लङ्कायां कुले कुले आर्तानां राक्षसीनां करुणं परिदेवितं रावणः शुश्राव। सः दीर्घं विनिःश्वस्य मुहूर्तं ध्यानम् आस्थितः, ततः परमक्रुद्धः भीमदर्शनः च अभवत्। ओष्ठं दशनैः संदश्य, क्रोधेन संरक्ते लोचने धारयन्, सः राक्षसैः अपि दुर्दर्शः मूर्तिमान् कालाग्निः इव आसीत्। क्रोधेन अव्यक्तवचनः, चक्षुषा निर्दहन् इव, सः समीपस्थान् राक्षसान् उवाच — ‘महोदरं महापार्श्वं राक्षसं विरूपाक्षं च शीघ्रं वदत, मम आज्ञया सैन्यानि निर्यान्तु’ इति। भयार्दिताः ते राक्षसाः नृपाज्ञया अव्यग्रान् तान् राक्षसान् चोदयामासुः। ते भीमदर्शनाः ‘तथा’ इति उक्त्वा कृतस्वस्त्ययनाः रणाभिमुखाः ययुः। ते महारथाः यथान्यायं रावणं प्रतिपूज्य भर्तुः विजयं काङ्क्षमाणाः प्राञ्जलयः तस्थुः। ततः क्रोधमूर्च्छितः रावणः प्रहस्य महोदरमहापार्श्वौ राक्षसं विरूपाक्षं च उवाच। अत्र कविः रावणस्य मनसः परिवर्तनं क्रमेण दर्शयति — प्रथमं विलापश्रवणम्, ततः दीर्घनिःश्वासः ध्यानं च, अन्ते क्रोधस्य विस्फोटः। शोकः तस्य मनसि विवेकं न जनयति, अपितु क्रोधम् एव वर्धयति। ‘कालाग्निः इव मूर्तिमान्’ इति उपमया तस्य रूपस्य भीषणता, प्रलयस्य सूचना च युगपत् प्रकटिता। सेवकानां भयम् अपि लक्षणीयम् — राजाज्ञां ते भयात् एव पालयन्ति, न अनुरागात्। प्रहासः अपि अत्र न हर्षस्य, किन्तु गर्वस्य चिह्नम्। अवशिष्टाः त्रयः सेनापतयः एव इदानीं तस्य आश्रयः, यतः पूर्वे महावीराः सर्वे हताः। लङ्कायाः प्रत्येकं गृहं शोकेन पूर्णम् — कस्यचित् पुत्रः, कस्यचित् भ्राता, कस्यचित् पतिः हतः। पूर्वसर्गे राक्षसीनां यः विलापः वर्णितः, सः एव अत्र रावणस्य कर्णं प्राप्नोति। राक्षस्यः रावणस्य दुर्नयम् एव सर्वनाशस्य कारणं मन्यन्ते स्म, किन्तु रावणः तस्मात् किमपि न शिक्षते। दीर्घनिःश्वासः तस्य अन्तःस्थं दुःखं सूचयति, ध्यानं च क्षणिकं विचारम्; परन्तु विचारस्य अन्ते सः शान्तिं न वृणोति, अपि तु युद्धम् एव। ‘कृतस्वस्त्ययनाः’ इति पदेन राक्षसानाम् अपि मङ्गलाचारे श्रद्धा दर्शिता — युद्धात् पूर्वं ते स्वस्तिवाचनं कुर्वन्ति। ‘प्राञ्जलयः’ इति पदेन तेषां विनयः, ‘भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः’ इति पदेन स्वामिभक्तिः च सूच्यते। एवं भयं भक्तिः च उभे अपि सेवकानां मनसि युगपत् वर्तेते। महोदरः महापार्श्वः विरूपाक्षः च इति त्रयः एव नामतः आहूताः, तेषां वधः अग्रिमेषु सर्गेषु क्रमेण वर्णयिष्यते।

रावणः उवाच — ‘अद्य धनुर्मुक्तैः युगान्तादित्यसंनिभैः बाणैः राघवं लक्ष्मणं च यमसादनं नेष्यामि। शत्रुवधात् खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तस्य इन्द्रजितः च प्रतीकारम् अद्य करिष्यामि। मम बाणजलदैः आवृताः अन्तरिक्षं दिशः द्यौः सागराः च प्रकाशत्वं न गमिष्यन्ति। अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः पतत्रिणा शरजालेन वधिष्यामि। पवनौजसा रथेन स्थितः धनुःसमुद्रात् उद्धूतैः शरोर्मिभिः वानरसैन्यानि मथिष्यामि। व्याकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसां यूथतटाकानि गजः इव प्रमथामि। सशरैः वदनैः वानरयूथपाः सनालैः पङ्कजैः इव वसुधां मण्डयिष्यन्ति। द्रुमयोधिनां यूथप्रचण्डानां हरीणां शतं शतम् एकेन मुक्तेन इषुणा भेत्स्यामि। येषां भ्राता हतः, येषां तनयः हतः, तेषां अश्रूणि रिपोः वधेन अद्य प्रमार्जयामि। मद्बाणनिर्भिन्नैः गतचेतनैः वानरैः प्रस्तीर्णां महीं यत्नेन अवेक्ष्यतलां करोमि। काकाः गृध्राः अन्ये मांसाशिनः च शराहतैः शत्रुमांसैः तर्पयिष्यामि। रथः शीघ्रं कल्प्यतां, धनुः क्षिप्रम् आनीयतां, अत्र शिष्टाः निशाचराः मां युद्धे अनुप्रयान्तु’ इति। अस्मिन् भाषणे रूपकाणां परम्परा दृश्यते — धनुः समुद्रः, शराः ऊर्मयः, वानरयूथानि तटाकानि, वानरमुखानि पद्मानि, रावणः स्वयं गजः। एतैः रूपकैः सः स्वं प्रकृतिशक्तिम् इव कल्पयति। किन्तु भाषणस्य मूलं प्रतीकारः — बन्धूनां वधस्य स्मरणम् एव तं युद्धाय प्रेरयति। पुत्रभ्रातृवियुक्तानां राक्षसीनाम् अश्रुप्रमार्जनस्य वचनेन सर्गारम्भस्य विलापः पुनः स्मारितः। ‘अद्य’ इति पदस्य पुनःपुनः प्रयोगः तस्य त्वरां निश्चयं च सूचयति। चतुर्दशः श्लोकः ‘अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा’ इति आरभ्यते, ततः एव ‘रथः कल्प्यताम्’ इति आदेशस्य बीजं दृश्यते। अन्ते रावणः आत्मानं केवलं योद्धारं न, किन्तु मांसाशिनां पोषकम् अपि वर्णयति, येन तस्य स्वभावस्य क्रौर्यं स्फुटं भवति। सः स्वपक्षस्य हतानां वीराणां नामानि गणयति — खरः जनस्थाने, कुम्भकर्णः भ्राता, प्रहस्तः सेनापतिः, इन्द्रजित् पुत्रः। एतेषां स्मरणेन तस्य शोकः क्रोधरूपेण परिणमति। द्वादशे श्लोके सः आकाशं दिशः सागरान् च स्वबाणैः आच्छादयिष्यामि इति वदति — एतत् तस्य शौर्यस्य अतिशयोक्तिः, तथापि अस्त्रविद्यायां तस्य सामर्थ्यं न न्यूनम्। पञ्चदशे श्लोके वानरमुखानि विकसितानि पद्मानि, तेषां वर्णः पद्मकेसरसदृशः पीतः — अत्र कविः शत्रूणां सौन्दर्यम् अपि रावणस्य मुखेन वर्णयति। षोडशे श्लोके शरविद्धानि मुखानि नालसहितानि पङ्कजानि इव भूमिं मण्डयिष्यन्ति इति भीषणं सुन्दरं च चित्रम्। सप्तदशे श्लोके एकेन इषुणा शतं शतं भेत्स्यामि इति गर्वोक्तिः। एकोनविंशे श्लोके मही शवैः तथा आच्छादिता भविष्यति यथा तस्याः तलं यत्नेन एव द्रष्टुं शक्यम्। एवं रावणस्य वचनेषु शौर्यं क्रौर्यं शोकः च मिश्रिताः। किन्तु पाठकः जानाति यत् एताः प्रतिज्ञाः न सफलाः भविष्यन्ति, यतः पूर्वे अपि बहवः एवं गर्जित्वा हताः। विंशे श्लोके काकाः गृध्राः च शत्रुमांसैः तर्पयितव्याः इति वचनं युद्धभूमेः बीभत्सरसं पूर्वमेव सूचयति। एकविंशे श्लोके सः त्रीणि आदेशवाक्यानि वदति — रथः, धनुः, अनुयायिनः — येन वचनात् कर्मणि संक्रमणं भवति।

