महामृधे तूर्णम् अन्योन्यं हन्यमाने बले ते उभे सेने महाघर्मे सरसी इव सूपक्षीणे बभूवतुः। स्वबलस्य घातेन विरूपाक्षवधेन च राक्षसाधिपः रावणः द्विगुणं क्रुद्धः बभूव। वलीमुखैः वध्यमानं प्रक्षीणं स्वबलं दृष्ट्वा, दैवविपर्ययं च दृष्ट्वा, युद्धे अस्य व्यथा बभूव। सः अनन्तरं समीपस्थं महोदरम् उवाच — ‘महाबाहो, अस्मिन् काले मम जयाशा त्वयि स्थिता। वीर, अद्य शत्रुचमूं जहि, पराक्रमं दर्शय। भर्तृपिण्डस्य निर्वेष्टुम् अयं कालः, साधु युध्यताम्’ इति। एवम् उक्तः राक्षसेन्द्रः महोदरः ‘तथा’ इति उक्त्वा पतङ्गः पावकम् इव अरिसेनां प्रविवेश। ततः भर्तृवाक्येन स्वेन वीर्येण च चोदितः तेजस्वी महाबलः सः वानराणां कदनं चक्रे। महासत्त्वाः वानराः अपि विपुलाः शिलाः प्रगृह्य भीमम् अरिबलं प्रविश्य सर्वराक्षसान् जघ्नुः। प्रथमे श्लोके सेनाद्वयं ग्रीष्मे शुष्यमाणं सरोद्वयम् इव वर्ण्यते — उभयपक्षयोः अपि क्षयः समानः। रावणस्य मनसि इदानीं प्रथमवारं ‘व्यथा’ उत्पन्ना; सः ‘दैवविपर्ययम्’ पश्यति, अर्थात् भाग्यं स्वस्य विरुद्धं प्रवर्तते इति जानाति। तथापि सः युद्धात् न निवर्तते, अपि तु अन्यं सेनापतिं प्रेषयति। ‘भर्तृपिण्डः’ इति स्वामिना दत्तम् अन्नं वृत्तिः च; तस्य ‘निर्वेशः’ इति ऋणस्य प्रतिदानं — युद्धे प्राणपणेन स्वामिनः सेवा। अयं सेवकधर्मस्य प्राचीनः आदर्शः। महोदरस्य ‘पतङ्गः इव पावकम्’ इति उपमा द्विमुखी — तस्य शौर्यं, किन्तु नाशः अपि निश्चितः इति च सूचयति। ८–१० श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; वानराणां प्रत्याक्रमणं महोदरस्य शरकदनं च गीताप्रेसपाठे एव। रावणः महोदरं ‘महाबाहो’ ‘वीर’ इति सम्बोधयति — स्तुत्या तस्य उत्साहं वर्धयति। ‘साधु युध्यताम्’ इति कर्मणि प्रयोगः आज्ञायाः गौरवं सूचयति। महोदरस्य उत्तरं केवलं ‘तथा’ इति — वीरः वचनेन न, कर्मणा एव उत्तरं ददाति। तस्य प्रेरकद्वयं कविः स्पष्टं करोति — ‘भर्तृवाक्येन’ बाह्यं, ‘स्वेन वीर्येण’ आन्तरं च। वानराः अपि न निष्क्रियाः; ते शिलाभिः प्रतिप्रहरन्ति, येन युद्धं उभयपक्षीयम् एव।

सुसंक्रुद्धः महोदरः काञ्चनभूषणैः शरैः महाहवे वानराणां पाणिपादोरु चिच्छेद। ततः राक्षसैः भृशम् अर्दिताः ते सर्वे वानराः दश दिशः द्रुताः — केचित् पलायिताः, केचित् सुग्रीवम् आश्रिताः। समरे वानराणां महाबलं प्रभग्नं दृष्ट्वा सुग्रीवः अनन्तरं महोदरम् अभिदुद्राव। महातेजाः हरीश्वरः महीधरसमां घोरां विपुलां शिलां प्रगृह्य तद्वधाय चिक्षेप। सहसा आपतन्तीं तां दुरासदां शिलां दृष्ट्वा महोदरः असम्भ्रान्तः बाणैः निर्बिभेद। तेन रक्षसा बाणौघैः सहस्रधा निकृत्ता सा शिला तदा आकुलं गृध्रचक्रम् इव भूमौ निपपात। तां भिन्नां शिलां दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः सुग्रीवः सालम् उत्पाट्य चिक्षेप, तं च सः नैकधा चिच्छेद। अत्र युद्धस्य प्रथमः भागः शस्त्रास्त्रयोः स्पर्धा — सुग्रीवस्य प्राकृतानि आयुधानि (शिला, सालवृक्षः) महोदरस्य बाणैः निष्फलीक्रियन्ते। ‘असम्भ्रान्तः’ इति पदं महोदरस्य धैर्यं दर्शयति — पर्वतसदृशीं शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा अपि सः न विचलति। सहस्रधा छिन्नायाः शिलायाः खण्डाः पतन्तः गृध्राणां मण्डलम् इव दृश्यन्ते — अयं कवेः दृष्टिसूक्ष्मतायाः उदाहरणम्; वायौ परिभ्रमन्तः कृष्णाः खण्डाः आकाशे वृत्ताकारेण उड्डीयमानाः गृध्राः इव। वानराणां पलायनं ‘केचित् केचित्’ इति द्विधा विभक्तम् — भीताः दूरं पलायन्ते, धीराः तु राजानं शरणं गच्छन्ति। एवं सुग्रीवः सेनायाः आश्रयः इति सूचितम्। सुग्रीवस्य क्रोधः प्रतिपराजयं वर्धते — प्रथमं शिला, ततः सालः, ततः परिघः; सः न विरमति। महोदरस्य प्रहाराः अवयवेषु — पाणिषु पादेषु ऊरुषु — पतन्ति; सः वानरान् न मारयति, अपि तु अङ्गहीनान् करोति, येन तेषां युद्धसामर्थ्यं नश्यति। सुग्रीवस्य आगमनं ‘अनन्तरम्’ — तत्क्षणम् एव; राजा स्वसैन्यस्य दुःखं दृष्ट्वा विलम्बं न सहते। एवं द्वयोः नायकयोः द्वन्द्वः आरभते।

शूरः परबलार्दनः महोदरः शरैः एनं सुग्रीवं विददार। ततः क्रुद्धः सुग्रीवः भुवि पतितं परिघं ददर्श। तं दीप्तं परिघम् आविध्य तस्य दर्शयन् उग्रवेगेन परिघेण अस्य हयोत्तमान् जघान। तस्मात् हतहयात् महारथात् अवप्लुत्य वीरः राक्षसः महोदरः संक्रुद्धः गदां जग्राह। गदापरिघहस्तौ तौ वीरौ युधि समीयतुः, गोवृषप्रख्यौ सविद्युतौ घनौ इव नर्दन्तौ। ततः क्रुद्धः रजनीचरः महोदरः भास्कराभासां ज्वलन्तीं गदां सुग्रीवाय चिक्षेप। तां सुमहाघोराम् आपतन्तीं गदां दृष्ट्वा रोषताम्राक्षः महाबलः सुग्रीवः महाहवे परिघं समुद्यम्य, हरीश्वरः परिघेण तस्य गदाम् आजघान; तस्य परिघः तरसा भिन्नः भूतले पपात। ततः तेजस्वी सुग्रीवः वसुधातलात् सर्वतः हेमभूषितं घोरम् आयसं मुसलं जग्राह। ‘तस्य दर्शयन्’ इति पदं सुग्रीवस्य आह्वानं सूचयति — सः प्रथमं परिघं शत्रवे दर्शयति, ततः प्रहरति; एषा वीराणां रीतिः। प्रथमं रथाश्वाः हताः, यथा पूर्वसर्गे विरूपाक्षस्य गजः; एवं सुग्रीवस्य युद्धनीतिः स्थिरा — प्रथमं शत्रोः वाहनं नाशयति। ततः युद्धं समभूमौ भवति। ‘गोवृषप्रख्यौ’ इति उपमा द्वयोः वीरयोः बलस्य गर्वस्य च समतां दर्शयति; ‘सविद्युतौ घनौ’ इति च तेषां हस्तस्थानि आयुधानि विद्युत्सदृशानि दीप्यन्ते इति। २०–२१ श्लोकाः (गदाप्रक्षेपः, तस्याः प्रतिघातः) समीक्षिते न सन्ति। युद्धभूमौ पतितानि शस्त्राणि वीराणां पुनः पुनः आयुधानि भवन्ति — परिघः, मुसलं, खड्गः च भूमेः एव गृह्यन्ते। ‘तरसा भिन्नः’ इति पदेन परिघस्य भङ्गः प्रहारस्य वेगात् एव इति स्पष्टम्। एतेन युद्धस्य दीर्घता तीव्रता च व्यज्यते। गदायाः ‘भास्कराभासा’ इति विशेषणं तस्याः सुवर्णालंकारं वेगजनितं तेजः च सूचयति। सुग्रीवस्य परिघः गदां निवारयति, किन्तु स्वयं भज्यते — अयं समबलस्य संघर्षस्य परिणामः। मुसलस्य ‘आयसं’ ‘हेमभूषितं’ इति विशेषणद्वयं — लोहमयं दृढं, सुवर्णेन अलंकृतं च — राक्षसानां शस्त्राणि अपि राजवैभवेन युक्तानि इति दर्शयति।

सः तं मुसलम् उद्यम्य चिक्षेप, सः अपि अस्य गदां प्राक्षिपत्; ते उभे आयुधे अन्योन्यम् आसाद्य भिन्ने महीतले पेततुः। ततः भिन्नप्रहरणौ तौ तेजोबलसमाविष्टौ दीप्तौ हुताशनौ इव मुष्टिभ्यां समीयतुः। तदा तौ पुनः पुनः नदन्तौ अन्योन्यं जघ्नतुः, तलैः च अन्योन्यम् आसाद्य महीतले पेततुः। तदा तूर्णम् उत्पेततुः, परस्परं जघ्नतुः, अपराजितौ वीरौ भुजैः अन्योन्यं चिक्षिपतुः। बाहुयुद्धे तौ परंतपौ श्रमं जग्मतुः। ततः महावेगः राक्षसः महोदरः अदूरपरिवर्तिनं खड्गं चर्मणा सार्धम् आजहार। तथैव वेगवत्तरः वानरश्रेष्ठः सुग्रीवः अपि चर्मणा सह पतितं महाखड्गं जग्राह। ततः रोषपरीताङ्गौ युधि शस्त्रविशारदौ हृष्टौ रणे उद्यतासी नदन्तौ अभ्यधावताम्। अन्योन्यम् अभिसंक्रुद्धौ जये प्रणिहितौ उभौ सुतूर्णं दक्षिणं मण्डलं सम्परीयतुः। अत्र युद्धस्य क्रमः स्पष्टः — शस्त्रभङ्गे मुष्टियुद्धं, ततः तलयुद्धं, ततः बाहुयुद्धं; श्रमे जाते पुनः खड्गयुद्धम्। ‘दीप्ताविव हुताशनौ’ इति उपमा द्वयोः अग्न्योः परस्परं मिलनम् इव तेषां संघर्षं दर्शयति। ‘जग्मतुस्तौ श्रमं वीरौ’ इति वुल्गेटमात्रः अर्धः — अस्मिन् पाठे श्रमः एव खड्गग्रहणस्य कारणम्। एकोनत्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — महोदरस्य सुग्रीवस्य च खड्गग्रहणं समानवाक्ये। ‘दक्षिणं मण्डलम्’ इति खड्गयुद्धस्य पारिभाषिकी गतिः — शत्रुं परितः वृत्ताकारेण परिभ्रमणम्, अवसरस्य अन्वेषणाय। ‘शस्त्रविशारदौ’ इति पदेन उभौ अपि कुशलौ इति सूचितम्; अतः निर्णयः कौशलेन न, किन्तु क्षणिकेन प्रमादेन भविष्यति। ‘हृष्टौ’ इति पदं विचित्रम् — प्राणसंकटे अपि वीराः युद्धे आनन्दम् अनुभवन्ति; क्षत्रियधर्मस्य एषा प्रकृतिः। पुनः पुनः पतनम् उत्थानं च तयोः अपराजितत्वं दर्शयति; कोऽपि अन्यं भूमौ स्थिरीकर्तुं न शक्नोति। खड्गग्रहणे अपि समता — महोदरः ‘महावेगः’, सुग्रीवः ‘वेगवत्तरः’; अत्र तरप्प्रत्ययेन सुग्रीवस्य किञ्चित् आधिक्यं सूक्ष्मतया सूचितम्।

