತ್ತೆ, ಹಂದಿ, ನಾಯಿ, ಕೋಳಿ, ಮೊಸಳೆ, ಸರ್ಪ; ಈ ಪಟ್ಟಿ ಮಾಯೆಯ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಈಹಾಮೃಗ’ ಎಂದರೆ ತೋಳ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ರಾಮನು ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ‘ಸಮಾವಿಷ್ಟಃ’ — ಆಕ್ರಮಿತನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಅಗ್ನಿಸದೃಶ, ಆದ್ದರಿಂದ ಆಗ್ನೇಯವಾದ ಪಾವಕಾಸ್ತ್ರವೇ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ. 41ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧ ‘ಅಸ್ತ್ರಂ ಪ್ರಾದುಶ್ಚಕಾರ ಸಃ’ (ಅವನು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು) ಎಂಬುದು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ ‘ಅನ್ಯದ್ ಅಸ್ತ್ರಂ ಸಮಾದದೇ’ (ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕೈಗೆತ್ತಿಕೊಂಡನು) ಎಂಬುದರ ಪಾಠಭೇದ. ರಾಮನ ಪ್ರಯತ್ನ ಎರಡು ಬಾರಿ — ಮೊದಲು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರ ಕವಚದ ಮೇಲೆ ನಿಷ್ಫಲ, ಎರಡನೆಯದು ಪರಮಾಸ್ತ್ರ ಹಣೆಯ ಮೇಲೆ; ರಾವಣನೂ ಎರಡು ಬಾರಿ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯಾವ ಪಕ್ಷವೂ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಜಯವನ್ನು ಪಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಕೇವಲ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಪರಸ್ಪರ ನಿವಾರಣೆ. ‘ಕ್ರುದ್ಧಃ ಸರ್ಪಃ ಇವ ಶ್ವಸನ್’ (ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ) ಎಂಬ ರಾವಣನ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ಅವನ ಸರ್ಪಮುಖದ ಬಾಣಗಳೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಅವನೇ ಸರ್ಪದಂತೆ, ಅವನ ಬಾಣಗಳೂ ಸರ್ಪಗಳು. ‘ಮಾಯಾಭಿಃ’ (ಮಾಯೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರ ಮಾಯಾಮಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ; ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರಗಳಾದರೋ ಮಂತ್ರಮಯ, ಮಾಯಾಮಯವಲ್ಲ. ಆಸುರಬಾಣಗಳ ಮುಖಗಳೆಲ್ಲ ಹಿಂಸ್ರ ಅಥವಾ ಮಾಂಸಾಹಾರಿ ಪ್ರಾಣಿಗಳವು — ಇದು ರಾವಣನ ಸ್ವಭಾವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬವೇ.

ಅವನು ಅಲ್ಲಿ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉರಿಯುವ ಮುಖಗಳ, ಸೂರ್ಯಮುಖಗಳ, ಚಂದ್ರ-ಅರ್ಧಚಂದ್ರ ಮುಖಗಳ, ಧೂಮಕೇತುಮುಖಗಳ, ಗ್ರಹ-ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಬಣ್ಣದ, ಮಹಾಉಲ್ಕೆಗಳ ಮುಖಗಳ, ಮಿಂಚಿನ ನಾಲಗೆಯಂತಹ ವಿವಿಧ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಘವನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣನ ಆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲೇ ಲಯವಾದವು; ಸಾವಿರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ನಾಶವಾದವು. ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ ಆ ಅಸ್ತ್ರ ನಿಷ್ಫಲವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಎಲ್ಲ ವೀರ ಕಪಿಗಳೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಸುಗ್ರೀವನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆಗ ರಾವಣನ ತೋಳಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲಾತ್ಕಾರವಾಗಿ ನಾಶಮಾಡಿ, ದಾಶರಥಿಯಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಕೂಡಿದನು; ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪೀಶ್ವರರು ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ರಾಮನ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣಗಳೆಲ್ಲ ತೇಜೋಮಯ ವಸ್ತುಗಳ ಮುಖಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿವೆ — ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಚಂದ್ರ, ಧೂಮಕೇತು, ಗ್ರಹಗಳು, ನಕ್ಷತ್ರಗಳು, ಉಲ್ಕೆ, ಮಿಂಚು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಪಶುಮುಖದ ಬಾಣಗಳು (ಅಂಧಕಾರದ, ಹಿಂಸೆಯ ಪ್ರತೀಕಗಳು) ರಾಮನ ಜ್ಯೋತಿರ್ಮುಖದ ಬಾಣಗಳಿಂದ (ಬೆಳಕಿನ ಪ್ರತೀಕಗಳಿಂದ) ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ — ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಬೆಳಕು-ಕತ್ತಲೆಗಳ ಯುದ್ಧವನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ ಎಂಬ ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಸಹಜ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನೂ ಕ್ಲೇಶವಿಲ್ಲದೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರು ರಾಘವನ ಸುತ್ತ ಸುಗ್ರೀವನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾರೆ — ಇದು ಅವರ ಸೇನೆಯ ಪುನರ್ವ್ಯವಸ್ಥೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ಜಾತಿಯ ದೀರ್ಘವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ಮೊದಲ ನೇರ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಯನು ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಇನ್ನೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧದಿಂದ ಗಾಯಗೊಳ್ಳುವನು.