रावणस्य वचनं श्रुत्वा महापार्श्वः तत्र स्थितान् बलाध्यक्षान् अब्रवीत् — ‘बलं संत्वर्यताम्’ इति। संयुक्ताः लघुपराक्रमाः बलाध्यक्षाः गृहे गृहे राक्षसान् चोदयन्तः लङ्कां परिययुः। ततः मुहूर्तात् भीमदर्शनाः भीमवदनाः राक्षसाः नानाप्रहरणैः भुजैः नदन्तः निष्पेतुः। ते असिभिः पट्टिशैः शूलैः गदाभिः मुसलैः हलैः तीक्ष्णधाराभिः शक्तिभिः महद्भिः कूटमुद्गरैः यष्टिभिः विविधैः चक्रैः निशितैः परश्वधैः भिन्दिपालैः शतघ्नीभिः अन्यैः वरायुधैः च सम्पन्नाः आसन्। रावणाज्ञया चत्वारः बलाध्यक्षाः साग्रं रथानां नियुतं, नागानां नियुतत्रयम्, अश्वानां षष्टिकोटीः, तथैव खरोष्ट्राणां, असंख्यातान् पदातीन् च आनयन्; ते सर्वे राजशासनात् जग्मुः। बलाध्यक्षाः राज्ञः पुरतः सेनां संस्थाप्य स्थिताः। एतस्मिन् अन्तरे सूतः रथं स्थापयामास — दिव्यास्त्रवरसम्पन्नं, नानालंकारभूषितं, नानायुधसमाकीर्णं, किङ्किणीजालसंयुतं, नानारत्नपरिक्षिप्तं, रत्नस्तम्भैः विराजितं, जाम्बूनदमयैः सहस्रकलशैः वृतं च। तं दृष्ट्वा सर्वे राक्षसाः परमं विस्मयं गताः। तं कोटिसूर्यप्रतीकाशं ज्वलन्तं पावकम् इव, सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं स्वतेजसा दीप्यमानं भीमं रथं दृष्ट्वा राक्षसेश्वरः सहसा उत्थाय तदा आरुरोह। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची सेनायाः भीषणत्वं प्रत्यक्षं करोति। सङ्ख्याः अपि अतिशयोक्त्या वर्धन्ते — नियुतानि कोटयः च, पदातयः तु असंख्याताः। एषः अंशः (२७–३२) समीक्षितसंस्करणे नास्ति; गीताप्रेसपाठे एव सेनासङ्ख्या रथवर्णनं च विस्तरेण उक्ते। रथस्य वर्णने सुवर्णं रत्नानि किङ्किण्यः च राजवैभवं सूचयन्ति, किन्तु ‘भीमम्’ इति विशेषणं तस्य भयङ्करतां न विस्मारयति। त्रयस्त्रिंशः श्लोकः त्रिभिः अर्धैः निबद्धः — रथस्य कान्तिः, तस्य योजना, आरोहणं च एकस्मिन् एव श्लोके। महापार्श्वः अत्र रावणस्य आज्ञायाः प्रथमः वाहकः — सः स्वयं न गच्छति, अपि तु बलाध्यक्षान् आदिशति, ते च प्रतिगृहं गत्वा सैनिकान् प्रेरयन्ति। एवं राज्यस्य आज्ञाक्रमः स्पष्टः — राजा, सेनापतिः, बलाध्यक्षाः, सैनिकाः। ‘गृहे गृहे’ इति पदेन सर्वेषां गृहस्थानाम् अपि युद्धाय आह्वानं सूच्यते — इदानीं लङ्कायां कोऽपि विश्रामं न लभते। ‘मुहूर्तात्’ इति पदेन सैन्यस्य शीघ्रता दर्शिता। आयुधेषु केचन प्रसिद्धाः (असिः, शूलं, गदा, मुसलम्), केचन विशिष्टाः — पट्टिशः, भिन्दिपालः, शतघ्नी, कूटमुद्गरः च। हलम् अपि आयुधत्वेन गणितम्। अश्वानां षष्टिकोट्यः, तावन्तः एव खराः उष्ट्राः च इति सङ्ख्या पौराणिकी, न गणितार्था; तस्याः प्रयोजनं सेनायाः अपारत्वस्य सूचनम्। रथः स्वतेजसा दीप्यमानः ज्वलन् पावकः इव — एषा उपमा अग्रे अपि रावणस्य रथस्य वर्णने पुनः पुनः आगमिष्यति। अष्टौ अश्वाः रथं वहन्ति, यत् राजरथस्य विशेषलक्षणम्। किङ्किणीजालं रथस्य गतौ मधुरं स्वनं जनयति, रत्नस्तम्भाः सहस्रकलशाः च तं विमानम् इव कुर्वन्ति। राक्षसानां विस्मयः अपि सूचयति यत् एतादृशः रथः पूर्वं युद्धे न दृष्टः — रावणः स्वस्य श्रेष्ठं वाहनम् अन्तिमयुद्धाय रक्षितवान् इव। रावणस्य सहसा उत्थानं तस्य उत्साहं त्वरां च प्रकटयति।

ततः बहुभिः राक्षसैः वृतः रावणः सत्त्वगाम्भीर्यात् मेदिनीं दारयन् इव सहसा प्रयातः। ततः ततस्ततः तूर्याणां महान् नादः आसीत् — मृदङ्गैः पटहैः शङ्खैः सह रक्षसां कलहैः च। ‘सीतापहारी दुर्वृत्तः ब्रह्मघ्नः देवकण्टकः छत्रचामरसंयुतः रक्षसां राजा रघुवरेण योद्धुम् आगतः’ इति कलहध्वनिः शुश्रुवे। तेन महता नादेन पृथिवी समकम्पत, तं शब्दं श्रुत्वा वानराः भयात् सहसा दुद्रुवुः। सचिवैः परिवारितः महाबाहुः महातेजाः रावणः विजयं प्रति जयाय आजगाम। रावणेन अभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ दुर्धर्षः विरूपाक्षः च रथान् आरुरुहुः। ते हृष्टाः अभिनर्दन्तः मेदिनीं भिन्दन्तः इव घोरं नादं विमुञ्चन्तः जयकाङ्क्षिणः निर्ययुः। ततः रक्षोगणबलैः वृतः तेजस्वी रावणः उद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः युद्धाय निर्ययौ। षट्त्रिंशे श्लोके विशेषः दृश्यते — रावणस्य स्वकीयाः सैनिकाः एव तं ‘सीतापहारी दुर्वृत्तः ब्रह्मघ्नः’ इति घोषयन्ति। एषा वन्दिनां स्तुतिः न, अपितु कवेः व्यङ्ग्यम् — तस्य दोषाः सर्वविदिताः। अयं श्लोकः अपि त्रिभिः अर्धैः निबद्धः। वानराणां पलायनं अस्य आरम्भस्य भीषणतां दर्शयति। ‘कालान्तकयमोपमः’ इति त्रयाणां मृत्युदेवतानां नाम्नां समासः तस्य संहारकरूपं सूचयति। ३४–३८ श्लोकाः अपि समीक्षिते न सन्ति। मृदङ्गाः पटहाः शङ्खाः च युद्धवाद्यानि; तेषां नादेन सह राक्षसानां कलहः अपि मिश्रितः, येन सेनायाः उत्साहः वर्धते। भूकम्पः अत्र प्राकृतिकः न, किन्तु नादस्य महत्त्वस्य अतिशयोक्तिः। रावणः ‘सचिवैः परिवारितः’ — अतः सः एकाकी न, मन्त्रिणः अपि रणे तम् अनुगच्छन्ति। महापार्श्वमहोदरौ विरूपाक्षः च रावणस्य अनुज्ञया एव रथान् आरोहन्ति; एषः राजमर्यादायाः क्रमः। तेषां नादः ‘मेदिनीं भिन्दन्तः इव’ इति उपमया पूर्वोक्तं ‘दारयन् इव मेदिनीम्’ इति रावणस्य वर्णनं प्रतिध्वनति। ‘उद्यतधनुः’ इति पदेन रावणः युद्धाय सज्जः, न केवलं प्रदर्शनाय। ‘छत्रचामरसंयुतः’ इति राजचिह्नानि — रावणः राजा इति रणे अपि घोष्यते। वानराणां भयं तस्य आगमनस्य प्रभावं दर्शयति।

ततः प्रजविताश्वेन रथेन सः महारथः तेन द्वारेण निर्ययौ यत्र तौ रामलक्ष्मणौ आस्ताम्। तदा सूर्यः नष्टप्रभः अभवत्, दिशः तिमिरावृताः, द्विजाः घोरं नेदुः, मेदिनी संचचाल। देवः रुधिरं ववर्ष, तुरंगमाः चस्खलुः, ध्वजाग्रे गृध्रः न्यपतत्, शिवाः अशिवं विनेदुः। तस्य वामं नयनम् अस्फुरत्, वामः बाहुः अकम्पत, वदनं विवर्णम् अभवत्, स्वनः किंचित् अभ्रश्यत। युद्धे निष्पततः दशग्रीवस्य रक्षसः रणे निधनशंसीनि एतानि रूपाणि जज्ञिरे। अन्तरिक्षात् निर्घातसमनिःस्वना उल्का पपात, वायसैः अभिमिश्रिताः गृध्राः अशिवं विनेदुः। एतान् समवस्थितान् घोरान् उत्पातान् अचिन्तयन् कालचोदितः रावणः मोहात् वधार्थं निर्ययौ। तेषां महात्मनां राक्षसानां रथघोषेण वानराणां चमूः अपि युद्धाय एव अभ्यवर्तत। उत्पातानां वर्णनं त्रिषु स्तरेषु विभक्तम् — प्रकृतौ (सूर्यः, दिशः, भूमिः), प्राणिषु (अश्वाः, गृध्राः, शिवाः), रावणस्य शरीरे (नयनं, बाहुः, स्वरः)। वामाङ्गस्फुरणं पुरुषस्य अशुभम् इति प्रसिद्धम्। ‘कालचोदितः’ ‘मोहात्’ इति पदद्वयं सर्गस्य केन्द्रम् — रावणः संकेतान् पश्यति, तथापि न विरमति। वानराणां प्रतिक्रिया अपि लक्षणीया — पूर्वं ते भयात् दुद्रुवुः, इदानीं युद्धाय अभिमुखाः। ‘यत्र तौ रामलक्ष्मणौ’ इति पदेन रावणस्य लक्ष्यं स्पष्टम् — सः अन्यैः न युद्ध्यते, साक्षात् रामम् एव अन्विष्यति। द्विचत्वारिंशात् आरभ्य उत्पाताः एकैकशः प्रकटन्ते, तेषां वर्णनं च क्रमेण वर्धते, यथा पूर्वसर्गेषु अन्येषां राक्षसवीराणां निर्याणे अपि दृष्टम्। गृध्रस्य ध्वजाग्रे पतनं विशेषतः अशुभम्, यतः ध्वजः राज्ञः कीर्तेः चिह्नम्। स्वरस्य भ्रंशः अन्तःस्थस्य भयस्य सूचना — रावणः बहिः गर्जति, किन्तु तस्य शरीरं भयं प्रकटयति। ‘निधनशंसीनि’ इति पदेन कविः स्वयं तेषां अर्थं स्पष्टीकरोति। उल्कापातः निर्घातः च आकाशस्य उत्पाताः, वायसगृध्राणां स्वनः भूमेः। ‘मोहात्’ इति पदं रावणस्य बुद्धेः आवरणं सूचयति — ज्ञानवान् अपि सः दैवेन मोहितः। चमूः अभ्यवर्तत इति वानराणां पुनः धैर्यप्राप्तिः।