सः शूरः महावेगः वीर्यश्लाघी दुर्मतिः महोदरः सुग्रीवस्य महावर्मणि तं खड्गं पातयामास। वर्मणि लग्नं खड्गम् उत्कर्षतः तस्य कपिकुञ्जरः खड्गेन सशिरस्त्राणं कुण्डलोपगतं शिरः जहार। निकृत्तशिरसः तस्य महीतले पतितस्य राक्षसेन्द्रस्य तत् बलं दृष्ट्वा तत्र न दृश्यते — सर्वं पलायितम्। तं हत्वा वानरैः सार्धं मुदितः हरिः ननाद; दशग्रीवः चुक्रोध, राघवः हृष्टः बभौ। विषण्णवदनाः दीनचेतसः सर्वे राक्षसाः भयवित्रस्तचेतसः ततः विद्रवन्ति। महागिरेः कीर्णम् एकदेशम् इव महोदरं भूमौ विनिपात्य सूर्यात्मजः सुग्रीवः तत्र लक्ष्म्या रराज, स्वतेजोभिः अप्रधृष्यः सूर्यः इव। अथ समरमुखे विजयम् अवाप्य वानरेन्द्रः सुरसिद्धयक्षसङ्घैः अवनितलगतैः भूतसङ्घैः च हर्षसमाकुलितैः निरीक्ष्यमाणः आसीत्। निर्णायकः क्षणः एकः प्रमादः — महोदरस्य खड्गः सुग्रीवस्य दृढे कवचे लग्नः, तं निष्कर्षितुं यावत् सः प्रयतते तावत् सुग्रीवः प्रहरति। ‘वीर्यश्लाघी’ ‘दुर्मतिः’ इति विशेषणद्वयं तस्य दोषं सूचयति — आत्मश्लाघा अविवेकः च। ‘कुण्डलोपगतं शिरः’ इति वर्णनं राक्षसस्य राजवैभवं मरणे अपि स्मारयति। ३६–३८ श्लोकाः समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; तेषु द्वौ दीर्घवृत्तौ — ३७ उपजातिः, ३८ पुष्पिताग्रा। ३७तमे श्लोके ‘सूर्यात्मजः’ सुग्रीवः ‘सूर्यः’ इव इति श्लेषः — सूर्यपुत्रः स्वपितुः तेजसा प्रकाशते। ३८तमे मुद्रणे ‘हरुषसमाकुलितैः’ इति छन्दोनुरोधेन स्वरभक्तियुक्तं रूपम्। एवं रावणस्य द्वितीयः सेनापतिः अपि हतः; अग्रिमे सर्गे महापार्श्वः। ‘चुक्रोध च दशग्रीवो बभौ हृष्टश्च राघवः’ इति एकस्मिन् एव अर्धे द्वयोः पक्षयोः प्रतिक्रिया — एकस्य क्रोधः, अपरस्य हर्षः — सङ्क्षेपेण उक्ता। राक्षसानां पलायनं नायकस्य पतनेन सेनायाः मनोभङ्गं दर्शयति। अन्ते देवाः सिद्धाः यक्षाः भूतानि च सुग्रीवं पश्यन्ति — तस्य विजयः त्रिलोकस्य साक्ष्ये सम्पन्नः।

మహాసంగ్రామంలో సైన్యాలు త్వరత్వరగా ఒకదానినొకటి చంపుకుంటుండగా ఆ రెండు సేనలూ మండువేసవిలో ఎండిపోయిన రెండు సరస్సుల వలె బాగా క్షీణించాయి. తన సైన్యం చావడంతోనూ, విరూపాక్షుని వధతోనూ రాక్షసాధిపతి రావణుడు రెట్టింపు క్రుద్ధుడయ్యాడు. వానరుల చేత చంపబడుతూ క్షీణించిన తన సైన్యాన్ని చూసి, దైవం తనకు ప్రతికూలమవడం చూసి, యుద్ధంలో అతనికి వ్యథ కలిగింది. అతడు ఆ తరువాత దగ్గరలో ఉన్న మహోదరునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఈ సమయంలో నా జయాశ నీ మీదే నిలిచి ఉంది. వీరా, ఈనాడు శత్రుసేనను చంపు, పరాక్రమం చూపించు. యజమాని పెట్టిన అన్నం ఋణం తీర్చుకోవలసిన సమయం ఇదే, బాగా యుద్ధం చెయ్యి’ అని. ఇలా చెప్పబడిన రాక్షసేంద్రుడు మహోదరుడు ‘అలాగే’ అని, మిడత అగ్నిలో ప్రవేశించినట్టు శత్రుసేనలో ప్రవేశించాడు. అప్పుడు యజమాని మాటతోనూ తన పరాక్రమంతోనూ ప్రేరేపించబడిన ఆ తేజస్వీ మహాబలుడూ వానరుల సంహారం చేశాడు. మహాసత్త్వులైన వానరులు కూడా పెద్ద పెద్ద శిలలను పట్టుకొని భయంకరమైన శత్రుసైన్యంలో ప్రవేశించి రాక్షసులందరినీ చంపారు. మొదటి శ్లోకంలో రెండు సేనలూ వేసవిలో ఎండిపోతున్న రెండు సరస్సుల వలె వర్ణించబడ్డాయి — రెండు పక్షాలలోనూ క్షయం సమానమే. రావణుని మనస్సులో ఇప్పుడు మొదటిసారిగా ‘వ్యథ’ పుట్టింది; అతడు ‘దైవం ప్రతికూలమవడం’ చూస్తున్నాడు, అంటే భాగ్యం తనకు విరుద్ధంగా నడుస్తోందని తెలుసుకుంటున్నాడు. అయినా అతడు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడు, మరొక సేనాపతిని పంపుతాడు. ‘భర్తృపిండం’ అంటే యజమాని ఇచ్చిన అన్నమూ జీవనోపాధీ; దాని ‘నిర్వేశం’ అంటే ఆ ఋణాన్ని తీర్చుకోవడం — యుద్ధంలో ప్రాణాలు పణంగా పెట్టి యజమానిని సేవించడం. ఇది సేవకధర్మపు ప్రాచీన ఆదర్శం. మహోదరునికి ‘అగ్నిలో మిడతలా’ అన్న ఉపమానం రెండువైపులా పదునైనది — అతని శౌర్యాన్నీ, అతని నాశం నిశ్చితమన్న దానినీ సూచిస్తుంది. 8–10 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వానరుల ప్రత్యాక్రమణమూ మహోదరుని బాణసంహారమూ గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే ఉన్నాయి. రావణుడు మహోదరుని ‘మహాబాహూ’, ‘వీరా’ అని సంబోధిస్తాడు — స్తుతితో అతని ఉత్సాహాన్ని పెంచుతాడు. ‘సాధు యుధ్యతామ్’ (బాగా యుద్ధం చేయబడుగాక) అన్న కర్మణిప్రయోగం ఆజ్ఞ యొక్క గౌరవాన్ని సూచిస్తుంది. మహోదరుని జవాబు కేవలం ‘అలాగే’ — వీరుడు మాటతో కాదు, కార్యంతోనే జవాబిస్తాడు. అతనిని ప్రేరేపించిన రెండింటిని కవి స్పష్టం చేస్తాడు — ‘యజమాని మాట’ బాహ్యమైనది, ‘తన పరాక్రమం’ ఆంతరికమైనది. వానరులు కూడా నిష్క్రియులు కారు; వారు శిలలతో తిరిగి కొడతారు, దాంతో యుద్ధం రెండుపక్షాలదిగానే సాగుతుంది.

మహాక్రుద్ధుడైన మహోదరుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో మహాయుద్ధంలో వానరుల చేతులను, కాళ్ళను, తొడలను నరికాడు. అప్పుడు రాక్షసుల చేత తీవ్రంగా పీడించబడిన ఆ వానరులందరూ పది దిక్కులకూ పరుగెత్తారు — కొందరు పారిపోయారు, కొందరు సుగ్రీవుని ఆశ్రయించారు. యుద్ధంలో వానరుల మహాసైన్యం ఓడిపోవడం చూసి సుగ్రీవుడు వెంటనే మహోదరుని మీదికి పరుగెత్తాడు. మహాతేజస్వి అయిన వానరేశ్వరుడు పర్వతం వంటి ఘోరమైన పెద్ద శిలను పట్టుకొని అతని వధ కోసం విసిరాడు. హఠాత్తుగా మీదికి వస్తున్న, ఎదిరించశక్యం కాని ఆ శిలను చూసి మహోదరుడు కలవరపడకుండా బాణాలతో దానిని చీల్చాడు. ఆ రాక్షసుని బాణసమూహాలతో వేయి ముక్కలుగా తెగిన ఆ శిల అప్పుడు కలవరపడిన గద్దల గుంపులా నేలపై రాలిపోయింది. చీలిపోయిన ఆ శిలను చూసి క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన సుగ్రీవుడు ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి విసిరాడు, దానిని కూడా అతడు అనేక ముక్కలుగా నరికాడు. ఇక్కడ యుద్ధపు మొదటి భాగం ఆయుధాల పోటీ — సుగ్రీవుని ప్రాకృతాయుధాలు (శిల, సాలవృక్షం) మహోదరుని బాణాలతో నిష్ఫలమవుతాయి. ‘కలవరపడకుండా’ అన్న పదం మహోదరుని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది — పర్వతం వంటి శిల మీదికి వస్తున్నా అతడు చలించడు. వేయి ముక్కలైన శిల ఖండాలు రాలుతూ గద్దల గుంపులా కనిపిస్తాయి — ఇది కవి దృష్టిసూక్ష్మతకు ఉదాహరణ; గాలిలో తిరుగుతున్న నల్లని ముక్కలు ఆకాశంలో వలయాకారంగా ఎగిరే గద్దల వలె ఉన్నాయి. వానరుల పలాయనం ‘కొందరు, కొందరు’ అని రెండుగా విభజించబడింది — భయపడినవారు దూరంగా పారిపోతారు, ధీరులు మాత్రం రాజును శరణు వేడతారు. ఇలా సుగ్రీవుడు సైన్యానికి ఆశ్రయమని సూచించబడింది. ప్రతి పరాజయంతో సుగ్రీవుని క్రోధం పెరుగుతుంది — మొదట శిల, తరువాత సాలవృక్షం, తరువాత పరిఘ; అతడు ఆగడు. మహోదరుని దెబ్బలు అవయవాలపై — చేతులపై, కాళ్ళపై, తొడలపై — పడతాయి; అతడు వానరులను చంపడం కాదు, అంగహీనులను చేస్తాడు, దానివల్ల వారి యుద్ధసామర్థ్యం నశిస్తుంది. సుగ్రీవుని రాక ‘వెంటనే’ — ఆ క్షణంలోనే; రాజు తన సైన్యపు దుఃఖాన్ని చూసి ఆలస్యాన్ని సహించడు. ఇలా ఇద్దరు నాయకుల ద్వంద్వం మొదలవుతుంది.

శూరుడూ శత్రుసైన్యాన్ని పీడించేవాడూ అయిన మహోదరుడు బాణాలతో ఈ సుగ్రీవుని చీల్చాడు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన సుగ్రీవుడు నేలపై పడి ఉన్న ఒక పరిఘను చూశాడు. ప్రకాశించే ఆ పరిఘను గిరగిర తిప్పి, దానిని అతనికి చూపిస్తూ, భయంకరవేగంతో పరిఘతో అతని ఉత్తమాశ్వాలను చంపాడు. గుర్రాలు చచ్చిన ఆ మహారథం నుండి దూకి వీరరాక్షసుడైన మహోదరుడు మహాక్రుద్ధుడై గదను పట్టుకున్నాడు. గదా పరిఘా చేతులలో పట్టిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ, రెండు ఆబోతుల వలె, మెరుపులతో కూడిన రెండు మేఘాల వలె గర్జిస్తూ యుద్ధంలో తలపడ్డారు. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన నిశాచరుడు మహోదరుడు సూర్యునిలా ప్రకాశించే, జ్వలిస్తున్న గదను సుగ్రీవునిపై విసిరాడు. మహాఘోరమైన ఆ గద మీదికి వస్తుండడం చూసి, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గల మహాబలుడైన సుగ్రీవుడు మహాయుద్ధంలో పరిఘను ఎత్తి, ఆ వానరేశ్వరుడు పరిఘతో అతని గదను కొట్టాడు; అతని పరిఘ వేగానికి విరిగి నేలపై పడింది. అప్పుడు తేజస్వి అయిన సుగ్రీవుడు నేల మీది నుండి అంతటా బంగారంతో అలంకరించిన ఘోరమైన ఇనుప రోకలిని పట్టుకున్నాడు. ‘దానిని అతనికి చూపిస్తూ’ అన్న పదం సుగ్రీవుని సవాలును సూచిస్తుంది — అతడు మొదట పరిఘను శత్రువుకు చూపించి, తరువాత కొడతాడు; ఇది వీరుల రీతి. ముందటి సర్గలో విరూపాక్షుని ఏనుగు వలె, మొదట రథాశ్వాలు హతమయ్యాయి; ఇలా సుగ్రీవుని యుద్ధనీతి స్థిరమైనది — మొదట శత్రువు వాహనాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఆ తరువాత యుద్ధం సమభూమిపై జరుగుతుంది. ‘రెండు ఆబోతుల వలె’ అన్న ఉపమానం ఇద్దరు వీరుల బలంలోనూ గర్వంలోనూ సమానత్వాన్ని చూపిస్తుంది; ‘మెరుపులతో కూడిన రెండు మేఘాల వలె’ అన్నది వారి చేతుల్లోని ఆయుధాలు మెరుపుల వలె ప్రకాశిస్తున్నాయని. 20–21 శ్లోకాలు (గద విసరడం, దానిని అడ్డుకోవడం) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. యుద్ధభూమిలో పడి ఉన్న ఆయుధాలే వీరులకు మళ్ళీ మళ్ళీ ఆయుధాలవుతాయి — పరిఘ, రోకలి, కత్తి నేల మీది నుండే తీసుకోబడతాయి. ‘వేగానికి విరిగి’ అన్న పదంతో పరిఘ విరగడం దెబ్బ వేగం వల్లనే అని స్పష్టమవుతుంది. దీనితో యుద్ధపు దీర్ఘతా తీవ్రతా వ్యక్తమవుతాయి. గదకు ‘సూర్యునిలా ప్రకాశించే’ అన్న విశేషణం దాని బంగారు అలంకారాన్నీ, వేగం వల్ల పుట్టిన తేజస్సునూ సూచిస్తుంది. సుగ్రీవుని పరిఘ గదను అడ్డుకుంటుంది, కాని తాను విరిగిపోతుంది — ఇది సమబలుల సంఘర్షణ ఫలితం. రోకలికి ‘ఇనుపది’, ‘బంగారంతో అలంకరించినది’ అన్న రెండు విశేషణాలు — ఇనుముతో చేసిన దృఢమైనదీ, బంగారంతో అలంకరించినదీ — రాక్షసుల ఆయుధాలు కూడా రాజవైభవంతో కూడినవని చూపిస్తాయి.

