दशग्रीवेण मार्गणैः कृत्तगात्रैः हरिभिः तत्र वसुधा प्रकीर्णा बभूव। एकतः आगच्छन्तं रावणस्य तम् अप्रसह्यं शरसम्पातं वानराः सोढुं न शेकुः, यथा पतङ्गाः दीप्तं ज्वलनं सोढुं न शक्नुवन्ति। निशितैः बाणैः अर्दिताः ते क्रोशन्तः विप्रदुद्रुवुः, पावकार्चिःसमाविष्टाः दह्यमानाः गजाः इव। यथा मारुतः महाभ्राणि विधमति, तथा रावणः शरैः प्लवंगानाम् अनीकानि विधमन् समरे संययौ। तरसा वनौकसां कदनं कृत्वा राक्षसेन्द्रः त्वरितं रणे राघवम् आससाद। सुग्रीवः तान् कपीन् भग्नान् विद्रावितान् च दृष्ट्वा गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य द्रुतं युद्धे मनः चक्रे। आत्मनः सदृशं वीरं तं वानरं सुषेणं सेनारक्षणे निक्षिप्य पादपायुधः सुग्रीवः शत्रुम् अभिमुखः प्रतस्थे। अत्र उपमाद्वयं वानराणां दुरवस्थां दर्शयति — पतङ्गाः दीपे पतन्ति इव, वनाग्नौ गजाः इव। द्वितीयायाम् उपमायाम् वानराः न केवलं दुर्बलाः, अपितु महाकायाः अपि असहायाः इति भावः। ‘एकतः’ इति पदेन शरवर्षस्य एकदिशं निरन्तरत्वं सूच्यते। सुग्रीवस्य निर्णयः राज्ञः कर्तव्यं स्मारयति — यदा सेना भग्ना भवति तदा नायकः स्वयं पुरतः गच्छति। किन्तु सः सेनां नायकरहितां न त्यजति; सुषेणं ‘गुल्मे’ — सेनायाः व्यूहविभागे — स्थापयित्वा एव गच्छति। ‘आत्मनः सदृशम्’ इति पदेन सुषेणस्य सामर्थ्ये सुग्रीवस्य विश्वासः दृश्यते; सुषेणः तारायाः पिता, वृद्धः अनुभवी च वानरः। ‘पादपायुधः’ इति विशेषणं वानरयुद्धस्य स्वभावं स्मारयति — तेषां शस्त्राणि वृक्षाः शिलाः च, न धनुर्बाणाः। रावणस्य राघवं प्रति गमनम् अपि लक्षणीयम् — अग्रे तयोः द्वन्द्वयुद्धं भविष्यति, किन्तु तत्पूर्वं तस्य सेनापतयः एकैकशः हन्यन्ते। अस्मिन् सर्गे विरूपाक्षः, अग्रिमे महोदरः, ततः महापार्श्वः — एवं क्रमः।

तस्य पार्श्वतः पृष्ठतः च सर्वे वानरयूथपाः महाशैलान् विविधान् वनस्पतीन् च उद्यम्य अनुजग्मुः। महान् सुग्रीवः युधि महता स्वरेण ननर्द, विविधान् अन्यान् पोथयन् उत्तमराक्षसान् ममन्थ। यथा युगान्तसमये प्रवृद्धः वायुः नगान् मर्दति, तथा महाकायः वानरेश्वरः राक्षसान् ममर्द। यथा मेघः कानने पक्षिसङ्घेषु अश्मवर्षं वर्षति, तथा सः राक्षसानाम् अनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष। कपिराजविमुक्तैः तैः शैलवर्षैः विकीर्णशिरसः राक्षसाः विकीर्णाः पर्वताः इव पेतुः। एवं सुग्रीवेण प्रभग्नेषु नदत्सु पतत्सु च राक्षसेषु समन्ततः संक्षीयमाणेषु सति अग्रिमः प्रसङ्गः आरभते। अत्र त्रयः उपमाः क्रमेण प्रयुक्ताः — युगान्तवायुः, अश्मवर्षी मेघः, विकीर्णाः पर्वताः। प्रथमा सुग्रीवस्य वेगं, द्वितीया तस्य प्रहाराणां बाहुल्यं, तृतीया हतानां राक्षसानां महाकायत्वं च सूचयति। पक्षिसङ्घाः अश्मवर्षेण यथा विद्रवन्ति, तथा राक्षसाः अपि इति भावः — इदानीं राक्षसाः एव पक्षिणः इव दुर्बलाः। पूर्वसर्गान्ते वानराः रावणस्य शरान् सोढुं न शक्ताः, अत्र तु राक्षसाः सुग्रीवस्य शैलान्; एवं युद्धस्य प्रवाहः परिवर्तते। ‘ममन्थ’ ‘ममर्द’ इति क्रियापदद्वयं सुग्रीवस्य बलस्य प्रत्यक्षं चित्रं करोति। यूथपानाम् अनुगमनं दर्शयति यत् राज्ञः उदाहरणेन सेना पुनः उत्साहं लभते। ‘नदत्सु पतत्सु च’ इति पदद्वयं राक्षसानां दशां चित्रयति — केचित् क्रोशन्ति, केचित् पतन्ति; युद्धभूमौ कोलाहलः मृत्युः च मिश्रौ। एवं सुग्रीवस्य पराक्रमः रावणस्य पराक्रमस्य प्रतिबिम्बः इव — उभौ अपि स्वस्य शत्रुसेनां विद्रावयतः।

तदा धन्वी विरूपाक्षः राक्षसः स्वकं नाम विश्राव्य, रथात् आप्लुत्य, गजस्कन्धम् उपारुहत्। तं द्विपम् आरुह्य महाबलः विरूपाक्षः भीमनिर्ह्रादं ननर्द, वानरान् अभ्यधावत च। सः चमूमुखे सुग्रीवे घोरान् शरान् विससर्ज, उद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् स्थापयामास। तेन रक्षसा शितैः बाणैः अतिविद्धः कपीन्द्रः महाक्रोधः चुक्रोश, अस्य वधे मनः दधे च। ततः सम्प्रधनः शूरः हरिः पादपम् उद्धृत्य अभिपत्य तं महागजं प्रमुखे जघान। सुग्रीवेण प्रहाराभिहतः सः महागजः धनुर्मात्रम् अपासर्पत्, निषसाद, ननाद च। मथितात् गजात् तूर्णम् अपक्रम्य वीर्यवान् राक्षसः शत्रुम् अभिमुखः कपिं प्रत्युद्गम्य, आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य, लघुविक्रमः भर्त्सयन् इव व्यवस्थितं सुग्रीवम् आससाद। अभिसंक्रुद्धः सुग्रीवः जलदोपमां विपुलां शिलां प्रगृह्य विरूपाक्षाय चिक्षेप। तां शिलाम् आपतन्तीं दृष्ट्वा सुविक्रान्तः राक्षसपुंगवः अपक्रम्य खड्गेन तदा प्राहरत्। स्वनामविश्रावणं वीराणां रीतिः — युद्धारम्भे आत्मपरिचयः आह्वानं च। विरूपाक्षः रथं त्यक्त्वा गजम् आरोहति, येन सः वानराणाम् उपरि उच्चैः स्थित्वा शरान् मोक्तुं शक्नोति। सुग्रीवः तु वृक्षेण एव गजं प्रहरति, न आरोहकम् — प्रथमं वाहनं नाशयति। गजस्य ‘धनुर्मात्रम्’ अपसर्पणं तस्य प्रहारस्य बलं दर्शयति। ‘आर्षभं चर्म’ इति ऋषभचर्मणा निर्मितः फलकः। अत्र युद्धस्य स्वरूपं परिवर्तते — धनुर्युद्धात् गजयुद्धं, ततः खड्गयुद्धम्। विरूपाक्षस्य लघुविक्रमत्वं तस्य कौशलं सूचयति — सः शिलाम् अपक्रमणेन परिहरति, न केवलं बलेन। सुग्रीवस्य शिला ‘जलदोपमा’ — मेघसदृशी महती, या पूर्वोक्तस्य शैलवर्षस्य स्मारिका। विरूपाक्षस्य प्रथमं कर्म सैन्यस्य सान्त्वनम् — ‘उद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् स्थापयामास’। एतेन सः केवलं योद्धा न, अपि तु नायकः अपि इति दर्शितम्। सुग्रीवस्य क्रोधः ‘चुक्रोश’ इति क्रियया व्यज्यते — बाणैः विद्धः सः दुःखेन न, क्रोधेन एव क्रोशति। ‘वधे चास्य मनो दधे’ इति पदेन तस्य निश्चयः दृढः। गजस्य पतनं ननादः च युद्धस्य प्रथमं फलम्। तदनन्तरं विरूपाक्षः पदातिः भूत्वा अपि न पलायते, किन्तु ‘भर्त्सयन् इव’ पुनः आक्रामति — अयं तस्य धैर्यस्य परिचयः। ‘व्यवस्थितम्’ इति पदेन सुग्रीवः अपि स्थिरः, न विचलितः इति सूच्यते। एवं द्वयोः समबलयोः वीरयोः सम्मुखीकरणं सज्जं भवति।

तेन बलिना रक्षसा खड्गप्रहारेण हतः वानरः मुहूर्तं विसंज्ञः इव भूमौ अभवत्। सहसा सः उत्पत्य महाहवे मुष्टिं संवर्त्य वेगेन राक्षसस्य वक्षसि पातयामास। मुष्टिप्रहाराभिहतः निशाचरः विरूपाक्षः संक्रुद्धः तेन खड्गेन चमूमुखे सुग्रीवस्य कवचं पातयामास, पद्भ्याम् अभिहतः सुग्रीवः अपतत् च। पतितः सः कपिः समुत्थाय तस्य अशनेः समानं भीमनिःस्वनं तलप्रहारं व्यसर्जयत्। सुग्रीवेण समुद्यतं तं तलप्रहारं तत् रक्षः नैपुण्यात् मोचयित्वा एनं मुष्टिना उरसि अताडयत्। ततः आत्मनः प्रहारं तेन रक्षसा मोक्षितं दृष्ट्वा संक्रुद्धतरः वानरेश्वरः सुग्रीवः तस्य विरूपाक्षस्य अन्तरं ददर्श। अस्मिन् अंशे युद्धं समबलयोः द्वयोः मल्लयोः इव प्रवर्तते — एकः प्रहरति, अपरः परिहरति प्रतिप्रहरति च। सुग्रीवः द्विवारं भूमौ पतति — प्रथमं खड्गेन, द्वितीयं पादप्रहारेण — तथापि पुनः पुनः उत्तिष्ठति। चतुर्विंशः पञ्चविंशः षड्विंशस्य पूर्वार्धं च (खड्गप्रहारः, विसंज्ञता, मुष्टिप्रहारः च) समीक्षितसंस्करणे न सन्ति; गीताप्रेसपाठे एव युद्धम् एवं विस्तरेण उक्तम्। विरूपाक्षस्य ‘नैपुण्यम्’ पुनः प्रशंस्यते — सः न केवलं बलवान्, अपितु युद्धकुशलः अपि। किन्तु ‘अन्तरं ददर्श’ इति पदेन कथायाः निर्णायकः क्षणः सूच्यते — सुग्रीवः शत्रोः रक्षणे छिद्रं पश्यति। एवं युद्धे बलात् अपि अवसरस्य दर्शनं महत्त्वपूर्णम् इति कविः सूचयति। ‘अशनेः समानम्’ इति उपमा अग्रे ‘महेन्द्राशनिकल्पेन’ इति वर्णनस्य पूर्वसूचना। कवचस्य पातनं सुग्रीवस्य रक्षणं दूरीकरोति, तथापि सः न निवर्तते। मुष्टिः तलं च वानराणां सहजानि आयुधानि — खड्गधरेण राक्षसेन सह सः निरायुधः एव युध्यते, यत् तस्य बलस्य श्रेष्ठताम् दर्शयति। पादप्रहारेण पतनम् अपि सुग्रीवस्य लज्जाकरं न, यतः सः क्षणेन एव समुत्थाय प्रतिप्रहरति।