ततः अन्योन्यम् आह्वयानानां क्रुद्धानां जयम् इच्छतां कपिरक्षसां तुमुलं युद्धं बभूव। ततः क्रुद्धः दशग्रीवः काञ्चनभूषणैः शरैः वानराणाम् अनीकेषु महत् कदनं चकार। रावणेन केचित् वलीमुखाः निकृत्तशिरसः, केचित् विच्छिन्नहृदयाः, केचित् श्रोत्रविवर्जिताः कृताः। केचित् निरुच्छ्वासाः हताः, केचित् पार्श्वेषु दारिताः, केचित् विभिन्नशिरसः, केचित् चक्षुर्विनाकृताः। क्रोधविवृत्तनेत्रः दशाननः यतः यतः रथेन संख्ये अभ्येति, ततः ततः तस्य शरप्रवेगं ते हरियूथपाः सोढुं न शेकुः। ‘केचित्’ इति पदस्य अष्टधा आवृत्त्या कविः क्षतानां वैविध्यं सङ्ख्यां च युगपत् सूचयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। सर्गान्ते रावणः अप्रतिहतः इव दृश्यते, किन्तु पूर्वोक्ताः उत्पाताः तस्य भाविनं पराजयं पूर्वमेव सूचयन्ति। रावणस्य शराः ‘काञ्चनभूषणाः’ — सुवर्णेन अलंकृताः; राजवैभवं युद्धे अपि न त्यक्तम्। ‘क्रोधविवृत्तनेत्रः’ इति पदं सर्गारम्भस्य ‘क्रोधसंरक्तलोचनः’ इत्यनेन सह सङ्गच्छते — सर्गः क्रोधेन आरब्धः क्रोधेन एव समाप्यते। हरियूथपाः अपि, ये पूर्वं कुम्भकर्णादीन् सोढवन्तः, इदानीं तस्य शरवेगं सोढुं न शक्नुवन्ति। अग्रिमे सर्गे सुग्रीवः स्वयं युद्धाय उत्तिष्ठति। रावणस्य रथः यत्र यत्र गच्छति तत्र तत्र वानराः विद्रवन्ति — एषा ‘यतो यतः… ततस्ततः’ इति रचना तस्य सर्वव्यापकं भयं दर्शयति।

లంకలో ఇంటింటా ఆర్తులైన రాక్షసస్త్రీల కరుణమైన విలాపాన్ని రావణుడు విన్నాడు. అతడు దీర్ఘంగా నిట్టూర్చి ఒక్క క్షణం ధ్యానంలో నిలిచాడు, తరువాత పరమక్రుద్ధుడై భయంకరంగా కనిపించాడు. పళ్ళతో పెదవిని కొరుకుతూ, కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో, రాక్షసులు కూడా చూడలేనంత భయంకరంగా అతడు మూర్తీభవించిన ప్రళయాగ్నిలా ఉన్నాడు. కోపంతో మాటలు తడబడుతూ, చూపుతోనే దహించివేస్తున్నట్టు, అతడు దగ్గరలో ఉన్న రాక్షసులతో ఇలా అన్నాడు — ‘మహోదరునికీ, మహాపార్శ్వునికీ, విరూపాక్షరాక్షసునికీ త్వరగా చెప్పండి: నా ఆజ్ఞ ప్రకారం సైన్యాలు బయలుదేరాలి’ అని. భయంతో వణికిపోతున్న ఆ రాక్షసులు రాజాజ్ఞ ప్రకారం నిబ్బరంగా ఉన్న ఆ రాక్షసులను ప్రేరేపించారు. భయంకరంగా కనిపించే వారు ‘అలాగే’ అని, స్వస్తివాచనం చేయించుకొని యుద్ధానికి అభిముఖులై వెళ్ళారు. ఆ మహారథులు యథావిధిగా రావణుని పూజించి, యజమాని విజయాన్ని కోరుకుంటూ చేతులు జోడించి నిలిచారు. అప్పుడు క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు నవ్వి మహోదర మహాపార్శ్వులతో, విరూపాక్షరాక్షసునితో ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి రావణుని మనస్సులోని మార్పును క్రమంగా చూపిస్తాడు — మొదట విలాపం వినడం, తరువాత దీర్ఘనిశ్వాసమూ ధ్యానమూ, చివరకు క్రోధపు విస్ఫోటం. శోకం అతని మనస్సులో వివేకాన్ని పుట్టించదు, క్రోధాన్నే పెంచుతుంది. ‘మూర్తీభవించిన ప్రళయాగ్నిలా’ అన్న ఉపమానంతో అతని రూపపు భయంకరతా, ప్రళయసూచనా ఒకేసారి వ్యక్తమయ్యాయి. సేవకుల భయం కూడా గమనించదగినది — వారు రాజాజ్ఞను భయంతోనే పాలిస్తున్నారు గాని అనురాగంతో కాదు. ఇక్కడి నవ్వు కూడా హర్షానికి కాదు, గర్వానికి చిహ్నం. మిగిలిన ఈ ముగ్గురు సేనాపతులే ఇప్పుడు అతనికి ఆధారం, ఎందుకంటే మునుపటి మహావీరులందరూ హతులయ్యారు. లంకలోని ప్రతి ఇల్లూ శోకంతో నిండి ఉంది — ఒకరి కొడుకు, ఒకరి సోదరుడు, ఒకరి భర్త హతుడయ్యాడు. ముందటి సర్గలో వర్ణించిన రాక్షసస్త్రీల విలాపమే ఇక్కడ రావణుని చెవిని చేరుతుంది. రాక్షసస్త్రీలు రావణుని దుర్నీతినే సర్వనాశానికి కారణంగా భావించారు, కాని రావణుడు దానినుండి ఏమీ నేర్చుకోడు. దీర్ఘనిశ్వాసం అతని లోపలి దుఃఖాన్నీ, ధ్యానం క్షణికమైన ఆలోచననూ సూచిస్తాయి; కాని ఆలోచన చివర అతడు శాంతిని కాదు, యుద్ధాన్నే ఎంచుకుంటాడు. ‘స్వస్తివాచనం చేయించుకొని’ అన్న పదంతో రాక్షసులకు కూడా మంగళాచారాలపై శ్రద్ధ ఉందని చూపించబడింది — యుద్ధానికి ముందు వారు స్వస్తివాచనం చేయిస్తారు. ‘చేతులు జోడించి’ అన్న పదంతో వారి వినయమూ, ‘యజమాని విజయాన్ని కోరుకుంటూ’ అన్న పదంతో స్వామిభక్తీ సూచించబడతాయి. ఇలా భయమూ భక్తీ రెండూ సేవకుల మనస్సులో ఒకేసారి ఉన్నాయి. మహోదరుడు, మహాపార్శ్వుడు, విరూపాక్షుడు — ఈ ముగ్గురే పేరుపేరునా పిలువబడ్డారు; వారి వధ తరువాతి సర్గలలో క్రమంగా వర్ణించబడుతుంది.