മഹോദരനും മഹാപാർശ്വനും കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട്, മഹാബലനായ വീരൻ വിരൂപാക്ഷനും കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ, മഹായുദ്ധത്തിൽ രാവണനെ മഹാക്രോധം ആവേശിച്ചു. അവൻ സാരഥിയെ പ്രേരിപ്പിച്ചു, ഇങ്ങനെ പറയുകയും ചെയ്തു: ‘കൊല്ലപ്പെട്ട അമാത്യന്മാരുടെയും ഉപരോധിക്കപ്പെട്ട നഗരത്തിന്റെയും ദുഃഖം ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊന്നിട്ടേ ഞാൻ നീക്കൂ. യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ രാമനെന്ന വൃക്ഷത്തെ വീഴ്ത്തും — സീതയെന്ന പുഷ്പവും ഫലവും നൽകുന്നതും, സുഗ്രീവനും ജാംബവാനും കുമുദനും നളനും ദ്വിവിദനും മൈന്ദനും അംഗദനും ഗന്ധമാദനനും ഹനുമാനും സുഷേണനും മറ്റെല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും ശാഖകളായുള്ളതുമായ ആ വൃക്ഷത്തെ.’ ആ മഹാനായ അതിരഥൻ രഥഘോഷത്താൽ പത്തു ദിക്കുകളും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് വേഗം പുറപ്പെട്ട് രാഘവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ആ ശബ്ദത്താൽ നദികളും പർവതങ്ങളും കാടുകളുമുള്ള ഭൂമി മുഴുവൻ കുലുങ്ങി; സിംഹങ്ങളും മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ഭയന്നുവിറച്ചു. പിന്നീട് അവൻ അതിഘോരവും അതിദാരുണവുമായ താമസാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; അതുകൊണ്ട് എല്ലാ കപികളെയും ദഹിപ്പിച്ചു; അവർ നാലുപാടും വീണു. ഇവിടെ രാവണന്റെ രൂപകം വിശേഷിച്ചും ചിന്തനീയമാണ് — രാമൻ വൃക്ഷം, സീത അതിന്റെ പുഷ്പവും ഫലവും, വാനരനായകന്മാർ അതിന്റെ ശാഖകൾ. രാവണന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ സീത രാമന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നത്തിന്റെയും ഫലമാണ്; അതിനാൽ മൂലമായ രാമനെത്തന്നെ മുറിച്ച് വൃക്ഷം മുഴുവൻ വീഴ്ത്തുമെന്നാണ് അവന്റെ ചിന്ത. എന്നാൽ ഈ വൃക്ഷം എളുപ്പം മുറിക്കാവുന്നതല്ല, കാരണം അതിന്റെ വേര് ധർമമാണ്. എന്നാൽ ഈ രൂപകത്തിലൂടെ മനസ്സില്ലാമനസ്സോടെയാണെങ്കിലും സീത രാമന്റേതാണ്, തന്റേതല്ല എന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു. അഞ്ചാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — വാനരനായകന്മാരുടെ നാമാവലി ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് വിസ്തൃതമായിട്ടുള്ളത്. ‘അമാത്യന്മാരുടെ മരണം’, ‘നഗരത്തിന്റെ ഉപരോധം’ എന്നീ രണ്ടു ദുഃഖങ്ങൾ — ഒന്നു സ്വജനങ്ങളുടെ നാശം, മറ്റേതു സ്വരാജ്യത്തിന്റെ അപമാനം. രാവണൻ അവയ്ക്കുള്ള പരിഹാരം യുദ്ധത്തിൽ മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ. താമസാസ്ത്രം അന്ധകാരമയവും ദഹിപ്പിക്കുന്നതുമാണ് — ദിവ്യാസ്ത്രപ്രയോഗം ഈ സർഗത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു; തുടർന്ന് സർഗം മുഴുവൻ അസ്ത്രപ്രത്യസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പരയാകുന്നു. വാനരന്മാർ അഗ്നിയാൽ ദഹിച്ചതുപോലെ നാലുപാടും വീഴുന്നു — ‘നിർദദാഹ’ (ദഹിപ്പിച്ചു) എന്ന പദം താമസാസ്ത്രത്തിന്റെ ദാഹകത്വം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘അതിരഥഃ’ എന്ന പദം രഥയുദ്ധത്തിൽ രാവണന്റെ ശ്രേഷ്ഠത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ സാധാരണ മഹാരഥനല്ല, അതിനെയും അതിക്രമിച്ചവനാണ്.