ततः क्रोधात् सुग्रीवः अन्यं महातलं शङ्खदेशे पातयत्। महेन्द्राशनिकल्पेन तलेन अभिहतः विरूपाक्षः रुधिरक्लिन्नः शोणितं समुद्गिरन् क्षितौ पपात, प्रस्रवणात् जलम् इव स्रोतोभ्यः रुधिरं वमन्। ते वानराः क्रोधात् विवृत्तनयनं सफेनं रुधिराप्लुतं विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतं ददृशुः। स्फुरन्तं पार्श्वेन परिवर्तन्तं रुधिरोक्षितं करुणं विनर्दन्तं रिपुं कपयः ददृशुः। तथा संयति सम्प्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानां बलार्णवौ भिन्नसेतू महार्णवौ इव भीमौ सस्वनतुः। हरिपार्थिवेन महाबलं विरूपनेत्रं विनाशितं प्रेक्ष्य समेतं कपिराक्षसानां बलम् उद्वृत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव। ‘विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम्’ इति श्लेषः — नाम्ना एव विरूपनेत्रः, इदानीं मरणकाले तस्य नेत्रे अधिकं विरूपे जाते। अयं कवेः वक्रोक्तिप्रयोगः। ‘शङ्खदेशः’ ललाटपार्श्वः, यः मर्मस्थानम्; अतः एकेन एव तलप्रहारेण मृत्युः। पूर्वं विरूपाक्षः सुग्रीवस्य प्रहारं परिहृतवान्, इदानीं ‘अन्तरं’ दृष्ट्वा सुग्रीवः तत्र प्रहरति यत्र परिहारः न सम्भवति। अन्तिमौ श्लोकौ उपजातिवृत्ते निबद्धौ। तयोः सेनाद्वयं भिन्नसेतू सागरौ इव, उद्वृत्ता गङ्गा इव च वर्ण्यते — एकस्य नायकस्य पतनेन सर्वं बलं क्षुब्धं भवति। एवं रावणस्य त्रिषु सचिवेषु प्रथमः हतः। सर्गस्य आरम्भे रावणस्य शरैः वानराः दीपे पतङ्गाः इव नष्टाः, अन्ते तु सुग्रीवस्य तलेन राक्षसवीरः हतः — एवं सर्गः विपरीतयोः चित्रयोः मध्ये सन्तुलितः। ‘करुणं विनर्दन्तम्’ इति पदेन कविः शत्रोः अपि मरणे करुणां न त्यजति। विरूपाक्षस्य वधेन रावणस्य क्रोधः अग्रिमे सर्गे द्विगुणः भविष्यति, महोदरः च युद्धाय प्रेष्यते।

దశగ్రీవుని బాణాలతో శరీరాలు తెగిన వానరులతో అక్కడి భూమి నిండిపోయింది. మండుతున్న అగ్నిని మిడతలు సహించలేనట్టు, ఒకే దిక్కు నుండి ఎడతెరపి లేకుండా వస్తున్న, ఎదిరించశక్యం కాని రావణుని ఆ బాణవర్షాన్ని వానరులు సహించలేకపోయారు. వాడి బాణాలతో పీడించబడిన వారు, అగ్నిజ్వాలలు చుట్టుముట్టి కాలుతున్న ఏనుగుల వలె, అరుస్తూ చెల్లాచెదురుగా పారిపోయారు. గాలి మహామేఘాలను చెదరగొట్టినట్టు, రావణుడు బాణాలతో వానరసేనలను చెదరగొడుతూ యుద్ధంలో ముందుకు సాగాడు. వేగంగా వనవాసుల సంహారం చేసి రాక్షసేంద్రుడు యుద్ధంలో త్వరగా రాఘవుని సమీపించాడు. ఓడిపోయి చెల్లాచెదురైన ఆ వానరులను చూసి సుగ్రీవుడు సేనాదళంలో సుషేణుని నిలిపి, వెంటనే యుద్ధం చేయడానికి మనస్సు చేసుకున్నాడు. తనతో సమానుడైన వీరుడు, వానరుడు సుషేణుని సైన్యరక్షణకు నియమించి, చెట్లే ఆయుధాలుగా గల సుగ్రీవుడు శత్రువుకు అభిముఖంగా బయలుదేరాడు. ఇక్కడ రెండు ఉపమానాలు వానరుల దుస్థితిని చూపిస్తాయి — దీపంలో పడే మిడతల వలె, దావాగ్నిలో ఏనుగుల వలె. రెండవ ఉపమానంలో వానరులు బలహీనులు మాత్రమే కాదు, మహాకాయులైనా అసహాయులే అని భావం. ‘ఒకే దిక్కు నుండి’ అన్న పదంతో బాణవర్షం ఒకే దిశలో నిరంతరంగా సాగడం సూచించబడుతుంది. సుగ్రీవుని నిర్ణయం రాజు కర్తవ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — సైన్యం ఓడిపోతున్నప్పుడు నాయకుడు స్వయంగా ముందుకు వెళ్తాడు. కాని అతడు సైన్యాన్ని నాయకుడు లేకుండా విడువడు; సుషేణుని ‘దళంలో’ — సైన్యపు వ్యూహవిభాగంలో — నిలిపిన తరువాతే వెళ్తాడు. ‘తనతో సమానుడు’ అన్న పదంతో సుషేణుని సామర్థ్యంపై సుగ్రీవునికున్న విశ్వాసం కనిపిస్తుంది; సుషేణుడు తార తండ్రి, వృద్ధుడూ అనుభవజ్ఞుడూ అయిన వానరుడు. ‘చెట్లే ఆయుధాలుగా గలవాడు’ అన్న విశేషణం వానరయుద్ధపు స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — వారి ఆయుధాలు చెట్లూ రాళ్ళూ, ధనుర్బాణాలు కాదు. రావణుడు రాఘవుని వైపు వెళ్ళడం కూడా గమనించదగినది — ముందు వారిద్దరి మధ్య ద్వంద్వయుద్ధం జరుగుతుంది, కాని దానికి ముందు అతని సేనాపతులు ఒక్కొక్కరుగా హతులవుతారు. ఈ సర్గలో విరూపాక్షుడు, తరువాతి సర్గలో మహోదరుడు, ఆ తరువాత మహాపార్శ్వుడు — ఇదీ క్రమం.

అతని పక్కన, వెనుక వానరయూథపతులందరూ పెద్ద పెద్ద కొండలను, వివిధ వృక్షాలను ఎత్తిపట్టుకొని అనుసరించారు. మహానుభావుడైన సుగ్రీవుడు యుద్ధంలో పెద్ద గొంతుతో గర్జించాడు, వివిధులైన ఇతరులను పడగొడుతూ ఉత్తమరాక్షసులను మథించాడు. ప్రళయకాలంలో పెరిగిన గాలి చెట్లను నలిపివేసినట్టు, మహాకాయుడైన వానరేశ్వరుడు రాక్షసులను నలిపివేశాడు. మేఘం అడవిలో పక్షిసమూహాలపై వడగళ్ళ వర్షం కురిపించినట్టు, అతడు రాక్షససేనలపై శిలావర్షం కురిపించాడు. వానరరాజు విడిచిన ఆ శిలావర్షాలతో తలలు బద్దలైన రాక్షసులు చెల్లాచెదురైన పర్వతాల వలె పడిపోయారు. ఇలా సుగ్రీవుని చేత ఓడిపోయి, అరుస్తూ, పడిపోతూ రాక్షసులు అన్నివైపులా క్షీణిస్తున్నప్పుడు తరువాతి ప్రసంగం మొదలవుతుంది. ఇక్కడ మూడు ఉపమానాలు క్రమంగా ప్రయోగించబడ్డాయి — ప్రళయవాయువు, వడగళ్ళు కురిపించే మేఘం, చెల్లాచెదురైన పర్వతాలు. మొదటిది సుగ్రీవుని వేగాన్ని, రెండవది అతని దెబ్బల బాహుళ్యాన్ని, మూడవది హతులైన రాక్షసుల మహాకాయత్వాన్ని సూచిస్తాయి. వడగళ్ళ వర్షంలో పక్షిసమూహాలు చెల్లాచెదురైనట్టు రాక్షసులు కూడా అని భావం — ఇప్పుడు రాక్షసులే పక్షుల వలె బలహీనులు. ముందటి సర్గ చివర వానరులు రావణుని బాణాలను సహించలేకపోయారు, ఇక్కడ రాక్షసులు సుగ్రీవుని శిలలను; ఇలా యుద్ధప్రవాహం మారుతుంది. ‘మథించాడు’, ‘నలిపివేశాడు’ అన్న రెండు క్రియాపదాలు సుగ్రీవుని బలాన్ని ప్రత్యక్ష చిత్రంగా చూపిస్తాయి. యూథపతులు అనుసరించడం రాజు ఉదాహరణతో సైన్యం మళ్ళీ ఉత్సాహం పొందుతుందని చూపిస్తుంది. ‘అరుస్తూ, పడిపోతూ’ అన్న రెండు పదాలు రాక్షసుల దశను చిత్రిస్తాయి — కొందరు అరుస్తున్నారు, కొందరు పడిపోతున్నారు; యుద్ధభూమిలో కోలాహలమూ మృత్యువూ కలిసిపోయాయి. ఇలా సుగ్రీవుని పరాక్రమం రావణుని పరాక్రమానికి ప్రతిబింబం వంటిది — ఇద్దరూ తమ శత్రుసైన్యాన్ని చెల్లాచెదురు చేస్తున్నారు.

అప్పుడు ధనుర్ధారి అయిన విరూపాక్షరాక్షసుడు తన పేరు చాటి, రథం నుండి దూకి ఏనుగు మూపుపై ఎక్కాడు. ఆ ఏనుగును ఎక్కి మహాబలుడైన విరూపాక్షుడు భయంకరంగా గర్జించాడు, వానరుల వైపు పరుగెత్తాడు. అతడు సేనాముఖంలో ఉన్న సుగ్రీవునిపై ఘోరమైన బాణాలు విడిచాడు, కలవరపడిన రాక్షసులను ఉత్సాహపరుస్తూ స్థిరపరిచాడు. ఆ రాక్షసుని వాడి బాణాలతో బాగా గాయపడిన కపీంద్రుడు మహాక్రోధంతో అరిచాడు, అతనిని చంపాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు. అప్పుడు యుద్ధానికి సిద్ధుడైన ఆ శూరవానరుడు ఒక చెట్టును పెకలించి, దూకి ఆ మహాగజాన్ని ముఖంపై కొట్టాడు. సుగ్రీవుని దెబ్బకు గురైన ఆ మహాగజం ఒక ధనుస్సు దూరం వెనక్కి జరిగి, కూలబడి, ఘీంకరించింది. నలిగిపోయిన ఏనుగు నుండి త్వరగా దిగి, పరాక్రమవంతుడైన ఆ రాక్షసుడు శత్రువైన వానరునికి ఎదురుగా వెళ్ళి, ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలునూ కత్తినీ పట్టుకొని, చురుకైన అడుగులతో బెదిరిస్తున్నట్టుగా నిలిచి ఉన్న సుగ్రీవుని సమీపించాడు. మహాక్రుద్ధుడైన సుగ్రీవుడు మేఘం వంటి పెద్ద శిలను పట్టుకొని విరూపాక్షునిపై విసిరాడు. ఆ శిల మీదికి వస్తుండడం చూసి మహాపరాక్రమశాలి అయిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు పక్కకు తప్పుకొని అప్పుడు కత్తితో కొట్టాడు. తన పేరు చాటడం వీరుల రీతి — యుద్ధారంభంలో ఆత్మపరిచయమూ సవాలూ. విరూపాక్షుడు రథాన్ని విడిచి ఏనుగును ఎక్కుతాడు, దానివల్ల అతడు వానరులకు పైగా ఎత్తులో నిలిచి బాణాలు విడువగలడు. సుగ్రీవుడు మాత్రం చెట్టుతోనే ఏనుగును కొడతాడు, రౌతును కాదు — మొదట వాహనాన్ని నాశనం చేస్తాడు. ఏనుగు ‘ఒక ధనుస్సు దూరం’ వెనక్కి జరగడం అతని దెబ్బ బలాన్ని చూపిస్తుంది. ‘ఆర్షభం చర్మ’ అంటే ఎద్దు చర్మంతో చేసిన డాలు. ఇక్కడ యుద్ధస్వరూపం మారుతుంది — ధనుర్యుద్ధం నుండి గజయుద్ధానికి, తరువాత ఖడ్గయుద్ధానికి. విరూపాక్షుని చురుకైన పరాక్రమం అతని నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తుంది — అతడు శిలను కేవలం బలంతో కాక, తప్పుకోవడం ద్వారా తప్పించుకుంటాడు. సుగ్రీవుని శిల ‘మేఘం వంటిది’ — మేఘమంత పెద్దది, ముందు చెప్పిన శిలావర్షాన్ని గుర్తుచేసేది. విరూపాక్షుని మొదటి కార్యం సైన్యాన్ని ఊరడించడం — ‘కలవరపడిన రాక్షసులను ఉత్సాహపరుస్తూ స్థిరపరిచాడు’. దీనితో అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, నాయకుడు కూడా అని చూపించబడింది. సుగ్రీవుని క్రోధం ‘అరిచాడు’ అన్న క్రియతో వ్యక్తమవుతుంది — బాణాలతో గాయపడిన అతడు బాధతో కాదు, క్రోధంతోనే అరుస్తాడు. ‘అతనిని చంపాలని మనస్సులో నిశ్చయించుకున్నాడు’ అన్న పదంతో అతని నిశ్చయం దృఢమైనదని తెలుస్తుంది. ఏనుగు కూలడమూ ఘీంకరించడమూ యుద్ధపు మొదటి ఫలం. ఆ తరువాత విరూపాక్షుడు కాల్బలంగా మారినా పారిపోడు, ‘బెదిరిస్తున్నట్టుగా’ మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — ఇది అతని ధైర్యానికి నిదర్శనం. ‘నిలిచి ఉన్న’ అన్న పదంతో సుగ్రీవుడు కూడా స్థిరంగా ఉన్నాడని, చలించలేదని సూచించబడుతుంది. ఇలా సమబలులైన ఇద్దరు వీరుల ముఖాముఖి సిద్ధమవుతుంది.