అతడు ఆ రోకలిని ఎత్తి విసిరాడు, ఇతడు కూడా తన గదను విసిరాడు; ఆ రెండు ఆయుధాలూ ఒకదానినొకటి ఢీకొని విరిగి నేలపై పడ్డాయి. అప్పుడు ఆయుధాలు విరిగిపోయిన ఆ ఇద్దరూ, తేజస్సుతో బలంతో నిండి, ప్రజ్వలించే రెండు అగ్నుల వలె, పిడికిళ్ళతో తలపడ్డారు. అప్పుడు వారిద్దరూ మళ్ళీ మళ్ళీ గర్జిస్తూ ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు, అరచేతులతో ఒకరినొకరు కొట్టుకొని నేలపై పడ్డారు. అప్పుడు త్వరగా ఎగిరి లేచారు, పరస్పరం కొట్టుకున్నారు, అపరాజితులైన ఆ వీరులు భుజాలతో ఒకరినొకరు విసిరికొట్టుకున్నారు. బాహుయుద్ధంలో శత్రుతాపనులైన వారిద్దరూ అలసిపోయారు. అప్పుడు మహావేగుడైన మహోదరరాక్షసుడు దగ్గరలో పడి ఉన్న కత్తిని డాలుతో పాటు తీసుకున్నాడు. అలాగే మరింత వేగవంతుడైన వానరశ్రేష్ఠుడు సుగ్రీవుడు కూడా డాలుతో పాటు పడి ఉన్న ఒక పెద్ద కత్తిని పట్టుకున్నాడు. అప్పుడు రోషం శరీరమంతా వ్యాపించిన, యుద్ధంలో శస్త్రవిశారదులైన ఆ ఇద్దరూ సంతోషంతో కత్తులు ఎత్తి గర్జిస్తూ ఒకరి మీదికి ఒకరు పరుగెత్తారు. ఒకరిపై ఒకరు మహాక్రుద్ధులై, జయంపై మనస్సు నిలిపిన ఆ ఇద్దరూ అతిత్వరగా కుడివైపుగా మండలాకారంలో తిరిగారు. ఇక్కడ యుద్ధక్రమం స్పష్టం — ఆయుధాలు విరిగితే ముష్టియుద్ధం, తరువాత అరచేతులతో యుద్ధం, తరువాత బాహుయుద్ధం; అలసట కలిగితే మళ్ళీ ఖడ్గయుద్ధం. ‘ప్రజ్వలించే రెండు అగ్నుల వలె’ అన్న ఉపమానం రెండు అగ్నులు ఒకదానితో ఒకటి కలిసినట్టు వారి సంఘర్షణను చూపిస్తుంది. ‘ఆ ఇద్దరు వీరులూ అలసిపోయారు’ అన్న అర్ధశ్లోకం ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది — ఈ పాఠంలో అలసటే కత్తి పట్టడానికి కారణం. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — మహోదరుడూ సుగ్రీవుడూ కత్తి పట్టడం ఒకే వాక్యంలో. ‘కుడివైపు మండలం’ అన్నది ఖడ్గయుద్ధంలోని పారిభాషిక గతి — అవకాశం కోసం వెతుకుతూ శత్రువు చుట్టూ వలయాకారంగా తిరగడం. ‘శస్త్రవిశారదులు’ అన్న పదంతో ఇద్దరూ నిపుణులేనని సూచించబడింది; కాబట్టి నిర్ణయం నైపుణ్యం వల్ల కాదు, క్షణికమైన ఒక పొరపాటు వల్ల జరుగుతుంది. ‘సంతోషంతో’ అన్న పదం విచిత్రమైనది — ప్రాణసంకటంలో కూడా వీరులు యుద్ధంలో ఆనందాన్ని అనుభవిస్తారు; ఇది క్షత్రియధర్మపు స్వభావం. మళ్ళీ మళ్ళీ పడడమూ లేవడమూ వారి అపరాజితత్వాన్ని చూపిస్తాయి; ఎవరూ మరొకరిని నేలపై నిలిపి ఉంచలేకపోతున్నారు. కత్తి పట్టడంలో కూడా సమానత్వం — మహోదరుడు ‘మహావేగుడు’, సుగ్రీవుడు ‘మరింత వేగవంతుడు’; ఇక్కడ ‘తరప్’ ప్రత్యయంతో సుగ్రీవుని కొద్దిపాటి ఆధిక్యం సూక్ష్మంగా సూచించబడింది.

శూరుడూ మహావేగుడూ తన పరాక్రమాన్ని పొగడుకొనేవాడూ దుర్బుద్ధీ అయిన మహోదరుడు ఆ కత్తిని సుగ్రీవుని దృఢమైన కవచంపై వేశాడు. కవచంలో చిక్కుకున్న కత్తిని అతడు బయటికి లాగుతుండగా, వానరశ్రేష్ఠుడు కత్తితో శిరస్త్రాణంతో సహా, కుండలాలు ధరించిన అతని తలను నరికాడు. తల తెగి నేలపై పడిన ఆ రాక్షసేంద్రుని సైన్యం అక్కడ ఇక కనిపించలేదు — అంతా పారిపోయింది. అతనిని చంపి వానరులతో కలిసి సంతోషించిన ఆ వానరుడు గర్జించాడు; దశగ్రీవుడు కోపించాడు, రాఘవుడు సంతోషంతో ప్రకాశించాడు. విషాదవదనులై, దీనమనస్కులై, భయంతో వణికిపోతున్న రాక్షసులందరూ అప్పుడు పారిపోతున్నారు. మహాపర్వతం నుండి విరిగి చెల్లాచెదురైన ఒక భాగం వంటి మహోదరుని నేలపై పడగొట్టి, సూర్యపుత్రుడైన సుగ్రీవుడు అక్కడ శోభతో విరాజిల్లాడు, తన తేజస్సులతో ఎదిరించశక్యం కాని సూర్యునిలా. అప్పుడు యుద్ధరంగంలో విజయం పొందిన వానరేంద్రుని దేవ, సిద్ధ, యక్ష సమూహాలూ, భూతలంపై ఉన్న భూతసమూహాలూ హర్షంతో పులకించి చూస్తున్నారు. నిర్ణాయకక్షణం ఒక పొరపాటు — మహోదరుని కత్తి సుగ్రీవుని దృఢమైన కవచంలో చిక్కుకుంది, దానిని లాగడానికి అతడు ప్రయత్నిస్తుండగానే సుగ్రీవుడు కొడతాడు. ‘తన పరాక్రమాన్ని పొగడుకొనేవాడు’, ‘దుర్బుద్ధి’ అన్న రెండు విశేషణాలు అతని దోషాన్ని సూచిస్తాయి — ఆత్మశ్లాఘా అవివేకమూ. ‘కుండలాలు ధరించిన తల’ అన్న వర్ణన మరణంలో కూడా రాక్షసుని రాజవైభవాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. 36–38 శ్లోకాలు సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; వాటిలో రెండు దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — 37 ఉపజాతి, 38 పుష్పితాగ్ర. 37వ శ్లోకంలో ‘సూర్యపుత్రుడైన’ సుగ్రీవుడు ‘సూర్యునిలా’ అన్నది శ్లేష — సూర్యపుత్రుడు తన తండ్రి తేజస్సుతో ప్రకాశిస్తాడు. 38వ శ్లోకంలో ముద్రణలో ఛందస్సు కోసం స్వరభక్తితో కూడిన ‘హరుషసమాకులితైః’ (హర్షంతో పులకించిన) అన్న రూపం ఉంది. ఇలా రావణుని రెండవ సేనాపతి కూడా హతుడయ్యాడు; తరువాతి సర్గలో మహాపార్శ్వుడు. ‘దశగ్రీవుడు కోపించాడు, రాఘవుడు సంతోషంతో ప్రకాశించాడు’ అని ఒకే అర్ధశ్లోకంలో రెండు పక్షాల ప్రతిక్రియ — ఒకరి క్రోధం, మరొకరి హర్షం — సంక్షేపంగా చెప్పబడింది. రాక్షసుల పలాయనం నాయకుని పతనంతో సైన్యపు మనోభంగాన్ని చూపిస్తుంది. చివరలో దేవతలూ, సిద్ధులూ, యక్షులూ, భూతాలూ సుగ్రీవుని చూస్తారు — అతని విజయం ముల్లోకాల సాక్షిగా జరిగింది.

பெரும்போரில் இரு படைகளும் ஒன்றையொன்று விரைந்து கொன்றுகொண்டிருந்ததால், அந்த இரண்டு படைகளும் கடும் கோடையில் இரண்டு குளங்கள்போல மிகவும் வற்றிப்போயின. தன் படையின் அழிவாலும் விரூபாக்ஷனின் வதத்தாலும் ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன் இருமடங்கு சினமுற்றான். வானரர்களால் கொல்லப்பட்டுக் குறைந்துபோன தன் படையைக் கண்டும், விதி தலைகீழாக மாறியதைக் கண்டும், போரில் அவனுக்கு மனவேதனை உண்டாயிற்று. அதன்பின் அவன் அருகிலிருந்த மகோதரனிடம் சொன்னான் — ‘நெடுந்தோளனே, இந்த நேரத்தில் என் வெற்றி நம்பிக்கை உன்னிடமே உள்ளது. வீரனே, இன்று பகைவர் படையைக் கொல், உன் பராக்கிரமத்தைக் காட்டு. தலைவன் இட்ட சோற்றுக்குக் கடன் தீர்க்க இதுவே நேரம்; நன்றாகப் போர் செய்யப்படட்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர் தலைவனான மகோதரன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, விட்டில்பூச்சி நெருப்பில் புகுவதுபோலப் பகைவர் படைக்குள் புகுந்தான். பிறகு தலைவனின் சொல்லாலும் தன் வீரத்தாலும் தூண்டப்பட்ட, தேஜஸ் உடைய, பெரும் வலிமையுடைய அவன் வானரர்களை அழித்தான். பெரும் மனவலிமையுடைய வானரர்களும் பெரிய பாறைகளை ஏந்திக்கொண்டு பயங்கரமான பகைப்படைக்குள் புகுந்து எல்லா ராக்ஷசர்களையும் கொன்றனர். முதல் சுலோகத்தில் இரண்டு படைகளும் கோடையில் வற்றும் இரண்டு குளங்கள்போல வருணிக்கப்படுகின்றன — இரு தரப்பிலும் அழிவு சமமானது. ராவணனின் மனத்தில் இப்போது முதன்முறையாக ‘மனவேதனை’ எழுகிறது; அவன் ‘விதி தலைகீழாக மாறியதைக்’ காண்கிறான், அதாவது அதிர்ஷ்டம் தனக்கு எதிராகச் செல்கிறது என்று அறிகிறான். ஆயினும் அவன் போரிலிருந்து விலகவில்லை, இன்னொரு படைத்தலைவனை அனுப்புகிறான். ‘பர்த்ருபிண்டம்’ என்பது தலைவன் அளித்த உணவும் வாழ்வாதாரமும்; அதன் ‘நிர்வேசம்’ என்பது அந்தக் கடனைத் திருப்பிச் செலுத்துதல் — போரில் உயிரைப் பணயம் வைத்துத் தலைவனுக்குச் சேவை செய்தல். இது பணியாளர் தர்மத்தின் தொன்மையான இலட்சியம். மகோதரனுக்கான ‘நெருப்பில் விட்டில்பூச்சிபோல’ என்ற உவமை இருமுகமானது — அவன் வீரத்தையும், அவன் அழிவு உறுதி என்பதையும் சுட்டுகிறது. 8–10 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; வானரர்களின் எதிர்த்தாக்குதலும் மகோதரனின் அம்பு அழிவும் கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன. ராவணன் மகோதரனை ‘நெடுந்தோளனே’, ‘வீரனே’ என்று விளிக்கிறான் — புகழ்ச்சியால் அவன் ஊக்கத்தைப் பெருக்குகிறான். ‘நன்றாகப் போர் செய்யப்படட்டும்’ என்ற செயப்பாட்டு வினை ஆணையின் கனத்தைச் சுட்டுகிறது. மகோதரனின் பதில் ‘அப்படியே’ என்பது மட்டுமே — வீரன் சொல்லால் அல்ல, செயலாலேயே பதில் தருகிறான். அவனைத் தூண்டிய இரண்டு காரணங்களைக் கவி தெளிவாக்குகிறார் — ‘தலைவனின் சொல்’ வெளிக்காரணம், ‘தன் வீரம்’ உட்காரணம். வானரர்களும் செயலற்றிருக்கவில்லை; அவர்கள் பாறைகளால் திருப்பித் தாக்குகிறார்கள்; அதனால் போர் இருதரப்புப் போராகவே இருக்கிறது.