రావణుడు అన్నాడు — ‘ఈనాడు ధనుస్సు నుండి విడిచిన, ప్రళయకాలపు సూర్యుని వంటి బాణాలతో రాఘవుని, లక్ష్మణుని యమలోకానికి పంపుతాను. శత్రువధతో ఈనాడు ఖరునికీ, కుంభకర్ణునికీ, ప్రహస్తునికీ, ఇంద్రజిత్తుకూ ప్రతీకారం చేస్తాను. నా బాణమేఘాలు కప్పివేయగా అంతరిక్షమూ, దిక్కులూ, ఆకాశమూ, సముద్రాలూ వెలుగును పొందవు. ఈనాడు వానరముఖ్యుల ఆ యూథాలను భాగాలు భాగాలుగా, రెక్కలు గల బాణజాలంతో వధిస్తాను. వాయువేగం గల రథంపై నిలిచి, ధనుస్సనే సముద్రం నుండి లేచిన బాణాలనే అలలతో వానరసైన్యాలను మథిస్తాను. వికసించిన పద్మాల వంటి ముఖాలు గల, పద్మకేసరాల వంటి కాంతి గల వానరుల యూథాలనే సరస్సులను ఏనుగులా అల్లకల్లోలం చేస్తాను. బాణాలు గుచ్చుకున్న ముఖాలతో వానరయూథపతులు కాడలతో కూడిన తామరపూవుల వలె భూమిని అలంకరిస్తారు. చెట్లతో యుద్ధం చేసేవారూ, యూథాలలో భయంకరులూ అయిన వానరులను వందలు వందలుగా ఒక్కొక్క బాణంతో చీల్చివేస్తాను. ఎవరి సోదరుడు హతుడయ్యాడో, ఎవరి కుమారుడు హతుడయ్యాడో, వారి కన్నీళ్ళను ఈనాడు శత్రువధతో తుడిచివేస్తాను. నా బాణాలతో చీలి ప్రాణం పోయిన వానరులతో పరచుకుపోయిన భూమిని, ప్రయత్నిస్తే గాని నేల కనిపించనట్టు చేస్తాను. కాకులను, గద్దలను, ఇతర మాంసాహారులను బాణాలతో హతమైన శత్రువుల మాంసంతో తృప్తిపరుస్తాను. రథాన్ని త్వరగా సిద్ధం చేయండి, ధనుస్సును వెంటనే తీసుకురండి, ఇక్కడ మిగిలిన నిశాచరులు యుద్ధంలో నన్ను అనుసరించాలి’ అని. ఈ ప్రసంగంలో రూపకాల పరంపర కనిపిస్తుంది — ధనుస్సు సముద్రం, బాణాలు అలలు, వానరయూథాలు సరస్సులు, వానరముఖాలు పద్మాలు, రావణుడు స్వయంగా ఏనుగు. ఈ రూపకాలతో అతడు తనను ఒక ప్రకృతిశక్తిగా ఊహించుకుంటున్నాడు. కాని ప్రసంగానికి మూలం ప్రతీకారం — బంధువుల వధను స్మరించడమే అతనిని యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తుంది. కొడుకులను సోదరులను కోల్పోయిన రాక్షసస్త్రీల కన్నీళ్ళు తుడుస్తానన్న మాటతో సర్గారంభంలోని విలాపం మళ్ళీ గుర్తుకు వస్తుంది. ‘ఈనాడు’ అన్న పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం అతని తొందరనూ నిశ్చయాన్నీ సూచిస్తుంది. పద్నాలుగవ శ్లోకం ‘ఈనాడు వాయువేగం గల రథంతో వానరసైన్యాలను’ అని మొదలవుతుంది, అక్కడే ‘రథాన్ని సిద్ధం చేయండి’ అన్న ఆజ్ఞకు బీజం కనిపిస్తుంది. చివరలో రావణుడు తనను కేవలం యోధునిగా కాక, మాంసాహారులను పోషించేవానిగా కూడా వర్ణించుకుంటాడు, దానితో అతని స్వభావంలోని క్రౌర్యం స్పష్టమవుతుంది. అతడు తన పక్షంలో హతులైన వీరుల పేర్లు లెక్కిస్తాడు — జనస్థానంలో ఖరుడు, సోదరుడు కుంభకర్ణుడు, సేనాపతి ప్రహస్తుడు, కుమారుడు ఇంద్రజిత్తు. వీరిని స్మరించడంతో అతని శోకం క్రోధంగా పరిణమిస్తుంది. పన్నెండవ శ్లోకంలో అతడు ఆకాశాన్నీ దిక్కులనూ సముద్రాలనూ తన బాణాలతో కప్పివేస్తానంటాడు — ఇది అతని శౌర్యపు అతిశయోక్తి, అయినా అస్త్రవిద్యలో అతని సామర్థ్యం తక్కువేమీ కాదు. పదిహేనవ శ్లోకంలో వానరముఖాలు వికసించిన పద్మాలు, వాటి రంగు పద్మకేసరాల వంటి పసుపు — ఇక్కడ కవి రావణుని నోటితో శత్రువుల సౌందర్యాన్ని కూడా వర్ణిస్తాడు. పదహారవ శ్లోకంలో బాణాలు గుచ్చుకున్న ముఖాలు కాడలతో కూడిన తామరపూవుల వలె భూమిని అలంకరిస్తాయన్నది భయంకరమూ సుందరమూ అయిన చిత్రం. పదిహేడవ శ్లోకంలో ఒక్క బాణంతో వందలు వందలుగా చీలుస్తానన్నది గర్వోక్తి. పందొమ్మిదవ శ్లోకంలో భూమి శవాలతో ఎంతగా కప్పబడుతుందంటే దాని నేలను ప్రయత్నంతో గాని చూడలేరు. ఇలా రావణుని మాటలలో శౌర్యమూ క్రౌర్యమూ శోకమూ కలిసిపోయాయి. కాని ఈ ప్రతిజ్ఞలు సఫలం కావని పాఠకునికి తెలుసు, ఎందుకంటే మునుపు కూడా చాలామంది ఇలాగే గర్జించి హతులయ్యారు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో కాకులనూ గద్దలనూ శత్రుమాంసంతో తృప్తిపరుస్తానన్న మాట యుద్ధభూమిలోని బీభత్సరసాన్ని ముందుగానే సూచిస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో అతడు మూడు ఆజ్ఞావాక్యాలు చెబుతాడు — రథం, ధనుస్సు, అనుచరులు — దానితో మాట నుండి కార్యానికి సంక్రమణం జరుగుతుంది.

రావణుని మాట విని మహాపార్శ్వుడు అక్కడ ఉన్న సేనాధ్యక్షులతో ‘సైన్యాన్ని త్వరపెట్టండి’ అన్నాడు. చురుకైన పరాక్రమం గల సేనాధ్యక్షులు కలిసి ఇంటింటా రాక్షసులను ప్రేరేపిస్తూ లంక అంతటా తిరిగారు. అప్పుడు క్షణంలో భయంకరంగా కనిపించే, భయంకరమైన ముఖాలు గల రాక్షసులు నానావిధ ఆయుధాలు ధరించిన భుజాలతో గర్జిస్తూ బయటికి దూకారు. వారు కత్తులు, పట్టిసాలు, శూలాలు, గదలు, రోకళ్ళు, నాగళ్ళు, వాడి అంచుల శక్తులు, పెద్ద కూటముద్గరాలు, దుడ్డుకర్రలు, వివిధ చక్రాలు, వాడి గండ్రగొడ్డళ్ళు, భిందిపాలాలు, శతఘ్నులు, ఇతర శ్రేష్ఠాయుధాలతో సన్నద్ధులై ఉన్నారు. రావణుని ఆజ్ఞతో నలుగురు సేనాధ్యక్షులు ఒక నియుతానికి పైగా రథాలను, మూడు నియుతాల ఏనుగులను, అరవై కోట్ల గుర్రాలను, అంతే సంఖ్యలో గాడిదలను ఒంటెలను, లెక్కలేనంత కాల్బలాన్ని తీసుకువచ్చారు; వారందరూ రాజశాసనం ప్రకారం వెళ్ళారు. సేనాధ్యక్షులు రాజు ఎదుట సైన్యాన్ని నిలిపి నిలుచున్నారు. ఈ మధ్యలో సారథి రథాన్ని తెచ్చి నిలిపాడు — అది శ్రేష్ఠమైన దివ్యాస్త్రాలతో సంపన్నమైనది, నానావిధ అలంకారాలతో భూషితమైనది, నానావిధ ఆయుధాలతో నిండినది, చిరుగంటల జాలంతో కూడినది, నానావిధ రత్నాలు పొదిగినది, రత్నస్తంభాలతో విరాజిల్లేది, మేలిమి బంగారుతో చేసిన వేయి కలశాలతో చుట్టబడినది. దానిని చూసి రాక్షసులందరూ పరమవిస్మయం చెందారు. కోటి సూర్యుల వలె ప్రకాశించేదీ, మండుతున్న అగ్నిలా ఉన్నదీ, సారథితో కూడినదీ, ఎనిమిది గుర్రాలు కట్టినదీ, తన తేజస్సుతో జ్వలించేదీ అయిన ఆ భయంకరమైన రథాన్ని చూసి రాక్షసేశ్వరుడు హఠాత్తుగా లేచి అప్పుడు దానిని ఎక్కాడు. ఇక్కడ ఆయుధాల దీర్ఘమైన జాబితా సైన్యపు భయంకరత్వాన్ని ప్రత్యక్షం చేస్తుంది. సంఖ్యలు కూడా అతిశయోక్తితో పెరుగుతాయి — నియుతాలు, కోట్లు, కాల్బలమైతే లెక్కలేనంత. ఈ భాగం (27–32) సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; గీతాప్రెస్ పాఠంలోనే సైన్యసంఖ్యా రథవర్ణనా విస్తారంగా చెప్పబడ్డాయి. రథవర్ణనలోని బంగారం, రత్నాలు, చిరుగంటలు రాజవైభవాన్ని సూచిస్తాయి, కాని ‘భయంకరమైన’ అన్న విశేషణం దాని భయంకరతను మరువనీయదు. ముప్పై మూడవ శ్లోకం మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది — రథపు కాంతి, దాని అమరిక, ఎక్కడం ఒకే శ్లోకంలో. మహాపార్శ్వుడు ఇక్కడ రావణుని ఆజ్ఞను మొదట అందుకొని అందించేవాడు — అతడు స్వయంగా వెళ్ళడు, సేనాధ్యక్షులను ఆదేశిస్తాడు, వారు ఇంటింటికీ వెళ్ళి సైనికులను ప్రేరేపిస్తారు. ఇలా రాజ్యపు ఆజ్ఞాక్రమం స్పష్టమవుతుంది — రాజు, సేనాపతి, సేనాధ్యక్షులు, సైనికులు. ‘ఇంటింటా’ అన్న పదంతో గృహస్థులందరినీ కూడా యుద్ధానికి పిలిచినట్టు సూచించబడుతుంది — ఇప్పుడు లంకలో ఎవరికీ విశ్రాంతి లేదు. ‘క్షణంలో’ అన్న పదంతో సైన్యపు శీఘ్రత చూపించబడింది. ఆయుధాలలో కొన్ని ప్రసిద్ధమైనవి (కత్తి, శూలం, గద, రోకలి), కొన్ని విశిష్టమైనవి — పట్టిసం, భిందిపాలం, శతఘ్ని, కూటముద్గరం. నాగలి కూడా ఆయుధంగా లెక్కించబడింది. అరవై కోట్ల గుర్రాలు, అంతే సంఖ్యలో గాడిదలూ ఒంటెలూ అన్న సంఖ్య పౌరాణికమైనది, లెక్కకు సంబంధించినది కాదు; దాని ప్రయోజనం సైన్యపు అపారత్వాన్ని సూచించడం. రథం తన తేజస్సుతో జ్వలిస్తూ మండుతున్న అగ్నిలా ఉంది — ఈ ఉపమానం ముందు కూడా రావణుని రథవర్ణనలో మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది. ఎనిమిది గుర్రాలు రథాన్ని లాగుతాయి, ఇది రాజరథపు విశేషలక్షణం. చిరుగంటల జాలం రథం కదిలేటప్పుడు మధురమైన ధ్వని చేస్తుంది, రత్నస్తంభాలూ వేయి కలశాలూ దానిని విమానంలా చేస్తాయి. రాక్షసుల విస్మయం కూడా ఇటువంటి రథం మునుపు యుద్ధంలో కనిపించలేదని సూచిస్తుంది — రావణుడు తన శ్రేష్ఠవాహనాన్ని చివరి యుద్ధం కోసం దాచి ఉంచినట్టు. రావణుడు హఠాత్తుగా లేవడం అతని ఉత్సాహాన్నీ తొందరనూ వెల్లడిస్తుంది.