బలవంతుడైన ఆ రాక్షసుని కత్తిదెబ్బకు గురైన వానరుడు ఒక్క క్షణం స్పృహ కోల్పోయినట్టు నేలపై పడి ఉన్నాడు. హఠాత్తుగా ఎగిరి లేచి, ఆ మహాయుద్ధంలో పిడికిలి బిగించి వేగంగా రాక్షసుని వక్షంపై గుద్దాడు. పిడికిలి దెబ్బ తిన్న నిశాచరుడు విరూపాక్షుడు మహాక్రుద్ధుడై ఆ కత్తితో సేనాముఖంలో సుగ్రీవుని కవచాన్ని పడగొట్టాడు, కాళ్ళతో తన్నగా సుగ్రీవుడు పడిపోయాడు. పడిపోయిన ఆ వానరుడు లేచి, పిడుగు వంటి భయంకరధ్వని గల అరచేతి దెబ్బను అతనిపై విసిరాడు. సుగ్రీవుడు ఎత్తిన ఆ అరచేతి దెబ్బను ఆ రాక్షసుడు నైపుణ్యంతో తప్పించుకొని, పిడికిలితో అతని వక్షంపై కొట్టాడు. అప్పుడు తన దెబ్బను ఆ రాక్షసుడు తప్పించుకోవడం చూసి మరింత క్రుద్ధుడైన వానరేశ్వరుడు సుగ్రీవుడు ఆ విరూపాక్షుని రక్షణలో సందును చూశాడు. ఈ భాగంలో యుద్ధం సమబలులైన ఇద్దరు మల్లుల మధ్య వలె సాగుతుంది — ఒకడు కొడతాడు, మరొకడు తప్పించుకొని తిరిగి కొడతాడు. సుగ్రీవుడు రెండుసార్లు నేలపై పడతాడు — మొదట కత్తిదెబ్బతో, రెండవసారి కాలి తన్నుతో — అయినా మళ్ళీ మళ్ళీ లేస్తాడు. ఇరవై నాలుగు, ఇరవై ఐదు శ్లోకాలూ, ఇరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ (కత్తిదెబ్బ, స్పృహ కోల్పోవడం, పిడికిలి దెబ్బ) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు; గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే యుద్ధం ఇంత విస్తారంగా చెప్పబడింది. విరూపాక్షుని ‘నైపుణ్యం’ మళ్ళీ ప్రశంసించబడుతుంది — అతడు బలవంతుడే కాదు, యుద్ధకుశలుడు కూడా. కాని ‘సందును చూశాడు’ అన్న పదంతో కథలోని నిర్ణాయకక్షణం సూచించబడుతుంది — సుగ్రీవుడు శత్రువు రక్షణలో లొసుగును చూస్తాడు. ఇలా యుద్ధంలో బలం కంటే కూడా అవకాశాన్ని గుర్తించడం ముఖ్యమని కవి సూచిస్తాడు. ‘పిడుగు వంటి’ అన్న ఉపమానం ముందు రాబోయే ‘మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి’ అన్న వర్ణనకు పూర్వసూచన. కవచం పడగొట్టబడడం సుగ్రీవుని రక్షణను తొలగిస్తుంది, అయినా అతడు వెనుదిరగడు. పిడికిలీ అరచేయీ వానరుల సహజాయుధాలు — కత్తి పట్టిన రాక్షసునితో అతడు నిరాయుధుడుగానే పోరాడుతున్నాడు, ఇది అతని బలపు శ్రేష్ఠతను చూపిస్తుంది. కాలి తన్నుతో పడిపోవడం కూడా సుగ్రీవునికి అవమానకరం కాదు, ఎందుకంటే అతడు క్షణంలోనే లేచి తిరిగి కొడతాడు.

అప్పుడు సుగ్రీవుడు కోపంతో మరొక పెద్ద అరచేతి దెబ్బను అతని కణతపై కొట్టాడు. మహేంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి ఆ అరచేతి దెబ్బకు గురైన విరూపాక్షుడు రక్తంతో తడిసి, రక్తం కక్కుతూ, జలపాతం నుండి నీరు స్రవించినట్టు శరీరరంధ్రాల నుండి రక్తం స్రవిస్తూ నేలపై పడిపోయాడు. కోపంతో కళ్ళు తిరిగిపోయి, నురుగుతో, రక్తంలో మునిగిన విరూపాక్షుని — మరింత వికారమైన కళ్ళు గలవానిగా చేయబడిన అతనిని — ఆ వానరులు చూశారు. గిలగిల కొట్టుకుంటూ, పక్కకు దొర్లుతూ, రక్తంతో తడిసి, దీనంగా అరుస్తున్న శత్రువును వానరులు చూశారు. అలా యుద్ధంలో తలపడిన, వేగవంతులైన వానరరాక్షసుల సైన్యసముద్రాలు రెండూ, సేతువు తెగిన రెండు మహాసముద్రాల వలె భయంకరంగా ఘోషించాయి. మహాబలుడైన విరూపనేత్రుడు (విరూపాక్షుడు) వానరరాజు చేత నశింపజేయబడడం చూసి, కలిసి ఉన్న వానరరాక్షసుల సైన్యం గట్లు తెంచుకొని పొంగిన గంగానదిలా అయింది. ‘విరూపాక్షుని మరింత విరూపాక్షునిగా చేశారు’ అన్నది శ్లేష — పేరులోనే వికారమైన కళ్ళు గలవాడు, ఇప్పుడు మరణకాలంలో అతని కళ్ళు మరింత వికారమయ్యాయి. ఇది కవి చేసిన వక్రోక్తిప్రయోగం. ‘శంఖదేశం’ అంటే కణత, ఇది మర్మస్థానం; కాబట్టి ఒక్క అరచేతి దెబ్బతోనే మృత్యువు. మునుపు విరూపాక్షుడు సుగ్రీవుని దెబ్బను తప్పించుకున్నాడు, ఇప్పుడు ‘సందును’ చూసి సుగ్రీవుడు తప్పించుకోవడానికి వీలులేని చోట కొడతాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడ్డాయి. వాటిలో రెండు సైన్యాలూ సేతువు తెగిన సముద్రాల వలె, గట్లు తెంచుకొని పొంగిన గంగ వలె వర్ణించబడ్డాయి — ఒక్క నాయకుని పతనంతో సైన్యమంతా అల్లకల్లోలమవుతుంది. ఇలా రావణుని ముగ్గురు సచివులలో మొదటివాడు హతుడయ్యాడు. సర్గారంభంలో రావణుని బాణాలతో వానరులు దీపంలో మిడతల వలె నశించారు, చివరలో సుగ్రీవుని అరచేతి దెబ్బతో రాక్షసవీరుడు హతుడయ్యాడు — ఇలా సర్గ పరస్పర విరుద్ధమైన రెండు చిత్రాల మధ్య సమతుల్యంగా ఉంది. ‘దీనంగా అరుస్తున్న’ అన్న పదంతో కవి శత్రువు మరణంలో కూడా కరుణను విడువడు. విరూపాక్షుని వధతో తరువాతి సర్గలో రావణుని క్రోధం రెట్టింపవుతుంది, మహోదరుడు యుద్ధానికి పంపబడతాడు.

தசக்ரீவனின் அம்புகளால் உடல் வெட்டப்பட்ட வானரர்களால் அங்கே பூமி நிறைந்து கிடந்தது. ஒரே திசையிலிருந்து வந்துகொண்டிருந்த, தாங்க முடியாத ராவணனின் அந்த அம்புப் பொழிவை, சுடர்விட்டு எரியும் நெருப்பை விட்டில்பூச்சிகள் தாங்க முடியாததுபோல, வானரர்களால் தாங்க முடியவில்லை. கூரிய அம்புகளால் வதைக்கப்பட்ட அவர்கள், தீச்சுடர்களால் சூழப்பட்டு எரியும் யானைகள்போலக் கதறியவாறு சிதறி ஓடினார்கள். காற்று பெரும் மேகங்களைச் சிதறடிப்பதுபோல, ராவணன் அம்புகளால் வானரப் படைப்பிரிவுகளைச் சிதறடித்தவாறு போர்க்களத்தில் முன்னேறினான். காட்டில் வாழ்பவர்களை விரைவாக அழித்த ராக்ஷசேந்திரன், விரைந்து போரில் ராகவனை நெருங்கினான். அந்த வானரர்கள் முறிந்து சிதறி ஓடுவதைக் கண்ட சுக்ரீவன், படைப்பிரிவில் சுஷேணனை நிறுத்திவிட்டு, விரைந்து போரில் மனம் வைத்தான். தனக்கு நிகரான வீரனான அந்த வானரன் சுஷேணனைப் படையைக் காக்கும் பொறுப்பில் வைத்துவிட்டு, மரங்களை ஆயுதமாகக் கொண்ட சுக்ரீவன் பகைவனை எதிர்கொண்டு புறப்பட்டான். இங்கே இரண்டு உவமைகள் வானரர்களின் இழிநிலையைக் காட்டுகின்றன — விளக்கில் விழும் விட்டில்பூச்சிகள்போல, காட்டுத்தீயில் யானைகள்போல. இரண்டாம் உவமையில், வானரர்கள் பலவீனர்கள் மட்டுமல்ல, பேருருவினராயினும் உதவியற்றவர்கள் என்பது கருத்து. ‘ஒரே திசையிலிருந்து’ என்ற சொல்லால் அம்புமழையின் ஒருமுகமான இடைவிடாத தன்மை சுட்டப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் முடிவு ஒரு மன்னனின் கடமையை நினைவூட்டுகிறது — படை முறியும்போது தலைவனே முன்னே செல்கிறான். ஆனால் அவன் படையைத் தலைவனின்றி விட்டுவிடுவதில்லை; சுஷேணனை ‘குல்மத்தில்’ — படையின் அணிவகுப்புப் பிரிவில் — நிறுத்திவிட்டுத்தான் செல்கிறான். ‘தனக்கு நிகரான’ என்ற சொல்லில் சுஷேணனின் ஆற்றலில் சுக்ரீவனுக்குள்ள நம்பிக்கை தெரிகிறது; சுஷேணன் தாரையின் தந்தை, முதிர்ந்த அனுபவமிக்க வானரன். ‘மரங்களை ஆயுதமாகக் கொண்டவன்’ என்ற அடைமொழி வானரப் போரின் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது — அவர்களுடைய ஆயுதங்கள் மரங்களும் பாறைகளும், வில்லும் அம்பும் அல்ல. ராவணன் ராகவனை நோக்கிச் செல்வதும் கவனிக்கத்தக்கது — இனி அவர்கள் இருவருக்கும் தனிப்போர் நிகழும்; ஆனால் அதற்கு முன் அவனுடைய படைத்தலைவர்கள் ஒவ்வொருவராகக் கொல்லப்படுகிறார்கள். இந்தச் சர்க்கத்தில் விரூபாக்ஷன், அடுத்ததில் மகோதரன், பிறகு மகாபார்சுவன் — இதுவே வரிசை.

