महोदरे सुग्रीवेण निहते महाबलः महापार्श्वः समीक्ष्य क्रोधात् संरक्तलोचनः अभवत्। सः मार्गणैः अङ्गदस्य भीमां चमूं क्षोभयामास। सः राक्षसः मुख्यानां वानराणाम् उत्तमाङ्गानि कायेभ्यः पातयामास, यथा अनिलः वृन्तात् फलं पातयति। सः केषाञ्चित् बाहून् इषुभिः चिच्छेद, सुसंरब्धः केषाञ्चित् पार्श्वम् आक्षिपत् च। महापार्श्वेन बाणवर्षेण अर्दिताः ते वानराः सर्वे विषादविमुखाः गतचेतसः बभूवुः। अङ्गदः राक्षसार्दितम् उद्विग्नं स्वबलं निशम्य प्रतिक्रियां चिन्तयामास। प्रथमे श्लोके ‘सुग्रीवेण समीक्ष्याथ’ इति वुल्गेटमात्रः अर्धः — महापार्श्वः स्वसखायं महोदरं सुग्रीवेण हतं स्वयं पश्यति, तेन तस्य क्रोधः उत्पद्यते। अत्र पूर्वसर्गयोः क्रमः पुनः दृश्यते — रावणस्य एकैकः सचिवः निर्गच्छति, वानरसेनायां कदनं करोति, ततः कश्चित् वानरनायकः तं प्रतिरुध्य हन्ति। विरूपाक्षं सुग्रीवः, महोदरं सुग्रीवः, इदानीं महापार्श्वम् अङ्गदः। ‘फलं वृन्तादिवानिलः’ इति उपमा वानरशिरसां पतनं वायुना पक्वफलानाम् इव सहजं लघु च दर्शयति — महापार्श्वस्य बाणाः तादृशाः यत् शिरांसि प्रयत्नं विना पतन्ति। ‘विषादविमुखाः’ इति पदं द्विधा व्याख्येयम् — विषादेन युद्धात् पराङ्मुखाः, विषादेन विवर्णमुखाः इति च। ‘गतचेतसः’ इति तेषां मानसिकः पराजयः। एवं शारीरिकं मानसिकं च उभयविधं क्षतम्। अस्मिन् अवसरे अङ्गदः युवराजः सेनायाः आशा भवति। अङ्गदः वालिनः पुत्रः, अतः तस्य पराक्रमः पितुः स्मारकः — अयं विषयः अग्रे स्पष्टं कथ्यते।

महावेगः अङ्गदः पर्वणि समुद्रः इव वेगं चक्रे। सूर्यरश्मिसमप्रभम् आयसं परिघं गृह्य समरे वानरश्रेष्ठः महापार्श्वे न्यपातयत्। तेन प्रहारेण सः महापार्श्वः विचेतनः ससूतः तस्मात् स्यन्दनात् विसंज्ञः भुवि अपतत्। ततः नीलाञ्जनचयोपमः तेजस्वी ऋक्षराजः सुमहावीर्यः मेघसंनिभात् स्वयूथात् निष्पत्य गिरिशृङ्गाभां विपुलां शिलां क्रुद्धः प्रगृह्य तरसा तस्य अश्वान् जघान, तं स्यन्दनं च बभञ्ज। मुहूर्तात् लब्धसंज्ञः महाबलः महापार्श्वः भूयः बहुभिः बाणैः अङ्गदं प्रत्यविध्यत, जाम्बवन्तं त्रिभिः बाणैः स्तनान्तरे आजघान, ऋक्षराजं (जाम्बवन्तं) गवाक्षं च बहुभिः शरैः जघान। ‘पर्वणि समुद्रः इव’ इति उपमा प्रसिद्धा — पूर्णिमायां चन्द्रोदये समुद्रः वेलां वर्धयति; तथा अङ्गदस्य वेगः स्वसैन्यस्य दुःखं दृष्ट्वा उद्वेलः अभवत्। परिघः ‘सूर्यरश्मिसमप्रभः’ — लोहमयः अपि दीप्यमानः, अङ्गदस्य तेजसः प्रतीकः। अङ्गदस्य प्रथमः प्रहारः एव महापार्श्वं विसंज्ञं करोति; किन्तु सः न म्रियते। ततः जाम्बवान् प्रविशति — वृद्धः ऋक्षराजः, यः ‘नीलाञ्जनचयोपमः’ इति कृष्णवर्णः महाकायः च। तस्य कार्यं विशिष्टम् — सः राक्षसं न प्रहरति, अपि तु तस्य अश्वान् रथं च नाशयति, यथा सुग्रीवः पूर्वसर्गयोः अकरोत्। वानरपक्षे एषः स्थिरः युद्धक्रमः — प्रथमं वाहनं, ततः वीरः। महापार्श्वस्य पुनरुत्थानं तस्य बलं दर्शयति — मूर्च्छातः उत्थाय सः त्रीन् अपि वानरनायकान् प्रहरति। ‘स्तनान्तरे’ इति वक्षसि मध्यदेशे, यः मर्मस्थानम्। ७–८ श्लोकयोः वुल्गेटस्य श्लोकविभागः समीक्षितात् अर्धेन भिन्नः, किन्तु सर्वे अर्धाः समीक्षिते सन्ति। जाम्बवतः शिला ‘गिरिशृङ्गाभा’ — वृद्धः अपि सः बले न्यूनः न।

गवाक्षं जाम्बवन्तं च शरपीडितौ दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः अङ्गदः घोरं परिघं जग्राह। सरोषाक्षः अङ्गदः दूरस्थितस्य तस्य राक्षसस्य उद्दिश्य रविरश्मिसमप्रभं तम् आयसं परिघं द्वाभ्यां भुजाभ्यां संगृह्य वेगवत् भ्रामयित्वा वालिनः सुतः महापार्श्वस्य वधार्थं चिक्षेप। बलवता क्षिप्तः सः परिघः तस्य रक्षसः हस्तात् सशरं धनुः शिरस्त्राणं च पातयत्। प्रतापवान् वालिपुत्रः वेगेन तं समासाद्य क्रुद्धः सकुण्डले कर्णमूले तलेन अभ्यहनत्। ततः क्रुद्धः महावेगः महाद्युतिः महापार्श्वः एकेन करेण सुमहान्तं परश्वधं जग्राह। तैलधौतं विमलं शैलसारमयं दृढं तं परश्वधं परमक्रुद्धः राक्षसः वालिपुत्रे न्यपातयत्। तेन वामांसफलके भृशं प्रत्यवपातितं तं परश्वधं सरोषः अङ्गदः मोक्षयामास। ततः पितुः तुल्यपराक्रमः वीरः अङ्गदः सुसंक्रुद्धः वज्रसंकाशम् आत्मनः मुष्टिं संवर्तयत्, मर्मज्ञः राक्षसस्य स्तनाभ्याशे हृदयं प्रति। अत्र ‘वालिनः सुतः’ ‘वालिपुत्रः’ ‘पितुस्तुल्यपराक्रमः’ इति पदैः अङ्गदस्य वंशः पुनः पुनः स्मारितः — सः वालिनः समः बली। परिघः दूरात् क्षिप्तः, अतः राक्षसस्य शरीरं न, शस्त्रम् एव पातयति — महापार्श्वः निरायुधः भवति। ततः अङ्गदः समीपं गत्वा तलेन कर्णमूले प्रहरति, यथा पूर्वसर्गे सुग्रीवः विरूपाक्षस्य शङ्खदेशे। परश्वधस्य वर्णनं सूक्ष्मम् — तैलेन धौतः (अतः दीप्तः, न मलिनः), शैलसारमयः (अत्यन्तं कठिनेन लोहेन निर्मितः), दृढः च। ‘मोक्षयामास’ इति पदं द्विधा व्याख्यातम् — अङ्गदः प्रहारं वञ्चयित्वा आत्मानं मोचितवान्, हिन्दीभाष्ये ‘परिहृत्य आत्मानम् अरक्षत्’ इति। ‘मर्मज्ञः’ इति पदेन अङ्गदस्य युद्धकौशलं सूच्यते — सः शरीरस्य मर्मस्थानानि जानाति, अतः हृदयम् एव लक्ष्यं करोति। गवाक्षजाम्बवतोः पीडां दृष्ट्वा अङ्गदस्य क्रोधः उद्दीप्यते — सः स्वस्य क्षतेन न, किन्तु सहचराणां दुःखेन अधिकं कुप्यति; अयं नायकस्य गुणः। महापार्श्वस्य परश्वधः ‘एकेन करेण’ गृहीतः — अतः सः अपि महाबलः, यतः तादृशं गुरुं शस्त्रम् एकहस्तेन धारयति। किन्तु धनुषः शिरस्त्राणस्य च अभावे सः इदानीं निरावरणः, अङ्गदस्य मुष्टेः सम्मुखे असुरक्षितः। वामांसे पतितः परशुः अङ्गदं न व्यथयति — सः तं परिहृत्य तत्क्षणम् एव प्रतिप्रहाराय मुष्टिं बध्नाति।