மிகுந்த சினமுற்ற மகோதரன் பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகளால் பெரும்போரில் வானரர்களின் கைகளையும் கால்களையும் தொடைகளையும் வெட்டினான். பிறகு ராக்ஷசர்களால் கடுமையாக வதைக்கப்பட்ட அந்த வானரர்கள் அனைவரும் பத்துத் திசைகளிலும் ஓடினார்கள் — சிலர் தப்பியோடினார்கள், சிலர் சுக்ரீவனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தார்கள். போரில் வானரர்களின் பெரும்படை முறியடிக்கப்பட்டதைக் கண்ட சுக்ரீவன் உடனே மகோதரனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பெரும் தேஜஸ் உடைய வானரேசுவரன் மலைக்கு நிகரான கோரமான பெரிய பாறையை எடுத்து அவனைக் கொல்வதற்காக வீசினான். திடீரென்று வந்து விழும், அணுக முடியாத அந்தப் பாறையைக் கண்ட மகோதரன் கலங்காமல் அம்புகளால் அதைப் பிளந்தான். அந்த ராக்ஷசனின் அம்புக் கூட்டங்களால் ஆயிரம் துண்டுகளாக வெட்டப்பட்ட அந்தப் பாறை, அப்போது கலைந்த கழுகுக் கூட்டம்போலத் தரையில் விழுந்தது. பிளக்கப்பட்ட அந்தப் பாறையைக் கண்டு சினத்தால் மதிமயங்கிய சுக்ரீவன் ஒரு சால மரத்தைப் பிடுங்கி வீசினான்; அதையும் அவன் பல துண்டுகளாக வெட்டினான். இங்கே போரின் முதல் பகுதி ஆயுதங்களுக்கும் அஸ்திரங்களுக்கும் இடையிலான போட்டி — சுக்ரீவனின் இயற்கை ஆயுதங்கள் (பாறை, சால மரம்) மகோதரனின் அம்புகளால் பயனற்றவையாக்கப்படுகின்றன. ‘கலங்காமல்’ என்ற சொல் மகோதரனின் துணிவைக் காட்டுகிறது — மலைபோன்ற பாறை விழுவதைக் கண்டும் அவன் அசையவில்லை. ஆயிரம் துண்டுகளாக வெட்டப்பட்ட பாறையின் துண்டுகள் விழும்போது கழுகுகளின் வட்டம்போலத் தோன்றுகின்றன — இது கவியின் நுண்ணிய பார்வைக்கு ஓர் எடுத்துக்காட்டு; காற்றில் சுழலும் கருந்துண்டுகள், வானில் வட்டமிட்டுப் பறக்கும் கழுகுகள்போல. வானரர்களின் ஓட்டம் ‘சிலர்… சிலர்’ என்று இருவகையாகப் பிரிக்கப்படுகிறது — அஞ்சியவர்கள் தொலைவுக்கு ஓடுகிறார்கள், துணிவுடையவர்களோ மன்னனிடம் அடைக்கலம் புகுகிறார்கள். இவ்வாறு சுக்ரீவனே படையின் புகலிடம் என்று சுட்டப்படுகிறது. ஒவ்வொரு தோல்விக்கும் சுக்ரீவனின் சினம் பெருகுகிறது — முதலில் பாறை, பிறகு சால மரம், பிறகு இரும்புத் தண்டு; அவன் நிற்பதில்லை. மகோதரனின் தாக்குதல்கள் உறுப்புகளில் — கைகளில், கால்களில், தொடைகளில் — விழுகின்றன; அவன் வானரர்களைக் கொல்வதில்லை, உறுப்பிழந்தவர்களாக்குகிறான்; அதனால் அவர்களுடைய போராற்றல் அழிகிறது. சுக்ரீவனின் வருகை ‘உடனே’ — அக்கணமே; மன்னன் தன் படையின் துயரத்தைக் கண்டு தாமதத்தைப் பொறுப்பதில்லை. இவ்வாறு இரண்டு தலைவர்களின் தனிப்போர் தொடங்குகிறது.

வீரனும் பகைப்படையை வதைப்பவனுமான மகோதரன் அம்புகளால் இந்தச் சுக்ரீவனைப் பிளந்தான். பிறகு சினமுற்ற சுக்ரீவன் தரையில் கிடந்த ஓர் இரும்புத் தண்டைக் கண்டான். ஒளிரும் அந்த இரும்புத் தண்டைச் சுழற்றி, அவனுக்குக் காட்டியவாறு, கடும் வேகத்துடன் அந்தத் தண்டால் அவனுடைய சிறந்த குதிரைகளைக் கொன்றான். குதிரைகள் கொல்லப்பட்ட அந்தப் பெரிய தேரிலிருந்து குதித்த வீர ராக்ஷசன் மகோதரன் மிகுந்த சினத்தோடு கதையைப் பற்றினான். கதையையும் இரும்புத் தண்டையும் கையில் ஏந்திய அந்த இரண்டு வீரர்களும் போரில் மோதினார்கள் — இரண்டு காளைகள்போல, மின்னலோடு கூடிய இரண்டு மேகங்கள்போல முழங்கியவாறு. பிறகு சினமுற்ற இரவுலாவி மகோதரன் கதிரவன்போல ஒளிரும், சுடர்விடும் கதையைச் சுக்ரீவன்மீது வீசினான். மிகக் கோரமான அந்தக் கதை வந்து விழுவதைக் கண்டு, சினத்தால் செம்பு நிறக் கண்களுடைய பெரும் வலிமையுடைய சுக்ரீவன் பெரும்போரில் இரும்புத் தண்டை ஓங்கி, அந்த வானரேசுவரன் இரும்புத் தண்டால் அவன் கதையைத் தாக்கினான்; அவனுடைய இரும்புத் தண்டு வேகத்தால் உடைந்து தரையில் விழுந்தது. பிறகு தேஜஸ் உடைய சுக்ரீவன் தரையிலிருந்து, முழுவதும் பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட கோரமான இரும்பு உலக்கையை எடுத்தான். ‘அவனுக்குக் காட்டியவாறு’ என்ற சொல் சுக்ரீவனின் அறைகூவலைச் சுட்டுகிறது — அவன் முதலில் இரும்புத் தண்டைப் பகைவனுக்குக் காட்டுகிறான், பிறகு தாக்குகிறான்; இது வீரர்களின் வழக்கம். முதலில் தேர்க் குதிரைகள் கொல்லப்படுகின்றன, முந்தைய சர்க்கத்தில் விரூபாக்ஷனின் யானைபோல; இவ்வாறு சுக்ரீவனின் போர்முறை நிலையானது — முதலில் பகைவனின் வாகனத்தை அழிக்கிறான். அதன்பின் போர் சமதளத்தில் நடக்கிறது. ‘இரண்டு காளைகள்போல’ என்ற உவமை இரண்டு வீரர்களின் வலிமையும் செருக்கும் சமமானவை என்று காட்டுகிறது; ‘மின்னலோடு கூடிய இரண்டு மேகங்கள்போல’ என்பது அவர்கள் கைகளிலுள்ள ஆயுதங்கள் மின்னல்போல ஒளிர்வதைச் சுட்டுகிறது. 20–21 சுலோகங்கள் (கதையை வீசுதல், அதைத் தடுத்தல்) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. போர்க்களத்தில் விழுந்து கிடக்கும் ஆயுதங்கள் வீரர்களுக்கு மீண்டும் மீண்டும் ஆயுதங்களாகின்றன — இரும்புத் தண்டு, உலக்கை, வாள் எல்லாம் தரையிலிருந்தே எடுக்கப்படுகின்றன. ‘வேகத்தால் உடைந்தது’ என்ற சொல்லால் இரும்புத் தண்டு உடைந்தது தாக்குதலின் வேகத்தாலேயே என்பது தெளிவாகிறது. இதனால் போரின் நீளமும் கடுமையும் வெளிப்படுகின்றன. கதைக்கான ‘கதிரவன்போல ஒளிரும்’ என்ற அடைமொழி அதன் பொன்னணியையும் வேகத்தால் பிறக்கும் ஒளியையும் சுட்டுகிறது. சுக்ரீவனின் இரும்புத் தண்டு கதையைத் தடுக்கிறது, ஆனால் தானே உடைகிறது — இது சம வலிமையுடையவர்களின் மோதலின் விளைவு. உலக்கைக்கான ‘இரும்பாலானது’, ‘பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டது’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் — இரும்பால் உறுதியானது, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டது — ராக்ஷசர்களின் ஆயுதங்களும் அரச வைபவத்தோடு கூடியவை என்று காட்டுகின்றன.

அவன் அந்த உலக்கையை ஓங்கி வீசினான்; அவனும் தன் கதையை வீசினான்; அந்த இரண்டு ஆயுதங்களும் ஒன்றையொன்று மோதி உடைந்து தரையில் விழுந்தன. பிறகு ஆயுதங்கள் உடைந்த அவர்கள் இருவரும், தேஜஸும் வலிமையும் நிறைந்து, சுடர்விடும் இரண்டு நெருப்புகள்போல முஷ்டிகளால் மோதினார்கள். அப்போது அவர்கள் மீண்டும் மீண்டும் முழங்கியவாறு ஒருவரையொருவர் அடித்தார்கள்; உள்ளங்கைகளால் ஒருவரையொருவர் தாக்கித் தரையில் விழுந்தார்கள். அப்போது விரைந்து எழுந்து ஒருவரையொருவர் அடித்தார்கள்; தோல்வியறியாத அந்த இரண்டு வீரர்களும் கைகளால் ஒருவரையொருவர் வீசியெறிந்தார்கள். தோள்போரில் பகைவரை வாட்டும் அவ்விருவரும் களைப்படைந்தனர். பிறகு பெரும் வேகமுடைய ராக்ஷசன் மகோதரன் அருகில் கிடந்த வாளைக் கேடயத்தோடு எடுத்தான். அவ்வாறே மேலும் வேகமுடைய வானரச் சிறந்தவன் சுக்ரீவனும் கேடயத்தோடு கிடந்த பெரிய வாளைப் பற்றினான். பிறகு சினம் உடலெங்கும் பரவ, போரில் ஆயுதக் கலையில் வல்லவர்களான அவ்விருவரும் மகிழ்ச்சியோடு போர்க்களத்தில் வாளை உயர்த்தி முழங்கியவாறு பாய்ந்தனர். ஒருவர்மீது ஒருவர் மிகுந்த சினமுற்று, வெற்றியிலேயே மனம் வைத்த அவ்விருவரும் மிக விரைவாக வலப்புற மண்டலமாகச் சுற்றி வந்தனர். இங்கே போரின் வரிசை தெளிவாகிறது — ஆயுதங்கள் உடைந்ததும் முஷ்டிப்போர், பிறகு உள்ளங்கைப்போர், பிறகு தோள்போர்; களைப்பு வந்ததும் மீண்டும் வாட்போர். ‘சுடர்விடும் இரண்டு நெருப்புகள்போல’ என்ற உவமை இரண்டு நெருப்புகள் ஒன்றோடொன்று கலப்பதுபோல அவர்களுடைய மோதலைக் காட்டுகிறது. ‘ஜக்மதுஸ்தௌ ஶ்ரமம் வீரௌ’ (அவ்விரு வீரர்களும் களைப்படைந்தனர்) என்ற அரையடி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது — இந்தப் பாடத்தில் களைப்பே வாளை எடுத்ததற்குக் காரணம். இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது — மகோதரனும் சுக்ரீவனும் வாளை எடுப்பது ஒரே வாக்கியத்தில். ‘வலப்புற மண்டலம்’ என்பது வாட்போரின் கலைச்சொல்லான ஓர் இயக்கம் — வாய்ப்பைத் தேடிப் பகைவனைச் சுற்றி வட்டமாக வருதல். ‘ஆயுதக் கலையில் வல்லவர்கள்’ என்ற சொல்லால் இருவருமே திறமையானவர்கள் என்று சுட்டப்படுகிறது; ஆகவே முடிவு திறமையால் அல்ல, கணநேரக் கவனக்குறைவால் தீர்மானிக்கப்படும். ‘மகிழ்ச்சியோடு’ என்ற சொல் விசித்திரமானது — உயிராபத்திலும் வீரர்கள் போரில் இன்பம் காண்கிறார்கள்; க்ஷத்திரிய தர்மத்தின் இயல்பு இது. மீண்டும் மீண்டும் விழுவதும் எழுவதும் இருவரும் தோல்வியறியாதவர்கள் என்பதைக் காட்டுகின்றன; யாராலும் மற்றவனைத் தரையில் நிலையாக வீழ்த்த முடியவில்லை. வாளை எடுப்பதிலும் சமநிலை — மகோதரன் ‘பெரும் வேகமுடையவன்’, சுக்ரீவன் ‘மேலும் வேகமுடையவன்’; இங்கே ‘தரப்’ என்ற ஒப்பீட்டு விகுதியால் சுக்ரீவனின் சிறிய மேன்மை நுட்பமாகச் சுட்டப்படுகிறது.