തകർന്ന് ഓടുന്ന ആ വാനരന്മാരാൽ നിലത്തുനിന്നു പൊടി ഉയർന്നു; ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ച ആ അസ്ത്രം അവർക്കു സഹിക്കാനായില്ല. രാവണന്റെ ഉത്തമശരങ്ങളാൽ തകർന്ന ആ അനേകം സൈന്യവിഭാഗങ്ങളെ നൂറുകണക്കിനു കണ്ട് രാഘവൻ ഉറച്ചുനിന്നു. പിന്നീട് രാക്ഷസശാർദൂലൻ വാനരസൈന്യത്തെ ഓടിച്ചശേഷം, വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം നിൽക്കുന്ന അപരാജിതനായ രാമനെ കണ്ടു — മഹത്തായ വില്ല് ഊന്നിനിന്ന് ആകാശത്തിൽ വരയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ, താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുകളുള്ളവനും നീണ്ട കൈകളുള്ളവനും ശത്രുക്കളെ അടക്കുന്നവനുമായ രാമനെ. പിന്നീട് മഹാതേജസ്വിയും ബലവാനുമായ രാമൻ സൗമിത്രിയോടൊപ്പം യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാർ തകർന്നതും രാവണൻ പാഞ്ഞുവരുന്നതും കണ്ട് ഹൃഷ്ടനായി, വില്ലിന്റെ നടുവിൽ പിടിച്ചു. പിന്നീട് മഹാവേഗവും മഹാനാദവുമുള്ള ആ ഉത്തമധനുസ്സ്, ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ ഞാണൊലി മുഴക്കാൻ തുടങ്ങി. രാവണന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാലും രാമൻ മുഴക്കിയ ആ ധനുർനാദത്താലും അപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർ നൂറുകണക്കിനു വീണു. ഒമ്പതാം ശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — ‘ബ്രഹ്മണാ നിർമിതം സ്വയം’ (ബ്രഹ്മാവുതന്നെ നിർമിച്ചത്) എന്നു താമസാസ്ത്രത്തിന്റെ ദിവ്യോത്പത്തി പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ പരാജയം അവരുടെ ദൗർബല്യംകൊണ്ടല്ല, അസ്ത്രത്തിന്റെ ദൈവികശക്തികൊണ്ടാണ്. ‘പര്യവസ്ഥിതഃ’ (ഉറച്ചുനിന്നു) എന്ന പദം രാമന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — സൈന്യം തകർന്നു, എങ്കിലും അവൻ അചഞ്ചലൻ. രാവണന്റെ കണ്ണിലൂടെയാണ് കവി രാമനെ വർണിക്കുന്നത് — ‘ആകാശത്തിൽ വരയ്ക്കുന്നവനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമയാൽ വില്ലിന്റെ നീളവും ‘പദ്മപത്രവിശാലാക്ഷം’ (താമരയിതൾപോലെ വിശാലമായ കണ്ണുള്ളവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാമന്റെ സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ശത്രുവും രാമന്റെ രൂപം കാണുന്നു. രാവണൻ രാമനെ ‘അപരാജിതൻ’ ആയി കാണുന്നു — ഈ പദം കവിയുടേതാണ്, രാവണന്റേതല്ല; എന്നാൽ അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വച്ചിരിക്കുന്നു. ‘വിഷ്ണുനാ വാസവമിവ’ (വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രനെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ — ഉപേന്ദ്രനായ വിഷ്ണുവിനോടൊപ്പം ഇന്ദ്രൻ എന്നപോലെ ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം രാമൻ; ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രന്റെ സ്ഥാനത്തും ലക്ഷ്മണൻ വിഷ്ണുവിന്റെ സ്ഥാനത്തും എന്നതൊരു രസകരമായ വിപര്യാസമാണ്. രാമന്റെ ഹർഷവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശത്രു നേരിട്ടു വരുന്നതു കണ്ട് അവൻ സന്തോഷിക്കുന്നു, കാരണം ഏറെക്കാലമായി കാത്തിരുന്നത് ഈ നിമിഷമാണ്. ധനുർവിസ്ഫാരത്തിന്റെ ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ രാക്ഷസന്മാർ വീഴുന്നു — രാമന്റെ ശക്തിയുടെ ആദ്യപ്രദർശനം ശരംകൊണ്ടല്ല, ശബ്ദംകൊണ്ടുതന്നെ. ‘മധ്യേ കാർമുകം ജഗ്രാഹ’ (വില്ലിന്റെ നടുവിൽ പിടിച്ചു) — സൈന്യത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ നിന്നുകൊണ്ട്, അതുവഴി അവനെ കാണുന്ന വാനരന്മാർക്കു ധൈര്യം ലഭിക്കുന്നു. 11–13 ശ്ലോകങ്ങളിൽ ചില അർധങ്ങൾ (11.1, 13.2) വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്.