इन्द्राशनिसमस्पर्शं तं मुष्टिं सः अङ्गदः विन्यपातयत्। महामृधे तस्य निपातेन तस्य राक्षसस्य हृदयं पफाल, सः हतः भुवि पपात। तस्मिन् भूमौ विनिहते तत् राक्षससैन्यं सम्प्रचुक्षुभे। समरे रावणस्य महान् क्रोधः अभवत्, प्रहृष्टानां वानराणां च सुपुष्कलः सिंहनादः अभवत्। तेन शब्देन साट्टालगोपुरां लङ्कां स्फोटयन् इव सहेन्द्रेण देवानां नादः इव महान् नादः समभवत्। अथ त्रिदशालयानां इन्द्रशत्रुः राक्षसेन्द्रः वनौकसां तं महाप्रणादं श्रुत्वा सरोषं पुनः युद्धाभिमुखः अवतस्थे। अङ्गदस्य मुष्टिः ‘इन्द्राशनिसमस्पर्शः’ — इन्द्रवज्रसदृशः, यथा सुग्रीवस्य तलः ‘महेन्द्राशनिकल्पः’। एवं सर्गत्रये त्रयः राक्षसवीराः वानरनायकानां हस्तप्रहारैः एव हताः, न शस्त्रैः — अयं वानराणां बलस्य विशेषः। ‘पफाल हृदयम्’ इति पदद्वयं मरणस्य तत्कालत्वं दर्शयति। २४.२ इत्यारभ्य सर्गान्तपर्यन्तं (वानराणां सिंहनादः, लङ्कायाः कम्पनम्, रावणस्य युद्धोद्यमः) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; तत्र सर्गः ‘अभवच्च महान्क्रोधः’ इत्यत्र एव समाप्यते। वानराणां नादः ‘सहेन्द्रेण देवानां नादः इव’ — देवासुरयुद्धे इन्द्रस्य विजये देवाः यथा नदन्ति। ‘इन्द्रशत्रुः’ इति रावणस्य विशेषणं तम् एव प्रसङ्गं स्मारयति — यः इन्द्रम् अपि जितवान्, सः इदानीं वानरनादं श्रुत्वा क्रुध्यति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते। इदानीं रावणस्य त्रयः अपि सचिवाः हताः, अतः सः स्वयं रामेण सह युद्धाय सज्जः — अग्रिमः सर्गः रामरावणयोः प्रत्यक्षं युद्धं वर्णयति।

మహోదరుడు సుగ్రీవుని చేత హతుడవడం చూసి మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు కోపంతో కళ్ళు ఎర్రబడ్డాడు. అతడు బాణాలతో అంగదుని భయంకరమైన సేనను కల్లోలపరిచాడు. గాలి తొడిమ నుండి పండును రాల్చినట్టు, ఆ రాక్షసుడు ముఖ్యులైన వానరుల తలలను శరీరాల నుండి రాల్చాడు. అతడు కొందరి చేతులను బాణాలతో నరికాడు, మహాక్రోధంతో కొందరి పక్కలను చీల్చాడు. మహాపార్శ్వుని బాణవర్షంతో పీడించబడిన ఆ వానరులందరూ విషాదంతో వెనుదిరిగి స్పృహ తప్పినవారయ్యారు. రాక్షసుని చేత పీడించబడి కలవరపడిన తన సైన్యాన్ని చూసి అంగదుడు ప్రతీకారం గురించి ఆలోచించాడు. మొదటి శ్లోకంలో ‘సుగ్రీవేణ సమీక్ష్యాథ’ అన్న అర్ధభాగం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — మహాపార్శ్వుడు తన మిత్రుడు మహోదరుడు సుగ్రీవుని చేత హతుడవడం స్వయంగా చూస్తాడు, దానితో అతనికి క్రోధం పుడుతుంది. ఇక్కడ ముందటి రెండు సర్గల క్రమమే మళ్ళీ కనిపిస్తుంది — రావణుని సచివులు ఒక్కొక్కరుగా బయలుదేరుతారు, వానరసేనలో సంహారం చేస్తారు, తరువాత ఒక వానరనాయకుడు అతనిని అడ్డగించి చంపుతాడు. విరూపాక్షుని సుగ్రీవుడు, మహోదరుని సుగ్రీవుడు, ఇప్పుడు మహాపార్శ్వుని అంగదుడు. ‘తొడిమ నుండి పండును గాలి వలె’ అన్న ఉపమానం వానరుల తలలు పడిపోవడాన్ని గాలికి పండిన పండ్లు రాలినంత సహజంగా, తేలికగా చూపిస్తుంది — మహాపార్శ్వుని బాణాలు అలాంటివి, తలలు ప్రయత్నం లేకుండానే రాలిపోతాయి. ‘విషాదవిముఖులు’ అన్న పదాన్ని రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించవచ్చు — విషాదంతో యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగినవారు, విషాదంతో ముఖాలు వెలవెలబోయినవారు అని. ‘స్పృహ తప్పినవారు’ అన్నది వారి మానసిక పరాజయం. ఇలా శారీరకమూ మానసికమూ అన్న రెండు విధాల గాయాలూ. ఈ సమయంలో యువరాజైన అంగదుడు సైన్యానికి ఆశ అవుతాడు. అంగదుడు వాలి కుమారుడు, కాబట్టి అతని పరాక్రమం తండ్రిని గుర్తుచేస్తుంది — ఈ విషయం ముందు స్పష్టంగా చెప్పబడుతుంది.

మహావేగుడైన అంగదుడు పర్వదినాన సముద్రం వలె వేగం పుంజుకున్నాడు. సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల ఇనుప పరిఘను పట్టుకొని ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో మహాపార్శ్వునిపై వేశాడు. ఆ దెబ్బతో ఆ మహాపార్శ్వుడు స్పృహ తప్పి, సారథితో పాటు, ఆ రథం నుండి నేలపై స్మృతి లేకుండా పడిపోయాడు. అప్పుడు నల్లని కాటుక రాశి వంటి, తేజస్వీ మహాపరాక్రమశాలీ అయిన భల్లూకరాజు మేఘం వంటి తన యూథం నుండి బయటికి దూకి, కొండశిఖరం వంటి పెద్ద శిలను కోపంతో పట్టుకొని, వేగంగా అతని గుర్రాలను చంపాడు, ఆ రథాన్ని విరగ్గొట్టాడు. క్షణంలో స్పృహ తెచ్చుకున్న మహాబలుడైన మహాపార్శ్వుడు మళ్ళీ అనేక బాణాలతో అంగదుని తిరిగి కొట్టాడు, జాంబవంతుని వక్షం మధ్యలో మూడు బాణాలతో కొట్టాడు, భల్లూకరాజునూ గవాక్షునీ అనేక బాణాలతో కొట్టాడు. ‘పర్వదినాన సముద్రం వలె’ అన్న ఉపమానం ప్రసిద్ధమైనది — పూర్ణిమనాడు చంద్రోదయంతో సముద్రం తన చెలియలికట్టను దాటి పొంగుతుంది; అలాగే తన సైన్యపు దుఃఖాన్ని చూసి అంగదుని వేగం పొంగిపొర్లింది. పరిఘ ‘సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గలది’ — ఇనుముతో చేసినదైనా ప్రకాశిస్తోంది, అంగదుని తేజస్సుకు ప్రతీక. అంగదుని మొదటి దెబ్బే మహాపార్శ్వుని స్పృహ తప్పిస్తుంది; కాని అతడు చావడు. అప్పుడు జాంబవంతుడు ప్రవేశిస్తాడు — వృద్ధుడైన భల్లూకరాజు, ‘నల్లని కాటుక రాశి వంటివాడు’, అంటే నల్లని రంగు గల మహాకాయుడు. అతని పని విశిష్టమైనది — అతడు రాక్షసుని కొట్టడు, అతని గుర్రాలనూ రథాన్నీ నాశనం చేస్తాడు, ముందటి రెండు సర్గలలో సుగ్రీవుడు చేసినట్టే. వానరపక్షంలో ఇది స్థిరమైన యుద్ధక్రమం — మొదట వాహనం, తరువాత వీరుడు. మహాపార్శ్వుడు మళ్ళీ లేవడం అతని బలాన్ని చూపిస్తుంది — మూర్ఛ నుండి లేచి అతడు ముగ్గురు వానరనాయకులనూ కొడతాడు. ‘వక్షం మధ్యలో’ అంటే రొమ్ము మధ్యభాగంలో, ఇది మర్మస్థానం. 7–8 శ్లోకాలలో వల్గేట్ శ్లోకవిభాగం సమీక్షిత సంస్కరణ కంటే అర్ధశ్లోకం తేడాతో ఉంది, కాని అర్ధభాగాలన్నీ సమీక్షిత సంస్కరణలో ఉన్నాయి. జాంబవంతుని శిల ‘కొండశిఖరం వంటిది’ — వృద్ధుడైనా అతడు బలంలో తక్కువవాడు కాడు.