வீரனும் பெரும் வேகமுடையவனும், தன் வீரத்தைத் தானே புகழ்பவனும், தீய மதியுடையவனுமான அந்த மகோதரன், சுக்ரீவனின் பெரிய கவசத்தின்மீது அந்த வாளை இறக்கினான். கவசத்தில் சிக்கிக்கொண்ட வாளை அவன் இழுத்துக்கொண்டிருக்கையில், வானரர்களில் யானைபோன்ற சுக்ரீவன் வாளால் அவனுடைய தலைக்கவசத்தோடும் குண்டலங்களோடும் கூடிய தலையைக் கொய்தான். தலை வெட்டப்பட்டுத் தரையில் விழுந்த அந்த ராக்ஷசத் தலைவனைக் கண்டு, அவனுடைய படை அங்கே காணப்படவில்லை — அனைவரும் ஓடிவிட்டனர். அவனைக் கொன்று, வானரர்களோடு சேர்ந்து மகிழ்ந்த அந்த வானரன் முழங்கினான்; தசக்ரீவன் சினந்தான், ராகவன் மகிழ்ச்சியால் ஒளிர்ந்தான். முகம் வாடி, மனம் தளர்ந்து, அச்சத்தால் நடுங்கிய உள்ளத்தோடு ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் அங்கிருந்து ஓடுகிறார்கள். பெரிய மலையின் சிதறிய ஒரு பகுதியைப்போல மகோதரனைத் தரையில் வீழ்த்தி, கதிரவனின் மகனான சுக்ரீவன் அங்கே வெற்றித் திருவால் ஒளிர்ந்தான் — தன் ஒளியால் அணுக முடியாத கதிரவனைப்போல. பிறகு போர்முனையில் வெற்றியை அடைந்த வானரேந்திரனை, தேவர், சித்தர், யக்ஷர் கூட்டங்களும், பூமியிலிருந்த உயிர்க் கூட்டங்களும் மகிழ்ச்சியால் பொங்கியவர்களாக நோக்கிக்கொண்டிருந்தனர். தீர்மானமான கணம் ஒரே ஒரு கவனக்குறைவு — மகோதரனின் வாள் சுக்ரீவனின் உறுதியான கவசத்தில் சிக்கிக்கொள்கிறது; அவன் அதை இழுக்க முயலும்போதே சுக்ரீவன் தாக்குகிறான். ‘தன் வீரத்தைத் தானே புகழ்பவன்’, ‘தீய மதியுடையவன்’ என்ற இரண்டு அடைமொழிகள் அவன் குறையைச் சுட்டுகின்றன — தற்புகழ்ச்சியும் விவேகமின்மையும். ‘குண்டலங்களோடு கூடிய தலை’ என்ற வருணனை ராக்ஷசனின் அரச வைபவத்தை மரணத்திலும் நினைவூட்டுகிறது. 36–38 சுலோகங்கள் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அவற்றில் இரண்டு நீண்ட யாப்புடையவை — 37 உபஜாதி, 38 புஷ்பிதாக்ரா. 37 ஆம் சுலோகத்தில் ‘கதிரவனின் மகனான’ சுக்ரீவன் ‘கதிரவன்போல’ ஒளிர்கிறான் என்பது ஒரு சிலேடை — கதிரவனின் மகன் தன் தந்தையின் ஒளியால் ஒளிர்கிறான். 38 ஆம் சுலோகத்தில் அச்சில் ‘ஹருஷஸமாகுலிதை:’ என்பது யாப்புக்கு ஏற்ப இடையுயிர் (ஸ்வரபக்தி) சேர்ந்த வடிவம். இவ்வாறு ராவணனின் இரண்டாம் படைத்தலைவனும் கொல்லப்பட்டான்; அடுத்த சர்க்கத்தில் மகாபார்சுவன். ‘தசக்ரீவன் சினந்தான், ராகவன் மகிழ்ச்சியால் ஒளிர்ந்தான்’ என்று ஒரே அரையடியில் இரு தரப்பின் எதிர்வினையும் — ஒருவனுடைய சினம், மற்றவனுடைய மகிழ்ச்சி — சுருக்கமாகச் சொல்லப்படுகிறது. ராக்ஷசர்கள் ஓடுவது, தலைவன் வீழ்ந்ததால் படையின் மனம் உடைவதைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் தேவர்கள், சித்தர்கள், யக்ஷர்கள், உயிர்கள் எல்லாம் சுக்ரீவனை நோக்குகின்றன — அவனுடைய வெற்றி மூவுலகின் சாட்சியாக நிகழ்ந்தது.

ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳೂ ಒಂದನ್ನೊಂದು ವೇಗವಾಗಿ ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿರಲು, ಕಡುಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸರೋವರಗಳು ಬತ್ತಿಹೋಗುವಂತೆ ಅವೆರಡೂ ಬಹಳವಾಗಿ ಕ್ಷೀಣಿಸಿದವು. ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಸಂಹಾರದಿಂದಲೂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಇಮ್ಮಡಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದನು. ವಾನರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟು ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವ ತನ್ನ ಸೇನೆಯನ್ನೂ ದೈವದ ವಿಪರ್ಯಯವನ್ನೂ ಕಂಡು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಥೆಯುಂಟಾಯಿತು. ಅವನು ಆಮೇಲೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ಮಹೋದರನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಜಯದ ಆಸೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿದೆ. ವೀರನೇ, ಇಂದು ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸು, ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸು. ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನ್ನದ ಋಣವನ್ನು ತೀರಿಸುವ ಸಮಯ ಇದು; ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯುದ್ಧಮಾಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠ ಮಹೋದರನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕನು. ಆಗ ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತಿನಿಂದಲೂ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದಲೂ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ತೇಜಸ್ವಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ಅವನು ವಾನರರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾಸತ್ತ್ವರಾದ ವಾನರರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಭೀಕರ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಕೊಂದರು. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಬತ್ತುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಸರೋವರಗಳಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ಷಯ ಸಮಾನ. ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಈಗ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ‘ವ್ಯಥೆ’ ಹುಟ್ಟಿದೆ; ಅವನು ‘ದೈವವಿಪರ್ಯಯ’ವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಭಾಗ್ಯ ತನಗೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ತಿರುಗುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಅವನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ, ಇನ್ನೊಬ್ಬ ಸೇನಾಪತಿಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಭರ್ತೃಪಿಂಡ’ ಎಂದರೆ ಸ್ವಾಮಿ ಕೊಟ್ಟ ಅನ್ನ ಮತ್ತು ಜೀವನವೃತ್ತಿ; ಅದರ ‘ನಿರ್ವೇಶ’ ಎಂದರೆ ಋಣದ ಮರುಪಾವತಿ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಪಣವಿಟ್ಟು ಸ್ವಾಮಿಯ ಸೇವೆ. ಇದು ಸೇವಕಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಚೀನ ಆದರ್ಶ. ಮಹೋದರನ ‘ಪತಂಗವು ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಹೊಗುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಮುಖದ್ದು — ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ, ಆದರೆ ನಾಶವೂ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂಬುದನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 8–10ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ವಾನರರ ಪ್ರತ್ಯಾಕ್ರಮಣ ಮತ್ತು ಮಹೋದರನ ಬಾಣಸಂಹಾರ ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ರಾವಣನು ಮಹೋದರನನ್ನು ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ’, ‘ವೀರನೇ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸ್ತುತಿಯಿಂದ ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಸಾಧು ಯುಧ್ಯತಾಮ್’ ಎಂಬ ಕರ್ಮಣಿ ಪ್ರಯೋಗ ಆಜ್ಞೆಯ ಗೌರವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಮಹೋದರನ ಉತ್ತರ ಕೇವಲ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ — ವೀರನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೃತಿಯಿಂದಲೇ ಉತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಎರಡು ಪ್ರೇರಕಗಳನ್ನು ಕವಿ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ‘ಭರ್ತೃವಾಕ್ಯೇನ’ (ಸ್ವಾಮಿಯ ಮಾತಿನಿಂದ) ಹೊರಗಿನದು, ‘ಸ್ವೇನ ವೀರ್ಯೇಣ’ (ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ) ಒಳಗಿನದು. ವಾನರರೂ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯರಲ್ಲ; ಅವರು ಬಂಡೆಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ, ಹೀಗಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಎರಡೂ ಕಡೆಯದು.

ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹೋದರನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಕೈಗಳನ್ನೂ ಕಾಲುಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಪೀಡಿತರಾದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಹತ್ತು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೂ ಓಡಿದರು — ಕೆಲವರು ಪಲಾಯನ ಮಾಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಮಹಾಸೇನೆ ಸೋತುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ಒಡನೆಯೇ ಮಹೋದರನ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಕಪೀಶ್ವರನು ಪರ್ವತಸಮಾನವಾದ ಘೋರವಾದ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅವನ ವಧೆಗಾಗಿ ಎಸೆದನು. ಥಟ್ಟನೆ ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಮಹೋದರನು ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಾವಿರ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಂಡೆ ಆಗ, ಕಲಕಿದ ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲದಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಒಡೆದುಹೋದ ಆ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ಸುಗ್ರೀವನು ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ಎಸೆದನು; ಅದನ್ನೂ ಅವನು ಅನೇಕ ಚೂರುಗಳಾಗಿ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಶಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸ್ಪರ್ಧೆ — ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಾಕೃತ ಆಯುಧಗಳು (ಬಂಡೆ, ಸಾಲವೃಕ್ಷ) ಮಹೋದರನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಷ್ಫಲವಾಗುತ್ತವೆ. ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಾಬರಿಗೊಳ್ಳದೆ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹೋದರನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತಸದೃಶ ಬಂಡೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡೂ ಅವನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಸಾವಿರ ಚೂರಾದ ಬಂಡೆಯ ತುಂಡುಗಳು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದು ಹದ್ದುಗಳ ಮಂಡಲದಂತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಇದು ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯ ಉದಾಹರಣೆ; ಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಕಪ್ಪು ತುಂಡುಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ಹಾರುತ್ತಿರುವ ಹದ್ದುಗಳಂತೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ‘ಕೆಲವರು… ಕೆಲವರು’ ಎಂದು ಎರಡಾಗಿ ವಿಂಗಡಿತವಾಗಿದೆ — ಭಯಗೊಂಡವರು ದೂರ ಓಡುತ್ತಾರೆ, ಧೀರರು ರಾಜನನ್ನು ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನು ಸೇನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಸೋಲಿನಿಂದಲೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಬಂಡೆ, ಬಳಿಕ ಸಾಲವೃಕ್ಷ, ಬಳಿಕ ಪರಿಘ; ಅವನು ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ಮಹೋದರನ ಪ್ರಹಾರಗಳು ಅವಯವಗಳ ಮೇಲೆ — ಕೈ, ಕಾಲು, ತೊಡೆಗಳ ಮೇಲೆ — ಬೀಳುತ್ತವೆ; ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅಂಗಹೀನರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವರ ಯುದ್ಧಸಾಮರ್ಥ್ಯ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಆಗಮನ ‘ಅನಂತರಮ್’ — ತತ್ಕ್ಷಣವೇ; ರಾಜನು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ದುಃಖವನ್ನು ಕಂಡು ತಡವನ್ನು ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರು ನಾಯಕರ ದ್ವಂದ್ವ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಶೂರನೂ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಪೀಡಿಸುವವನೂ ಆದ ಮಹೋದರನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಈ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಒಂದು ಪರಿಘವನ್ನು ಕಂಡನು. ಹೊಳೆಯುವ ಆ ಪರಿಘವನ್ನು ಬೀಸಿ, ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತ, ಉಗ್ರವೇಗದಿಂದ ಆ ಪರಿಘದಿಂದ ಅವನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದನು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ಆ ಮಹಾರಥದಿಂದ ಹಾರಿ, ವೀರ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಗದೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಗದೆ ಮತ್ತು ಪರಿಘವನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರು, ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ, ಮಿಂಚಿನೊಡನೆ ಗುಡುಗುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನಿಶಾಚರ ಮಹೋದರನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ ಗದೆಯನ್ನು ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಅತಿಘೋರವಾದ ಆ ಗದೆ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು, ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಗಣ್ಣಾದ ಮಹಾಬಲ ಸುಗ್ರೀವನು ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಪರಿಘವನ್ನು ಎತ್ತಿ, ಆ ಕಪೀಶ್ವರನು ಪರಿಘದಿಂದ ಅವನ ಗದೆಯನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು; ಅವನ ಪರಿಘ ವೇಗದಿಂದ ಒಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಆಗ ತೇಜಸ್ವಿ ಸುಗ್ರೀವನು ನೆಲದಿಂದ, ಎಲ್ಲೆಡೆ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಘೋರವಾದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುಸಲವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ‘ತಸ್ಯ ದರ್ಶಯನ್’ (ಅವನಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದ ಸುಗ್ರೀವನ ಆಹ್ವಾನವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಮೊದಲು ಪರಿಘವನ್ನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಇದು ವೀರರ ರೀತಿ. ಮೊದಲು ರಥದ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದವು, ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಆನೆಯಂತೆ; ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಸ್ಥಿರ — ಮೊದಲು ಶತ್ರುವಿನ ವಾಹನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಬಳಿಕ ಯುದ್ಧ ಸಮನೆಲದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತದೆ. ‘ಗೋವೃಷಪ್ರಖ್ಯೌ’ (ಎರಡು ಹೋರಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಬಲದ ಮತ್ತು ಗರ್ವದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ‘ಸವಿದ್ಯುತೌ ಘನೌ’ (ಮಿಂಚಿನೊಡನೆ ಮೋಡಗಳು) ಎಂಬುದು ಅವರ ಕೈಯಲ್ಲಿನ ಆಯುಧಗಳು ಮಿಂಚಿನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ ಎಂದು. 20–21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು (ಗದೆಯ ಎಸೆತ ಮತ್ತು ಅದರ ಪ್ರತಿಘಾತ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೇ ವೀರರಿಗೆ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಆಯುಧಗಳಾಗುತ್ತವೆ — ಪರಿಘ, ಮುಸಲ, ಖಡ್ಗ ಎಲ್ಲವೂ ನೆಲದಿಂದಲೇ ಎತ್ತಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ‘ತರಸಾ ಭಿನ್ನಃ’ (ವೇಗದಿಂದ ಒಡೆಯಿತು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪರಿಘದ ಭಂಗ ಪ್ರಹಾರದ ವೇಗದಿಂದಲೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯೂ ತೀವ್ರತೆಯೂ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತವೆ. ಗದೆಯ ‘ಭಾಸ್ಕರಾಭಾಸಾ’ (ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ವೇಗದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಿಘ ಗದೆಯನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾನೇ ಮುರಿಯುತ್ತದೆ — ಇದು ಸಮಬಲರ ಘರ್ಷಣೆಯ ಪರಿಣಾಮ. ಮುಸಲದ ‘ಆಯಸಂ’ (ಕಬ್ಬಿಣದ), ‘ಹೇಮಭೂಷಿತಂ’ (ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಲೋಹದ ದೃಢತೆ ಮತ್ತು ಚಿನ್ನದ ಅಲಂಕಾರ — ರಾಕ್ಷಸರ ಶಸ್ತ್ರಗಳೂ ರಾಜವೈಭವದಿಂದ ಕೂಡಿವೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ.