அவனுடைய பக்கங்களிலும் பின்னாலும் வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள் அனைவரும் பெரும் பாறைகளையும் பலவகை மரங்களையும் தூக்கிக்கொண்டு பின்தொடர்ந்தனர். பெருமைமிக்க சுக்ரீவன் போரில் உரத்த குரலில் முழங்கினான்; பலவகையான பிறரை அடித்து வீழ்த்தியவாறு சிறந்த ராக்ஷசர்களைக் கலக்கினான். யுகமுடிவில் பெருகிய காற்று மரங்களை நசுக்குவதுபோல, பேருருவுடைய வானரேசுவரன் ராக்ஷசர்களை நசுக்கினான். காட்டில் பறவைக் கூட்டங்கள்மீது மேகம் கல்மழை பொழிவதுபோல, அவன் ராக்ஷசப் படைகள்மீது பாறைமழை பொழிந்தான். வானர மன்னன் வீசிய அந்தப் பாறைமழைகளால் தலைகள் சிதறிய ராக்ஷசர்கள் சிதறிய மலைகள்போல விழுந்தனர். இவ்வாறு சுக்ரீவனால் முறியடிக்கப்பட்டு, முழங்கியும் விழுந்தும் ராக்ஷசர்கள் எல்லாப் பக்கங்களிலும் குறைந்துகொண்டிருக்கையில், அடுத்த நிகழ்ச்சி தொடங்குகிறது. இங்கே மூன்று உவமைகள் வரிசையாகப் பயன்படுத்தப்படுகின்றன — யுகமுடிவின் காற்று, கல்மழை பொழியும் மேகம், சிதறிய மலைகள். முதலாவது சுக்ரீவனின் வேகத்தையும், இரண்டாவது அவன் தாக்குதல்களின் மிகுதியையும், மூன்றாவது கொல்லப்பட்ட ராக்ஷசர்களின் பேருருவையும் சுட்டுகின்றன. கல்மழையால் பறவைக் கூட்டங்கள் சிதறி ஓடுவதுபோல ராக்ஷசர்களும் ஓடுகிறார்கள் என்பது கருத்து — இப்போது ராக்ஷசர்களே பறவைகள்போலப் பலவீனர்கள். முந்தைய சர்க்க முடிவில் வானரர்களால் ராவணனின் அம்புகளைத் தாங்க முடியவில்லை; இங்கேயோ ராக்ஷசர்களால் சுக்ரீவனின் பாறைகளைத் தாங்க முடியவில்லை; இவ்வாறு போரின் போக்கு மாறுகிறது. ‘கலக்கினான்’, ‘நசுக்கினான்’ என்ற இரண்டு வினைச்சொற்கள் சுக்ரீவனின் வலிமையைக் கண்முன் சித்திரமாக்குகின்றன. கூட்டத் தலைவர்கள் பின்தொடர்வது, மன்னனின் முன்மாதிரியால் படை மீண்டும் ஊக்கம் பெறுவதைக் காட்டுகிறது. ‘முழங்கியும் விழுந்தும்’ என்ற இரு சொற்கள் ராக்ஷசர்களின் நிலையைச் சித்திரமாக்குகின்றன — சிலர் கதறுகிறார்கள், சிலர் விழுகிறார்கள்; போர்க்களத்தில் கூச்சலும் மரணமும் கலந்துள்ளன. இவ்வாறு சுக்ரீவனின் பராக்கிரமம் ராவணனின் பராக்கிரமத்தின் பிரதிபலிப்புபோல உள்ளது — இருவருமே தத்தம் பகைவர் படையைச் சிதறடிக்கிறார்கள்.

அப்போது வில்லேந்திய விரூபாக்ஷன் என்ற ராக்ஷசன் தன் பெயரை உரக்க அறிவித்து, தேரிலிருந்து தாவி, யானையின் பிடரியில் ஏறினான். அந்த யானைமீது ஏறிய பெரும் வலிமையுடைய விரூபாக்ஷன் பயங்கர ஓசையுடன் முழங்கி, வானரர்களை நோக்கிப் பாய்ந்தான். படையின் முன்னணியில் நின்ற சுக்ரீவன்மீது அவன் கோரமான அம்புகளை எய்தான்; கலங்கியிருந்த ராக்ஷசர்களை மகிழ்வித்து நிலைப்படுத்தினான். அந்த ராக்ஷசனின் கூரிய அம்புகளால் ஆழமாகத் துளைக்கப்பட்ட வானரேந்திரன் பெரும் சினத்துடன் கூச்சலிட்டான்; அவனைக் கொல்லவும் மனம் கொண்டான். பிறகு போர்முனைப்பு மிக்க வீர வானரன் ஒரு மரத்தைப் பிடுங்கிப் பாய்ந்து, அந்தப் பெரிய யானையை முகத்தில் தாக்கினான். சுக்ரீவனின் அடியால் தாக்கப்பட்ட அந்தப் பெரிய யானை ஒரு வில் தூரம் பின்வாங்கி, மண்டியிட்டுப் பிளிறியது. நசுக்கப்பட்ட யானையிலிருந்து விரைந்து விலகிய வீரமுடைய ராக்ஷசன், பகைவனான வானரனை எதிர்கொண்டு, காளைத்தோல் கேடயத்தையும் வாளையும் ஏந்தி, விரைந்த அடியெடுப்போடு மிரட்டுவதுபோல, உறுதியாக நின்ற சுக்ரீவனை நெருங்கினான். மிகுந்த சினமுற்ற சுக்ரீவன் மேகம்போன்ற பெரிய பாறையை எடுத்து விரூபாக்ஷன்மீது வீசினான். அந்தப் பாறை வந்து விழுவதைக் கண்ட, மிகுந்த வீரமுடைய ராக்ஷசச் சிறந்தவன் விலகிக்கொண்டு, அப்போது வாளால் தாக்கினான். தன் பெயரை அறிவிப்பது வீரர்களின் வழக்கம் — போர்த் தொடக்கத்தில் தன்னை அறிமுகப்படுத்திக்கொள்வதும் அறைகூவுவதும். விரூபாக்ஷன் தேரை விட்டு யானைமீது ஏறுகிறான்; அதனால் அவன் வானரர்களுக்கு மேலே உயரத்தில் நின்று அம்புகளை எய்ய முடிகிறது. சுக்ரீவனோ மரத்தால் யானையையே தாக்குகிறான், அதன்மீது ஏறியவனை அல்ல — முதலில் வாகனத்தை அழிக்கிறான். யானை ‘ஒரு வில் தூரம்’ பின்வாங்குவது அவன் அடியின் வலிமையைக் காட்டுகிறது. ‘ஆர்ஷபம் சர்ம’ என்பது காளைத்தோலால் செய்யப்பட்ட கேடயம். இங்கே போரின் வடிவம் மாறுகிறது — விற்போரிலிருந்து யானைப்போர், பிறகு வாட்போர். விரூபாக்ஷனின் விரைந்த அடியெடுப்பு அவனுடைய திறமையைச் சுட்டுகிறது — அவன் பாறையை வலிமையால் மட்டுமல்ல, விலகுவதன் மூலம் தவிர்க்கிறான். சுக்ரீவனின் பாறை ‘மேகம்போன்றது’ — மேகத்தைப் போன்ற பெரியது; முன்பு சொல்லப்பட்ட பாறைமழையை நினைவூட்டுவது. விரூபாக்ஷனின் முதல் செயல் படையைத் தேற்றுவது — ‘கலங்கியிருந்த ராக்ஷசர்களை மகிழ்வித்து நிலைப்படுத்தினான்’. இதனால் அவன் வெறும் போர்வீரன் மட்டுமல்ல, தலைவனும் கூட என்று காட்டப்படுகிறது. சுக்ரீவனின் சினம் ‘கூச்சலிட்டான்’ என்ற வினையால் வெளிப்படுகிறது — அம்புகளால் துளைக்கப்பட்ட அவன் வலியால் அல்ல, சினத்தாலேயே கூச்சலிடுகிறான். ‘அவனைக் கொல்லவும் மனம் கொண்டான்’ என்ற சொல்லால் அவன் உறுதி திடமாகிறது. யானை விழுந்து பிளிறுவது போரின் முதல் விளைவு. அதன்பின் விரூபாக்ஷன் காலாளாகியும் ஓடவில்லை, ‘மிரட்டுவதுபோல’ மீண்டும் தாக்குகிறான் — இது அவன் துணிவின் அடையாளம். ‘உறுதியாக நின்ற’ என்ற சொல்லால் சுக்ரீவனும் நிலையாக இருந்தான், அசையவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. இவ்வாறு சம வலிமையுடைய இரண்டு வீரர்களின் நேருக்குநேர் மோதலுக்கு அரங்கம் ஆயத்தமாகிறது.

வலிமைமிக்க அந்த ராக்ஷசனின் வாள் வீச்சால் தாக்கப்பட்ட வானரன் ஒரு கணம் உணர்விழந்தவன்போலத் தரையில் கிடந்தான். திடீரென்று எழுந்து, பெரும்போரில் முஷ்டியை மடக்கி, வேகமாக ராக்ஷசனின் மார்பில் இறக்கினான். முஷ்டி அடியால் தாக்கப்பட்ட இரவுலாவி விரூபாக்ஷன் மிகுந்த சினமுற்று, படையின் முன்னணியில் அந்த வாளால் சுக்ரீவனின் கவசத்தை விழச்செய்தான்; கால்களால் உதைக்கப்பட்ட சுக்ரீவனும் விழுந்தான். விழுந்த அந்த வானரன் எழுந்து, இடிக்கு நிகரான பயங்கர ஓசையுடைய உள்ளங்கை அடியை அவன்மீது வீசினான். சுக்ரீவன் ஓங்கிய அந்த உள்ளங்கை அடியை அந்த ராக்ஷசன் திறமையால் தவிர்த்து, அவனை முஷ்டியால் மார்பில் அடித்தான். பிறகு தன் அடி அந்த ராக்ஷசனால் தவிர்க்கப்பட்டதைக் கண்டு, மேலும் சினமுற்ற வானரேசுவரன் சுக்ரீவன், அந்த விரூபாக்ஷனிடம் ஒரு இடைவெளியைக் கண்டான். இப்பகுதியில் போர் சம வலிமையுடைய இரண்டு மல்லர்களுக்கு இடையிலானதுபோல நடக்கிறது — ஒருவன் அடிக்கிறான், மற்றவன் தவிர்த்துத் திருப்பி அடிக்கிறான். சுக்ரீவன் இருமுறை தரையில் விழுகிறான் — முதலில் வாளால், இரண்டாவது உதையால் — ஆயினும் மீண்டும் மீண்டும் எழுகிறான். இருபத்து நான்காம், இருபத்தைந்தாம் சுலோகங்களும் இருபத்தாறாம் சுலோகத்தின் முற்பாதியும் (வாள் வீச்சு, உணர்விழப்பு, முஷ்டி அடி) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே போர் இவ்வாறு விரிவாகச் சொல்லப்படுகிறது. விரூபாக்ஷனின் ‘திறமை’ மீண்டும் புகழப்படுகிறது — அவன் வலிமையானவன் மட்டுமல்ல, போர்த்திறன் மிக்கவனும் கூட. ஆனால் ‘இடைவெளியைக் கண்டான்’ என்ற சொல்லால் கதையின் தீர்மானமான கணம் சுட்டப்படுகிறது — சுக்ரீவன் பகைவனின் தற்காப்பில் ஒரு ஓட்டையைக் காண்கிறான். இவ்வாறு போரில் வலிமையைவிட வாய்ப்பைக் காண்பதே முக்கியம் என்று கவி சுட்டுகிறார். ‘இடிக்கு நிகரான’ என்ற உவமை, அடுத்து வரும் ‘மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரான’ என்ற வருணனைக்கு முன்னறிவிப்பு. கவசம் விழச்செய்யப்பட்டதால் சுக்ரீவனின் காப்பு நீங்குகிறது; ஆயினும் அவன் பின்வாங்கவில்லை. முஷ்டியும் உள்ளங்கையும் வானரர்களின் இயல்பான ஆயுதங்கள் — வாள் ஏந்திய ராக்ஷசனோடு அவன் ஆயுதமின்றியே போரிடுகிறான்; இது அவன் வலிமையின் மேன்மையைக் காட்டுகிறது. உதையால் விழுந்ததும் சுக்ரீவனுக்கு இழுக்கல்ல; ஏனெனில் அவன் கணத்திலேயே எழுந்து திருப்பித் தாக்குகிறான்.