అప్పుడు అనేక రాక్షసులు చుట్టి ఉండగా రావణుడు తన సత్త్వగాంభీర్యంతో భూమిని చీల్చుతున్నట్టు హఠాత్తుగా బయలుదేరాడు. అప్పుడు అక్కడక్కడ మృదంగాలతో, పటహాలతో, శంఖాలతో పాటు రాక్షసుల కోలాహలంతో తూర్యాల మహానాదం చెలరేగింది. ‘సీతను అపహరించినవాడూ, దుర్వృత్తుడూ, బ్రహ్మహంతకుడూ, దేవతలకు ముల్లు వంటివాడూ, ఛత్రచామరాలతో కూడినవాడూ అయిన రాక్షసరాజు రఘువరునితో యుద్ధం చేయడానికి వచ్చాడు’ అన్న కోలాహలధ్వని వినిపించింది. ఆ మహానాదంతో భూమి కంపించింది, ఆ శబ్దం విని వానరులు భయంతో హఠాత్తుగా పారిపోయారు. మంత్రులు చుట్టి ఉండగా మహాబాహువూ మహాతేజస్వీ అయిన రావణుడు విజయం కోసం జయాభిలాషతో వచ్చాడు. రావణుని అనుమతితో మహాపార్శ్వ మహోదరులూ, ఎదిరించశక్యం కాని విరూపాక్షుడూ రథాలు ఎక్కారు. వారు సంతోషంతో గర్జిస్తూ, భూమిని చీల్చుతున్నట్టు ఘోరనాదం చేస్తూ, జయాన్ని కోరుతూ బయలుదేరారు. అప్పుడు రాక్షసగణాల సైన్యాలు చుట్టి ఉండగా, తేజస్వి రావణుడు ధనుస్సు ఎత్తిపట్టి, కాలుడు, అంతకుడు, యముడు వంటివాడై యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. ముప్పై ఆరవ శ్లోకంలో విశేషం కనిపిస్తుంది — రావణుని సొంత సైనికులే అతనిని ‘సీతాపహారి, దుర్వృత్తుడు, బ్రహ్మహంతకుడు’ అని ఘోషిస్తారు. ఇది వందిమాగధుల స్తుతి కాదు, కవి వ్యంగ్యం — అతని దోషాలు అందరికీ తెలిసినవే. ఈ శ్లోకం కూడా మూడు అర్ధభాగాలతో రచించబడింది. వానరుల పలాయనం ఈ ఆరంభపు భయంకరతను చూపిస్తుంది. ‘కాలాంతకయమోపముడు’ అన్న, ముగ్గురు మృత్యుదేవతల పేర్ల సమాసం అతని సంహారకరూపాన్ని సూచిస్తుంది. 34–38 శ్లోకాలు కూడా సమీక్షిత సంస్కరణలో లేవు. మృదంగాలు, పటహాలు, శంఖాలు యుద్ధవాద్యాలు; వాటి నాదంతో పాటు రాక్షసుల కోలాహలం కూడా కలిసి, సైన్యపు ఉత్సాహం పెరుగుతుంది. ఇక్కడి భూకంపం ప్రాకృతికమైనది కాదు, నాదపు గొప్పతనానికి అతిశయోక్తి. రావణుడు ‘మంత్రులు చుట్టి ఉండగా’ వచ్చాడు — కాబట్టి అతడు ఒంటరి కాదు, మంత్రులు కూడా యుద్ధంలో అతనిని అనుసరిస్తున్నారు. మహాపార్శ్వ మహోదరులూ విరూపాక్షుడూ రావణుని అనుమతితోనే రథాలు ఎక్కుతారు; ఇది రాజమర్యాద క్రమం. వారి నాదం ‘భూమిని చీల్చుతున్నట్టు’ అన్న ఉపమానం ముందు చెప్పిన ‘భూమిని చీల్చుతున్నట్టు’ అన్న రావణుని వర్ణనకు ప్రతిధ్వని. ‘ధనుస్సు ఎత్తిపట్టి’ అన్న పదంతో రావణుడు యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్నాడని, కేవలం ప్రదర్శనకు కాదని తెలుస్తుంది. ‘ఛత్రచామరాలతో కూడినవాడు’ — ఇవి రాజచిహ్నాలు; రావణుడు రాజని యుద్ధంలో కూడా ఘోషించబడుతుంది. వానరుల భయం అతని ఆగమనపు ప్రభావాన్ని చూపిస్తుంది.

అప్పుడు ఆ మహారథుడు వేగంగా పరుగెత్తే గుర్రాల రథంతో రామలక్ష్మణులు ఉన్న ద్వారం గుండా బయలుదేరాడు. అప్పుడు సూర్యుడు కాంతి కోల్పోయాడు, దిక్కులు చీకటితో కప్పబడ్డాయి, పక్షులు ఘోరంగా అరిచాయి, భూమి కంపించింది. మేఘుడు రక్తం కురిపించాడు, గుర్రాలు తడబడ్డాయి, ధ్వజాగ్రంపై గద్ద వాలింది, నక్కలు అశుభంగా ఊళ పెట్టాయి. అతని ఎడమ కన్ను అదిరింది, ఎడమ భుజం వణికింది, ముఖం వెలవెలబోయింది, స్వరం కొంత తడబడింది. యుద్ధానికి బయలుదేరుతున్న దశగ్రీవరాక్షసునికి యుద్ధంలో మరణాన్ని సూచించే ఈ రూపాలు కనిపించాయి. అంతరిక్షం నుండి పిడుగుపాటు వంటి ధ్వనితో ఉల్క రాలింది, కాకులతో కలిసి గద్దలు అశుభంగా అరిచాయి. ఎదుట నిలిచిన ఈ ఘోర ఉత్పాతాలను లెక్కచేయకుండా, కాలప్రేరితుడైన రావణుడు మోహం వల్ల తన వధ కోసం బయలుదేరాడు. మహాత్ములైన ఆ రాక్షసుల రథఘోషతో వానరసేన కూడా యుద్ధానికే ఎదురు తిరిగింది. ఉత్పాతాల వర్ణన మూడు స్థాయిలలో విభజించబడింది — ప్రకృతిలో (సూర్యుడు, దిక్కులు, భూమి), ప్రాణులలో (గుర్రాలు, గద్దలు, నక్కలు), రావణుని శరీరంలో (కన్ను, భుజం, స్వరం). ఎడమ అవయవాలు అదరడం పురుషునికి అశుభమని ప్రసిద్ధం. ‘కాలప్రేరితుడు’, ‘మోహం వల్ల’ అన్న రెండు పదాలు సర్గకు కేంద్రం — రావణుడు సంకేతాలను చూస్తాడు, అయినా ఆగడు. వానరుల ప్రతిక్రియ కూడా గమనించదగినది — మొదట వారు భయంతో పారిపోయారు, ఇప్పుడు యుద్ధానికి అభిముఖులయ్యారు. ‘రామలక్ష్మణులు ఉన్న చోటికి’ అన్న పదంతో రావణుని లక్ష్యం స్పష్టం — అతడు ఇతరులతో యుద్ధం చేయడు, నేరుగా రాముడినే వెతుకుతున్నాడు. నలభై రెండవ శ్లోకం నుండి ఉత్పాతాలు ఒక్కొక్కటిగా కనిపిస్తాయి, వాటి వర్ణన క్రమంగా పెరుగుతుంది, మునుపటి సర్గలలో ఇతర రాక్షసవీరులు బయలుదేరినప్పుడు కూడా ఇలాగే కనిపించింది. ధ్వజాగ్రంపై గద్ద వాలడం విశేషంగా అశుభం, ఎందుకంటే ధ్వజం రాజు కీర్తికి చిహ్నం. స్వరం తడబడడం లోపలి భయానికి సూచన — రావణుడు బయటికి గర్జిస్తున్నాడు, కాని అతని శరీరం భయాన్ని వెల్లడిస్తోంది. ‘మరణాన్ని సూచించే’ అన్న పదంతో కవి స్వయంగా వాటి అర్థాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు. ఉల్కాపాతమూ పిడుగుపాటూ ఆకాశపు ఉత్పాతాలు, కాకుల గద్దల అరుపులు భూమి మీదివి. ‘మోహం వల్ల’ అన్న పదం రావణుని బుద్ధికి ఆవరణను సూచిస్తుంది — జ్ఞాని అయినా అతడు దైవం చేత మోహితుడయ్యాడు. సేన ఎదురు తిరిగిందంటే వానరులు మళ్ళీ ధైర్యం పొందారని.