ಅವನು ಆ ಮುಸಲವನ್ನು ಎತ್ತಿ ಎಸೆದನು, ಇವನೂ ಅವನ ಮೇಲೆ ಗದೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು; ಆ ಎರಡು ಆಯುಧಗಳೂ ಒಂದಕ್ಕೊಂದು ತಾಗಿ ಒಡೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆಗ ಆಯುಧಗಳು ಮುರಿದುಹೋದ, ತೇಜಸ್ಸು ಮತ್ತು ಬಲದಿಂದ ತುಂಬಿದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ, ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ, ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ ಎದುರಾದರು. ಆಗ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು; ಅಂಗೈಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಳಿಸಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದರು. ಆಗ ಬೇಗನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು; ಸೋಲರಿಯದ ಆ ವೀರರು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಎಸೆದಾಡಿದರು. ಬಾಹುಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ದಣಿದರು. ಆಗ ಮಹಾವೇಗಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ಮಹೋದರನು ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಗುರಾಣಿಯೊಡನೆ ಎತ್ತಿಕೊಂಡನು. ಹಾಗೆಯೇ ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಗುರಾಣಿಯೊಡನೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದ ಒಂದು ಮಹಾಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಆಗ ರೋಷದಿಂದ ಮೈಯೆಲ್ಲ ತುಂಬಿದ, ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರಾದ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡು, ಖಡ್ಗಗಳನ್ನು ಎತ್ತಿ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಣದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು. ಪರಸ್ಪರ ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧರಾದ, ಜಯದಲ್ಲೇ ಮನಸ್ಸಿಟ್ಟ ಆ ಇಬ್ಬರೂ ಅತಿವೇಗವಾಗಿ ಬಲಮುಖವಾಗಿ ಮಂಡಲಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಸುತ್ತತೊಡಗಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮುರಿದಾಗ ಮುಷ್ಟಿಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಅಂಗೈಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಬಾಹುಯುದ್ಧ; ದಣಿವಾದಾಗ ಮತ್ತೆ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧ. ‘ದೀಪ್ತಾವಿವ ಹುತಾಶನೌ’ (ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಸೇರುವಂತೆ ಅವರ ಘರ್ಷಣೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜಗ್ಮತುಸ್ತೌ ಶ್ರಮಂ ವೀರೌ’ (ಆ ವೀರರು ದಣಿದರು) ಎಂಬ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ — ಈ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ದಣಿವೇ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ಮಹೋದರನ ಮತ್ತು ಸುಗ್ರೀವನ ಖಡ್ಗಗ್ರಹಣ ಒಂದೇ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ. ‘ದಕ್ಷಿಣಂ ಮಂಡಲಮ್’ ಎಂಬುದು ಖಡ್ಗಯುದ್ಧದ ಪಾರಿಭಾಷಿಕ ಗತಿ — ಅವಕಾಶವನ್ನು ಹುಡುಕುತ್ತ ಶತ್ರುವಿನ ಸುತ್ತ ವೃತ್ತಾಕಾರವಾಗಿ ತಿರುಗುವುದು. ‘ಶಸ್ತ್ರವಿಶಾರದೌ’ (ಶಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪರಿಣತರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರೂ ಕುಶಲರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಕೌಶಲದಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ಷಣಿಕ ಪ್ರಮಾದದಿಂದ ಆಗುವುದು. ‘ಹೃಷ್ಟೌ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದ ವಿಚಿತ್ರ — ಪ್ರಾಣಸಂಕಟದಲ್ಲೂ ವೀರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದು ಕ್ಷತ್ರಿಯಧರ್ಮದ ಸ್ವಭಾವ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬೀಳುವುದು-ಏಳುವುದು ಅವರ ಅಪರಾಜಿತತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಯಾರೂ ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ನೆಲದಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದಿಡಲಾರರು. ಖಡ್ಗಗ್ರಹಣದಲ್ಲೂ ಸಮತೆ — ಮಹೋದರನು ‘ಮಹಾವೇಗ’, ಸುಗ್ರೀವನು ‘ವೇಗವತ್ತರ’ (ಇನ್ನೂ ವೇಗಶಾಲಿ); ಇಲ್ಲಿ ‘ತರ’ ಪ್ರತ್ಯಯದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನ ಸ್ವಲ್ಪ ಮೇಲ್ಮೆ ಸೂಕ್ಷ್ಮವಾಗಿ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ.

ಆ ಶೂರನೂ ಮಹಾವೇಗಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನೂ ದುರ್ಮತಿಯೂ ಆದ ಮಹೋದರನು ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢಕವಚದ ಮೇಲೆ ಆ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಕವಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಂಡ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಅವನು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವಾಗ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನು ಖಡ್ಗದಿಂದ ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತವಾದ, ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಅವನ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಸೇನೆ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣದಾಯಿತು — ಎಲ್ಲವೂ ಓಡಿಹೋಯಿತು. ಅವನನ್ನು ಕೊಂದು ವಾನರರೊಡನೆ ಸಂತೋಷಗೊಂಡ ಕಪಿಯು ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರಾಘವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಮುಖ ಬಾಡಿದ, ದೀನಮನಸ್ಕರಾದ, ಭಯದಿಂದ ನಡುಗುತ್ತಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಆಗ ಚದುರಿ ಓಡಿದರು. ಮಹಾಪರ್ವತದ ಒಂದು ಚೂರಾದ ಭಾಗದಂತೆ ಮಹೋದರನನ್ನು ನೆಲಕ್ಕುರುಳಿಸಿ, ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಅಲ್ಲಿ ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಅಜೇಯನಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭೆಯಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು. ಆಮೇಲೆ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ವಿಜಯವನ್ನು ಪಡೆದ ವಾನರೇಂದ್ರನನ್ನು ದೇವ-ಸಿದ್ಧ-ಯಕ್ಷರ ಸಮೂಹಗಳೂ ಭೂಮಿಯ ಮೇಲಿನ ಭೂತಸಮೂಹಗಳೂ ಹರ್ಷದಿಂದ ತುಂಬಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವು. ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಒಂದು ಪ್ರಮಾದ — ಮಹೋದರನ ಖಡ್ಗ ಸುಗ್ರೀವನ ದೃಢಕವಚದಲ್ಲಿ ಸಿಕ್ಕಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ; ಅದನ್ನು ಹೊರತೆಗೆಯಲು ಅವನು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಿರುವಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ವೀರ್ಯಶ್ಲಾಘೀ’ (ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುವವನು), ‘ದುರ್ಮತಿಃ’ ಎಂಬ ಎರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳು ಅವನ ದೋಷವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘೆ ಮತ್ತು ಅವಿವೇಕ. ‘ಕುಂಡಲೋಪಗತಂ ಶಿರಃ’ (ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ತಲೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ಮರಣದಲ್ಲೂ ರಾಕ್ಷಸನ ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. 36–38ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳು — 37 ಉಪಜಾತಿ, 38 ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ. 37ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಸೂರ್ಯಾತ್ಮಜಃ’ (ಸೂರ್ಯಪುತ್ರ) ಸುಗ್ರೀವನು ‘ಸೂರ್ಯನಂತೆ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೇಷ — ಸೂರ್ಯಪುತ್ರನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಾನೆ. 38ನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ‘ಹರುಷಸಮಾಕುಲಿತೈಃ’ ಎಂಬುದು ಛಂದಸ್ಸಿನ ಅನುರೋಧದಿಂದ ಸ್ವರಭಕ್ತಿಯುಕ್ತ ರೂಪ (‘ಹರ್ಷ’ ಎಂಬುದರ ನಡುವೆ ಸ್ವರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದುದು). ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಸೇನಾಪತಿಯೂ ಹತನಾದನು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ. ‘ಚುಕ್ರೋಧ ಚ ದಶಗ್ರೀವೋ ಬಭೌ ಹೃಷ್ಟಶ್ಚ ರಾಘವಃ’ (ದಶಗ್ರೀವನು ಕೋಪಗೊಂಡನು, ರಾಘವನು ಹರ್ಷದಿಂದ ಬೆಳಗಿದನು) ಎಂಬ ಒಂದೇ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆ — ಒಬ್ಬನ ಕೋಪ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನ ಹರ್ಷ — ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ನಾಯಕನ ಪತನದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮನೋಭಂಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ಯಕ್ಷರು, ಭೂತಗಳು ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾರೆ — ಅವನ ವಿಜಯ ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ಸಾಕ್ಷಿಯಲ್ಲಿ ನಡೆಯಿತು.

മഹായുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം വേഗത്തിൽ കൊന്നൊടുക്കപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ ആ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും കൊടുംവേനലിലെ രണ്ടു തടാകങ്ങൾപോലെ ഏറെ ക്ഷയിച്ചു. സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ നാശത്താലും വിരൂപാക്ഷവധത്താലും രാക്ഷസാധിപനായ രാവണൻ ഇരട്ടി ക്രുദ്ധനായി. വാനരന്മാരാൽ വധിക്കപ്പെട്ട് ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന സ്വന്തം സൈന്യത്തെ കണ്ടും, ദൈവഗതി തിരിഞ്ഞതു കണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ അവനു വ്യഥയുണ്ടായി. അതിനുശേഷം അവൻ അടുത്തുനിന്ന മഹോദരനോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ സമയത്ത് എന്റെ ജയപ്രതീക്ഷ നിന്നിലാണ്. വീരാ, ഇന്നു ശത്രുസൈന്യത്തെ കൊല്ലുക, പരാക്രമം കാണിക്കുക. യജമാനന്റെ അന്നത്തിന്റെ കടം വീട്ടാനുള്ള സമയമാണിത്; നന്നായി യുദ്ധം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ.’ ഇങ്ങനെ പറയപ്പെട്ട രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ മഹോദരൻ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, ഈയാംപാറ്റ അഗ്നിയിലെന്നപോലെ, ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. പിന്നീട് യജമാനന്റെ വാക്കിനാലും സ്വന്തം വീര്യത്താലും പ്രേരിതനായ തേജസ്വിയും മഹാബലനുമായ അവൻ വാനരന്മാരെ സംഹരിച്ചു. മഹാസത്ത്വരായ വാനരന്മാരും വലിയ പാറകളെടുത്ത് ഭീകരമായ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് സകല രാക്ഷസരെയും കൊന്നു. ഒന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളെയും വേനലിൽ വറ്റിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്ന രണ്ടു തടാകങ്ങളായി വർണിക്കുന്നു — ഇരുപക്ഷത്തിനും ഒരുപോലെ ക്ഷയം. രാവണന്റെ മനസ്സിൽ ഇപ്പോൾ ആദ്യമായി ‘വ്യഥ’ ഉണ്ടാകുന്നു; അവൻ ‘ദൈവവിപര്യയം’ കാണുന്നു, അതായത് ഭാഗ്യം തനിക്കെതിരായി തിരിയുന്നു എന്ന് അറിയുന്നു. എങ്കിലും അവൻ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുന്നില്ല, മറ്റൊരു സേനാപതിയെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘ഭർതൃപിണ്ഡം’ എന്നതു യജമാനൻ നൽകിയ അന്നവും ഉപജീവനവുമാണ്; അതിന്റെ ‘നിർവേശം’ എന്നത് ആ കടത്തിന്റെ തിരിച്ചടവ് — യുദ്ധത്തിൽ പ്രാണൻ പണയംവച്ചുള്ള യജമാനസേവ. ഇതു സേവകധർമത്തിന്റെ പ്രാചീനമായ ആദർശമാണ്. മഹോദരനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘ഈയാംപാറ്റ അഗ്നിയിലെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയ്ക്കു രണ്ടു മുഖങ്ങളുണ്ട് — അവന്റെ ശൗര്യവും, എന്നാൽ നാശം നിശ്ചിതമാണെന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 8–10 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; വാനരന്മാരുടെ പ്രത്യാക്രമണവും മഹോദരന്റെ ശരസംഹാരവും ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. രാവണൻ മഹോദരനെ ‘മഹാബാഹോ’, ‘വീരാ’ എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു — സ്തുതികൊണ്ട് അവന്റെ ഉത്സാഹം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘സാധു യുധ്യതാം’ (നന്നായി യുദ്ധം ചെയ്യപ്പെടട്ടെ) എന്ന കർമണിപ്രയോഗം ആജ്ഞയുടെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മഹോദരന്റെ മറുപടി ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു മാത്രം — വീരൻ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, കർമംകൊണ്ടാണ് മറുപടി നൽകുന്നത്. അവന്റെ രണ്ടു പ്രേരകങ്ങൾ കവി വ്യക്തമാക്കുന്നു — ‘ഭർതൃവാക്യേന’ (യജമാനന്റെ വാക്കിനാൽ) ബാഹ്യവും, ‘സ്വേന വീര്യേണ’ (സ്വന്തം വീര്യത്താൽ) ആന്തരികവും. വാനരന്മാരും നിഷ്ക്രിയരല്ല; അവർ പാറകൾകൊണ്ടു തിരിച്ചടിക്കുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധം ഇരുപക്ഷത്തുനിന്നുമുള്ളതുതന്നെ.

അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ മഹോദരൻ സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ മഹായുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ കൈകളും കാലുകളും തുടകളും ഛേദിച്ചു. പിന്നീട് രാക്ഷസരാൽ ഏറെ പീഡിതരായ ആ വാനരന്മാരെല്ലാം പത്തു ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി — ചിലർ പലായനം ചെയ്തു, ചിലർ സുഗ്രീവനെ ആശ്രയിച്ചു. യുദ്ധത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ മഹാസൈന്യം തകർന്നതു കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഉടനെ മഹോദരന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ വാനരേശ്വരൻ പർവതസമാനമായ ഘോരവും വലുതുമായ ഒരു ശില എടുത്ത് അവനെ കൊല്ലാനായി എറിഞ്ഞു. പെട്ടെന്നു വന്നുവീഴുന്ന, തടുക്കാനാവാത്ത ആ ശില കണ്ട് മഹോദരൻ പരിഭ്രമിക്കാതെ ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ പിളർത്തു. ആ രാക്ഷസന്റെ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ ആയിരം കഷണങ്ങളായി മുറിഞ്ഞ ആ ശില അപ്പോൾ കലങ്ങിപ്പറക്കുന്ന കഴുകന്മാരുടെ വട്ടംപോലെ നിലത്തുവീണു. ശില പിളർന്നതു കണ്ട് ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന സുഗ്രീവൻ ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെറിഞ്ഞു; അതിനെയും അവൻ പല കഷണങ്ങളാക്കി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒന്നാം ഘട്ടം ശസ്ത്രാസ്ത്രങ്ങളുടെ മത്സരമാണ് — സുഗ്രീവന്റെ പ്രകൃതിദത്തമായ ആയുധങ്ങൾ (ശില, സാലവൃക്ഷം) മഹോദരന്റെ ബാണങ്ങളാൽ നിഷ്ഫലമാക്കപ്പെടുന്നു. ‘അസംഭ്രാന്തഃ’ (പരിഭ്രമിക്കാതെ) എന്ന പദം മഹോദരന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു — പർവതസമാനമായ ശില വന്നുവീഴുന്നതു കണ്ടിട്ടും അവൻ ഇളകുന്നില്ല. ആയിരമായി മുറിഞ്ഞ ശിലയുടെ കഷണങ്ങൾ വീഴുന്നതു കഴുകന്മാരുടെ വട്ടംപോലെ കാണപ്പെടുന്നു — ഇതു കവിയുടെ സൂക്ഷ്മദൃഷ്ടിക്ക് ഉദാഹരണമാണ്; കാറ്റിൽ ചുറ്റിത്തിരിയുന്ന കറുത്ത കഷണങ്ങൾ ആകാശത്തു വട്ടമിട്ടു പറക്കുന്ന കഴുകന്മാരെപ്പോലെ. വാനരന്മാരുടെ പലായനം ‘ചിലർ… ചിലർ’ എന്നു രണ്ടായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — ഭയന്നവർ ദൂരേക്ക് ഓടുന്നു, ധീരരാകട്ടെ രാജാവിനെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവൻ സൈന്യത്തിന്റെ ആശ്രയമാണെന്നു സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു. ഓരോ തിരിച്ചടിയിലും സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം വർധിക്കുന്നു — ആദ്യം ശില, പിന്നെ സാലം, പിന്നെ പരിഘം; അവൻ പിന്മാറുന്നില്ല. മഹോദരന്റെ പ്രഹരങ്ങൾ അവയവങ്ങളിലാണ് — കൈകളിൽ, കാലുകളിൽ, തുടകളിൽ — പതിക്കുന്നത്; അവൻ വാനരരെ കൊല്ലുകയല്ല, അംഗഹീനരാക്കുകയാണ്; അതുവഴി അവരുടെ യുദ്ധശേഷി നശിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ വരവ് ‘അനന്തരം’ — ഉടനടി; സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ ദുഃഖം കണ്ടാൽ രാജാവ് താമസം സഹിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രണ്ടു നായകന്മാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആരംഭിക്കുന്നു.

ശൂരനും ശത്രുസൈന്യത്തെ പീഡിപ്പിക്കുന്നവനുമായ മഹോദരൻ ശരങ്ങളാൽ ഈ സുഗ്രീവനെ പിളർത്തു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തുവീണുകിടക്കുന്ന ഒരു പരിഘം കണ്ടു. ജ്വലിക്കുന്ന ആ പരിഘം ചുഴറ്റി അവനെ കാണിച്ചുകൊണ്ട് ഉഗ്രവേഗത്തോടെ പരിഘംകൊണ്ട് അവന്റെ ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളെ കൊന്നു. കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ മഹാരഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങിയ വീരരാക്ഷസനായ മഹോദരൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി ഗദയെടുത്തു. ഗദയും പരിഘവും കൈകളിലേന്തിയ ആ രണ്ടു വീരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി — രണ്ടു മൂരിക്കുട്ടന്മാരെപ്പോലെ, മിന്നലോടുകൂടിയ രണ്ടു മേഘങ്ങളെപ്പോലെ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട്. പിന്നീട് ക്രുദ്ധനായ നിശാചരൻ മഹോദരൻ സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ജ്വലിക്കുന്ന ഗദ സുഗ്രീവന്റെ നേർക്കെറിഞ്ഞു. അതിഘോരമായ ആ ഗദ വന്നുവീഴുന്നതു കണ്ട് രോഷത്താൽ കണ്ണുചുവന്ന മഹാബലനായ സുഗ്രീവൻ മഹായുദ്ധത്തിൽ പരിഘമുയർത്തി; വാനരേശ്വരൻ പരിഘംകൊണ്ട് അവന്റെ ഗദയെ അടിച്ചു; അവന്റെ പരിഘം ആ വേഗത്താൽ ഒടിഞ്ഞ് നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് തേജസ്വിയായ സുഗ്രീവൻ നിലത്തുനിന്ന് എല്ലാവശത്തും സ്വർണാലംകൃതമായ ഘോരമായ ഇരുമ്പുമുസലം എടുത്തു. ‘തസ്യ ദർശയൻ’ (അവനെ കാണിച്ചുകൊണ്ട്) എന്ന പദം സുഗ്രീവന്റെ വെല്ലുവിളി സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ആദ്യം പരിഘം ശത്രുവിനെ കാണിക്കുന്നു, പിന്നെ പ്രഹരിക്കുന്നു; ഇതു വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ്. ആദ്യം രഥാശ്വങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെടുന്നു, മുൻസർഗത്തിൽ വിരൂപാക്ഷന്റെ ആനയെന്നപോലെ; ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവന്റെ യുദ്ധനീതി സ്ഥിരമാണ് — ആദ്യം ശത്രുവിന്റെ വാഹനം നശിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ യുദ്ധം സമനിലത്തിൽ നടക്കുന്നു. ‘ഗോവൃഷപ്രഖ്യൗ’ (രണ്ടു മൂരിക്കുട്ടന്മാരെപ്പോലുള്ളവർ) എന്ന ഉപമ രണ്ടു വീരന്മാരുടെയും ബലത്തിന്റെയും ഗർവിന്റെയും സമത കാണിക്കുന്നു; ‘സവിദ്യുതൗ ഘനൗ’ (മിന്നലോടുകൂടിയ മേഘങ്ങൾ) എന്നതാകട്ടെ അവരുടെ കൈകളിലെ ആയുധങ്ങൾ മിന്നൽപോലെ തിളങ്ങുന്നു എന്നും. 20–21 ശ്ലോകങ്ങൾ (ഗദയെറിയൽ, അതിന്റെ തടുക്കൽ) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. യുദ്ധഭൂമിയിൽ വീണുകിടക്കുന്ന ശസ്ത്രങ്ങൾ വീരന്മാർക്കു വീണ്ടും വീണ്ടും ആയുധങ്ങളാകുന്നു — പരിഘവും മുസലവും വാളും നിലത്തുനിന്നുതന്നെ എടുക്കപ്പെടുന്നു. ‘തരസാ ഭിന്നഃ’ (വേഗത്താൽ ഒടിഞ്ഞു) എന്ന പദത്താൽ പരിഘം ഒടിഞ്ഞതു പ്രഹരത്തിന്റെ വേഗംകൊണ്ടുതന്നെയാണെന്നു വ്യക്തം. ഇതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും തീവ്രതയും വ്യഞ്ജിക്കുന്നു. ഗദയുടെ ‘ഭാസ്കരാഭാസാ’ (സൂര്യനെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന) എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ സ്വർണാലങ്കാരവും വേഗംകൊണ്ടുണ്ടായ തേജസ്സും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ പരിഘം ഗദയെ തടുക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം ഒടിയുന്നു — ഇതു സമബലരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിന്റെ ഫലമാണ്. മുസലത്തിന്റെ ‘ആയസം’ (ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളത്), ‘ഹേമഭൂഷിതം’ (സ്വർണാലംകൃതം) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ — ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളതും ദൃഢവും സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും — രാക്ഷസരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾപോലും രാജവൈഭവമുള്ളവയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു.

അവൻ ആ മുസലം ഉയർത്തി എറിഞ്ഞു; മറ്റേയാളും തന്റെ ഗദ എറിഞ്ഞു; ആ രണ്ട് ആയുധങ്ങളും അന്യോന്യം കൂട്ടിമുട്ടി തകർന്നു നിലത്തുവീണു. പിന്നീട് ആയുധങ്ങൾ തകർന്ന, തേജസ്സും ബലവും നിറഞ്ഞ ആ രണ്ടുപേരും ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ മുഷ്ടികളുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. അപ്പോൾ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അന്യോന്യം ഇടിച്ചു; കൈത്തലങ്ങൾകൊണ്ട് അന്യോന്യം അടിച്ച് നിലത്തുവീണു. പിന്നെ വേഗം ചാടിയെഴുന്നേറ്റു, പരസ്പരം അടിച്ചു; തോൽക്കാത്ത ആ വീരന്മാർ കൈകൾകൊണ്ട് അന്യോന്യം എടുത്തെറിഞ്ഞു. ബാഹുയുദ്ധത്തിൽ ശത്രുതാപനരായ ആ രണ്ടുപേരും തളർന്നു. പിന്നീട് മഹാവേഗനായ രാക്ഷസൻ മഹോദരൻ അടുത്തുകിടന്നിരുന്ന ഒരു വാൾ പരിചയോടൊപ്പം എടുത്തു. അതുപോലെ കൂടുതൽ വേഗമുള്ള വാനരശ്രേഷ്ഠൻ സുഗ്രീവനും പരിചയോടൊപ്പം വീണുകിടന്ന ഒരു മഹാഖഡ്ഗം എടുത്തു. പിന്നീട് രോഷം ദേഹമാകെ വ്യാപിച്ച, ശസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണരായ ആ രണ്ടുപേരും ഹർഷത്തോടെ യുദ്ധത്തിൽ വാളുകളുയർത്തി ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അന്യോന്യം പാഞ്ഞടുത്തു. അന്യോന്യം അത്യന്തം ക്രുദ്ധരും ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവരുമായ ഇരുവരും അതിവേഗം വലത്തോട്ടു വട്ടംചുറ്റി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ക്രമം വ്യക്തമാണ് — ശസ്ത്രം തകർന്നാൽ മുഷ്ടിയുദ്ധം, പിന്നെ കൈത്തലയുദ്ധം, പിന്നെ ബാഹുയുദ്ധം; തളർന്നപ്പോൾ വീണ്ടും ഖഡ്ഗയുദ്ധം. ‘ദീപ്താവിവ ഹുതാശനൗ’ (ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികളെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമ രണ്ട് അഗ്നികൾ കൂടിച്ചേരുന്നതുപോലെ അവരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിനെ കാണിക്കുന്നു. ‘ജഗ്മതുസ്തൗ ശ്രമം വീരൗ’ (ആ വീരന്മാർ തളർന്നു) എന്ന അർധശ്ലോകം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളതാണ് — ഈ പാഠത്തിൽ തളർച്ചതന്നെയാണ് വാളെടുക്കാനുള്ള കാരണം. ഇരുപത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — മഹോദരന്റെയും സുഗ്രീവന്റെയും വാളെടുക്കൽ ഒരേ വാക്യത്തിൽ. ‘ദക്ഷിണം മണ്ഡലം’ (വലത്തോട്ടുള്ള വട്ടം) എന്നതു ഖഡ്ഗയുദ്ധത്തിലെ സാങ്കേതികമായ ഒരു ചുവടാണ് — അവസരം തേടി ശത്രുവിനെ വൃത്താകൃതിയിൽ ചുറ്റിനീങ്ങൽ. ‘ശസ്ത്രവിശാരദൗ’ (ശസ്ത്രവിദ്യയിൽ നിപുണർ) എന്ന പദത്താൽ ഇരുവരും കുശലരാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ തീർപ്പുണ്ടാകുന്നതു കൗശലംകൊണ്ടല്ല, ക്ഷണികമായ ഒരു പിഴവുകൊണ്ടായിരിക്കും. ‘ഹൃഷ്ടൗ’ (ഹർഷത്തോടെ) എന്ന പദം വിചിത്രമാണ് — പ്രാണസങ്കടത്തിലും വീരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ആനന്ദം അനുഭവിക്കുന്നു; ക്ഷത്രിയധർമത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഇതാണ്. വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള വീഴ്ചയും എഴുന്നേൽക്കലും അവരുടെ അപരാജിതത്വം കാണിക്കുന്നു; ആർക്കും മറ്റേയാളെ നിലത്ത് അമർത്തിനിർത്താനാവുന്നില്ല. വാളെടുക്കുന്നതിലും സമത — മഹോദരൻ ‘മഹാവേഗൻ’, സുഗ്രീവൻ ‘വേഗവത്തരൻ’ (കൂടുതൽ വേഗമുള്ളവൻ); ഇവിടെ ‘തരപ്’ പ്രത്യയത്താൽ സുഗ്രീവന്റെ നേരിയ മേൽക്കൈ സൂക്ഷ്മമായി സൂചിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു.