ആ രണ്ടു രാജപുത്രന്മാരുടെയും ശരപഥത്തിലെത്തിയ രാവണൻ ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ സമീപത്തെ രാഹുവിനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ആദ്യം അവനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ വില്ലു കുലച്ച് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങൾ എയ്തു. വില്ലാളിയായ ലക്ഷ്മണൻ വിട്ടയുടനെ ആ ബാണങ്ങളെ മഹാതേജസ്വിയായ രാവണൻ ആകാശത്തുവച്ചുതന്നെ ബാണങ്ങളാൽ തടുത്തു. തന്റെ കൈവേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവൻ ഒന്നിനെ ഒന്നുകൊണ്ടും മൂന്നിനെ മൂന്നുകൊണ്ടും പത്തിനെ പത്തുകൊണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങൾ മുറിച്ചു. യുദ്ധജേതാവായ രാവണൻ സൗമിത്രിയെ കടന്ന് മറ്റൊരു പർവതംപോലെ നിൽക്കുന്ന രാമനെ യുദ്ധത്തിൽ സമീപിച്ചു. രാഘവനെ സമീപിച്ച്, ക്രോധത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന രാക്ഷസേശ്വരൻ രാവണൻ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. അപ്പോൾ രാവണന്റെ വില്ലിൽനിന്നു വരുന്ന ശരധാരകൾ കണ്ടമാത്രയിൽ രാമൻ തിടുക്കത്തിൽ വേഗം ഭല്ലങ്ങൾ എടുത്തു. ജ്വലിക്കുന്നവയും മഹാഘോരവും വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യവുമായ ആ ശരക്കൂട്ടങ്ങളെ രാഘവൻ മൂർച്ചയുള്ള ഭല്ലങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. ‘ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരുടെ സമീപത്തെ രാഹുവിനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ഏറെ അർഥവത്താണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാർ സൂര്യചന്ദ്രന്മാർ, രാവണൻ അവരെ വിഴുങ്ങാനാഗ്രഹിക്കുന്ന രാഹു; എന്നാൽ രാഹുവിനു ഗ്രഹണസമയത്തു മാത്രമേ ശക്തിയുള്ളൂ, എപ്പോഴുമില്ല. ഈ പതിപ്പിൽ ഈ ശ്ലോകം (17) ‘രാവണസ്യ ച ബാണൗഘൈഃ’ (16) എന്നതിനു ശേഷമാണ് അച്ചടിച്ചിരിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ അതിനു മുമ്പ് — ഇതു രണ്ട് അർധങ്ങളുടെ സ്ഥാനമാറ്റമാണ്, പാഠലോപമല്ല. ജ്യേഷ്ഠനു മുമ്പേ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ ലക്ഷ്മണൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, സേവകൻ സ്വാമിയെ രക്ഷിക്കാൻ മുന്നിൽ ചെല്ലുന്നതുപോലെ. ‘ഏകമേകേന, ത്രിഭിസ്ത്രീൻ, ദശഭിർദശ’ (ഒന്നിനെ ഒന്നുകൊണ്ട്, മൂന്നിനെ മൂന്നുകൊണ്ട്, പത്തിനെ പത്തുകൊണ്ട്) എന്ന എണ്ണത്തിലൂടെ രാവണന്റെ കൈവേഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു — ഓരോ ബാണത്തെയും അത്രതന്നെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് അവൻ തടുക്കുന്നു, കൂടുതൽകൊണ്ടല്ല; ഇത് അവന്റെ അസ്ത്രകൗശലത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ്. ഈ ഭാഗം രാവണനെ വെറും ദുഷ്ടനായി മാത്രമല്ല, മഹാധനുർധരനായും കാണിക്കുന്നു; അതുവഴി രാമന്റെ വിജയത്തിനു കൂടുതൽ ഗൗരവം ലഭിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവൻ ലക്ഷ്മണനെ കൊല്ലുന്നില്ല, കടന്നുപോകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു — അവന്റെ ലക്ഷ്യം രാമനാണ്. രാമൻ ‘മറ്റൊരു പർവതംപോലെ’ നിൽക്കുന്നു — അചലൻ, ഇളക്കമില്ലാത്തവൻ. ഭല്ലങ്ങൾ അർധചന്ദ്രാകൃതിയിലുള്ള മുനയോടുകൂടിയ ബാണങ്ങളാണ്; ശരങ്ങളെ മുറിക്കാൻ അവ വിശേഷിച്ചും ഉപയുക്തമാണ്. രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ ‘ആശീവിഷോപമാഃ’ — സർപ്പസമാനം, വിഷംപോലെ മാരകം. ശരങ്ങൾ കണ്ടമാത്രയിൽത്തന്നെ രാമൻ ഭല്ലങ്ങൾ എടുക്കുന്നു — അവന്റെ പ്രതികരണം തൽക്ഷണമാണ്.

രാഘവൻ രാവണന്റെമേലും രാവണൻ രാഘവന്റെമേലും വേഗത്തിൽ നാനാവിധ മൂർച്ചയുള്ള ശരവർഷങ്ങൾ അന്യോന്യം ചൊരിഞ്ഞു. ബാണവേഗത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ടുകൊണ്ടും അന്യോന്യം തോൽക്കാതെയും അവർ ഏറെനേരം ഇടത്തോട്ടും വലത്തോട്ടും വിചിത്രമായി വട്ടംചുറ്റി. യമനും അന്തകനും തുല്യരും ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നവരും രൗദ്രരുമായ ആ രണ്ടുപേരും ഒരേസമയം പൊരുതുമ്പോൾ ജീവികൾ ഭയന്നുവിറച്ചു. അപ്പോൾ ആകാശം നാനാവിധ ബാണങ്ങളാൽ നിരന്തരം മൂടപ്പെട്ടു — വേനൽ കഴിയുമ്പോൾ മിന്നൽമാലകൾ നിറഞ്ഞ മേഘങ്ങളാലെന്നപോലെ. മഹാവേഗമുള്ളതും അതിമൂർച്ചയുള്ള മുനയുള്ളതും കഴുകന്റെ തൂവൽ ചേർത്തതും നന്നായി ചിറകുവച്ചതുമായ ശരവർഷങ്ങളാൽ ആകാശം ജാലകമുള്ളതുപോലെയായി. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചശേഷം ഉയർന്നുവന്ന രണ്ടു മഹാമേഘങ്ങളെപ്പോലെ അവർ ആകാശത്തെ ശരങ്ങളാൽ കൂരിരുട്ടാക്കി. അന്യോന്യം കൊല്ലാനാഗ്രഹിക്കുന്ന അവർ തമ്മിൽ, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും തമ്മിലെന്നപോലെ, സമീപിക്കാനാവാത്തതും ചിന്തിക്കാനാവാത്തതുമായ മഹായുദ്ധം നടന്നു. ഇരുവരും പരമധനുർധരർ, ഇരുവരും യുദ്ധവിശാരദർ, ഇരുവരും അസ്ത്രവിദ്യ അറിയുന്നവരിൽ മുഖ്യർ; ഇരുവരും യുദ്ധത്തിൽ വിഹരിച്ചു. ഇരുവരും ഏതേതു വഴിയിലൂടെ നീങ്ങിയോ, അവിടെയെല്ലാം, കാറ്റേറ്റ രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളിലെ തിരമാലകൾപോലെ, ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകൾ നീങ്ങി. പിന്നീട് കൈകൾ ഒരുനിമിഷവും വിശ്രമിക്കാത്ത, ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്ന രാവണൻ രാമന്റെ നെറ്റിയിൽ ഒരു നാരാചമാല (ഇരുമ്പുശരങ്ങളുടെ നിര) തൊടുത്തുവിട്ടു. ഭീകരമായ വില്ലിൽനിന്നു പ്രയോഗിച്ച, നീലത്താമരയിതളിന്റെ പ്രഭയുള്ള ആ മാല ശിരസ്സിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ടും രാമൻ വ്യഥപ്പെട്ടില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് കവി സമതയെ വർണിക്കുന്നു — ‘ഉഭൗ’ (ഇരുവരും) എന്ന പദം നാലുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നു; അതുവഴി രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും തുല്യബലത്വം ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഉപമകളും ജോടികളാണ് — രണ്ടു മഹാമേഘങ്ങൾ, വൃത്രനും ഇന്ദ്രനും, രണ്ടു സമുദ്രങ്ങളിലെ തിരമാലകൾ. ‘ഗവാക്ഷിതം’ (ജാലകമുള്ളതുപോലെ) എന്നത് ഒരു സൂക്ഷ്മ ഉപമയാണ് — ബാണങ്ങളാൽ ആകാശം അഴികളുള്ള ജാലകംപോലെ, വിടവുകളിലൂടെ മാത്രം കാണാവുന്നത്. ‘ആതപാപായേ’ (വേനൽ കഴിയുമ്പോൾ) എന്നതു വർഷർതുവിന്റെ ആരംഭമാണ്, മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ ആകാശം നിറയ്ക്കുന്ന കാലം. ‘ലോകരാവണഃ’ എന്നതു പേരിന്റെ നിരുക്തിയാണ് — ലോകങ്ങളെ കരയിക്കുന്നവൻ ആയതിനാൽ രാവണൻ. നാരാചമാല നീലത്താമരയിതളിന്റെ പ്രഭയുള്ളത് — ഭീകരമായ അസ്ത്രം മനോഹരമായ ഉപമയാൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു, രാമന്റെ നെറ്റിയിൽ ഒരു പൂമാലപോലെ; എന്നാൽ രാമൻ ‘വ്യഥപ്പെട്ടില്ല’. ഇത് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ പരമമായ തെളിവാണ്. 28-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘സതതം’ എന്നും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ‘സന്തതം’ എന്നും. ഈ യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമമായി ദൃഷ്ടി വിസ്തരിക്കുന്നു — ആദ്യം രണ്ടു യോദ്ധാക്കൾ, പിന്നെ അവരുടെ ഗതി (വട്ടംചുറ്റലുകൾ), പിന്നെ ജീവികളുടെ ഭയം, പിന്നെ ശരങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട ആകാശം മുഴുവൻ. ‘ചേരതുഃ ചിരം’ (ഏറെനേരം ചുറ്റി) എന്ന പദത്താൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും ‘ചിത്രം’ (വിചിത്രമായി) എന്ന പദത്താൽ അതിന്റെ കൗശലപൂർണതയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ബാണവേഗാത് സമുത്ക്ഷിപ്തൗ’ — ബാണങ്ങളുടെ വേഗത്താൽ പിന്നോട്ടു തള്ളപ്പെട്ടിട്ടും വീണ്ടും മുന്നോട്ടു വന്നവർ. ‘അനാസാദ്യം അചിന്ത്യം’ (സമീപിക്കാനാവാത്തത്, ചിന്തിക്കാനാവാത്തത്) എന്ന രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ ആ യുദ്ധത്തിന്റെ അദ്വിതീയത ഘോഷിക്കുന്നു — മറ്റാർക്കും അതിൽ പ്രവേശിക്കാനാവില്ല, സങ്കൽപ്പിക്കാൻപോലും. വൃത്രേന്ദ്രയുദ്ധം വേദങ്ങളിൽ പ്രസിദ്ധമായ ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളുടെ മാതൃകയാണ്; അതുവഴി രാമരാവണയുദ്ധം ബ്രഹ്മാണ്ഡതലത്തിലുള്ള യുദ്ധമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഊർമയഃ’ (തിരമാലകൾ) എന്ന ഉപമ 33-ാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു — ശരങ്ങളുടെ തിരമാലകൾ, സമുദ്രത്തിലെ തിരമാലകൾ — ഇരുവരുടെയും ഗതിയോടൊപ്പം ശരങ്ങളും തിരകൾപോലെ ഒഴുകുന്നു എന്ന ചിത്രം. ‘സംസക്തഹസ്തഃ’ എന്നത് രാവണന്റെ കൈകൾ ഒരു നിമിഷംപോലും വിശ്രമിക്കുന്നില്ല എന്നതാണ്.