అప్పుడు ఒకరినొకరు సవాలు చేసుకుంటూ, క్రుద్ధులై, జయాన్ని కోరుకుంటున్న వానరరాక్షసుల మధ్య తుములయుద్ధం జరిగింది. అప్పుడు క్రుద్ధుడైన దశగ్రీవుడు బంగారు అలంకారాలు గల బాణాలతో వానరసేనలలో మహాసంహారం చేశాడు. రావణుడు కొందరు వానరుల తలలు నరికాడు, కొందరి గుండెలు చీల్చాడు, కొందరిని చెవులు లేనివారిగా చేశాడు. కొందరు ఊపిరి ఆగి హతులయ్యారు, కొందరు పక్కలు చీలిపోయారు, కొందరు తలలు బద్దలయ్యారు, కొందరు కళ్ళు కోల్పోయారు. కోపంతో కళ్ళు తిప్పుతున్న దశాననుడు యుద్ధంలో రథంతో ఎటు ఎటు వెళ్తే, అటు అటు అతని బాణవేగాన్ని ఆ వానరయూథపతులు సహించలేకపోయారు. ‘కొందరు’ అన్న పదాన్ని ఎనిమిదిసార్లు పునరావృతం చేయడం ద్వారా కవి గాయాల వైవిధ్యాన్నీ సంఖ్యనూ ఒకేసారి సూచిస్తాడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. సర్గ చివర రావణుడు ఎదురులేనివానిలా కనిపిస్తాడు, కాని ముందు చెప్పిన ఉత్పాతాలు అతని రాబోయే పరాజయాన్ని ముందుగానే సూచిస్తాయి. రావణుని బాణాలు ‘బంగారు అలంకారాలు గలవి’ — బంగారంతో అలంకరించబడినవి; యుద్ధంలో కూడా రాజవైభవం విడువబడలేదు. ‘కోపంతో కళ్ళు తిప్పుతున్న’ అన్న పదం సర్గారంభంలోని ‘కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడు’ అన్న దానితో పొసగుతుంది — సర్గ క్రోధంతో మొదలై క్రోధంతోనే ముగుస్తుంది. మునుపు కుంభకర్ణుడు మొదలైనవారిని సహించిన వానరయూథపతులు కూడా ఇప్పుడు అతని బాణవేగాన్ని సహించలేకపోతున్నారు. తరువాతి సర్గలో సుగ్రీవుడు స్వయంగా యుద్ధానికి లేస్తాడు. రావణుని రథం ఎక్కడికి వెళ్తే అక్కడ వానరులు చెల్లాచెదురవుతారు — ‘ఎటు ఎటు … అటు అటు’ అన్న ఈ రచన అతని సర్వవ్యాపకమైన భయాన్ని చూపిస్తుంది.

இலங்கையில் ஒவ்வொரு குடும்பத்திலும் துயருற்ற ராக்ஷசியரின் இரங்கத்தக்க புலம்பலை ராவணன் கேட்டான். அவன் நீண்ட பெருமூச்சுவிட்டு, சிறிது நேரம் சிந்தனையில் ஆழ்ந்தான்; பிறகு மிகுந்த சினமுற்றவனாகவும் பார்வைக்குப் பயங்கரமானவனாகவும் ஆனான். பற்களால் உதட்டைக் கடித்துக்கொண்டு, சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன், ராக்ஷசர்களாலும் பார்க்க முடியாதவனாக, உருவெடுத்து வந்த காலாக்கினியைப்போல இருந்தான். சினத்தால் தெளிவற்ற சொல்லுடன், பார்வையாலேயே எரிப்பவன்போல, அருகிலிருந்த ராக்ஷசர்களிடம் அவன் சொன்னான் — ‘மகோதரனிடமும் மகாபார்சுவனிடமும் விரூபாக்ஷன் என்ற ராக்ஷசனிடமும் விரைந்து சொல்லுங்கள்; என் ஆணைப்படி படைகள் புறப்படட்டும்.’ அச்சத்தால் வாடிய அந்த ராக்ஷசர்கள் மன்னனின் ஆணைப்படி, கலக்கமற்றிருந்த அந்த ராக்ஷசர்களைத் தூண்டினார்கள். பார்வைக்குப் பயங்கரமான அவர்கள் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்துகொண்டு போர்முகமாகச் சென்றனர். அந்த மகாரதர்கள் முறைப்படி ராவணனை வணங்கி, தலைவனின் வெற்றியை விரும்பியவர்களாகக் கைகூப்பி நின்றனர். பிறகு சினத்தால் மதிமயங்கிய ராவணன் சிரித்துக்கொண்டே மகோதரன், மகாபார்சுவன், ராக்ஷசனான விரூபாக்ஷன் ஆகியோரிடம் சொன்னான். இங்கே கவி ராவணனின் மனமாற்றத்தை வரிசையாகக் காட்டுகிறார் — முதலில் புலம்பலைக் கேட்டல், பிறகு நீண்ட பெருமூச்சும் சிந்தனையும், இறுதியில் சினத்தின் வெடிப்பு. சோகம் அவன் மனத்தில் விவேகத்தை உண்டாக்கவில்லை, சினத்தையே பெருக்குகிறது. ‘உருவெடுத்து வந்த காலாக்கினியைப்போல’ என்ற உவமையால் அவன் உருவத்தின் பயங்கரமும் பிரளயத்தின் முன்னறிவிப்பும் ஒருசேர வெளிப்படுகின்றன. பணியாளர்களின் அச்சமும் கவனிக்கத்தக்கது — அவர்கள் மன்னனின் ஆணையை அச்சத்தால்தான் நிறைவேற்றுகிறார்கள், அன்பால் அல்ல. இங்கே சிரிப்பும் மகிழ்ச்சியின் அல்ல, செருக்கின் அடையாளம். எஞ்சியிருக்கும் இந்த மூன்று படைத்தலைவர்களே இப்போது அவனுக்குப் புகலிடம்; ஏனெனில் முந்தைய மாவீரர்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டுவிட்டனர். இலங்கையின் ஒவ்வொரு வீடும் சோகத்தால் நிறைந்துள்ளது — ஒருத்திக்கு மகன், ஒருத்திக்கு உடன்பிறந்தான், ஒருத்திக்குக் கணவன் கொல்லப்பட்டான். முந்தைய சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்பட்ட ராக்ஷசியரின் புலம்பலே இங்கே ராவணனின் காதை எட்டுகிறது. ராக்ஷசியர் ராவணனின் தீய நடத்தையே முழு அழிவுக்கும் காரணம் என்று கருதினார்கள்; ஆனால் ராவணன் அதிலிருந்து எதையும் கற்றுக்கொள்ளவில்லை. நீண்ட பெருமூச்சு அவனுக்குள்ளிருக்கும் துயரத்தையும், சிந்தனை ஒரு கணநேர யோசனையையும் சுட்டுகின்றன; ஆனால் யோசனையின் முடிவில் அவன் அமைதியைத் தேர்ந்தெடுக்கவில்லை, போரையே தேர்ந்தெடுக்கிறான். ‘க்ருதஸ்வஸ்த்யயனா:’ (மங்கலச் சடங்குகளைச் செய்தவர்கள்) என்ற சொல்லால் ராக்ஷசர்களுக்கும் மங்கல வழக்கங்களில் நம்பிக்கை உண்டு என்பது காட்டப்படுகிறது — போருக்கு முன் அவர்கள் ஸ்வஸ்திவாசனம் செய்கிறார்கள். ‘கைகூப்பி’ என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய பணிவும், ‘தலைவனின் வெற்றியை விரும்பி’ என்ற சொல்லால் தலைவனிடம் பற்றும் சுட்டப்படுகின்றன. இவ்வாறு அச்சமும் பற்றும் இரண்டுமே பணியாளர்களின் மனத்தில் ஒருசேர இருக்கின்றன. மகோதரன், மகாபார்சுவன், விரூபாக்ஷன் என்ற மூவர் மட்டுமே பெயர் சொல்லி அழைக்கப்படுகிறார்கள்; அவர்களுடைய வதம் அடுத்த சர்க்கங்களில் வரிசையாக வருணிக்கப்படும்.