பிறகு சினத்தால் சுக்ரீவன் இன்னொரு பெரிய உள்ளங்கை அடியை அவன் பொட்டில் இறக்கினான். மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகரான உள்ளங்கை அடியால் தாக்கப்பட்ட விரூபாக்ஷன், குருதியில் நனைந்து, குருதியைக் கக்கியவாறு, ஊற்றிலிருந்து நீர் பெருகுவதுபோலத் தன் துவாரங்களிலிருந்து குருதியைக் கொட்டியவாறு தரையில் விழுந்தான். சினத்தால் உருண்ட விழிகளோடு, நுரையோடு, குருதியில் மூழ்கிய விரூபாக்ஷன் முன்னிலும் விகாரமான கண்களுடையவனாக ஆக்கப்பட்டதை அந்த வானரர்கள் கண்டார்கள். துடித்துக்கொண்டு, விலாப்புறமாகப் புரண்டுகொண்டு, குருதியால் நனைந்து, பரிதாபமாக முனகும் பகைவனை வானரர்கள் கண்டனர். அவ்வாறு போரில் மோதிக்கொண்ட, வேகமுடைய வானர ராக்ஷசப் படைக்கடல்கள் இரண்டும், அணை உடைந்த இரண்டு பெருங்கடல்கள்போலப் பயங்கரமாக முழங்கின. வானர மன்னனால் பெரும் வலிமையுடைய விரூபாக்ஷன் அழிக்கப்பட்டதைக் கண்டு, ஒன்றுகூடிய வானர ராக்ஷசப் படை கரைமீறிப் பெருகும் கங்கையைப்போல ஆயிற்று. ‘விரூபாக்ஷனை முன்னிலும் விகாரமான கண்களுடையவனாக ஆக்கினான்’ என்பது ஒரு சிலேடை — பெயராலேயே அவன் விகாரமான கண்களுடையவன் (விரூப அக்ஷன்); இப்போது மரணவேளையில் அவன் கண்கள் மேலும் விகாரமாயின. இது கவியின் வக்ரோக்தி (சாதுரியமான சொல்முறை) பயன்பாடு. ‘சங்கதேசம்’ என்பது நெற்றியின் பக்கமான பொட்டு, அது ஒரு மர்மஸ்தானம்; ஆகவே ஒரே உள்ளங்கை அடியால் மரணம். முன்பு விரூபாக்ஷன் சுக்ரீவனின் அடியைத் தவிர்த்தான்; இப்போது ‘இடைவெளியைக்’ கண்ட சுக்ரீவன், தவிர்க்க இயலாத இடத்தில் அடிக்கிறான். இறுதி இரண்டு சுலோகங்களும் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தவை. இரண்டு படைகளும் அணை உடைந்த கடல்கள்போலவும், கரைமீறிய கங்கைபோலவும் வருணிக்கப்படுகின்றன — ஒரு தலைவன் வீழ்ந்ததால் முழுப் படையும் கொந்தளிக்கிறது. இவ்வாறு ராவணனின் மூன்று அமைச்சர்களில் முதலாமவன் கொல்லப்பட்டான். சர்க்கத் தொடக்கத்தில் ராவணனின் அம்புகளால் வானரர்கள் விளக்கில் விட்டில்பூச்சிகள்போல அழிந்தனர்; முடிவிலோ சுக்ரீவனின் உள்ளங்கையால் ராக்ஷச வீரன் கொல்லப்பட்டான் — இவ்வாறு சர்க்கம் எதிரெதிரான இரண்டு சித்திரங்களுக்கு இடையே சமநிலை பெறுகிறது. ‘பரிதாபமாக முனகும்’ என்ற சொல்லால் கவி பகைவனின் மரணத்திலும் இரக்கத்தைக் கைவிடவில்லை. விரூபாக்ஷனின் வதத்தால் அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணனின் சினம் இருமடங்காகும்; மகோதரன் போருக்கு அனுப்பப்படுவான்.

ದಶಗ್ರೀವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ವಾನರರಿಂದ ಅಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು. ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣನ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಆ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು, ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿಯನ್ನು ಪತಂಗಗಳು ಸಹಿಸಲಾರದಂತೆ, ವಾನರರು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ಅವರು, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ಸುಡುತ್ತಿರುವ ಆನೆಗಳಂತೆ, ಕೂಗುತ್ತ ಚದುರಿ ಓಡಿದರು. ಗಾಳಿ ದೊಡ್ಡ ಮೋಡಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುವಂತೆ ರಾವಣನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಪಿಗಳ ಸೇನೆಗಳನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದನು. ವೇಗವಾಗಿ ವನವಾಸಿಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಘವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ಕಪಿಗಳು ಸೋತು ಚದುರಿಹೋದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಸುಷೇಣನನ್ನು ಸೇನಾವಿಭಾಗದ ರಕ್ಷಣೆಗೆ ನಿಯೋಜಿಸಿ, ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ತನಗೆ ಸಮಾನನಾದ ವೀರ ವಾನರ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಸೇನಾರಕ್ಷಣೆಗೆ ನೇಮಿಸಿ, ಮರಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹೊಂದಿದ ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಇಲ್ಲಿ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ವಾನರರ ದುರವಸ್ಥೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ದೀಪಕ್ಕೆ ಬೀಳುವ ಪತಂಗಗಳಂತೆ, ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಲ್ಲಿ ಆನೆಗಳಂತೆ. ಎರಡನೆಯ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಕೇವಲ ದುರ್ಬಲರಲ್ಲ, ಮಹಾಕಾಯರಾಗಿದ್ದರೂ ಅಸಹಾಯಕರು ಎಂಬ ಭಾವ. ‘ಏಕತಃ’ (ಒಂದೇ ದಿಕ್ಕಿನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣವೃಷ್ಟಿಯ ಏಕಮುಖ ನಿರಂತರತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ನಿರ್ಣಯ ರಾಜನ ಕರ್ತವ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಸೇನೆ ಸೋತಾಗ ನಾಯಕನು ಸ್ವತಃ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ನಾಯಕರಹಿತವಾಗಿ ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ; ಸುಷೇಣನನ್ನು ‘ಗುಲ್ಮೇ’ — ಸೇನೆಯ ವ್ಯೂಹವಿಭಾಗದಲ್ಲಿ — ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿಯೇ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಆತ್ಮನಃ ಸದೃಶಮ್’ (ತನಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಷೇಣನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನಿಗಿದ್ದ ವಿಶ್ವಾಸ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ಸುಷೇಣನು ತಾರೆಯ ತಂದೆ, ವೃದ್ಧನೂ ಅನುಭವಿಯೂ ಆದ ವಾನರ. ‘ಪಾದಪಾಯುಧಃ’ (ಮರಗಳೇ ಆಯುಧವಾದವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ವಾನರಯುದ್ಧದ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಮರಗಳೂ ಬಂಡೆಗಳೂ, ಬಿಲ್ಲುಬಾಣಗಳಲ್ಲ. ರಾವಣನು ರಾಘವನೆಡೆಗೆ ಹೋಗುವುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮುಂದೆ ಅವರಿಬ್ಬರ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ನಡೆಯುವುದು, ಆದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವನ ಸೇನಾಪತಿಗಳು ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಹತರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿರೂಪಾಕ್ಷ, ಮುಂದಿನದರಲ್ಲಿ ಮಹೋದರ, ಬಳಿಕ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ — ಇದು ಕ್ರಮ.

ಅವನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲೂ ಹಿಂದೆಯೂ ಎಲ್ಲ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ವಿವಿಧ ಮರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿಕೊಂಡು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿದರು. ಮಹಾನ್ ಸುಗ್ರೀವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಸ್ವರದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು; ಇತರ ವಿವಿಧರನ್ನು ಬಡಿದುರುಳಿಸುತ್ತ ಉತ್ತಮ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕಡೆದುಹಾಕಿದನು. ಯುಗಾಂತಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಬಲಗೊಂಡ ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿಯುವಂತೆ ಮಹಾಕಾಯನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರನು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಜಜ್ಜಿಹಾಕಿದನು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳ ಮೇಲೆ ಮೋಡ ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಕಪಿರಾಜನು ಎಸೆದ ಆ ಬಂಡೆಗಳ ಮಳೆಯಿಂದ ತಲೆಗಳು ಛಿದ್ರವಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಚೂರಾದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದರು. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ ಸೋತ ರಾಕ್ಷಸರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಕ್ಷೀಣಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ ಮುಂದಿನ ಪ್ರಸಂಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬಳಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಯುಗಾಂತದ ಗಾಳಿ, ಆಲಿಕಲ್ಲು ಸುರಿಸುವ ಮೋಡ, ಚೂರಾದ ಪರ್ವತಗಳು. ಮೊದಲನೆಯದು ಸುಗ್ರೀವನ ವೇಗವನ್ನು, ಎರಡನೆಯದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು, ಮೂರನೆಯದು ಹತರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಕಾಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಪಕ್ಷಿಸಮೂಹಗಳು ಆಲಿಕಲ್ಲಿನ ಮಳೆಯಿಂದ ಚದುರುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಚದುರುತ್ತಾರೆ ಎಂಬ ಭಾವ — ಈಗ ರಾಕ್ಷಸರೇ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ದುರ್ಬಲರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಾಗಿದ್ದರು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು; ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರವಾಹ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಮಮಂಥ’ (ಕಡೆದನು), ‘ಮಮರ್ದ’ (ಜಜ್ಜಿದನು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳು ಸುಗ್ರೀವನ ಬಲದ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷ ಚಿತ್ರವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತವೆ. ಯೂಥಪರ ಅನುಸರಣೆ, ರಾಜನ ಉದಾಹರಣೆಯಿಂದ ಸೇನೆ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹ ಪಡೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನದತ್ಸು ಪತತ್ಸು ಚ’ (ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಬೀಳುತ್ತ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ರಾಕ್ಷಸರ ದುಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತವೆ — ಕೆಲವರು ಕೂಗುತ್ತಾರೆ, ಕೆಲವರು ಬೀಳುತ್ತಾರೆ; ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಮೃತ್ಯುವೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ಹೀಗೆ ಸುಗ್ರೀವನ ಪರಾಕ್ರಮ ರಾವಣನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬದಂತೆ — ಇಬ್ಬರೂ ತಮ್ಮ ಶತ್ರುಸೇನೆಯನ್ನು ಚದುರಿಸುತ್ತಾರೆ.

ಆಗ ಬಿಲ್ಲುಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸಿ, ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಆನೆಯ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿದನು. ಆ ಆನೆಯನ್ನೇರಿ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಭೀಕರ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ವಾನರರ ಮೇಲೆ ನುಗ್ಗಿದನು. ಅವನು ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನ ಮೇಲೆ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು; ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಕಪೀಂದ್ರನು ಮಹಾಕ್ರೋಧದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ಅವನ ವಧೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು. ಆಗ ಯುದ್ಧಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಶೂರ ಕಪಿಯು ಒಂದು ಮರವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ಎರಗಿ ಆ ಮಹಾಗಜನನ್ನು ಮುಖದ ಮೇಲೆ ಹೊಡೆದನು. ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ಆ ಮಹಾಗಜವು ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು ದೂರ ಹಿಂದೆ ಸರಿದು ಕುಸಿದು ಕುಳಿತು ಘೀಳಿಟ್ಟಿತು. ಜಜ್ಜಿಹೋದ ಆನೆಯಿಂದ ಬೇಗನೆ ಇಳಿದು, ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನು ಶತ್ರುವಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಕಪಿಯೆಡೆಗೆ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿ, ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದ ಗುರಾಣಿಯನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಹಿಡಿದು, ಚುರುಕಿನ ಹೆಜ್ಜೆಯಿಂದ, ಗದರಿಸುವವನಂತೆ, ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಿದನು. ಅತ್ಯಂತ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಸುಗ್ರೀವನು ಮೋಡದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಹಿಡಿದು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಮೇಲೆ ಎಸೆದನು. ಆ ಬಂಡೆ ತನ್ನತ್ತ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿದು ಆಗ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸಿದನು. ತನ್ನ ಹೆಸರನ್ನು ಘೋಷಿಸುವುದು ವೀರರ ರೀತಿ — ಯುದ್ಧಾರಂಭದಲ್ಲಿ ಆತ್ಮಪರಿಚಯ ಮತ್ತು ಆಹ್ವಾನ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಆನೆಯನ್ನೇರುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರಿಗಿಂತ ಎತ್ತರದಲ್ಲಿದ್ದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡಬಲ್ಲನು. ಸುಗ್ರೀವನಾದರೋ ಮರದಿಂದಲೇ ಆನೆಯನ್ನು ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದನ್ನೇರಿದವನನ್ನಲ್ಲ — ಮೊದಲು ವಾಹನವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಆನೆ ‘ಧನುರ್ಮಾತ್ರಮ್’ (ಒಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಷ್ಟು) ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆರ್ಷಭಂ ಚರ್ಮ’ ಎಂದರೆ ಹೋರಿಯ ಚರ್ಮದಿಂದ ಮಾಡಿದ ಗುರಾಣಿ. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಸ್ವರೂಪ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ — ಧನುರ್ಯುದ್ಧದಿಂದ ಗಜಯುದ್ಧ, ಬಳಿಕ ಖಡ್ಗಯುದ್ಧ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಚುರುಕುತನ ಅವನ ಕೌಶಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಬಂಡೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ಬಲದಿಂದಲ್ಲ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಸರಿಯುವುದರಿಂದ ತಪ್ಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಬಂಡೆ ‘ಜಲದೋಪಮಾ’ — ಮೋಡದಂತೆ ದೊಡ್ಡದು; ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಶಿಲಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುವಂತಹುದು. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ಮೊದಲ ಕಾರ್ಯ ಸೈನ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಂತ್ವನ — ‘ಕಳವಳಗೊಂಡಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹುರಿದುಂಬಿಸಿ ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಿದನು’. ಇದರಿಂದ ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ನಾಯಕನೂ ಹೌದು ಎಂದು ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಕೋಪ ‘ಚುಕ್ರೋಶ’ (ಗರ್ಜಿಸಿದನು) ಎಂಬ ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದ ವ್ಯಕ್ತವಾಗುತ್ತದೆ — ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನು ನೋವಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಕೂಗುತ್ತಾನೆ. ‘ವಧೇ ಚಾಸ್ಯ ಮನೋ ದಧೇ’ (ಅವನ ವಧೆಗೆ ಮನಸ್ಸು ಮಾಡಿದನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯ ದೃಢ. ಆನೆಯ ಕುಸಿತ ಮತ್ತು ಘೀಳು ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಫಲ. ಅದರ ನಂತರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಕಾಲಾಳಾದರೂ ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ‘ಗದರಿಸುವವನಂತೆ’ ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಧೈರ್ಯದ ಪರಿಚಯ. ‘ವ್ಯವಸ್ಥಿತಮ್’ (ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಸ್ಥಿರನಾಗಿದ್ದನು, ವಿಚಲಿತನಾಗಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸಮಬಲರಾದ ಇಬ್ಬರು ವೀರರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತದೆ.