പിന്നീട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ രാമൻ മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ട് രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, വീണ്ടും ശരങ്ങളെടുത്ത്, മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ അവൻ വില്ലു കുലച്ച് വിട്ടു; ഇടവിടാതെ ശരം പൊഴിക്കുന്ന അവൻ ആ ശരങ്ങൾ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. ആ ശരങ്ങൾ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ മഹാമേഘംപോലുള്ള, ഭേദിക്കാനാവാത്ത കവചത്തിൽ വീണു; അപ്പോൾ വ്യഥ ഉണ്ടാക്കിയില്ല. വീണ്ടും സർവാസ്ത്രകുശലനായ രാമൻ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാക്ഷസാധിപനെ നെറ്റിയിൽ പരമാസ്ത്രംകൊണ്ടു പിളർത്തു. രാവണനാൽ തിരിച്ചടിക്കപ്പെട്ട ആ ശരങ്ങൾ ബാണരൂപം ഉപേക്ഷിച്ച്, അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. രാഘവന്റെ അസ്ത്രം നശിപ്പിച്ച്, ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ അതിഘോരമായ ആസുരാസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി. മഹാതേജസ്വിയായ അവൻ ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് മായകളാൽ — സിംഹമുഖവും വ്യാഘ്രമുഖവും ഉള്ളവ, കങ്കമുഖവും ചക്രവാകമുഖവും ഉള്ളവ, കഴുകമുഖവും പരുന്തുമുഖവും ഉള്ളവ, കുറുക്കന്റെ മുഖമുള്ളവ, ഈഹാമൃഗമുഖമുള്ളവ, വായ് പിളർന്ന ഭയാനകമായവ, അഞ്ചു വായുള്ള നക്കുന്നവ, കഴുതമുഖമുള്ളവ, പന്നിമുഖമുള്ളവ, നായയുടെയും കോഴിയുടെയും മുഖമുള്ളവ, മുതലയുടെയും വിഷസർപ്പത്തിന്റെയും മുഖമുള്ളവ — ഇവയും മറ്റു മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളും രാമന്റെ നേർക്കു വിട്ടു. ആ ആസുരാസ്ത്രത്താൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട രഘുശ്രേഷ്ഠൻ, അഗ്നിതുല്യനായ അവൻ, മഹോത്സാഹമുള്ള പാവകാസ്ത്രം (ആഗ്നേയാസ്ത്രം) പ്രയോഗിച്ചു. ഇവിടെ അസ്ത്രയുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ആദ്യം രാമന്റെ രൗദ്രാസ്ത്രം രാവണന്റെ കവചത്താൽ തടയപ്പെട്ടു; പിന്നെ രണ്ടാം പ്രഹരം നെറ്റിയിൽ; എന്നാൽ രാവണനാൽ തിരിച്ചടിക്കപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങളും ബാണരൂപം പിളർന്ന് (ഉപേക്ഷിച്ച്) അഞ്ചുതലയുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — രാവണന്റെ പ്രതിരോധശക്തി ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ‘മന്ത്രാൻ അപി ജപൻ’ (മന്ത്രങ്ങൾ ജപിച്ചുകൊണ്ടും) എന്ന പദത്താൽ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ പ്രയോഗം മന്ത്രംകൊണ്ടാണ് നടക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ കവചം ‘അവധ്യം’ (ഭേദിക്കാനാവാത്തത്) — വരത്താൽ ലഭിച്ച സംരക്ഷണം; അതിനാൽ സാധാരണ ശരങ്ങൾ അതിനെ പിളർക്കുന്നില്ല. ആസുരാസ്ത്രത്തിന്റെ വർണന നാനാവിധ മൃഗപക്ഷിമുഖങ്ങളുള്ള ശരങ്ങളാൽ ഭയാനകരസം ജനിപ്പിക്കുന്നു — സിംഹം, വ്യാഘ്രം, കങ്കപ്പക്ഷി, ചക്രവാകം, കഴുകൻ, പരുന്ത്, കുറുക്കൻ, ഈഹാമൃഗം, കഴുത, പന്നി, നായ, കോഴി, മുതല, സർപ്പം; ഈ പട്ടിക മായയുടെ വൈവിധ്യം കാണിക്കുന്നു. ‘ഈഹാമൃഗം’ ചെന്നായ എന്നു പ്രസിദ്ധം. രാമൻ ആസുരാസ്ത്രത്താൽ ‘സമാവിഷ്ടൻ’ — ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവൻ; എങ്കിലും അവൻ അഗ്നിതുല്യൻ; അതിനാൽ ആഗ്നേയമായ പാവകാസ്ത്രംതന്നെ മറുപടി. 41.2-ലെ ‘അസ്ത്രം പ്രാദുശ്ചകാര സഃ’ (അവൻ അസ്ത്രം പ്രകടമാക്കി) എന്നത് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ ‘അന്യദസ്ത്രം സമാദദേ’ (മറ്റൊരു അസ്ത്രം എടുത്തു) എന്നതിന്റെ പാഠഭേദമാണ്. രാമന്റെ ശ്രമം രണ്ടുവട്ടം — ആദ്യം രൗദ്രാസ്ത്രം കവചത്തിൽ നിഷ്ഫലം, രണ്ടാമതു പരമാസ്ത്രം നെറ്റിയിൽ; രാവണനും രണ്ടുവട്ടം മറുപടി നൽകുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ ഒരു പക്ഷത്തിനും നിർണായകവിജയം ലഭിക്കുന്നില്ല; അസ്ത്രങ്ങളുടെ പരസ്പരനിവാരണം മാത്രം. ‘ക്രുദ്ധനായ സർപ്പത്തെപ്പോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന രാവണന്റെ ഉപമ തുടർന്നുവരുന്ന അവന്റെ സർപ്പമുഖശരങ്ങളോടു ചേരുന്നു — അവൻ സ്വയം സർപ്പത്തെപ്പോലെ, അവന്റെ ശരങ്ങളും സർപ്പങ്ങൾ. ‘മായാഭിഃ’ (മായകളാൽ) എന്ന പദത്താൽ ആസുരാസ്ത്രം മായാമയമാണെന്നു വ്യക്തം; രാമന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാകട്ടെ മന്ത്രമയമാണ്, മായാമയമല്ല. ആസുരശരങ്ങളുടെ മുഖങ്ങളെല്ലാം ഹിംസ്രജന്തുക്കളുടെയോ മാംസഭോജികളുടെയോ ആണ് — ഇതു രാവണന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെതന്നെ പ്രതിബിംബമാണ്.