ராவணன் சொன்னான் — ‘இன்று வில்லிலிருந்து விடப்படும், யுகமுடிவின் கதிரவனைப் போன்ற அம்புகளால் ராகவனையும் லக்ஷ்மணனையும் யமனுலகுக்கு அனுப்புவேன். பகைவர்களைக் கொல்வதன் மூலம் கரனுக்கும் கும்பகர்ணனுக்கும் பிரஹஸ்தனுக்கும் இந்திரஜித்துக்கும் இன்று பழிதீர்ப்பேன். என் அம்பு மேகங்களால் மூடப்பட்ட இடைவெளியும் திசைகளும் வானமும் கடல்களும் ஒளிபெறாமல் போகும். இன்று வானரத் தலைவர்களின் அந்தக் கூட்டங்களைச் சிறகுடைய அம்புவலையால் பகுதி பகுதியாகக் கொல்வேன். காற்றின் வேகமுடைய தேரில் நின்று, வில் என்ற கடலிலிருந்து எழும் அம்பு அலைகளால் வானரப் படைகளைக் கலக்குவேன். மலர்ந்த தாமரைபோன்ற முகங்களையுடைய, தாமரைத் தாதுபோன்ற நிறமுடையவர்களின் கூட்டங்கள் என்ற குளங்களை யானைபோலக் கலக்குவேன். அம்புகள் தைத்த முகங்களோடு வானரக் கூட்டத் தலைவர்கள், தண்டோடு கூடிய தாமரைகள்போலப் பூமியை அணிசெய்வார்கள். மரங்களால் போரிடும், கூட்டங்களில் கடுமையான வானரர்களை நூறுநூறாக ஒரே அம்பால் பிளப்பேன். எவர்களுடைய உடன்பிறந்தான் கொல்லப்பட்டானோ, எவர்களுடைய மகன் கொல்லப்பட்டானோ, அவர்களுடைய கண்ணீரைப் பகைவனின் வதத்தால் இன்று துடைப்பேன். என் அம்புகளால் பிளக்கப்பட்டு உணர்விழந்த வானரர்களால் பரப்பப்பட்ட பூமியை, முயன்றால்தான் அதன் தரை தெரியும்படி செய்வேன். காகங்களையும் கழுகுகளையும் பிற ஊனுண்ணிகளையும் அம்புகளால் கொல்லப்பட்ட பகைவர்களின் ஊனால் திருப்திப்படுத்துவேன். தேர் விரைந்து ஆயத்தமாகட்டும், வில் உடனே கொண்டுவரப்படட்டும், இங்கே எஞ்சியிருக்கும் இரவுலாவிகள் போரில் என்னைப் பின்தொடரட்டும்.’ இந்தப் பேச்சில் உருவகங்களின் தொடர் காணப்படுகிறது — வில் கடல், அம்புகள் அலைகள், வானரக் கூட்டங்கள் குளங்கள், வானர முகங்கள் தாமரைகள், ராவணனே யானை. இந்த உருவகங்களால் அவன் தன்னை ஓர் இயற்கை ஆற்றலாகக் கற்பனை செய்கிறான். ஆனால் பேச்சின் வேர் பழிதீர்த்தல் — உறவினர்களின் வதத்தை நினைப்பதே அவனைப் போருக்குத் தூண்டுகிறது. மகனையும் உடன்பிறந்தானையும் இழந்த ராக்ஷசியரின் கண்ணீரைத் துடைப்பேன் என்ற சொல்லால் சர்க்கத் தொடக்கத்துப் புலம்பல் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. ‘இன்று’ என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்தப்படுவது அவனுடைய பரபரப்பையும் உறுதியையும் சுட்டுகிறது. பதினான்காம் சுலோகம் ‘அத்ய வானரஸைன்யானி ரதேன பவனௌஜஸா’ என்று தொடங்குகிறது; அங்கிருந்தே ‘தேர் ஆயத்தமாகட்டும்’ என்ற ஆணையின் விதை தெரிகிறது. இறுதியில் ராவணன் தன்னை வெறும் போர்வீரனாக மட்டுமல்ல, ஊனுண்ணிகளுக்கு உணவளிப்பவனாகவும் வருணிக்கிறான்; இதனால் அவன் இயல்பின் கொடுமை வெளிப்படுகிறது. அவன் தன் தரப்பில் கொல்லப்பட்ட வீரர்களின் பெயர்களை எண்ணுகிறான் — ஜனஸ்தானத்தில் கரன், உடன்பிறந்தான் கும்பகர்ணன், படைத்தலைவன் பிரஹஸ்தன், மகன் இந்திரஜித். இவர்களை நினைப்பதால் அவன் சோகம் சினமாக மாறுகிறது. பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் வானத்தையும் திசைகளையும் கடல்களையும் தன் அம்புகளால் மூடுவேன் என்கிறான் — இது அவன் வீரத்தின் மிகைக்கூற்று; ஆயினும் அஸ்திர வித்தையில் அவன் திறமை குறைந்ததல்ல. பதினைந்தாம் சுலோகத்தில் வானர முகங்கள் மலர்ந்த தாமரைகள், அவற்றின் நிறம் தாமரைத் தாதுபோன்ற மஞ்சள் — இங்கே கவி ராவணனின் வாயாலேயே பகைவர்களின் அழகையும் வருணிக்கிறார். பதினாறாம் சுலோகத்தில், அம்பு தைத்த முகங்கள் தண்டோடு கூடிய தாமரைகள்போலப் பூமியை அணிசெய்யும் என்பது பயங்கரமும் அழகும் கலந்த சித்திரம். பதினேழாம் சுலோகத்தில் ஒரே அம்பால் நூறுநூறாகப் பிளப்பேன் என்ற வீம்புப் பேச்சு. பத்தொன்பதாம் சுலோகத்தில், பிணங்களால் பூமி மூடப்பட்டு, முயன்றால்தான் அதன் தரையைக் காண முடியும் என்கிறான். இவ்வாறு ராவணனின் சொற்களில் வீரமும் கொடுமையும் சோகமும் கலந்துள்ளன. ஆனால் இந்தச் சபதங்கள் நிறைவேறாது என்று வாசகனுக்குத் தெரியும்; ஏனெனில் முன்பும் பலர் இவ்வாறு முழங்கிவிட்டுக் கொல்லப்பட்டார்கள். இருபதாம் சுலோகத்தில் காகங்களையும் கழுகுகளையும் பகைவர் ஊனால் திருப்திப்படுத்துவேன் என்ற சொல் போர்க்களத்தின் அருவருப்புச் சுவையை முன்னதாகவே சுட்டுகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் அவன் மூன்று ஆணை வாக்கியங்களைச் சொல்கிறான் — தேர், வில், பின்தொடர்பவர்கள் — இதனால் சொல்லிலிருந்து செயலுக்கு மாற்றம் நிகழ்கிறது.

ராவணனின் சொல்லைக் கேட்ட மகாபார்சுவன் அங்கிருந்த படைத்தலைவர்களிடம் ‘படையை விரைவுபடுத்துங்கள்’ என்றான். ஒன்றுகூடிய, விரைந்து செயல்படும் படைத்தலைவர்கள் வீடுவீடாக ராக்ஷசர்களைத் தூண்டியவாறு இலங்கையைச் சுற்றி வந்தனர். பிறகு ஒரு முகூர்த்தத்தில் பார்வைக்கும் முகத்துக்கும் பயங்கரமான ராக்ஷசர்கள் பலவகை ஆயுதங்கள் ஏந்திய கைகளோடு முழங்கியவாறு வெளிப்பட்டனர். அவர்கள் வாள்கள், பட்டிசங்கள், சூலங்கள், கதைகள், உலக்கைகள், கலப்பைகள், கூரிய முனையுடைய சக்திகள், பெரிய கூடமுத்கரங்கள், தடிகள், பலவகைச் சக்கரங்கள், கூர்தீட்டிய கோடரிகள், பிந்திபாலங்கள், சதக்னிகள், பிற சிறந்த ஆயுதங்கள் ஆகியவற்றை உடையவர்களாக இருந்தனர். ராவணனின் ஆணைப்படி நான்கு படைத்தலைவர்கள் ஒரு நியுதத்துக்கு மேற்பட்ட தேர்களையும், மூன்று நியுதம் யானைகளையும், அறுபது கோடி குதிரைகளையும், அதே அளவு கழுதைகளையும் ஒட்டகங்களையும், எண்ணற்ற காலாட்களையும் கொண்டுவந்தனர்; அவர்கள் அனைவரும் மன்னனின் ஆணைப்படி சென்றனர். படைத்தலைவர்கள் மன்னனின் முன் படையை நிறுத்திவிட்டு நின்றனர். அதற்கிடையில் தேரோட்டி தேரைக் கொண்டுவந்து நிறுத்தினான் — சிறந்த தெய்வீக அஸ்திரங்கள் நிறைந்தது, பலவகை அணிகலன்களால் அலங்கரிக்கப்பட்டது, பலவகை ஆயுதங்கள் நிரம்பியது, சிறுமணிகளின் வலையோடு கூடியது, பலவகை ரத்தினங்கள் பதிக்கப்பட்டது, ரத்தினத் தூண்களால் ஒளிர்வது, ஜாம்பூநதப் பொன்னாலான ஆயிரம் கலசங்களால் சூழப்பட்டது. அதைக் கண்டு ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் மிகுந்த வியப்படைந்தனர். கோடி கதிரவன்போல ஒளிர்வதும், எரியும் நெருப்புப் போன்றதும், தேரோட்டியோடு கூடியதும், எட்டுக் குதிரைகள் பூட்டப்பட்டதும், தன் ஒளியாலேயே சுடர்விடுவதுமான அந்தப் பயங்கரத் தேரைக் கண்டு ராக்ஷசேசுவரன் உடனே எழுந்து அப்போது அதில் ஏறினான். இங்கே ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் படையின் பயங்கரத்தைக் கண்முன் நிறுத்துகிறது. எண்ணிக்கைகளும் மிகைக்கூற்றால் பெருகுகின்றன — நியுதங்களும் கோடிகளும்; காலாட்களோ எண்ணற்றவர்கள். இந்தப் பகுதி (27–32) திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; கீதா பிரஸ் பாடத்தில் மட்டுமே படையின் எண்ணிக்கையும் தேரின் வருணனையும் விரிவாகச் சொல்லப்படுகின்றன. தேரின் வருணனையில் பொன்னும் ரத்தினங்களும் சிறுமணிகளும் அரச வைபவத்தைச் சுட்டுகின்றன; ஆனால் ‘பயங்கரமான’ என்ற அடைமொழி அதன் அச்சமூட்டும் தன்மையை மறக்கவிடுவதில்லை. முப்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது — தேரின் ஒளி, அதன் பூட்டுதல், அதில் ஏறுதல் ஆகியவை ஒரே சுலோகத்தில். மகாபார்சுவன் இங்கே ராவணனின் ஆணையை முதலில் சுமந்து செல்பவன் — அவன் தானே செல்வதில்லை, படைத்தலைவர்களுக்கு ஆணையிடுகிறான்; அவர்கள் வீடுவீடாகச் சென்று வீரர்களைத் தூண்டுகிறார்கள். இவ்வாறு அரசின் ஆணை வரிசை தெளிவாகிறது — மன்னன், சேனாபதி, படைத்தலைவர்கள், வீரர்கள். ‘வீடுவீடாக’ என்ற சொல்லால் எல்லாக் குடும்பத்தினரும் போருக்கு அழைக்கப்படுவது சுட்டப்படுகிறது — இப்போது இலங்கையில் யாருக்கும் ஓய்வில்லை. ‘ஒரு முகூர்த்தத்தில்’ என்ற சொல்லால் படையின் விரைவு காட்டப்படுகிறது. ஆயுதங்களில் சில புகழ்பெற்றவை (வாள், சூலம், கதை, உலக்கை), சில தனித்தன்மை வாய்ந்தவை — பட்டிசம், பிந்திபாலம், சதக்னி, கூடமுத்கரம். கலப்பையும் ஆயுதமாகக் கணக்கிடப்படுகிறது. அறுபது கோடி குதிரைகள், அதே அளவு கழுதைகளும் ஒட்டகங்களும் என்ற எண்ணிக்கை புராண வழக்கிலானது, கணக்குப் பொருளுடையதல்ல; அதன் நோக்கம் படையின் எல்லையின்மையைச் சுட்டுவதே. தன் ஒளியாலேயே சுடர்விடும் தேர் எரியும் நெருப்பைப்போல — இந்த உவமை இனிமேலும் ராவணனின் தேரை வருணிக்கும்போது மீண்டும் மீண்டும் வரும். எட்டுக் குதிரைகள் தேரை இழுக்கின்றன; இது அரசத் தேரின் தனி அடையாளம். சிறுமணிகளின் வலை தேர் செல்லும்போது இனிய ஒலியை எழுப்புகிறது; ரத்தினத் தூண்களும் ஆயிரம் கலசங்களும் அதை ஒரு விமானம்போல ஆக்குகின்றன. ராக்ஷசர்களின் வியப்பும், இத்தகைய தேர் முன்பு போரில் காணப்படவில்லை என்பதைச் சுட்டுகிறது — ராவணன் தன் சிறந்த வாகனத்தை இறுதிப் போருக்காகக் காத்து வைத்திருந்தான்போலும். ராவணன் உடனே எழுவது அவனுடைய ஊக்கத்தையும் பரபரப்பையும் வெளிப்படுத்துகிறது.