గవాక్షుడూ జాంబవంతుడూ బాణాలతో పీడించబడడం చూసి క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన అంగదుడు ఘోరమైన పరిఘను పట్టుకున్నాడు. రోషంతో కళ్ళు ఎర్రబడిన వాలిపుత్రుడు అంగదుడు దూరంగా ఉన్న ఆ రాక్షసుని గురిపెట్టి, సూర్యకిరణాల వంటి కాంతి గల ఆ ఇనుప పరిఘను రెండు చేతులతో పట్టుకొని, వేగంగా గిరగిర తిప్పి, మహాపార్శ్వుని వధ కోసం విసిరాడు. బలవంతుడు విసిరిన ఆ పరిఘ ఆ రాక్షసుని చేతి నుండి బాణాలతో కూడిన ధనుస్సునూ, శిరస్త్రాణాన్నీ పడగొట్టింది. ప్రతాపవంతుడైన వాలిపుత్రుడు వేగంగా అతనిని సమీపించి, కోపంతో కుండలం ఉన్న చెవి మొదట్లో అరచేతితో కొట్టాడు. అప్పుడు క్రుద్ధుడూ మహావేగుడూ మహాతేజస్వీ అయిన మహాపార్శ్వుడు ఒక్క చేతితో చాలా పెద్ద గండ్రగొడ్డలిని పట్టుకున్నాడు. నూనెతో కడిగి మెరుగుపెట్టిన, నిర్మలమైన, శిలాసారమైన (ఉక్కు వంటి కఠినమైన ఇనుముతో చేసిన), దృఢమైన ఆ గండ్రగొడ్డలిని పరమక్రుద్ధుడైన రాక్షసుడు వాలిపుత్రునిపై వేశాడు. ఎడమ భుజపు ఫలకంపై బలంగా పడిన ఆ గండ్రగొడ్డలిని రోషంతో ఉన్న అంగదుడు తప్పించుకున్నాడు. అప్పుడు తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గల వీరుడు అంగదుడు మహాక్రుద్ధుడై, వజ్రం వంటి తన పిడికిలిని బిగించాడు — మర్మాలు తెలిసిన అతడు రాక్షసుని రొమ్ము దగ్గర హృదయాన్ని గురిపెట్టి. ఇక్కడ ‘వాలి కుమారుడు’, ‘వాలిపుత్రుడు’, ‘తండ్రితో సమానమైన పరాక్రమం గలవాడు’ అన్న పదాలతో అంగదుని వంశం మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేయబడుతుంది — అతడు వాలితో సమానమైన బలశాలి. పరిఘ దూరం నుండి విసరబడింది, కాబట్టి అది రాక్షసుని శరీరాన్ని కాదు, ఆయుధాన్నే పడగొడుతుంది — మహాపార్శ్వుడు నిరాయుధుడవుతాడు. తరువాత అంగదుడు దగ్గరికి వెళ్ళి చెవి మొదట్లో అరచేతితో కొడతాడు, ముందటి సర్గలో సుగ్రీవుడు విరూపాక్షుని కణతపై కొట్టినట్టు. గండ్రగొడ్డలి వర్ణన సూక్ష్మమైనది — నూనెతో కడిగినది (కాబట్టి ప్రకాశిస్తుంది, మలినం లేదు), శిలాసారమయమైనది (అత్యంత కఠినమైన ఇనుముతో చేసినది), దృఢమైనది. ‘మోక్షయామాస’ అన్న పదం రెండు విధాలుగా వ్యాఖ్యానించబడింది — అంగదుడు దెబ్బను తప్పించుకొని తనను తాను కాపాడుకున్నాడు అని; హిందీ వ్యాఖ్యానంలో ‘పక్కకు తప్పుకొని తనను తాను కాపాడుకున్నాడు’ అని. ‘మర్మాలు తెలిసినవాడు’ అన్న పదంతో అంగదుని యుద్ధకౌశలం సూచించబడుతుంది — అతనికి శరీరంలోని మర్మస్థానాలు తెలుసు, కాబట్టి హృదయాన్నే లక్ష్యం చేసుకుంటాడు. గవాక్ష జాంబవంతుల బాధను చూసి అంగదుని క్రోధం రగులుకుంటుంది — అతడు తన గాయానికి కాక, సహచరుల దుఃఖానికే ఎక్కువగా కోపిస్తాడు; ఇది నాయకుని గుణం. మహాపార్శ్వుని గండ్రగొడ్డలి ‘ఒక్క చేతితో’ పట్టుకోబడింది — కాబట్టి అతడు కూడా మహాబలుడే, ఎందుకంటే అంత బరువైన ఆయుధాన్ని ఒక్క చేతితో ధరిస్తున్నాడు. కాని ధనుస్సూ శిరస్త్రాణమూ లేకపోవడంతో అతడు ఇప్పుడు రక్షణలేనివాడు, అంగదుని పిడికిలి ఎదుట అరక్షితుడు. ఎడమ భుజంపై పడిన గొడ్డలి అంగదుని బాధపెట్టదు — అతడు దానిని తప్పించుకొని ఆ క్షణంలోనే తిరిగి కొట్టడానికి పిడికిలి బిగిస్తాడు.

ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గల ఆ పిడికిలిని అంగదుడు అతనిపై వేశాడు. ఆ మహాసంగ్రామంలో ఆ దెబ్బ పడగానే ఆ రాక్షసుని గుండె బద్దలయింది, అతడు హతుడై నేలపై పడ్డాడు. అతడు నేలపై హతుడవగానే ఆ రాక్షససైన్యం అల్లకల్లోలమయింది. యుద్ధంలో రావణునికి మహాక్రోధం కలిగింది, సంతోషించిన వానరుల సమృద్ధమైన సింహనాదం చెలరేగింది. ఆ శబ్దంతో, బురుజులతో గోపురాలతో కూడిన లంకను బద్దలు చేస్తున్నట్టు, ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల నాదం వంటి మహానాదం జరిగింది. అప్పుడు స్వర్గవాసులకు శత్రువూ, ఇంద్రశత్రువూ అయిన రాక్షసేంద్రుడు వనవాసుల ఆ మహానాదాన్ని విని, రోషంతో మళ్ళీ యుద్ధానికి అభిముఖుడై నిలిచాడు. అంగదుని పిడికిలి ‘ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గలది’ — సుగ్రీవుని అరచేతి దెబ్బ ‘మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటిది’ అయినట్టే. ఇలా మూడు సర్గలలో ముగ్గురు రాక్షసవీరులు వానరనాయకుల చేతి దెబ్బలతోనే హతులయ్యారు, ఆయుధాలతో కాదు — ఇది వానరుల బలపు విశేషం. ‘గుండె బద్దలయింది’ అన్న రెండు పదాలు మరణం తక్షణమే జరిగిందని చూపిస్తాయి. 24వ శ్లోకపు రెండవ అర్ధం నుండి సర్గ చివరి వరకు (వానరుల సింహనాదం, లంక కంపించడం, రావణుని యుద్ధోద్యమం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; అక్కడ సర్గ ‘అభవచ్చ మహాన్క్రోధః’ (మహాక్రోధం కలిగింది) అన్న చోటే ముగుస్తుంది. వానరుల నాదం ‘ఇంద్రునితో కూడిన దేవతల నాదం వంటిది’ — దేవాసుర యుద్ధంలో ఇంద్రుడు గెలిచినప్పుడు దేవతలు గర్జించినట్టు. ‘ఇంద్రశత్రువు’ అన్న రావణుని విశేషణం అదే ప్రసంగాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రుని కూడా జయించినవాడు ఇప్పుడు వానరనాదం విని కోపిస్తున్నాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో ఉంది. ఇప్పుడు రావణుని ముగ్గురు సచివులూ హతులయ్యారు, కాబట్టి అతడు స్వయంగా రామునితో యుద్ధానికి సిద్ధపడతాడు — తరువాతి సర్గ రామరావణుల ప్రత్యక్షయుద్ధాన్ని వర్ణిస్తుంది.

சுக்ரீவனால் மகோதரன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, பெரும் வலிமையுடைய மகாபார்சுவன் சினத்தால் சிவந்த கண்களுடையவனானான். அவன் அம்புகளால் அங்கதனின் பயங்கரப் படையைக் கலக்கினான். காற்று காம்பிலிருந்து கனியை உதிர்ப்பதுபோல, அந்த ராக்ஷசன் முதன்மையான வானரர்களின் தலைகளை உடல்களிலிருந்து உதிர்த்தான். அவன் சிலருடைய கைகளை அம்புகளால் வெட்டினான்; மிகுந்த சினத்தோடு சிலருடைய விலாப்புறங்களைக் கிழித்தான். மகாபார்சுவனின் அம்புமழையால் வதைக்கப்பட்ட அந்த வானரர்கள் அனைவரும் துயரத்தால் போருக்குப் புறமுதுகிட்டு, உணர்விழந்தவர்களாயினர். ராக்ஷசனால் வதைக்கப்பட்டுக் கலங்கிய தன் படையைக் கண்ட அங்கதன் எதிர்நடவடிக்கையைப் பற்றிச் சிந்தித்தான். முதல் சுலோகத்தில் ‘ஸுக்ரீவேண ஸமீக்ஷ்யாத’ என்ற அரையடி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — மகாபார்சுவன் தன் தோழன் மகோதரன் சுக்ரீவனால் கொல்லப்பட்டதைத் தானே காண்கிறான்; அதனால் அவன் சினம் எழுகிறது. இங்கே முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களின் வரிசை மீண்டும் தெரிகிறது — ராவணனின் அமைச்சர்கள் ஒவ்வொருவராகப் புறப்படுகிறார்கள், வானரப் படையில் அழிவை உண்டாக்குகிறார்கள், பிறகு ஏதோ ஒரு வானரத் தலைவன் அவனைத் தடுத்துக் கொல்கிறான். விரூபாக்ஷனைச் சுக்ரீவன், மகோதரனைச் சுக்ரீவன், இப்போது மகாபார்சுவனை அங்கதன். ‘காற்று காம்பிலிருந்து கனியைப்போல’ என்ற உவமை, வானரர்களின் தலைகள் விழுவது காற்றால் பழுத்த கனிகள் உதிர்வதுபோல இயல்பானதும் எளிதானதுமாக இருப்பதைக் காட்டுகிறது — மகாபார்சுவனின் அம்புகள் அத்தகையவை; முயற்சியின்றியே தலைகள் விழுகின்றன. ‘விஷாதவிமுகா:’ என்ற சொல்லை இருவிதமாக விளக்கலாம் — துயரத்தால் போருக்குப் புறமுதுகிட்டவர்கள், துயரத்தால் முகம் வெளிறியவர்கள். ‘உணர்விழந்தவர்கள்’ என்பது அவர்களுடைய மனத்தோல்வி. இவ்வாறு உடலளவிலும் மனத்தளவிலும் இருவகைக் காயம். இந்தச் சந்தர்ப்பத்தில் இளவரசன் அங்கதன் படையின் நம்பிக்கையாகிறான். அங்கதன் வாலியின் மகன்; ஆகவே அவன் பராக்கிரமம் தந்தையை நினைவூட்டுவது — இது பின்னால் தெளிவாகச் சொல்லப்படுகிறது.