അഗ്നിപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന മുഖമുള്ളവ, സൂര്യമുഖമുള്ളവ, ചന്ദ്രന്റെയും അർധചന്ദ്രന്റെയും മുഖമുള്ളവ, ധൂമകേതുമുഖമുള്ളവ, ഗ്രഹനക്ഷത്രങ്ങളുടെ നിറമുള്ളവ, മഹോൽക്കയുടെ മുഖമുള്ളവ, മിന്നൽനാവുപോലുള്ളവ — ഇങ്ങനെ നാനാവിധ ശരങ്ങൾ അവൻ അവിടെ വിട്ടു. രാഘവാസ്ത്രമേറ്റ രാവണന്റെ ആ ഘോരശരങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ ലയിച്ചുപോയി; ആയിരക്കണക്കിനു കൊന്നൊടുക്കുകയും ചെയ്തു. അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ ആ അസ്ത്രം നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, കാമരൂപികളായ എല്ലാ വീരകപികളും ഹർഷംപൂണ്ട്, സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽനിർത്തി രാഘവനെ ചുറ്റിനിന്ന് ആർത്തു. പിന്നീട് രാവണന്റെ കൈയിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ അസ്ത്രത്തെ ബലമായി നശിപ്പിച്ച് ദാശരഥിയായ മഹാത്മാവ് രാഘവൻ സന്തുഷ്ടനായി; സന്തുഷ്ടരായ വാനരേശ്വരന്മാർ ഉറക്കെ ആർത്തു. രാമന്റെ ആഗ്നേയാസ്ത്രത്തിലെ ശരങ്ങളെല്ലാം തേജോമയവസ്തുക്കളുടെ മുഖങ്ങൾ ധരിക്കുന്നു — അഗ്നി, സൂര്യൻ, ചന്ദ്രൻ, ധൂമകേതു, ഗ്രഹങ്ങൾ, നക്ഷത്രങ്ങൾ, ഉൽക്ക, മിന്നൽ. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ മൃഗമുഖശരങ്ങൾ (അന്ധകാരത്തിന്റെയും ഹിംസയുടെയും പ്രതീകങ്ങൾ) രാമന്റെ ജ്യോതിർമുഖശരങ്ങളാൽ (പ്രകാശത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാൽ) നശിക്കുന്നു — ഈ വർണനയിൽ പ്രകാശവും അന്ധകാരവും തമ്മിലുള്ള യുദ്ധമെന്നപോലെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നാല്പത്തേഴാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ (അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്ന രാമന്റെ വിശേഷണം അവന്റെ സഹജമായ സാമർഥ്യം കാണിക്കുന്നു — മഹത്തായ കർമംപോലും അവൻ ക്ലേശമില്ലാതെ ചെയ്യുന്നു. വാനരന്മാർ സുഗ്രീവനെ മുന്നിൽനിർത്തി രാഘവനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നു — ഇത് അവരുടെ സൈന്യത്തിന്റെ പുനഃക്രമീകരണമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവിഭാഗത്തിലുള്ള ഒരു ദീർഘവൃത്തത്തിലാണ്; അതു വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതുമാണ്. ഈ സർഗം രാമരാവണന്മാരുടെ ആദ്യത്തെ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭമാണ്; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണൻ മയൻ നിർമിച്ച മറ്റൊരു അസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കും; ലക്ഷ്മണൻ ശക്തിയേറ്റു വീഴുകയും ചെയ്യും.

When Rāvaṇa saw that Mahodara and Mahāpārśva had been slain, and that the mighty hero Virūpākṣa had fallen too, a great fury took hold of him in that great battle. He urged on his charioteer and said: "The grief for my slain ministers and for my besieged city I shall drive away by killing those two, Rāma and Lakṣmaṇa." He names two sorrows, the loss of his own people and the humiliation of his kingdom, and for both he sees no remedy but battle. "In this battle I shall cut down the tree that is Rāma, which bears Sītā for its flower and fruit, and whose branches are Sugrīva, Jāmbavān, Kumuda and Nala, Dvivida and Mainda, Aṅgada and Gandhamādana, Hanūmān and Suṣeṇa and all the monkey chiefs." The metaphor deserves thought. In Rāvaṇa's eyes Sītā is the fruit of all Rāma's striving, so he means to cut the tree at its root, Rāma himself, and bring the whole thing down. But this tree is not easily felled, for its root is dharma; and with this very image he admits, without meaning to, that Sītā belongs to Rāma and not to him. Filling the ten quarters with the rattle of his chariot, that great chariot-warrior, who surpassed even the great chariot-warriors, set out swiftly and charged at Rāghava. At the sound the whole earth shook with its rivers, mountains and forests, and its lions, deer and birds were terrified. Then he produced a weapon of darkness, most terrible and dreadful, and with it burned up the monkeys, so that they fell on every side as if consumed by fire. With it the use of divine weapons begins in this sarga, and the rest of the sarga becomes a series of weapons and counter-weapons.

As the broken monkeys ran in every direction the dust rose from the ground; they could not withstand that weapon, fashioned by Brahmā himself, so their rout came not from weakness but from the divine power of the weapon. Seeing so many divisions broken by the hundred under Rāvaṇa's excellent arrows, Rāghava stood firm, ready for battle, unmoved though his army was broken. Then, having put the monkey host to flight, that tiger among rākṣasas saw Rāma standing there unvanquished with his brother Lakṣmaṇa, like Vāsava with Viṣṇu, holding his great bow braced as if he were drawing lines across the sky, with eyes as large as lotus petals, long-armed, the tamer of foes. The poet shows Rāma through Rāvaṇa's eyes: the image of drawing lines on the sky shows the length of his bow, the lotus eyes his beauty, and even the enemy sees his loveliness. "Unvanquished" is the poet's word, though placed in Rāvaṇa's sight. In the simile of Indra with Viṣṇu, the younger brother of Indra, Rāma takes Indra's place and Lakṣmaṇa Viṣṇu's, a pleasing reversal. Then mighty Rāma, splendid, with Saumitri beside him, seeing the monkeys broken and Rāvaṇa bearing down on him, took up his bow in their midst, where the monkeys could see him and take heart, and he rejoiced, for this was the moment he had long awaited, his enemy coming to face him. He began to twang his excellent bow with great force and a great sound, as if to split the earth, and between the flights of Rāvaṇa's arrows and the sound of Rāma's bowstring the rākṣasas fell in hundreds. Rāma's first display of power came not with an arrow but with the mere sound of his bow.