ಆ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಕ್ಷಸನ ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ವಾನರನು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದವನಂತೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದನು. ಥಟ್ಟನೆ ಮೇಲಕ್ಕೆ ನೆಗೆದು ಆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಬಿಗಿದು ವೇಗವಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯ ಮೇಲೆ ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರದಿಂದ ಪೆಟ್ಟು ತಿಂದ ನಿಶಾಚರ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಆ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಸೇನೆಯ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಕವಚವನ್ನು ಕೆಡವಿದನು; ಕಾಲುಗಳಿಂದ ಒದೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಸುಗ್ರೀವನು ಬಿದ್ದನು. ಬಿದ್ದ ಆ ಕಪಿ ಮೇಲೆದ್ದು, ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಭೀಕರ ಸದ್ದಿನ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬೀಸಿದನು. ಸುಗ್ರೀವನು ಎತ್ತಿದ ಆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ನೈಪುಣ್ಯದಿಂದ ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಮುಷ್ಟಿಯಿಂದ ಇವನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಆಗ ತನ್ನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡುದನ್ನು ಕಂಡು ಇನ್ನಷ್ಟು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ವಾನರೇಶ್ವರ ಸುಗ್ರೀವನು ಆ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿನ ಒಂದು ಸಂದನ್ನು ಕಂಡನು. ಈ ಅಂಶದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸಮಬಲರಾದ ಇಬ್ಬರು ಮಲ್ಲರ ನಡುವಿನಂತೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಗ್ರೀವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಖಡ್ಗದಿಂದ, ಎರಡನೆಯದು ಒದೆತದಿಂದ — ಆದರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಏಳುತ್ತಾನೆ. ಇಪ್ಪತ್ನಾಲ್ಕು, ಇಪ್ಪತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಇಪ್ಪತ್ತಾರನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧವೂ (ಖಡ್ಗಪ್ರಹಾರ, ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನತೆ, ಮುಷ್ಟಿಪ್ರಹಾರ) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಯುದ್ಧ ಹೀಗೆ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ‘ನೈಪುಣ್ಯ’ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಶಂಸಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕುಶಲನೂ ಹೌದು. ಆದರೆ ‘ಅಂತರಂ ದದರ್ಶ’ (ಸಂದನ್ನು ಕಂಡನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಸುಗ್ರೀವನು ಶತ್ರುವಿನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಲಕ್ಕಿಂತಲೂ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಕಾಣುವುದು ಮಹತ್ವದ್ದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಶನೇಃ ಸಮಾನಮ್’ (ಸಿಡಿಲಿಗೆ ಸಮಾನ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆ ಬರುವ ‘ಮಹೇಂದ್ರಾಶನಿಕಲ್ಪೇನ’ (ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ. ಕವಚವನ್ನು ಕೆಡಹುವುದು ಸುಗ್ರೀವನ ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ತೆಗೆದುಹಾಕುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಸರಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಮುಷ್ಟಿಯೂ ಅಂಗೈಯೂ ವಾನರರ ಸಹಜ ಆಯುಧಗಳು — ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸನೊಡನೆ ಅವನು ನಿರಾಯುಧನಾಗಿಯೇ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಬಲದ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಒದೆತದಿಂದ ಬೀಳುವುದೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ನಾಚಿಕೆಯದಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕ್ಷಣದಲ್ಲೇ ಎದ್ದು ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ.

ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಸುಗ್ರೀವನು ಇನ್ನೊಂದು ಮಹಾ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟನ್ನು ಅವನ ಕಣತಲೆಯ ಮೇಲೆ (ಹಣೆಯ ಪಕ್ಕದ ಮರ್ಮಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ) ಅಪ್ಪಳಿಸಿದನು. ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಆ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ಝರಿಯಿಂದ ನೀರು ಹರಿಯುವಂತೆ ದೇಹದ ರಂಧ್ರಗಳಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳು ತಿರುಗಿದ, ನೊರೆಯೊಡನೆ ರಕ್ತದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಾದುದನ್ನು (ಕಣ್ಣುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾರವಾದುದನ್ನು) ಆ ವಾನರರು ಕಂಡರು. ತುಡಿಯುತ್ತ, ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಹೊರಳುತ್ತ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೋಯ್ದು, ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ ಶತ್ರುವನ್ನು ಕಪಿಗಳು ಕಂಡರು. ಹಾಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದ ವಾನರರ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಎರಡು ಸೇನಾಸಾಗರಗಳು, ಕಟ್ಟೆಯೊಡೆದ ಎರಡು ಮಹಾಸಮುದ್ರಗಳಂತೆ ಭೀಕರವಾಗಿ ಮೊರೆದವು. ವಾನರರಾಜನಿಂದ ಮಹಾಬಲನಾದ ವಿರೂಪನೇತ್ರನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು, ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಕಪಿ-ರಾಕ್ಷಸರ ಸೇನೆ ಉಕ್ಕಿಹರಿದ ಗಂಗೆಯಂತಾಯಿತು. ‘ವಿರೂಪಾಕ್ಷಂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷತರಂ ಕೃತಮ್’ (ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿರೂಪಾಕ್ಷನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದ್ದು) ಎಂಬುದು ಶ್ಲೇಷ — ಹೆಸರಿನಿಂದಲೇ ವಿಕಾರ ಕಣ್ಣುಗಳವನು, ಈಗ ಮರಣಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇನ್ನಷ್ಟು ವಿಕಾರವಾದವು. ಇದು ಕವಿಯ ವಕ್ರೋಕ್ತಿಪ್ರಯೋಗ. ‘ಶಂಖದೇಶ’ ಎಂದರೆ ಹಣೆಯ ಪಕ್ಕ, ಅದು ಮರ್ಮಸ್ಥಾನ; ಆದ್ದರಿಂದ ಒಂದೇ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ಮೃತ್ಯು. ಹಿಂದೆ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನು ಸುಗ್ರೀವನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದನು; ಈಗ ‘ಸಂದನ್ನು’ ಕಂಡು ಸುಗ್ರೀವನು ತಪ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗದ ಎಡೆಯಲ್ಲಿ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಸೇನೆಗಳು ಕಟ್ಟೆಯೊಡೆದ ಸಾಗರಗಳಂತೆಯೂ ಉಕ್ಕಿಹರಿದ ಗಂಗೆಯಂತೆಯೂ ವರ್ಣಿತವಾಗಿವೆ — ಒಬ್ಬ ನಾಯಕನ ಪತನದಿಂದ ಇಡೀ ಸೇನೆ ಕ್ಷೋಭೆಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮೂವರು ಸಚಿವರಲ್ಲಿ ಮೊದಲನೆಯವನು ಹತನಾದನು. ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರು ದೀಪದ ಪತಂಗಗಳಂತೆ ನಾಶವಾದರು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟಿನಿಂದ ರಾಕ್ಷಸವೀರನು ಹತನಾದನು — ಹೀಗೆ ಸರ್ಗ ಎರಡು ವಿರುದ್ಧ ಚಿತ್ರಗಳ ನಡುವೆ ಸಮತೋಲನದಲ್ಲಿದೆ. ‘ಕರುಣಂ ವಿನರ್ದಂತಮ್’ (ಕರುಣಾಜನಕವಾಗಿ ನರಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯು ಶತ್ರುವಿನ ಮರಣದಲ್ಲೂ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ವಿರೂಪಾಕ್ಷನ ವಧೆಯಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕೋಪ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗುವುದು, ಮಹೋದರನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಡುವನು.

ദശഗ്രീവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ ശരീരം മുറിഞ്ഞ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ട് അവിടെ ഭൂമി നിറഞ്ഞു. ഒരേ ദിക്കിൽനിന്നു വന്നുകൊണ്ടിരുന്ന, രാവണന്റെ ചെറുക്കാനാവാത്ത ആ ശരവർഷം, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ഈയാംപാറ്റകൾ എന്നപോലെ, വാനരന്മാർക്കു സഹിക്കാനായില്ല. മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതരായ അവർ, അഗ്നിജ്വാലകളിൽ അകപ്പെട്ട് എരിയുന്ന ആനകളെപ്പോലെ, നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ചിതറിയോടി. കാറ്റ് വലിയ മേഘങ്ങളെ ചിതറിക്കുന്നതുപോലെ, ശരങ്ങളാൽ വാനരസൈന്യങ്ങളെ ചിതറിച്ചുകൊണ്ട് രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ മുന്നേറി. വേഗത്തിൽ വനവാസികളെ സംഹരിച്ച് രാക്ഷസേന്ദ്രൻ തിടുക്കത്തിൽ യുദ്ധത്തിൽ രാഘവന്റെ അടുത്തെത്തി. ആ വാനരന്മാർ തകർന്ന് ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട് സുഗ്രീവൻ സുഷേണനെ സൈന്യവിഭാഗത്തിന്റെ ചുമതലയേൽപ്പിച്ച് വേഗം യുദ്ധത്തിൽ മനസ്സുവച്ചു. തനിക്കു തുല്യനായ ആ വീരവാനരൻ സുഷേണനെ സേനാരക്ഷയ്ക്കു നിയോഗിച്ച്, മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയ സുഗ്രീവൻ ശത്രുവിന് അഭിമുഖനായി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രണ്ട് ഉപമകൾ വാനരന്മാരുടെ ദുരവസ്ഥ കാണിക്കുന്നു — ദീപത്തിൽ വീഴുന്ന ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ, കാട്ടുതീയിലെ ആനകളെപ്പോലെ. രണ്ടാമത്തെ ഉപമയിൽ, വാനരന്മാർ ദുർബലരെന്നു മാത്രമല്ല, മഹാകായരായിട്ടും നിസ്സഹായരാണെന്നാണ് ഭാവം. ‘ഏകതഃ’ (ഒരേ ദിക്കിൽനിന്ന്) എന്ന പദം ശരവർഷത്തിന്റെ ഏകദിശയും നിരന്തരതയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ തീരുമാനം രാജാവിന്റെ കർത്തവ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സൈന്യം തകരുമ്പോൾ നായകൻ സ്വയം മുന്നിൽ ചെല്ലുന്നു. എന്നാൽ അവൻ സൈന്യത്തെ നായകനില്ലാതെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല; സുഷേണനെ ‘ഗുല്മത്തിൽ’ — സൈന്യവ്യൂഹത്തിന്റെ വിഭാഗത്തിൽ — നിർത്തിയിട്ടേ പോകുന്നുള്ളൂ. ‘ആത്മനഃ സദൃശം’ (തനിക്കു തുല്യൻ) എന്ന പദത്തിൽ സുഷേണന്റെ കഴിവിലുള്ള സുഗ്രീവന്റെ വിശ്വാസം കാണാം; സുഷേണൻ താരയുടെ പിതാവും വൃദ്ധനും അനുഭവസമ്പന്നനുമായ വാനരനാണ്. ‘പാദപായുധഃ’ (മരങ്ങൾ ആയുധമാക്കിയവൻ) എന്ന വിശേഷണം വാനരയുദ്ധത്തിന്റെ സ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവരുടെ ആയുധങ്ങൾ മരങ്ങളും പാറകളുമാണ്, വില്ലും അമ്പുമല്ല. രാവണൻ രാഘവന്റെ നേർക്കു ചെല്ലുന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുന്നോട്ട് അവർ തമ്മിൽ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം നടക്കും, എന്നാൽ അതിനുമുമ്പ് അവന്റെ സേനാപതികൾ ഓരോരുത്തരായി കൊല്ലപ്പെടുന്നു. ഈ സർഗത്തിൽ വിരൂപാക്ഷൻ, അടുത്തതിൽ മഹോദരൻ, പിന്നെ മഹാപാർശ്വൻ — ഇതാണ് ക്രമം.