ശൂരനും മഹാവേഗനും സ്വന്തം വീര്യത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവനും ദുർബുദ്ധിയുമായ മഹോദരൻ സുഗ്രീവന്റെ മഹാകവചത്തിൽ ആ വാൾ വെട്ടിയിറക്കി. കവചത്തിൽ തറച്ചുപോയ വാൾ അവൻ വലിച്ചെടുക്കുന്നതിനിടെ കപിശ്രേഷ്ഠൻ വാളുകൊണ്ട് ശിരസ്ത്രാണത്തോടും കുണ്ഡലങ്ങളോടുംകൂടിയ അവന്റെ ശിരസ്സ് അറുത്തെടുത്തു. ശിരസ്സറ്റ് നിലത്തുവീണ ആ രാക്ഷസേന്ദ്രനെ കണ്ട് അവന്റെ സൈന്യം അവിടെ കാണാനില്ലാതായി — എല്ലാവരും ഓടിപ്പോയി. അവനെ കൊന്ന് വാനരന്മാരോടൊപ്പം സന്തുഷ്ടനായി ആ വാനരൻ ഗർജിച്ചു; ദശഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി, രാഘവൻ ഹൃഷ്ടനായി ശോഭിച്ചു. മുഖം വാടി, മനസ്സു തളർന്ന്, ഭയത്താൽ വിറച്ച എല്ലാ രാക്ഷസരും അപ്പോൾ ഓടിപ്പോകുന്നു. ഒരു മഹാപർവതത്തിന്റെ ചിതറിയ ഒരു ഭാഗംപോലെ മഹോദരനെ നിലത്തു വീഴ്ത്തി, സൂര്യപുത്രനായ സുഗ്രീവൻ അവിടെ ശോഭയോടെ വിളങ്ങി — സ്വതേജസ്സാൽ ആർക്കും സമീപിക്കാനാവാത്ത സൂര്യനെപ്പോലെ. പിന്നീട് യുദ്ധമുഖത്തിൽ വിജയം നേടിയ വാനരേന്ദ്രനെ ദേവ-സിദ്ധ-യക്ഷസംഘങ്ങളും ഭൂമിയിലുള്ള ഭൂതസംഘങ്ങളും ഹർഷംനിറഞ്ഞ് നോക്കിനിന്നു. നിർണായകനിമിഷം ഒരൊറ്റ പിഴവാണ് — മഹോദരന്റെ വാൾ സുഗ്രീവന്റെ ദൃഢമായ കവചത്തിൽ തറച്ചുപോയി; അതു വലിച്ചെടുക്കാൻ അവൻ ശ്രമിക്കുന്നതിനിടെ സുഗ്രീവൻ പ്രഹരിക്കുന്നു. ‘വീര്യശ്ലാഘീ’ (സ്വന്തം വീര്യത്തെ പുകഴ്ത്തുന്നവൻ), ‘ദുർമതിഃ’ (ദുർബുദ്ധി) എന്നീ രണ്ടു വിശേഷണങ്ങൾ അവന്റെ ദോഷം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ആത്മപ്രശംസയും അവിവേകവും. ‘കുണ്ഡലോപഗതം ശിരഃ’ (കുണ്ഡലങ്ങളോടുകൂടിയ ശിരസ്സ്) എന്ന വർണന മരണത്തിലും രാക്ഷസന്റെ രാജവൈഭവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. 36–38 ശ്ലോകങ്ങൾ സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; അവയിൽ രണ്ടെണ്ണം ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — 37 ഉപജാതി, 38 പുഷ്പിതാഗ്ര. 37-ാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘സൂര്യാത്മജനായ’ സുഗ്രീവൻ ‘സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്നതിൽ ശ്ലേഷമുണ്ട് — സൂര്യപുത്രൻ തന്റെ പിതാവിന്റെ തേജസ്സാൽ പ്രകാശിക്കുന്നു. 38-ാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടിയിൽ ‘ഹരുഷസമാകുലിതൈഃ’ എന്നത് ഛന്ദസ്സിനു വേണ്ടി സ്വരഭക്തി ചേർത്ത രൂപമാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ സേനാപതിയും കൊല്ലപ്പെട്ടു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ മഹാപാർശ്വൻ. ‘ചുക്രോധ ച ദശഗ്രീവോ ബഭൗ ഹൃഷ്ടശ്ച രാഘവഃ’ (ദശഗ്രീവൻ ക്രുദ്ധനായി, രാഘവൻ ഹൃഷ്ടനായി ശോഭിച്ചു) എന്ന ഒരൊറ്റ അർധശ്ലോകത്തിൽ ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും പ്രതികരണം — ഒരാളുടെ ക്രോധം, മറ്റേയാളുടെ ഹർഷം — സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. രാക്ഷസരുടെ പലായനം നായകന്റെ വീഴ്ചയോടെ സൈന്യത്തിനുണ്ടായ മനോഭംഗം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും യക്ഷന്മാരും ഭൂതങ്ങളും സുഗ്രീവനെ നോക്കിനിൽക്കുന്നു — അവന്റെ വിജയം മൂന്നു ലോകങ്ങളും സാക്ഷിയായാണ് നടന്നത്.

As the two forces struck at each other swiftly in that great battle, both wasted away like two lakes in the height of the hot season; the losses on both sides were alike. At the slaughter of his army and the death of Virūpākṣa, Rāvaṇa, lord of the rākṣasas, grew doubly enraged. Seeing his army wasted and cut down by the monkeys, and seeing fortune turn against him, he was stricken with distress in the battle. It is the first time such distress enters his mind: he sees that fate is running against him, and still he does not turn back but sends another general. At once he spoke to Mahodara, who stood near him: "Mighty-armed one, at this moment my hope of victory rests on you. Kill the enemy host, hero, and show your valour today. This is the time to repay your master's bread; fight well!" With "mighty-armed" and "hero" he stirs Mahodara's spirit through praise. "Your master's bread" means the food and livelihood a master gives, and repaying it means serving him in battle at the risk of one's life, the old ideal of a servant's duty. Mahodara answered only "So be it", as a hero answers with deeds rather than words, and entered the enemy army like a moth flying into a flame, an image that speaks both of his courage and of his certain end. Driven by two things, his master's command from without and his own valour from within, the mighty and spirited warrior made a slaughter of the monkeys. Nor did the monkeys stand idle: mighty as they were, they seized huge rocks, pushed into the fearsome enemy host and struck down the rākṣasas, so the fighting went both ways.

Thoroughly enraged, Mahodara cut off the hands, feet and thighs of the monkeys with gold-adorned arrows; rather than killing them outright he maimed them, destroying their power to fight. Sorely harassed by the rākṣasas, the monkeys fled, the frightened ones to the ten quarters and the steadier ones to Sugrīva for refuge, which shows that Sugrīva was the army's support. Seeing the great monkey army routed, Sugrīva, as a king who cannot bear to see his army suffer, rushed at Mahodara without delay, and so the duel of the two leaders began. The lord of the monkeys seized a huge and dreadful rock the size of a mountain and hurled it to kill him. But Mahodara, seeing that unassailable rock suddenly hurtling at him, was not shaken and shattered it with his arrows. Cut into a thousand pieces by the rākṣasa's flights of arrows, it fell to the ground like a whirling flock of vultures, the dark fragments spinning through the air like circling birds, an example of the poet's sharp eye. Seeing the rock shattered, Sugrīva, beside himself with anger, tore up a sāla tree and hurled it, and the rākṣasa cut that too into many pieces. In this first stage Sugrīva's natural weapons, rock and tree, are made useless by Mahodara's arrows, but with each setback his anger grows, and he does not give up.

The valiant rākṣasa, tormentor of enemy hosts, tore at Sugrīva with his arrows. Then Sugrīva in his rage saw an iron bar lying on the ground. Whirling that gleaming bar and first brandishing it at Mahodara in challenge, as heroes do, he struck down his fine horses with its fierce force. As with Virūpākṣa's elephant in the previous sarga, Sugrīva's method is steady: he destroys the enemy's mount first, and then the fight is on level ground. Leaping down from his great chariot with its horses dead, the rākṣasa hero Mahodara seized a mace in his rage. The two heroes, one with a mace and one with a bar, met in battle roaring like bulls, like two thunderclouds lit with lightning; the bulls show them equal in strength and pride, and the lightning is the gleam of the weapons in their hands. Then Mahodara hurled at Sugrīva a blazing mace, bright as the sun with its gold and the speed of its flight. As that most dreadful mace came hurtling at him, mighty Sugrīva, his eyes red with fury, raised his bar and struck it, but the bar, shattered by the force of the impact, fell to the ground; it had warded off the mace but broken itself, the result of a clash between equals. Then splendid Sugrīva picked up from the ground a dreadful iron pestle adorned all over with gold, strong as iron and decked like a king's weapon. Weapons lying on the battlefield became the heroes' arms again and again, bar, pestle and sword all taken from the ground, which conveys how long and fierce the fight was.

Sugrīva raised the pestle and hurled it, and Mahodara flung his mace; the two weapons met, shattered each other and fell to the ground. With their weapons broken, the two closed with their fists, full of energy and strength, like two blazing fires meeting. Roaring, they struck each other again and again, and grappling with open hands they fell together to the earth; swiftly they sprang up and struck again, and the two unvanquished heroes hurled each other about with their arms, neither able to pin the other down. The order of the fight is clear: when weapons break, fists; then open hands; then wrestling. At last the two scorchers of their foes grew weary of wrestling, and weariness sent them to the sword. Mahodara, a rākṣasa of great speed, seized a sword and shield lying not far off, and Sugrīva, best of monkeys and swifter still, took up a great sword and shield that had fallen there; the "swifter still" quietly gives Sugrīva a slight edge. Then, their bodies filled with rage, both skilled in arms, they rushed at each other roaring, swords raised, exulting in the fight, for heroes feel joy in battle even when their lives are at stake, which is the nature of a warrior's calling. Furious with each other and intent on victory, both circled swiftly to the right round each other, the formal movement of sword-fighting, looking for an opening. Since both were masters of weapons, the outcome would turn not on skill but on a moment's lapse.

Then valiant Mahodara, swift and boastful of his prowess, in his folly brought his sword down on Sugrīva's great armour, and the blade stuck in the strong mail. As he tugged to pull it free, the elephant among monkeys struck off his head with his own sword, helmet, earrings and all. That lapse decided everything, and the epithets "boastful" and "folly" name his faults of vanity and poor judgment; the earrings recall the rākṣasa's splendour even in death. When he fell to the ground with his head cut off, that army of the rākṣasa lord was nowhere to be seen; it had fled entirely. Having killed him, the monkey roared with delight together with his monkeys; the Ten-necked One raged, and Rāghava shone with joy, the two sides' responses packed into a single line. Downcast of face and sick at heart, their minds shaken with terror, all the rākṣasas fled, for the fall of their leader broke the army's spirit. Having felled Mahodara to the earth like a shattered peak of some great mountain, the son of the Sun shone there in his glory like the sun itself, unassailable in its own radiance; the son of the Sun blazes with his father's light. Then, having won victory at the forefront of the battle, the lord of the monkeys was gazed upon by the hosts of gods, siddhas and yakṣas and by the throngs of beings on the earth, all overflowing with joy, so that his victory was won with the three worlds as witness. So Rāvaṇa's second general was slain; Mahāpārśva's turn comes in the next sarga.