Coming within range of the arrows of the two princes, Rāvaṇa looked like Rāhu near the moon and the sun. The simile is apt: Rāma and Lakṣmaṇa are sun and moon, and Rāvaṇa is Rāhu who longs to swallow them, but Rāhu prevails only at the time of an eclipse, not for ever. Wishing to fight him first, as a servant goes ahead to protect his master, Lakṣmaṇa drew his bow and loosed sharp arrows like tongues of flame. But as soon as the archer Lakṣmaṇa let them fly, mighty Rāvaṇa checked them in the air with arrows of his own, one with one, three with three, ten with ten, cutting Lakṣmaṇa's shafts down and showing the lightness of his hand. He met each arrow with exactly as many of his own and no more, the surest proof of his mastery; this passage shows Rāvaṇa not merely as wicked but as a great archer, which makes Rāma's victory the more glorious. Yet he did not kill Lakṣmaṇa but went past him, for his target was Rāma alone. Passing Saumitri by, Rāvaṇa, conqueror in battle, came up to Rāma, who stood on the field like a second mountain, immovable. Close to Rāghava now, his eyes red with anger, the lord of the rākṣasas poured out showers of arrows. The moment he saw the streams of arrows from Rāvaṇa's bow falling upon him, Rāma quickly took up broad-headed arrows, crescent-bladed shafts especially suited to cutting other arrows, and with them he cut down those floods of blazing, dreadful arrows that were deadly as venomous serpents.

Rāghava at Rāvaṇa and Rāvaṇa at Rāghava, the two rained sharp arrows of every kind on each other. For a long time they wheeled in wondrous circles to left and right, each thrown back by the force of the other's arrows and each coming on again, neither beaten; the length of the fight and the skill in it are both conveyed. All beings trembled as the two fought together, both terrible, both loosing arrows, like Yama and Antaka. The sky was filled without pause with arrows of every kind, as it is filled with clouds wreathed in lightning when the hot season ends and the rains begin. Pierced by the showers of swift, keen-pointed arrows with vulture feathers and fine flights, the sky looked like a latticed window, visible only through the gaps. They made the sky utterly dark with arrows, like two great clouds risen after sunset. Between those two, each longing for the other's death, there was a great battle, unapproachable and beyond imagining, like the battle of Vṛtra and Vāsava; no one else could enter it or even conceive it, and the comparison with that famous war of the Veda, the model of all battles of gods and asuras, makes this one a battle on a cosmic scale. Both were great archers, both skilled in war, both foremost among those who knew weapons, and both ranged over the field. The word "both" comes again and again to stress that they were equally matched, and the similes come in pairs: two great clouds, Vṛtra and Vāsava, the waves of two oceans. For wherever they went, waves of arrows followed them, like the waves of two seas lashed by the wind. The poet widens the view step by step, from the two warriors to their circling, to the terror of all beings, to the whole sky darkened with arrows. Then Rāvaṇa, whose very name means "he who makes the worlds cry out", his hands never pausing, loosed a garland of iron shafts at Rāma's forehead. Rāma bore that garland on his head, shot from the dreadful bow and gleaming like the petals of a blue lotus, as if it were a garland of flowers, and felt no pain; a terrible weapon is described in a lovely image, and Rāma's endurance is shown at its height.

Then Rāma, filled with wrath, recited mantras and invoked the weapon of Rudra, for divine weapons are wielded through mantras, took up more arrows, drew his bow and hurled them at the rākṣasa lord in an unbroken stream. But the arrows fell on the rākṣasa lord's armour, which was like a great cloud and could not be pierced, a protection won by his boon, and they caused him no pain. Once again Rāma, master of every weapon, struck the rākṣasa king in his chariot on the forehead with a supreme weapon; but Rāvaṇa repelled those arrows too, and they cast off their arrow-forms and entered the earth, hissing like five-headed serpents, which shows Rāvaṇa's power of resistance. Having foiled Rāghava's weapon, Rāvaṇa, beside himself with anger and hissing like an enraged serpent, brought forth the most dreadful weapon of the asuras. By magic he sent against Rāma sharp arrows with the faces of lions and tigers, herons and ruddy geese, vultures, hawks and jackals, wolves with gaping, terrifying jaws, five-faced ones licking with their tongues, and others with the faces of donkeys and boars, dogs and cocks, crocodiles and venomous snakes. The list shows the variety of his magic and fills the scene with terror; every face is that of a predator or eater of flesh, a reflection of Rāvaṇa's own nature, and he himself is like a serpent whose arrows are serpents too. The words "by magic" make plain that the asura weapon was a thing of illusion, while Rāma's weapons were made of mantras, not illusion. Assailed by that asura weapon, the bull of the Raghus, like fire himself, answered with the weapon of fire, of great power. Twice Rāma had struck, once with Rudra's weapon at the armour and once with a supreme weapon at the forehead, and twice Rāvaṇa had answered; in this sarga neither side wins a decisive victory, and weapon only counters weapon.

Rāma loosed arrows of every kind, with faces blazing like fire, faces like the sun, like the moon and the half-moon, like comets, coloured like planets and stars, with mouths like great meteors, and like tongues of lightning. Every one bore the face of something made of light, so that Rāvaṇa's beast-faced arrows, emblems of darkness and violence, were destroyed by Rāma's arrows with faces of light; the poet suggests a battle between light and darkness. Struck by Rāghava's weapon, Rāvaṇa's dreadful arrows dissolved in the sky, and Rāma's arrows struck down thousands. Seeing that weapon destroyed by Rāma, who did great deeds without strain, all the monkeys, heroes who could take any form they wished, roared with joy and gathered round Rāghava, facing towards Sugrīva, their army drawn up again. Then Rāghava, the great son of Daśaratha, having overpowered and destroyed the weapon that came from Rāvaṇa's arms, was filled with joy, and the monkey chiefs roared aloud in delight. This sarga begins the first direct fight between Rāma and Rāvaṇa; in the next Rāvaṇa will use another weapon, made by Maya, and Lakṣmaṇa will be struck down by a spear.