பெரும் வேகமுடைய அங்கதன், பருவநாளில் கடல்போல வேகம் கொண்டான். கதிரவன் கதிர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய இரும்புத் தண்டை ஏந்தி, போரில் அந்த வானரச் சிறந்தவன் அதை மகாபார்சுவன்மீது இறக்கினான். அந்த அடியால் அந்த மகாபார்சுவன் உணர்விழந்து, தேரோட்டியோடு அந்தத் தேரிலிருந்து நினைவற்றவனாகத் தரையில் விழுந்தான். பிறகு கருமை அஞ்சனக் குவியல்போன்ற, தேஜஸ் உடைய, மிகுந்த வீரமுடைய கரடிகளின் அரசன், மேகம்போன்ற தன் கூட்டத்திலிருந்து வெளிப்பட்டு, மலைச்சிகரம்போன்ற பெரிய பாறையைச் சினத்தோடு ஏந்தி, விரைந்து அவனுடைய குதிரைகளைக் கொன்றான்; அந்தத் தேரையும் முறித்தான். ஒரு முகூர்த்தத்தில் நினைவு திரும்பிய பெரும் வலிமையுடைய மகாபார்சுவன் மீண்டும் பல அம்புகளால் அங்கதனைத் திருப்பித் துளைத்தான்; ஜாம்பவானை மூன்று அம்புகளால் மார்பின் நடுவில் தாக்கினான்; கரடித் தலைவனையும் (ஜாம்பவானையும்) கவாக்ஷனையும் பல அம்புகளால் தாக்கினான். ‘பருவநாளில் கடல்போல’ என்ற உவமை பிரசித்தமானது — பௌர்ணமியில் சந்திரன் உதிக்கும்போது கடல் கரையை நோக்கிப் பொங்குகிறது; அதுபோலத் தன் படையின் துயரத்தைக் கண்ட அங்கதனின் வேகம் கரைமீறிப் பொங்கியது. இரும்புத் தண்டு ‘கதிரவன் கதிர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடையது’ — இரும்பாலானதாயினும் ஒளிர்வது, அங்கதனின் தேஜஸின் குறியீடு. அங்கதனின் முதல் அடியே மகாபார்சுவனை உணர்விழக்கச் செய்கிறது; ஆனால் அவன் இறக்கவில்லை. பிறகு ஜாம்பவான் நுழைகிறான் — முதிர்ந்த கரடியரசன், ‘கருமை அஞ்சனக் குவியல்போன்றவன்’ என்பதால் கருநிறமும் பேருருவும் உடையவன். அவன் செயல் தனித்தன்மை வாய்ந்தது — அவன் ராக்ஷசனைத் தாக்கவில்லை; முந்தைய இரண்டு சர்க்கங்களில் சுக்ரீவன் செய்ததுபோல, அவனுடைய குதிரைகளையும் தேரையும் அழிக்கிறான். வானரர் தரப்பில் இது ஒரு நிலையான போர்முறை — முதலில் வாகனம், பிறகு வீரன். மகாபார்சுவன் மீண்டும் எழுவது அவன் வலிமையைக் காட்டுகிறது — மயக்கத்திலிருந்து எழுந்து அவன் மூன்று வானரத் தலைவர்களையும் தாக்குகிறான். ‘ஸ்தனாந்தரே’ என்பது மார்பின் நடுப்பகுதி, அது ஒரு மர்மஸ்தானம். 7, 8 ஆம் சுலோகங்களில் வல்கேட்டின் சுலோகப் பிரிவு திறனாய்வுப் பதிப்பிலிருந்து அரையடி அளவு வேறுபடுகிறது; ஆனால் எல்லா அரையடிகளும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் உள்ளன. ஜாம்பவானின் பாறை ‘மலைச்சிகரம்போன்றது’ — முதியவனாயினும் அவன் வலிமையில் குறைந்தவனல்லன்.

கவாக்ஷனும் ஜாம்பவானும் அம்புகளால் வதைக்கப்பட்டதைக் கண்டு சினத்தால் மதிமயங்கிய அங்கதன் கோரமான இரும்புத் தண்டைப் பற்றினான். சினத்தால் சிவந்த கண்களுடைய அங்கதன், தொலைவில் நின்ற அந்த ராக்ஷசனைக் குறிவைத்து, கதிரவன் கதிர்களுக்கு நிகரான ஒளியுடைய அந்த இரும்புத் தண்டை இரு கைகளாலும் பற்றி வேகமாகச் சுழற்றி, வாலியின் மகன் மகாபார்சுவனைக் கொல்வதற்காக வீசினான். வலிமையுடையவனால் வீசப்பட்ட அந்த இரும்புத் தண்டு, அந்த ராக்ஷசனின் கையிலிருந்து அம்போடு கூடிய வில்லையும் தலைக்கவசத்தையும் விழச்செய்தது. பிரதாபமுடைய வாலியின் மகன் வேகமாக அவனை நெருங்கி, சினத்தோடு குண்டலத்தோடு கூடிய காதின் அடியில் உள்ளங்கையால் அடித்தான். பிறகு சினமுற்ற, பெரும் வேகமும் பேரொளியும் உடைய மகாபார்சுவன் ஒரே கையால் மிகப் பெரிய கோடரியைப் பற்றினான். எண்ணெயால் துலக்கப்பட்ட, மாசற்ற, பாறையின் சாரம்போன்ற கடினமான இரும்பாலான, உறுதியான அந்தக் கோடரியை, மிகுந்த சினமுற்ற ராக்ஷசன் வாலியின் மகன்மீது இறக்கினான். இடத்தோள்பட்டையின்மீது கடுமையாக இறக்கப்பட்ட அந்தக் கோடரியிலிருந்து, சினமுற்ற அங்கதன் தன்னை விடுவித்துக்கொண்டான். பிறகு தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடைய வீரன் அங்கதன் மிகுந்த சினத்தோடு, வஜ்ரம்போன்ற தன் முஷ்டியை மடக்கினான் — மர்மஸ்தானங்களை அறிந்தவனான அவன், ராக்ஷசனின் மார்பருகே இதயத்தைக் குறிவைத்து. இங்கே ‘வாலியின் மகன்’, ‘வாலிபுத்திரன்’, ‘தந்தைக்கு நிகரான பராக்கிரமமுடையவன்’ என்ற சொற்களால் அங்கதனின் குலம் மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது — அவன் வாலிக்கு நிகரான வலிமையுடையவன். இரும்புத் தண்டு தொலைவிலிருந்து வீசப்பட்டதால் ராக்ஷசனின் உடலை அல்ல, ஆயுதத்தையே விழச்செய்கிறது — மகாபார்சுவன் ஆயுதமற்றவனாகிறான். பிறகு அங்கதன் அருகில் சென்று, முந்தைய சர்க்கத்தில் சுக்ரீவன் விரூபாக்ஷனின் பொட்டில் அடித்ததுபோல, உள்ளங்கையால் காதின் அடியில் அடிக்கிறான். கோடரியின் வருணனை நுட்பமானது — எண்ணெயால் துலக்கப்பட்டது (ஆகவே ஒளிர்வது, மாசற்றது), பாறைச் சாரமானது (மிகக் கடினமான இரும்பால் செய்யப்பட்டது), உறுதியானது. ‘மோக்ஷயாமாஸ’ என்ற சொல் இருவிதமாக விளக்கப்படுகிறது — அங்கதன் அடியை ஏய்த்துத் தன்னை விடுவித்துக்கொண்டான்; இந்தி உரையில் ‘நழுவி விலகித் தன்னைக் காத்துக்கொண்டான்’ என்று பொருள் சொல்லப்படுகிறது. ‘மர்மஸ்தானங்களை அறிந்தவன்’ என்ற சொல்லால் அங்கதனின் போர்த்திறன் சுட்டப்படுகிறது — அவன் உடலின் மர்மஸ்தானங்களை அறிவான்; ஆகவே இதயத்தையே இலக்காக்குகிறான். கவாக்ஷனும் ஜாம்பவானும் வதைக்கப்படுவதைக் கண்டு அங்கதனின் சினம் கொழுந்துவிடுகிறது — அவன் தன் காயத்தால் அல்ல, தோழர்களின் துயரத்தாலேயே மிகுதியாகச் சினக்கிறான்; இது ஒரு தலைவனின் குணம். மகாபார்சுவனின் கோடரி ‘ஒரே கையால்’ பற்றப்படுகிறது — ஆகவே அவனும் பெரும் வலிமையுடையவன்; ஏனெனில் அத்தகைய கனமான ஆயுதத்தை ஒரே கையால் தாங்குகிறான். ஆனால் வில்லும் தலைக்கவசமும் இல்லாததால் அவன் இப்போது காப்பற்றவன், அங்கதனின் முஷ்டிக்கு முன் பாதுகாப்பற்றவன். இடத்தோளில் விழுந்த கோடரி அங்கதனை வருத்தவில்லை — அவன் அதைத் தவிர்த்து அக்கணமே திருப்பித் தாக்க முஷ்டியை மடக்குகிறான்.

இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான தாக்குதல் உடைய அந்த முஷ்டியை அங்கதன் இறக்கினான். பெரும்போரில் அது விழுந்ததும் அந்த ராக்ஷசனின் இதயம் வெடித்தது; அவன் கொல்லப்பட்டுத் தரையில் விழுந்தான். அவன் தரையில் கொல்லப்பட்டதும் அந்த ராக்ஷசப் படை பெரிதும் கலங்கியது. போர்க்களத்தில் ராவணனுக்குப் பெரும் சினம் உண்டாயிற்று; மகிழ்ந்த வானரர்களின் மிகப் பெரிய சிங்கநாதமும் எழுந்தது. அந்த ஒலியால், மாடங்களும் கோபுரங்களும் உடைய இலங்கையைப் பிளப்பதுபோல, இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களின் முழக்கம்போன்ற பெரும் முழக்கம் எழுந்தது. பிறகு தேவலோகவாசிகளுக்கும் இந்திரனுக்கும் பகைவனான ராக்ஷசேந்திரன், காட்டில் வாழ்பவர்களின் அந்தப் பெரும் முழக்கத்தைக் கேட்டு, சினத்தோடு மீண்டும் போருக்கு எதிர்முகமாக நின்றான். அங்கதனின் முஷ்டி ‘இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான தாக்குதல் உடையது’ — இந்திரனின் வஜ்ரம்போன்றது; சுக்ரீவனின் உள்ளங்கை ‘மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரானது’ என்பதுபோல. இவ்வாறு மூன்று சர்க்கங்களில் மூன்று ராக்ஷச வீரர்கள் வானரத் தலைவர்களின் கை அடிகளாலேயே கொல்லப்பட்டனர், ஆயுதங்களால் அல்ல — இது வானரர்களின் வலிமையின் தனிச்சிறப்பு. ‘இதயம் வெடித்தது’ என்ற இரு சொற்கள் மரணத்தின் உடனடித் தன்மையைக் காட்டுகின்றன. 24.2 முதல் சர்க்க முடிவு வரை (வானரர்களின் சிங்கநாதம், இலங்கையின் நடுக்கம், ராவணனின் போர் முனைப்பு) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அங்கே சர்க்கம் ‘அபவச்ச மஹான்க்ரோத:’ (பெரும் சினம் உண்டாயிற்று) என்பதிலேயே முடிகிறது. வானரர்களின் முழக்கம் ‘இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களின் முழக்கம்போல’ — தேவாசுரப் போரில் இந்திரன் வெல்லும்போது தேவர்கள் முழங்குவதுபோல. ‘இந்திரனின் பகைவன்’ என்ற ராவணனின் அடைமொழி அதே நிகழ்ச்சியை நினைவூட்டுகிறது — இந்திரனையே வென்றவன் இப்போது வானரர்களின் முழக்கத்தைக் கேட்டுச் சினக்கிறான். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. இப்போது ராவணனின் மூன்று அமைச்சர்களும் கொல்லப்பட்டனர்; ஆகவே அவன் தானே ராமனோடு போரிட ஆயத்தமாகிறான் — அடுத்த சர்க்கம் ராமராவணர்களின் நேரடிப் போரை வருணிக்கிறது.

ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಮಹೋದರನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಬಲನಾದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದವು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ಭೀಕರ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಲಕಿದನು. ಗಾಳಿಯು ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಉದುರಿಸುವಂತೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಮುಖ್ಯ ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ದೇಹಗಳಿಂದ ಉರುಳಿಸಿದನು. ಅವನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೆಲವರ ತೋಳುಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಅತಿಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕೆಲವರ ಪಕ್ಕೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಖ ತಿರುಗಿಸಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರಾದರು. ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ಕಳವಳಗೊಂಡ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನು ಪ್ರತೀಕಾರವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸುಗ್ರೀವೇಣ ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾಥ’ ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ತನ್ನ ಸಖ ಮಹೋದರನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು ಸ್ವತಃ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕೋಪ ಹುಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳ ಕ್ರಮವೇ ಮತ್ತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ಸಚಿವನೂ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ವಾನರಸೇನೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಯಾವನಾದರೂ ವಾನರನಾಯಕ ಅವನನ್ನು ತಡೆದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ, ಮಹೋದರನನ್ನು ಸುಗ್ರೀವ, ಈಗ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ಅಂಗದ. ‘ಫಲಂ ವೃಂತಾದಿವಾನಿಲಃ’ (ಗಾಳಿ ತೊಟ್ಟಿನಿಂದ ಹಣ್ಣನ್ನು ಉದುರಿಸುವಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ತಲೆಗಳ ಪತನವನ್ನು, ಗಾಳಿಗೆ ಮಾಗಿದ ಹಣ್ಣುಗಳು ಉದುರುವಂತೆ ಸಹಜವೂ ಹಗುರವೂ ಆಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಬಾಣಗಳು ಹೇಗಿವೆಯೆಂದರೆ ತಲೆಗಳು ಪ್ರಯತ್ನವಿಲ್ಲದೆ ಉರುಳುತ್ತವೆ. ‘ವಿಷಾದವಿಮುಖಾಃ’ ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಬಹುದು — ವಿಷಾದದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬೆನ್ನುಹಾಕಿದವರು, ಮತ್ತು ವಿಷಾದದಿಂದ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡವರು. ‘ಗತಚೇತಸಃ’ (ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಮಾನಸಿಕ ಸೋಲು. ಹೀಗೆ ದೈಹಿಕವೂ ಮಾನಸಿಕವೂ ಆದ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಗಾಯ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಯುವರಾಜನಾದ ಅಂಗದನು ಸೇನೆಯ ಆಸೆಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಂಗದನು ವಾಲಿಯ ಮಗ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮ ತಂದೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ವಿಷಯ ಮುಂದೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಡುತ್ತದೆ.

ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ಅಂಗದನು ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ ವೇಗವನ್ನು ತಾಳಿದನು. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಆ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು, ಸಾರಥಿಯೊಡನೆ ಆ ರಥದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಆಗ ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಕರಡಿಗಳ ರಾಜನು (ಜಾಂಬವಂತನು) ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ತನ್ನ ಹಿಂಡಿನಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವೇಗದಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು, ಆ ರಥವನ್ನು ಮುರಿದನು. ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಮರಳಿ ಪಡೆದ ಮಹಾಬಲ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಮತ್ತೆ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅಂಗದನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಹೊಡೆದನು; ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಯ ನಡುವೆ ಹೊಡೆದನು; ಕರಡಿರಾಜನನ್ನೂ ಗವಾಕ್ಷನನ್ನೂ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ‘ಪರ್ವಣಿ ಸಮುದ್ರಃ ಇವ’ (ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಸಮುದ್ರದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹುಣ್ಣಿಮೆಯಂದು ಚಂದ್ರೋದಯವಾದಾಗ ಸಮುದ್ರ ತನ್ನ ತೀರವನ್ನು ಮೀರಿ ಉಕ್ಕುತ್ತದೆ; ಹಾಗೆಯೇ ಅಂಗದನ ವೇಗ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ಉಕ್ಕೇರಿತು. ಪರಿಘ ‘ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಸಮಪ್ರಭ’ — ಕಬ್ಬಿಣದ್ದಾದರೂ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದೆ, ಅಂಗದನ ತೇಜಸ್ಸಿನ ಪ್ರತೀಕ. ಅಂಗದನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರವೇ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನನ್ನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅವನು ಸಾಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆಗ ಜಾಂಬವಂತನು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ವೃದ್ಧ ಕರಡಿರಾಜ, ‘ನೀಲಾಂಜನಚಯೋಪಮಃ’ (ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತೆ) ಎಂದು ಕಪ್ಪುಬಣ್ಣದ ಮಹಾಕಾಯ. ಅವನ ಕಾರ್ಯ ವಿಶಿಷ್ಟ — ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ರಥವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಎರಡು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಾಡಿದಂತೆ. ವಾನರಪಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಇದು ಸ್ಥಿರವಾದ ಯುದ್ಧಕ್ರಮ — ಮೊದಲು ವಾಹನ, ಬಳಿಕ ವೀರ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಪುನರುತ್ಥಾನ ಅವನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮೂರ್ಛೆಯಿಂದ ಎದ್ದು ಅವನು ಮೂವರು ವಾನರನಾಯಕರನ್ನೂ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಸ್ತನಾಂತರೇ’ ಎಂದರೆ ಎದೆಯ ನಡುಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅದು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ. 7–8ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಲ್ಗೇಟ್‌ನ ಶ್ಲೋಕವಿಭಾಗ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗಿಂತ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಷ್ಟು ಭಿನ್ನ, ಆದರೆ ಎಲ್ಲ ಅರ್ಧಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿವೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಬಂಡೆ ‘ಗಿರಿಶೃಂಗಾಭಾ’ (ಬೆಟ್ಟದ ಶಿಖರದಂತೆ) — ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಅವನು ಬಲದಲ್ಲಿ ಕಡಿಮೆಯಿಲ್ಲ.