അവന്റെ ഇരുവശങ്ങളിലും പിന്നിലുമായി എല്ലാ വാനരയൂഥപന്മാരും വലിയ പാറകളും പലവിധ വൃക്ഷങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച് പിന്തുടർന്നു. മഹാനായ സുഗ്രീവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഉച്ചസ്വരത്തിൽ ഗർജിച്ചു; പലരെയും അടിച്ചുവീഴ്ത്തിക്കൊണ്ട് ഉത്തമരാക്ഷസന്മാരെ തകർത്തു. യുഗാന്തകാലത്ത് ശക്തിപ്രാപിച്ച കാറ്റ് മരങ്ങളെ തകർക്കുന്നതുപോലെ, മഹാകായനായ വാനരേശ്വരൻ രാക്ഷസരെ ഞെരിച്ചമർത്തി. കാട്ടിൽ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങളുടെമേൽ മേഘം കന്മഴ പെയ്യുന്നതുപോലെ, അവൻ രാക്ഷസസൈന്യങ്ങളുടെമേൽ ശിലാവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. കപിരാജൻ എറിഞ്ഞ ആ ശിലാവർഷങ്ങളാൽ തലകൾ ചിതറിയ രാക്ഷസന്മാർ തകർന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ വീണു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവനാൽ തകർക്കപ്പെട്ട്, ആർത്തുകൊണ്ടും വീണുകൊണ്ടും രാക്ഷസന്മാർ നാലുപാടും ക്ഷയിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, അടുത്ത സന്ദർഭം ആരംഭിക്കുന്നു. ഇവിടെ മൂന്ന് ഉപമകൾ ക്രമമായി പ്രയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു — യുഗാന്തവായു, കന്മഴ പെയ്യുന്ന മേഘം, തകർന്ന പർവതങ്ങൾ. ഒന്നാമത്തേത് സുഗ്രീവന്റെ വേഗവും, രണ്ടാമത്തേത് അവന്റെ പ്രഹരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യവും, മൂന്നാമത്തേത് കൊല്ലപ്പെട്ട രാക്ഷസരുടെ മഹാകായത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കന്മഴയിൽ പക്ഷിക്കൂട്ടങ്ങൾ ചിതറിയോടുന്നതുപോലെ രാക്ഷസന്മാരും എന്നാണ് ഭാവം — ഇപ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർതന്നെ പക്ഷികളെപ്പോലെ ദുർബലർ. മുൻസർഗാന്ത്യത്തിൽ വാനരന്മാർക്കു രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ സഹിക്കാനായില്ല; ഇവിടെയാകട്ടെ രാക്ഷസർക്കു സുഗ്രീവന്റെ പാറകൾ; ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഒഴുക്കു മാറുന്നു. ‘മമന്ഥ’ (കടഞ്ഞു), ‘മമർദ’ (ഞെരിച്ചു) എന്നീ രണ്ടു ക്രിയാപദങ്ങൾ സുഗ്രീവന്റെ ബലത്തിന്റെ പ്രത്യക്ഷചിത്രം വരയ്ക്കുന്നു. യൂഥപന്മാരുടെ പിന്തുടരൽ രാജാവിന്റെ മാതൃകയാൽ സൈന്യം വീണ്ടും ഉത്സാഹം നേടുന്നു എന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘നദത്സു പതത്സു ച’ (ആർത്തുകൊണ്ടും വീണുകൊണ്ടും) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ രാക്ഷസരുടെ അവസ്ഥ ചിത്രീകരിക്കുന്നു — ചിലർ നിലവിളിക്കുന്നു, ചിലർ വീഴുന്നു; യുദ്ധഭൂമിയിൽ കോലാഹലവും മരണവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സുഗ്രീവന്റെ പരാക്രമം രാവണന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പ്രതിബിംബംപോലെയാണ് — ഇരുവരും തങ്ങളുടെ ശത്രുസൈന്യത്തെ ഓടിക്കുന്നു.

അപ്പോൾ വില്ലാളിയായ വിരൂപാക്ഷനെന്ന രാക്ഷസൻ സ്വന്തം പേരു വിളിച്ചുപറഞ്ഞ്, രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി, ഒരു ആനയുടെ കഴുത്തിൽ കയറി. ആ ആനയുടെ പുറത്തേറി മഹാബലനായ വിരൂപാക്ഷൻ ഭീകരമായി ഗർജിച്ചു, വാനരരുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ നിന്ന സുഗ്രീവന്റെമേൽ അവൻ ഘോരശരങ്ങൾ എയ്തു; പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി. ആ രാക്ഷസന്റെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അത്യധികം മുറിവേറ്റ കപീന്ദ്രൻ മഹാക്രോധത്തോടെ അലറി; അവനെ കൊല്ലാൻ മനസ്സുറപ്പിക്കുകയും ചെയ്തു. പിന്നീട് പോരാട്ടവീര്യമുള്ള ശൂരനായ ആ വാനരൻ ഒരു മരം പിഴുതെടുത്ത് ചാടിച്ചെന്ന് ആ മഹാഗജത്തെ മുഖത്ത് അടിച്ചു. സുഗ്രീവന്റെ പ്രഹരമേറ്റ ആ മഹാഗജം ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം പിന്നോട്ടുമാറി, നിലത്തിരുന്നു, അലറി. തകർന്ന ആനയിൽനിന്നു വേഗം മാറിയ വീര്യവാനായ രാക്ഷസൻ ശത്രുവിന് അഭിമുഖനായി വാനരന്റെ നേർക്കു ചെന്ന്, കാളത്തോലുകൊണ്ടുള്ള പരിചയും വാളുമെടുത്ത്, വേഗമേറിയ ചുവടുകളോടെ, ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ, ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന സുഗ്രീവനെ സമീപിച്ചു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ സുഗ്രീവൻ മേഘംപോലുള്ള ഒരു വലിയ ശില എടുത്ത് വിരൂപാക്ഷന്റെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. ആ ശില വരുന്നതു കണ്ട് അതിപരാക്രമിയായ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ ഒഴിഞ്ഞുമാറി, അപ്പോൾ വാളുകൊണ്ടു പ്രഹരിച്ചു. സ്വന്തം പേരു വിളിച്ചുപറയുന്നതു വീരന്മാരുടെ രീതിയാണ് — യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ആത്മപരിചയവും വെല്ലുവിളിയും. വിരൂപാക്ഷൻ രഥം വിട്ട് ആനപ്പുറത്തു കയറുന്നു; അതുവഴി വാനരരുടെ മുകളിൽ ഉയരത്തിലിരുന്ന് ശരങ്ങൾ എയ്യാൻ അവനു കഴിയും. സുഗ്രീവനാകട്ടെ മരംകൊണ്ട് ആനയെയാണ് അടിക്കുന്നത്, ആരോഹകനെയല്ല — ആദ്യം വാഹനത്തെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ആന ‘ഒരു വില്ലിന്റെ ദൂരം’ പിന്നോട്ടുമാറിയത് അവന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു. ‘ആർഷഭം ചർമ’ എന്നതു കാളത്തോലുകൊണ്ടുണ്ടാക്കിയ പരിചയാണ്. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ സ്വരൂപം മാറുന്നു — ധനുർയുദ്ധത്തിൽനിന്നു ഗജയുദ്ധം, പിന്നെ ഖഡ്ഗയുദ്ധം. വിരൂപാക്ഷന്റെ ചുറുചുറുക്ക് അവന്റെ കൗശലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ശിലയെ ബലംകൊണ്ടു മാത്രമല്ല, ഒഴിഞ്ഞുമാറിയാണ് തടുക്കുന്നത്. സുഗ്രീവന്റെ ശില ‘ജലദോപമാ’ — മേഘംപോലെ വലുത്; മുമ്പു പറഞ്ഞ ശിലാവർഷത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്. വിരൂപാക്ഷന്റെ ആദ്യകർമം സൈന്യത്തെ സാന്ത്വനിപ്പിക്കലാണ് — ‘ഉദ്വിഗ്നാൻ രാക്ഷസാൻ സമ്പ്രഹർഷയൻ സ്ഥാപയാമാസ’ (പരിഭ്രാന്തരായ രാക്ഷസരെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് ഉറപ്പിച്ചുനിർത്തി). ഇതുകൊണ്ട് അവൻ വെറും യോദ്ധാവു മാത്രമല്ല, നായകൻകൂടിയാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ക്രോധം ‘ചുക്രോശ’ (അലറി) എന്ന ക്രിയയാൽ വ്യഞ്ജിക്കുന്നു — ബാണമേറ്റ അവൻ വേദനകൊണ്ടല്ല, ക്രോധംകൊണ്ടാണ് അലറുന്നത്. ‘വധേ ചാസ്യ മനോ ദധേ’ (അവനെ കൊല്ലാൻ മനസ്സുറപ്പിച്ചു) എന്ന പദത്താൽ അവന്റെ നിശ്ചയം ദൃഢമാണ്. ആനയുടെ വീഴ്ചയും അലർച്ചയും യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഫലം. അതിനുശേഷം വിരൂപാക്ഷൻ കാലാളായിത്തീർന്നിട്ടും ഓടിപ്പോകുന്നില്ല, ‘ശകാരിക്കുന്നതുപോലെ’ വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ധൈര്യത്തിന്റെ തെളിവാണ്. ‘വ്യവസ്ഥിതം’ (ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദത്താൽ സുഗ്രീവനും സ്ഥിരനാണ്, ഇളകുന്നില്ല എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സമബലരായ രണ്ടു വീരന്മാരുടെ ഏറ്റുമുട്ടലിനു കളമൊരുങ്ങുന്നു.

ബലവാനായ ആ രാക്ഷസന്റെ വാൾവെട്ടേറ്റ വാനരൻ ഒരു നിമിഷം ബോധമറ്റവനെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. പെട്ടെന്നു ചാടിയെഴുന്നേറ്റ് ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ അവൻ മുഷ്ടി ചുരുട്ടി വേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. മുഷ്ടിപ്രഹരമേറ്റ നിശാചരനായ വിരൂപാക്ഷൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, ആ വാളുകൊണ്ടു സൈന്യത്തിന്റെ മുന്നണിയിൽ സുഗ്രീവന്റെ കവചം വെട്ടിവീഴ്ത്തി; കാലുകൾകൊണ്ടുള്ള പ്രഹരമേറ്റ് സുഗ്രീവൻ വീഴുകയും ചെയ്തു. വീണ ആ വാനരൻ എഴുന്നേറ്റ് ഇടിമിന്നലിനു തുല്യമായ ഭീകരശബ്ദമുള്ള ഒരു കൈത്തലപ്രഹരം അവന്റെ നേർക്കു പ്രയോഗിച്ചു. സുഗ്രീവൻ ഉയർത്തിയ ആ കൈത്തലപ്രഹരത്തിൽനിന്നു നൈപുണ്യത്തോടെ ഒഴിഞ്ഞുമാറി ആ രാക്ഷസൻ മുഷ്ടികൊണ്ട് അവന്റെ മാറിൽ ഇടിച്ചു. അപ്പോൾ തന്റെ പ്രഹരം ആ രാക്ഷസൻ ഒഴിവാക്കിയതു കണ്ട് കൂടുതൽ ക്രുദ്ധനായ വാനരേശ്വരൻ സുഗ്രീവൻ ആ വിരൂപാക്ഷന്റെ പ്രതിരോധത്തിലെ പഴുതു കണ്ടു. ഈ ഭാഗത്ത് സമബലരായ രണ്ടു മല്ലന്മാർ തമ്മിലെന്നപോലെ യുദ്ധം നടക്കുന്നു — ഒരാൾ പ്രഹരിക്കുന്നു, മറ്റേയാൾ ഒഴിഞ്ഞുമാറി തിരിച്ചടിക്കുന്നു. സുഗ്രീവൻ രണ്ടുതവണ നിലത്തു വീഴുന്നു — ആദ്യം വാൾകൊണ്ട്, രണ്ടാമത് കാൽപ്രഹരംകൊണ്ട് — എങ്കിലും വീണ്ടും വീണ്ടും എഴുന്നേൽക്കുന്നു. ഇരുപത്തിനാലും ഇരുപത്തഞ്ചും ഇരുപത്താറിന്റെ പൂർവാർധവും (വാൾവെട്ട്, ബോധക്ഷയം, മുഷ്ടിപ്രഹരം) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് യുദ്ധം ഇങ്ങനെ വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. വിരൂപാക്ഷന്റെ ‘നൈപുണ്യം’ വീണ്ടും പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ ബലവാൻ മാത്രമല്ല, യുദ്ധകുശലനുമാണ്. എന്നാൽ ‘അന്തരം ദദർശ’ (പഴുതു കണ്ടു) എന്ന പദത്താൽ കഥയുടെ നിർണായകനിമിഷം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുഗ്രീവൻ ശത്രുവിന്റെ പ്രതിരോധത്തിൽ ഒരു വിടവു കാണുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ബലത്തെക്കാൾ അവസരം കാണുന്നതാണ് പ്രധാനം എന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അശനേഃ സമാനം’ (ഇടിമിന്നലിനു തുല്യം) എന്ന ഉപമ മുന്നോട്ടുള്ള ‘മഹേന്ദ്രാശനികല്പേന’ (ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ) എന്ന വർണനയുടെ മുൻസൂചനയാണ്. കവചം വെട്ടിവീഴ്ത്തിയതോടെ സുഗ്രീവന്റെ സംരക്ഷണം നീങ്ങുന്നു, എങ്കിലും അവൻ പിന്തിരിയുന്നില്ല. മുഷ്ടിയും കൈത്തലവും വാനരരുടെ സഹജായുധങ്ങളാണ് — വാളേന്തിയ രാക്ഷസനോട് അവൻ നിരായുധനായിത്തന്നെ പൊരുതുന്നു; ഇത് അവന്റെ ബലത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. കാൽപ്രഹരമേറ്റു വീണതും സുഗ്രീവനു ലജ്ജാകരമല്ല, കാരണം ക്ഷണത്തിൽത്തന്നെ എഴുന്നേറ്റ് അവൻ തിരിച്ചടിക്കുന്നു.