ಗವಾಕ್ಷನೂ ಜಾಂಬವಂತನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಅಂಗದನು ಘೋರವಾದ ಪರಿಘವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ರೋಷದ ಕಣ್ಣುಗಳ ಅಂಗದನು, ದೂರದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಕಬ್ಬಿಣದ ಪರಿಘವನ್ನು ಎರಡು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹಿಡಿದು ವೇಗವಾಗಿ ತಿರುಗಿಸಿ — ವಾಲಿಯ ಮಗನಾದ ಅವನು — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಬಲಶಾಲಿಯು ಎಸೆದ ಆ ಪರಿಘವು ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಕೈಯಿಂದ ಬಾಣಸಹಿತ ಬಿಲ್ಲನ್ನೂ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣವನ್ನೂ ಉರುಳಿಸಿತು. ಪ್ರತಾಪಿಯಾದ ವಾಲಿಪುತ್ರನು ವೇಗವಾಗಿ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕುಂಡಲವುಳ್ಳ ಕಿವಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ ಅತಿದೊಡ್ಡ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ತೊಳೆದು ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ನಿರ್ಮಲವಾದ, ಅತಿಕಠಿಣ ಲೋಹದಿಂದ ಮಾಡಿದ, ದೃಢವಾದ ಆ ಕೊಡಲಿಯನ್ನು ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾಲಿಪುತ್ರನ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಎಡಭುಜದ ಹಲಗೆಯ ಮೇಲೆ ಬಲವಾಗಿ ಅಪ್ಪಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಕೊಡಲಿಯಿಂದ ರೋಷಗೊಂಡ ಅಂಗದನು ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು. ಆಗ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ಅಂಗದನು ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ, ವಜ್ರದಂತಹ ತನ್ನ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದನು — ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯ ಬಳಿ ಹೃದಯವನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ. ಇಲ್ಲಿ ‘ವಾಲಿನಃ ಸುತಃ’ (ವಾಲಿಯ ಮಗ), ‘ವಾಲಿಪುತ್ರಃ’, ‘ಪಿತುಸ್ತುಲ್ಯಪರಾಕ್ರಮಃ’ (ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ ಪರಾಕ್ರಮಿ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅಂಗದನ ವಂಶ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ವಾಲಿಗೆ ಸಮಾನ ಬಲಶಾಲಿ. ಪರಿಘ ದೂರದಿಂದ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟದ್ದರಿಂದ ಅದು ರಾಕ್ಷಸನ ದೇಹವನ್ನಲ್ಲ, ಶಸ್ತ್ರವನ್ನೇ ಉರುಳಿಸುತ್ತದೆ — ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಅಂಗದನು ಹತ್ತಿರ ಹೋಗಿ ಕಿವಿಯ ಬುಡಕ್ಕೆ ಅಂಗೈಯಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಕಣತಲೆಗೆ ಹೊಡೆದಂತೆ. ಕೊಡಲಿಯ ವರ್ಣನೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾದುದು — ಎಣ್ಣೆಯಿಂದ ತೊಳೆದದ್ದು (ಆದ್ದರಿಂದ ಹೊಳೆಯುವುದು, ಮಲಿನವಲ್ಲ), ಶೈಲಸಾರಮಯ (ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ಲೋಹದಿಂದ ನಿರ್ಮಿತ), ದೃಢ. ‘ಮೋಕ್ಷಯಾಮಾಸ’ ಎಂಬ ಪದ ಎರಡು ಬಗೆಯಲ್ಲಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅಂಗದನು ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ತನ್ನನ್ನು ಬಿಡಿಸಿಕೊಂಡನು; ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನ ಹೇಳುವಂತೆ, ‘ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ತನ್ನನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಂಡನು’. ‘ಮರ್ಮಜ್ಞಃ’ (ಮರ್ಮಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅಂಗದನ ಯುದ್ಧಕೌಶಲ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ದೇಹದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೃದಯವನ್ನೇ ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಗವಾಕ್ಷ-ಜಾಂಬವಂತರ ಪೀಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅಂಗದನ ಕೋಪ ಉದ್ದೀಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನು ತನ್ನ ಗಾಯಕ್ಕಿಂತ ಸಹಚರರ ದುಃಖದಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ಕುಪಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ನಾಯಕನ ಗುಣ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನ ಕೊಡಲಿ ‘ಏಕೇನ ಕರೇಣ’ (ಒಂದೇ ಕೈಯಿಂದ) ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನೂ ಮಹಾಬಲನೇ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಷ್ಟು ಭಾರವಾದ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಒಂದೇ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಬಿಲ್ಲು ಮತ್ತು ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಗಳಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ಈಗ ನಿರಾವರಣ, ಅಂಗದನ ಮುಷ್ಟಿಯ ಎದುರು ಅಸುರಕ್ಷಿತ. ಎಡಭುಜದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಕೊಡಲಿ ಅಂಗದನನ್ನು ವ್ಯಥೆಗೊಳಿಸುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನು ಅದನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿ ತತ್ಕ್ಷಣವೇ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶದ ಆ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅಂಗದನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದರ ಏಟಿನಿಂದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹೃದಯ ಒಡೆಯಿತು; ಅವನು ಹತನಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಅವನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಲು ಆ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಂಡಿತು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಮಹಾಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು; ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಾನರರ ಭರ್ಜರಿ ಸಿಂಹನಾದ ಮೊಳಗಿತು. ಆ ಶಬ್ದದಿಂದ, ಅಟ್ಟಾಲಕ-ಗೋಪುರಗಳೊಡನೆ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸಿಡಿಸುವಂತೆ, ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳ ನಾದದಂತೆ ಮಹಾನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು. ಆಗ ದೇವಲೋಕವಾಸಿಗಳ ಒಡೆಯನಾದ ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು, ವನವಾಸಿಗಳ ಆ ಮಹಾಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರೋಷದಿಂದ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಾಭಿಮುಖನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಅಂಗದನ ಮುಷ್ಟಿ ‘ಇಂದ್ರಾಶನಿಸಮಸ್ಪರ್ಶ’ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತೆ, ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂಗೈ ‘ಮಹೇಂದ್ರಾಶನಿಕಲ್ಪ’ವಾಗಿದ್ದಂತೆ. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಮೂವರು ರಾಕ್ಷಸವೀರರು ವಾನರನಾಯಕರ ಕೈಯ ಪ್ರಹಾರಗಳಿಂದಲೇ ಹತರಾದರು, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲ್ಲ — ಇದು ವಾನರರ ಬಲದ ವಿಶೇಷ. ‘ಪಫಾಲ ಹೃದಯಮ್’ (ಹೃದಯ ಒಡೆಯಿತು) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಮರಣದ ತತ್ಕ್ಷಣತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. 24ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಉತ್ತರಾರ್ಧದಿಂದ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯವರೆಗೆ (ವಾನರರ ಸಿಂಹನಾದ, ಲಂಕೆಯ ಕಂಪನ, ರಾವಣನ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ಸರ್ಗ ‘ಅಭವಚ್ಚ ಮಹಾನ್‌ಕ್ರೋಧಃ’ (ಮಹಾಕೋಪ ಉಂಟಾಯಿತು) ಎಂಬಲ್ಲಿಯೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನಾದ ‘ಇಂದ್ರನೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳ ನಾದದಂತೆ’ — ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರನು ಗೆದ್ದಾಗ ದೇವತೆಗಳು ಗರ್ಜಿಸುವಂತೆ. ‘ಇಂದ್ರಶತ್ರುಃ’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅದೇ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನೇ ಗೆದ್ದವನು ಈಗ ವಾನರರ ನಾದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಕೋಪಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. ಈಗ ರಾವಣನ ಮೂವರು ಸಚಿವರೂ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಸ್ವತಃ ರಾಮನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ರಾಮ-ರಾವಣರ ನೇರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತದೆ.

മഹോദരൻ സുഗ്രീവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് മഹാബലനായ മഹാപാർശ്വൻ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നവനായി. അവൻ ബാണങ്ങളാൽ അംഗദന്റെ ഭീകരമായ സൈന്യത്തെ ഇളക്കിമറിച്ചു. കാറ്റ് ഞെട്ടിൽനിന്നു പഴം വീഴ്ത്തുന്നതുപോലെ ആ രാക്ഷസൻ മുഖ്യരായ വാനരന്മാരുടെ ശിരസ്സുകൾ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു വീഴ്ത്തി. ചിലരുടെ കൈകൾ അവൻ ബാണങ്ങളാൽ ഛേദിച്ചു; അത്യന്തം രോഷത്തോടെ ചിലരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ കീറുകയും ചെയ്തു. മഹാപാർശ്വന്റെ ബാണവർഷത്താൽ പീഡിതരായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം വിഷാദംകൊണ്ടു മുഖംതിരിച്ചവരും ബോധമറ്റവരുമായി. രാക്ഷസനാൽ പീഡിതമായി പരിഭ്രമിക്കുന്ന സ്വന്തം സൈന്യത്തെ കണ്ട് അംഗദൻ പ്രതിവിധി ആലോചിച്ചു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘സുഗ്രീവേണ സമീക്ഷ്യാഥ’ (സുഗ്രീവനാൽ… കണ്ടിട്ട്) എന്ന അർധം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — തന്റെ സഖാവായ മഹോദരൻ സുഗ്രീവനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടതു മഹാപാർശ്വൻ നേരിട്ടു കാണുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ ക്രോധം ജനിക്കുന്നു. ഇവിടെ മുൻസർഗങ്ങളിലെ ക്രമം വീണ്ടും കാണാം — രാവണന്റെ ഓരോ സചിവനും പുറപ്പെടുന്നു, വാനരസൈന്യത്തിൽ സംഹാരം നടത്തുന്നു, പിന്നെ ഏതെങ്കിലും വാനരനായകൻ അവനെ തടഞ്ഞു കൊല്ലുന്നു. വിരൂപാക്ഷനെ സുഗ്രീവൻ, മഹോദരനെ സുഗ്രീവൻ, ഇപ്പോൾ മഹാപാർശ്വനെ അംഗദൻ. ‘ഫലം വൃന്താദിവാനിലഃ’ (കാറ്റ് ഞെട്ടിൽനിന്നു പഴമെന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ വാനരശിരസ്സുകളുടെ വീഴ്ച കാറ്റിൽ പഴുത്ത പഴങ്ങൾ വീഴുന്നതുപോലെ സ്വാഭാവികവും ലഘുവുമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു — മഹാപാർശ്വന്റെ ബാണങ്ങൾ അത്തരത്തിലുള്ളവയാണ്, പ്രയത്നമില്ലാതെ ശിരസ്സുകൾ വീഴുന്നു. ‘വിഷാദവിമുഖാഃ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനിക്കാം — വിഷാദത്താൽ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു മുഖംതിരിച്ചവർ എന്നും, വിഷാദത്താൽ മുഖം വിവർണമായവർ എന്നും. ‘ഗതചേതസഃ’ (ബോധമറ്റവർ) എന്നത് അവരുടെ മാനസികപരാജയമാണ്. ഇങ്ങനെ ശാരീരികവും മാനസികവുമായ രണ്ടുവിധം ക്ഷതം. ഈ അവസരത്തിൽ യുവരാജാവായ അംഗദൻ സൈന്യത്തിന്റെ പ്രതീക്ഷയാകുന്നു. അംഗദൻ ബാലിയുടെ പുത്രനാണ്; അതിനാൽ അവന്റെ പരാക്രമം പിതാവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഈ കാര്യം മുന്നോട്ടു വ്യക്തമായി പറയുന്നുണ്ട്.