പിന്നീട് ക്രോധത്തോടെ സുഗ്രീവൻ മറ്റൊരു മഹാതലപ്രഹരം അവന്റെ ചെന്നിയിൽ ഏൽപ്പിച്ചു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യമായ ആ കൈത്തലമേറ്റ വിരൂപാക്ഷൻ ചോരയിൽ കുതിർന്ന്, ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ഉറവയിൽനിന്നു ജലമെന്നപോലെ ശരീരദ്വാരങ്ങളിൽനിന്നു രക്തം ഒഴുക്കിക്കൊണ്ട് നിലത്തുവീണു. ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുണ്ട്, നുരയോടുകൂടി, ചോരയിൽ മുങ്ങി, കൂടുതൽ വിരൂപമായ കണ്ണുകളോടുകൂടിയവനായിത്തീർന്ന വിരൂപാക്ഷനെ ആ വാനരന്മാർ കണ്ടു. പിടഞ്ഞുകൊണ്ടും വശംതിരിഞ്ഞുരുണ്ടുകൊണ്ടും ചോരയിൽ കുളിച്ചും ദയനീയമായി അലറിക്കൊണ്ടും കിടക്കുന്ന ശത്രുവിനെ കപികൾ കണ്ടു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടിയ, വേഗശാലികളായ വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ രണ്ടു സൈന്യസമുദ്രങ്ങളും, അണക്കെട്ടു തകർന്ന രണ്ടു മഹാസമുദ്രങ്ങൾപോലെ, ഭീകരമായി മുഴങ്ങി. മഹാബലനായ വിരൂപനേത്രൻ വാനരരാജനാൽ നശിപ്പിക്കപ്പെട്ടതു കണ്ട്, ഒന്നിച്ചുചേർന്ന വാനരരാക്ഷസന്മാരുടെ സൈന്യം കരകവിഞ്ഞൊഴുകുന്ന ഗംഗപോലെയായി. ‘വിരൂപാക്ഷം വിരൂപാക്ഷതരം കൃതം’ (വിരൂപാക്ഷനെ കൂടുതൽ വിരൂപാക്ഷനാക്കി) എന്നതു ശ്ലേഷമാണ് — പേരുകൊണ്ടുതന്നെ വിരൂപമായ കണ്ണുകളുള്ളവൻ; ഇപ്പോൾ മരണസമയത്ത് അവന്റെ കണ്ണുകൾ കൂടുതൽ വിരൂപമായി. ഇതു കവിയുടെ വക്രോക്തിപ്രയോഗമാണ്. ‘ശംഖദേശം’ നെറ്റിയുടെ പാർശ്വഭാഗമാണ് (ചെന്നി), അതൊരു മർമസ്ഥാനമാണ്; അതിനാൽ ഒരൊറ്റ കൈത്തലപ്രഹരംകൊണ്ടുതന്നെ മരണം. മുമ്പ് വിരൂപാക്ഷൻ സുഗ്രീവന്റെ പ്രഹരം ഒഴിവാക്കി; ഇപ്പോൾ ‘പഴുതു’ കണ്ട് സുഗ്രീവൻ ഒഴിഞ്ഞുമാറാൻ കഴിയാത്തിടത്തു പ്രഹരിക്കുന്നു. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. അവരുടെ രണ്ടു സൈന്യങ്ങളും അണക്കെട്ടു തകർന്ന സമുദ്രങ്ങൾപോലെയും കരകവിഞ്ഞ ഗംഗപോലെയും വർണിക്കപ്പെടുന്നു — ഒരു നായകന്റെ വീഴ്ചയോടെ സൈന്യമാകെ ഇളകിമറിയുന്നു. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ മൂന്നു സചിവന്മാരിൽ ഒന്നാമൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു. സർഗാരംഭത്തിൽ രാവണന്റെ ശരങ്ങളാൽ വാനരന്മാർ ദീപത്തിലെ ഈയാംപാറ്റകളെപ്പോലെ നശിച്ചു; ഒടുവിലാകട്ടെ സുഗ്രീവന്റെ കൈത്തലത്താൽ രാക്ഷസവീരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു — ഇങ്ങനെ സർഗം വിപരീതമായ രണ്ടു ചിത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ സന്തുലിതമായി നിൽക്കുന്നു. ‘കരുണം വിനർദന്തം’ (ദയനീയമായി അലറുന്നവനെ) എന്ന പദത്താൽ ശത്രുവിന്റെ മരണത്തിലും കവി കരുണ കൈവിടുന്നില്ല. വിരൂപാക്ഷന്റെ വധത്തോടെ അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാവണന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിക്കും; മഹോദരൻ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കപ്പെടുകയും ചെയ്യും.

The earth there was strewn with monkeys whose limbs had been cut by the arrows of the Ten-necked One. They could not bear the irresistible shower of Rāvaṇa's arrows, which kept coming from one direction without pause, any more than moths can bear a blazing flame. Tormented by the sharp arrows, they fled every way screaming, like elephants caught in a forest fire and burning; the two similes show their plight, the second meaning that even creatures of great size were helpless. Scattering the monkey ranks with his arrows as the wind scatters great clouds, Rāvaṇa pressed on through the battle, and having quickly made a slaughter of the forest-dwellers he hurried on to meet Rāghava; the duel between the two is still to come, but first his generals are killed one by one, Virūpākṣa in this sarga, Mahodara in the next, and then Mahāpārśva. When Sugrīva saw his monkeys broken and put to flight, he placed Suṣeṇa in charge of the formation and quickly set his mind on fighting. It is a king's duty that when the army breaks the leader goes to the front himself, but Sugrīva did not leave the army without a commander: he entrusted the post to Suṣeṇa, a heroic monkey he regarded as his own equal, old and experienced, the father of Tārā. Then Sugrīva, armed with a tree, as monkeys fight with trees and rocks and not with bows, set out to face the enemy.

All the monkey chiefs followed at his sides and at his back, carrying great rocks and trees of every kind, their spirit restored by their king's example. Mighty Sugrīva roared in the battle with a great voice and crushed the foremost rākṣasas, felling many others besides. The huge lord of the monkeys trampled the rākṣasas as the wind at the end of an age crushes trees, and he rained rocks on the rākṣasa ranks as a cloud rains hailstones on flocks of birds in a forest. Struck by the showers of rocks the monkey king hurled, the rākṣasas fell with shattered heads like mountains broken apart. The three similes follow one another: the wind at the end of an age shows Sugrīva's speed, the hail-bearing cloud the number of his blows, and the broken mountains the huge size of the slain. Now it is the rākṣasas who are as helpless as birds; at the end of the previous sarga the monkeys could not bear Rāvaṇa's arrows, and here the rākṣasas cannot bear Sugrīva's rocks, so the tide of battle turns. Sugrīva's valour is like a reflection of Rāvaṇa's, each routing the other's army. So, as the rākṣasas were being destroyed on every side, broken by Sugrīva, some crying out and some falling, the noise of battle mixed with death, the next episode began.

Then the rākṣasa Virūpākṣa, bow in hand, proclaimed his own name, as heroes do at the start of a fight to announce themselves and give challenge, leapt from his chariot and mounted the shoulders of an elephant, so that he could shoot down on the monkeys from on high. On that elephant mighty Virūpākṣa gave a terrible roar and charged at the monkeys. At the head of the army he let fly dreadful arrows at Sugrīva, and he rallied the frightened rākṣasas and put heart into them, which shows he was a leader and not only a fighter. Pierced deeply by his sharp arrows, the lord of the monkeys cried out, not in pain but in great wrath, and resolved to kill him. Ready for battle, the valiant monkey tore up a tree, sprang forward and struck the great elephant full in front; he went for the mount first rather than the rider. Hit by Sugrīva's blow, the great elephant was driven back a bow's length, a measure of the blow's force, and sank down trumpeting. Leaping quickly away from the stricken beast, the valiant rākṣasa did not flee even on foot but went forward to face his enemy; seizing a shield of bull's hide and a sword, moving nimbly, he came at Sugrīva as if to threaten him, while Sugrīva stood his ground. The character of the fight changes as it goes, from bow to elephant to sword. Enraged, Sugrīva seized a huge rock like a cloud, recalling his earlier rain of rocks, and hurled it at Virūpākṣa; but the valiant bull among rākṣasas, seeing it hurtling at him, stepped aside, avoiding it by skill rather than strength, and then struck with his sword. So the two evenly matched heroes stood face to face.

Struck by the mighty rākṣasa's sword, the monkey lay on the ground for a moment as if senseless. Then he suddenly sprang up, clenched his fist and brought it down with force on the rākṣasa's chest. Struck by the fist, the night-ranger Virūpākṣa in his rage cut down Sugrīva's armour with his sword at the head of the army, and kicked him so that he fell. Twice Sugrīva was brought to the ground, once by the sword and once by the kick, yet each time he rose again, and there was no shame in it, since he sprang up at once and struck back. Rising from where he had fallen, the monkey let fly at him a blow of his open palm, dreadful in its sound and like a thunderbolt, an image that foreshadows the final blow. But the rākṣasa skilfully evaded that blow and struck Sugrīva on the chest with his fist. Virūpākṣa's skill is praised again: he was not only strong but expert in fighting. With his armour gone, Sugrīva fought on, unarmed against an armed rākṣasa, with only a monkey's natural weapons of fist and palm, which shows his superior strength. The fight went on like a bout between two wrestlers of equal strength, one striking, the other dodging and striking back. Then Sugrīva, lord of the monkeys, still more enraged at seeing his blow evaded, watched for an opening in Virūpākṣa's guard. That is the decisive moment of the story, for the poet suggests that in battle the eye for an opening counts for more than strength.

Then in his wrath Sugrīva brought down another great blow of his palm on Virūpākṣa's temple, a vital spot, where no dodging was possible. Struck by that palm, which was like great Indra's thunderbolt, Virūpākṣa fell to the ground drenched in blood, vomiting blood from every opening like water gushing from a spring, and one blow was enough to kill him. The monkeys saw Virūpākṣa, his eyes rolling in rage, foaming and bathed in blood, "made more misshapen of eye than ever"; the poet plays on his name, which means "misshapen eye," for in death his eyes grew more misshapen still. They saw their enemy writhing, rolling on his side, smeared with blood and crying out piteously; even at an enemy's death the poet does not withhold compassion. As the two mighty warriors fought, the two oceans of forces, monkeys and rākṣasas, roared dreadfully like two great seas that have burst their bounds, and seeing mighty Virūpākṣa slain by the king of the monkeys, the gathered host of monkeys and rākṣasas surged like the Gaṅgā in flood: the fall of one leader stirred the whole army. So the first of Rāvaṇa's three ministers was killed. The sarga is balanced between two opposite pictures: at its start the monkeys perish under Rāvaṇa's arrows like moths in a flame, and at its end a rākṣasa hero dies under Sugrīva's palm. Virūpākṣa's death will double Rāvaṇa's rage in the next sarga, and Mahodara will be sent to fight.