മഹാവേഗനായ അംഗദൻ പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ വേഗം കൊണ്ടു. സൂര്യരശ്മികൾക്കു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ഇരുമ്പുപരിഘമെടുത്ത് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ യുദ്ധത്തിൽ മഹാപാർശ്വന്റെമേൽ പ്രഹരിച്ചു. ആ പ്രഹരത്താൽ ആ മഹാപാർശ്വൻ ബോധമറ്റ് സാരഥിയോടൊപ്പം ആ രഥത്തിൽനിന്നു നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ളവനും തേജസ്വിയും അതിവീര്യവാനുമായ ഋക്ഷരാജൻ (ജാംബവാൻ) മേഘംപോലുള്ള തന്റെ യൂഥത്തിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, പർവതശൃംഗംപോലുള്ള ഒരു വലിയ ശില ക്രുദ്ധനായി എടുത്ത്, വേഗത്തിൽ അവന്റെ കുതിരകളെ കൊല്ലുകയും ആ രഥം തകർക്കുകയും ചെയ്തു. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത മഹാബലനായ മഹാപാർശ്വൻ വീണ്ടും അനേകം ബാണങ്ങളാൽ അംഗദനെ തിരിച്ചു മുറിവേൽപ്പിച്ചു, ജാംബവാനെ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ മാറിടത്തിന്റെ മധ്യത്തിൽ അടിച്ചു, ഋക്ഷരാജനെയും ഗവാക്ഷനെയും അനേകം ശരങ്ങളാൽ പ്രഹരിച്ചു. ‘പർവണി സമുദ്രം ഇവ’ (പർവദിനത്തിലെ സമുദ്രംപോലെ) എന്ന ഉപമ പ്രസിദ്ധമാണ് — പൗർണമിയിൽ ചന്ദ്രോദയത്തോടെ സമുദ്രം തിരയുയർത്തുന്നു; അതുപോലെ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ ദുഃഖം കണ്ട് അംഗദന്റെ വേഗം കരകവിഞ്ഞു. പരിഘം ‘സൂര്യരശ്മിസമപ്രഭം’ — ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതായിട്ടും ജ്വലിക്കുന്നത്, അംഗദന്റെ തേജസ്സിന്റെ പ്രതീകം. അംഗദന്റെ ആദ്യപ്രഹരംതന്നെ മഹാപാർശ്വനെ ബോധമറ്റവനാക്കുന്നു; എന്നാൽ അവൻ മരിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ ജാംബവാൻ പ്രവേശിക്കുന്നു — വൃദ്ധനായ ഋക്ഷരാജൻ, ‘നീലാഞ്ജനചയോപമൻ’ — കറുത്ത നിറമുള്ളവനും മഹാകായനും. അവന്റെ പ്രവൃത്തി വിശിഷ്ടമാണ് — അവൻ രാക്ഷസനെ പ്രഹരിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ കുതിരകളെയും രഥത്തെയും നശിപ്പിക്കുന്നു, മുൻ രണ്ടു സർഗങ്ങളിൽ സുഗ്രീവൻ ചെയ്തതുപോലെ. വാനരപക്ഷത്ത് ഇതൊരു സ്ഥിരമായ യുദ്ധക്രമമാണ് — ആദ്യം വാഹനം, പിന്നെ വീരൻ. മഹാപാർശ്വന്റെ പുനരുത്ഥാനം അവന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു — മോഹാലസ്യത്തിൽനിന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അവൻ മൂന്നു വാനരനായകന്മാരെയും പ്രഹരിക്കുന്നു. ‘സ്തനാന്തരേ’ എന്നതു മാറിടത്തിന്റെ മധ്യഭാഗം, ഒരു മർമസ്ഥാനം. 7–8 ശ്ലോകങ്ങളിൽ വൾഗേറ്റിന്റെ ശ്ലോകവിഭജനം സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽനിന്ന് ഒരു അർധംകൊണ്ടു വ്യത്യസ്തമാണ്, എന്നാൽ എല്ലാ അർധങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലുണ്ട്. ജാംബവാന്റെ ശില ‘ഗിരിശൃംഗാഭാ’ (പർവതശൃംഗംപോലുള്ളത്) — വൃദ്ധനെങ്കിലും അവൻ ബലത്തിൽ കുറവല്ല.

ഗവാക്ഷനും ജാംബവാനും ശരങ്ങളാൽ പീഡിതരായതു കണ്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന അംഗദൻ ഘോരമായ ഒരു പരിഘമെടുത്തു. രോഷത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ ബാലിപുത്രനായ അംഗദൻ, ദൂരെ നിൽക്കുന്ന ആ രാക്ഷസനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, സൂര്യരശ്മിതുല്യമായ പ്രഭയുള്ള ആ ഇരുമ്പുപരിഘം രണ്ടു കൈകൊണ്ടും പിടിച്ച് വേഗത്തിൽ ചുഴറ്റി മഹാപാർശ്വന്റെ വധത്തിനായി എറിഞ്ഞു. ബലവാനാൽ എറിയപ്പെട്ട ആ പരിഘം ആ രാക്ഷസന്റെ കൈയിൽനിന്നു ശരങ്ങളോടുകൂടിയ വില്ലും ശിരസ്ത്രാണവും വീഴ്ത്തി. പ്രതാപവാനായ ബാലിപുത്രൻ വേഗത്തിൽ അവന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ക്രുദ്ധനായി കുണ്ഡലമണിഞ്ഞ ചെവിയുടെ ചുവട്ടിൽ കൈത്തലംകൊണ്ട് അടിച്ചു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനും മഹാവേഗനും മഹാദ്യുതിയുമായ മഹാപാർശ്വൻ ഒരു കൈകൊണ്ട് ഒരു കൂറ്റൻ മഴു എടുത്തു. എണ്ണയിട്ടു മിനുക്കിയതും നിർമലവും ശൈലസാരംകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയതും ദൃഢവുമായ ആ മഴു അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസൻ ബാലിപുത്രന്റെമേൽ ആഞ്ഞുവീശി. ഇടതുതോളിന്റെ പലകയിൽ ശക്തിയായി വന്നുവീണ ആ മഴുവിൽനിന്ന് രോഷത്തോടെ അംഗദൻ സ്വയം രക്ഷപ്പെടുത്തി. പിന്നീട് പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ള വീരനായ അംഗദൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി വജ്രംപോലുള്ള തന്റെ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി — മർമജ്ഞനായ അവൻ രാക്ഷസന്റെ മാറിടത്തിനടുത്തുള്ള ഹൃദയം ലക്ഷ്യമാക്കി. ഇവിടെ ‘വാലിനഃ സുതഃ’ (ബാലിയുടെ മകൻ), ‘വാലിപുത്രഃ’ (ബാലിപുത്രൻ), ‘പിതുസ്തുല്യപരാക്രമഃ’ (പിതാവിനു തുല്യമായ പരാക്രമമുള്ളവൻ) എന്നീ പദങ്ങളാൽ അംഗദന്റെ വംശം വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ബാലിക്കു തുല്യനായ ബലവാനാണ്. പരിഘം ദൂരെനിന്ന് എറിഞ്ഞതാണ്; അതിനാൽ അതു രാക്ഷസന്റെ ശരീരത്തെയല്ല, ശസ്ത്രത്തെയാണ് വീഴ്ത്തുന്നത് — മഹാപാർശ്വൻ നിരായുധനാകുന്നു. പിന്നെ അംഗദൻ അടുത്തുചെന്ന് കൈത്തലംകൊണ്ട് ചെവിയുടെ ചുവട്ടിൽ അടിക്കുന്നു, മുൻസർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ വിരൂപാക്ഷന്റെ ചെന്നിയിൽ എന്നപോലെ. മഴുവിന്റെ വർണന സൂക്ഷ്മമാണ് — എണ്ണയിട്ടു കഴുകിയത് (അതിനാൽ തിളങ്ങുന്നത്, മാലിന്യമില്ലാത്തത്), ശൈലസാരംകൊണ്ടുള്ളത് (അത്യന്തം കഠിനമായ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയത്), ദൃഢം. ‘മോക്ഷയാമാസ’ എന്ന പദം രണ്ടുവിധം വ്യാഖ്യാനിച്ചിരിക്കുന്നു — അംഗദൻ പ്രഹരം ഒഴിവാക്കി സ്വയം മോചിപ്പിച്ചു; ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ‘ഒഴിഞ്ഞുമാറി സ്വയം രക്ഷിച്ചു’ എന്ന്. ‘മർമജ്ഞഃ’ (മർമങ്ങൾ അറിയുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ അംഗദന്റെ യുദ്ധകൗശലം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — ശരീരത്തിലെ മർമസ്ഥാനങ്ങൾ അവന് അറിയാം; അതിനാൽ ഹൃദയംതന്നെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഗവാക്ഷന്റെയും ജാംബവാന്റെയും പീഡ കണ്ട് അംഗദന്റെ ക്രോധം ജ്വലിക്കുന്നു — സ്വന്തം മുറിവിനെക്കാൾ സഹചാരികളുടെ ദുഃഖമാണ് അവനെ കൂടുതൽ കോപിപ്പിക്കുന്നത്; ഇതു നായകന്റെ ഗുണമാണ്. മഹാപാർശ്വൻ മഴു ‘ഒരു കൈകൊണ്ട്’ എടുത്തു — അതിനാൽ അവനും മഹാബലനാണ്, കാരണം അത്ര ഭാരമുള്ള ശസ്ത്രം അവൻ ഒറ്റക്കൈകൊണ്ടു ധരിക്കുന്നു. എന്നാൽ വില്ലും ശിരസ്ത്രാണവും ഇല്ലാതായതോടെ അവൻ ഇപ്പോൾ സംരക്ഷണമില്ലാത്തവനാണ്; അംഗദന്റെ മുഷ്ടിയുടെ മുമ്പിൽ അരക്ഷിതൻ. ഇടതുതോളിൽ വീണ മഴു അംഗദനെ വ്യഥിപ്പിക്കുന്നില്ല — അതിനെ ഒഴിവാക്കി ഉടനെതന്നെ അവൻ തിരിച്ചടിക്കാൻ മുഷ്ടി ചുരുട്ടുന്നു.

ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ സ്പർശമുള്ള ആ മുഷ്ടി അംഗദൻ ആഞ്ഞിറക്കി. മഹായുദ്ധത്തിൽ അതിന്റെ പതനത്താൽ ആ രാക്ഷസന്റെ ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പിളർന്നു; അവൻ മരിച്ചു നിലത്തുവീണു. അവൻ നിലത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ ആ രാക്ഷസസൈന്യം ഇളകിമറിഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ രാവണനു മഹാക്രോധമുണ്ടായി; ഹർഷംപൂണ്ട വാനരന്മാരുടെ ഗംഭീരമായ സിംഹനാദവും ഉയർന്നു. ആ ശബ്ദത്താൽ, മാളികകളോടും ഗോപുരങ്ങളോടുംകൂടിയ ലങ്കയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ, ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരുടെ നാദംപോലെ ഒരു മഹാനാദം ഉണ്ടായി. പിന്നീട് സ്വർഗവാസികളുടെ നാഥനായ ഇന്ദ്രന്റെ ശത്രുവായ രാക്ഷസേന്ദ്രൻ വനവാസികളുടെ ആ മഹാനാദം കേട്ട് രോഷത്തോടെ വീണ്ടും യുദ്ധാഭിമുഖനായി നിന്നു. അംഗദന്റെ മുഷ്ടി ‘ഇന്ദ്രാശനിസമസ്പർശം’ — ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ളത്, സുഗ്രീവന്റെ കൈത്തലം ‘മഹേന്ദ്രാശനികല്പം’ ആയിരുന്നതുപോലെ. ഇങ്ങനെ മൂന്നു സർഗങ്ങളിലായി മൂന്നു രാക്ഷസവീരന്മാർ വാനരനായകന്മാരുടെ കൈപ്രഹരങ്ങളാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ശസ്ത്രങ്ങളാലല്ല — ഇതു വാനരന്മാരുടെ ബലത്തിന്റെ വിശേഷമാണ്. ‘പഫാല ഹൃദയം’ (ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പിളർന്നു) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ മരണത്തിന്റെ തൽക്ഷണത കാണിക്കുന്നു. 24.2 മുതൽ സർഗാന്ത്യംവരെയുള്ള ഭാഗം (വാനരന്മാരുടെ സിംഹനാദം, ലങ്കയുടെ കമ്പനം, രാവണന്റെ യുദ്ധോദ്യമം) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവിടെ സർഗം ‘അഭവച്ച മഹാൻക്രോധഃ’ (മഹാക്രോധമുണ്ടായി) എന്നിടത്തുതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നാദം ‘ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരുടെ നാദംപോലെ’ — ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രൻ ജയിക്കുമ്പോൾ ദേവന്മാർ ആർക്കുന്നതുപോലെ. ‘ഇന്ദ്രശത്രു’ എന്ന രാവണന്റെ വിശേഷണം അതേ സന്ദർഭം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചവൻ ഇപ്പോൾ വാനരനാദം കേട്ടു കോപിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇപ്പോൾ രാവണന്റെ മൂന്നു സചിവന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതിനാൽ അവൻ സ്വയം രാമനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ സജ്ജനാകുന്നു — അടുത്ത സർഗം രാമരാവണന്മാരുടെ നേരിട്ടുള്ള യുദ്ധം വർണിക്കുന്നു.

When Mahodara had been slain by Sugrīva, mighty Mahāpārśva, who had watched his comrade fall, turned red-eyed with anger and threw Aṅgada's fearsome host into turmoil with his arrows. He struck off the heads of the foremost monkeys and brought them down from their bodies as the wind brings fruit down from its stalk, as easily and lightly as ripe fruit falls in the wind, so effortless were his arrows. He cut off the arms of some with his arrows and in his fury tore open the sides of others. Tormented by Mahāpārśva's rain of arrows, all the monkeys turned away in dejection, pale-faced and leaving the fight, their spirits gone, wounded in mind as well as body. The pattern of the last two sargas repeats: one of Rāvaṇa's ministers comes out, makes a slaughter among the monkeys, and then a monkey leader stops him and kills him. Sugrīva had killed Virūpākṣa and Mahodara; now it was Aṅgada's turn with Mahāpārśva. At this moment Aṅgada, the crown prince, became the army's hope; he was Vālin's son, and his prowess recalls his father's, as will soon be said outright. Seeing his army shaken and harassed by the rākṣasa, Aṅgada began to think how to answer.

Mighty Aṅgada surged with force like the ocean at the full moon, the familiar image of the sea swelling beyond its shore when the moon rises full, for his energy overflowed at the sight of his army's distress. Seizing an iron bar that shone like the rays of the sun, a gleam that stands for his own brilliance, the best of monkeys brought it down on Mahāpārśva, and at that blow Mahāpārśva lost his senses and fell unconscious from his chariot to the ground together with his charioteer. The first blow stunned but did not kill him. Then the splendid king of the bears, Jāmbavān, dark and huge like a heap of black collyrium, sprang out from his own troop, which looked like a mass of cloud, and seizing in his anger a huge rock like a mountain peak, for old as he was his strength had not waned, he swiftly killed Mahāpārśva's horses and smashed his chariot. He did not strike the rākṣasa himself but destroyed his horses and chariot, as Sugrīva had done in the previous sargas; this is the monkeys' steady tactic, first the mount, then the warrior. After a moment mighty Mahāpārśva recovered consciousness and, showing his strength, struck back at three monkey leaders: he pierced Aṅgada again with many arrows, struck Jāmbavān with three arrows in the middle of the chest, a vital spot, and struck Gavākṣa too with many arrows.

Seeing Gavākṣa and Jāmbavān tormented by arrows, Aṅgada was overcome with fury; it was his companions' pain more than his own wounds that roused him, the mark of a true leader. His eyes red with rage, he seized a dreadful iron bar that shone like the rays of the sun, grasped it with both arms, whirled it round with force and, aiming at the rākṣasa who stood some distance away, the son of Vālin hurled it to kill Mahāpārśva. Thrown from afar, the bar did not strike his body but knocked the bow and arrows from his hand and brought down his helmet, leaving him without weapon or protection. Rushing at him with speed, Vālin's valiant son struck him in his wrath with the palm of his hand at the root of the ear, earring and all, just as Sugrīva had struck Virūpākṣa on the temple in an earlier sarga. Then Mahāpārśva, enraged, swift and splendid, seized in one hand a huge axe, a sign of his own great strength that he could wield so heavy a weapon with one hand. It was oiled and polished and spotless, made of the hardest iron and strong, and in his utmost fury the rākṣasa brought it down on Vālin's son. It fell heavily on Aṅgada's left shoulder-blade, but Aṅgada in his wrath slipped the blow, and at once he clenched his fist to strike back. Aṅgada's descent is recalled again and again, the son of Vālin, equal in valour to his father, for he was as strong as Vālin had been. Knowing the vital spots of the body, the hero, in great fury, clenched his fist like a thunderbolt and aimed it near the rākṣasa's breast, at his heart.

Aṅgada brought down that fist, whose touch was like Indra's thunderbolt, as Sugrīva's palm had been like great Indra's thunderbolt. As it fell upon the rākṣasa his heart burst, and he dropped dead on the ground at once. So in three sargas three rākṣasa heroes were killed by the bare hands of monkey leaders, not by weapons, which shows the monkeys' particular strength. With Mahāpārśva slain, his army was thrown into utter confusion. Great was Rāvaṇa's rage on the battlefield, and loud the lion's roar of the exultant monkeys, as if its sound would split Laṅkā with its towers and gates; it was as mighty as the roar the gods raise with Indra at their head when he wins in the war of gods and asuras. Then, hearing the great roar of the forest-dwellers, the lord of the rākṣasas, the enemy of Indra and of the dwellers in heaven, who had once conquered Indra himself and was now enraged by the cries of monkeys, stood forth again in his wrath, facing the battle. Now all three of Rāvaṇa's ministers were dead, and he was ready to fight Rāma himself; the next sarga describes the two face to face.