பிறகு பல ராக்ஷசர்கள் சூழ, ராவணன் தன் வலிமையின் கனத்தால் பூமியைப் பிளப்பவன்போல உடனே புறப்பட்டான். அப்போது எல்லாப் பக்கங்களிலும் வாத்தியங்களின் பெரும் முழக்கம் எழுந்தது — மிருதங்கங்களோடும் பறைகளோடும் சங்குகளோடும் ராக்ஷசர்களின் ஆரவாரத்தோடும். ‘சீதையைக் கவர்ந்தவன், தீய நடத்தையுடையவன், அந்தணரைக் கொன்றவன், தேவர்களுக்கு முள்ளானவன், குடையும் சாமரமும் உடைய ராக்ஷசர்களின் மன்னன் ரகுகுலச் சிறந்தவனோடு போரிட வந்துவிட்டான்’ என்ற ஆரவார ஒலி கேட்டது. அந்தப் பெரும் முழக்கத்தால் பூமி நடுங்கியது; அந்த ஒலியைக் கேட்டு வானரர்கள் அச்சத்தால் உடனே ஓடினார்கள். அமைச்சர்கள் சூழ, நெடுந்தோளனும் பெரும் தேஜஸ் உடையவனுமான ராவணன் வெற்றியை நோக்கி வெல்லும் பொருட்டு வந்தான். ராவணனின் அனுமதி பெற்று மகாபார்சுவனும் மகோதரனும், வெல்ல முடியாத விரூபாக்ஷனும் தேர்களில் ஏறினார்கள். மகிழ்ந்தவர்களாக முழங்கியவாறு, பூமியைப் பிளப்பவர்கள்போலக் கோர ஒலியை எழுப்பியவாறு, வெற்றியை விரும்பி அவர்கள் புறப்பட்டனர். பிறகு ராக்ஷசக் கூட்டங்களின் படைகள் சூழ, தேஜஸ் உடைய ராவணன் வில்லை உயர்த்தியவனாக, காலனுக்கும் அந்தகனுக்கும் யமனுக்கும் நிகரானவனாகப் போருக்குப் புறப்பட்டான். முப்பத்தாறாம் சுலோகத்தில் ஒரு தனிச் சிறப்பு தெரிகிறது — ராவணனின் சொந்த வீரர்களே அவனை ‘சீதையைக் கவர்ந்தவன், தீய நடத்தையுடையவன், அந்தணரைக் கொன்றவன்’ என்று முழங்குகிறார்கள். இது புகழ்பாடுவோரின் புகழ்ச்சி அல்ல, கவியின் குறிப்பான கேலி — அவன் குற்றங்கள் எல்லோருக்கும் தெரிந்தவை. இந்தச் சுலோகமும் மூன்று அரையடிகளால் அமைந்தது. வானரர்கள் ஓடுவது இந்தத் தொடக்கத்தின் பயங்கரத்தைக் காட்டுகிறது. ‘காலனுக்கும் அந்தகனுக்கும் யமனுக்கும் நிகரானவன்’ என்பதில் மூன்று மரணக் கடவுளரின் பெயர்கள் இணைந்து அவனுடைய அழிக்கும் உருவைச் சுட்டுகின்றன. 34–38 சுலோகங்களும் திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. மிருதங்கங்கள், பறைகள், சங்குகள் ஆகியவை போர் வாத்தியங்கள்; அவற்றின் முழக்கத்தோடு ராக்ஷசர்களின் ஆரவாரமும் கலந்து படையின் ஊக்கத்தைப் பெருக்குகிறது. இங்கே பூகம்பம் இயற்கையானதல்ல, முழக்கத்தின் பெருமையைச் சொல்லும் மிகைக்கூற்று. ராவணன் ‘அமைச்சர்கள் சூழ’ — ஆகவே அவன் தனியனல்லன், அமைச்சர்களும் போரில் அவனைப் பின்தொடர்கிறார்கள். மகாபார்சுவனும் மகோதரனும் விரூபாக்ஷனும் ராவணனின் அனுமதியோடுதான் தேர்களில் ஏறுகிறார்கள்; இது அரச மரியாதையின் முறை. அவர்களுடைய முழக்கம் ‘பூமியைப் பிளப்பவர்கள்போல’ என்ற உவமை, முன்பு சொல்லப்பட்ட ‘பூமியைப் பிளப்பவன்போல’ என்ற ராவணனின் வருணனையை எதிரொலிக்கிறது. ‘வில்லை உயர்த்தியவன்’ என்ற சொல்லால் ராவணன் போருக்கு ஆயத்தமாக இருக்கிறான், வெறும் காட்சிக்காக அல்ல என்பது தெரிகிறது. ‘குடையும் சாமரமும் உடையவன்’ என்பவை அரசச் சின்னங்கள் — ராவணன் மன்னன் என்பது போர்க்களத்திலும் அறிவிக்கப்படுகிறது. வானரர்களின் அச்சம் அவன் வருகையின் தாக்கத்தைக் காட்டுகிறது.

பிறகு வேகமாக ஓடும் குதிரைகள் பூட்டிய தேரில் அந்த மகாரதன், ராமலக்ஷ்மணர் இருவரும் இருந்த அந்த வாயில் வழியாகப் புறப்பட்டான். அப்போது கதிரவன் ஒளியிழந்தான், திசைகள் இருளால் மூடப்பட்டன, பறவைகள் கோரமாகக் கூவின, பூமி அதிர்ந்தது. மழைக்கடவுள் குருதியைப் பொழிந்தான், குதிரைகள் இடறின, கொடியின் உச்சியில் கழுகு வந்து அமர்ந்தது, நரிகள் அமங்கலமாக ஊளையிட்டன. அவனுடைய இடக்கண் துடித்தது, இடக்கை நடுங்கியது, முகம் வெளிறியது, குரல் சற்றே தடுமாறியது. போருக்குப் புறப்படும் ராக்ஷசன் தசக்ரீவனுக்குப் போரில் மரணத்தை அறிவிக்கும் இந்த அறிகுறிகள் தோன்றின. வானிலிருந்து இடிமுழக்கம்போன்ற ஒலியுடன் எரிகொள்ளி விழுந்தது; காகங்களோடு கலந்த கழுகுகள் அமங்கலமாகக் கூவின. ஒருசேரத் தோன்றிய இந்தக் கோரமான தீக்குறிகளைப் பொருட்படுத்தாமல், காலனால் தூண்டப்பட்ட ராவணன் மயக்கத்தால் தன் வதத்துக்காகவே புறப்பட்டான். அந்த மகாத்மாக்களான ராக்ஷசர்களின் தேர் ஒலியால் வானரப் படையும் போருக்கென்றே எதிர்முகமாகத் திரும்பியது. தீக்குறிகளின் வருணனை மூன்று நிலைகளாகப் பிரிக்கப்பட்டுள்ளது — இயற்கையில் (கதிரவன், திசைகள், பூமி), உயிரினங்களில் (குதிரைகள், கழுகுகள், நரிகள்), ராவணனின் உடலில் (கண், கை, குரல்). இடப்பக்க உறுப்புகள் துடிப்பது ஆணுக்கு அமங்கலம் என்பது பிரசித்தம். ‘காலனால் தூண்டப்பட்டவன்’, ‘மயக்கத்தால்’ என்ற இரு சொற்களே சர்க்கத்தின் மையம் — ராவணன் அறிகுறிகளைக் காண்கிறான், ஆயினும் நிற்பதில்லை. வானரர்களின் எதிர்வினையும் கவனிக்கத்தக்கது — முன்பு அவர்கள் அச்சத்தால் ஓடினார்கள், இப்போது போருக்கு எதிர்முகமாக நிற்கிறார்கள். ‘ராமலக்ஷ்மணர் இருவரும் இருந்த இடத்துக்கு’ என்ற சொல்லால் ராவணனின் இலக்கு தெளிவாகிறது — அவன் மற்றவர்களோடு போரிடுவதில்லை, நேரடியாக ராமனையே தேடுகிறான். நாற்பத்திரண்டாம் சுலோகம் முதல் தீக்குறிகள் ஒவ்வொன்றாகத் தோன்றுகின்றன; முந்தைய சர்க்கங்களில் பிற ராக்ஷச வீரர்களின் புறப்பாட்டிலும் காணப்பட்டதுபோல அவற்றின் வருணனை வரிசையாக வளர்கிறது. கொடியின் உச்சியில் கழுகு அமர்வது மிகவும் அமங்கலம்; ஏனெனில் கொடி மன்னனின் புகழின் சின்னம். குரல் தடுமாறுவது உள்ளுக்குள் இருக்கும் அச்சத்தின் அறிகுறி — ராவணன் வெளியே முழங்குகிறான், ஆனால் அவன் உடல் அச்சத்தை வெளிப்படுத்துகிறது. ‘மரணத்தை அறிவிக்கும்’ என்ற சொல்லால் கவியே அவற்றின் பொருளைத் தெளிவுபடுத்துகிறார். எரிகொள்ளி விழுதலும் இடிமுழக்கமும் வானத்தின் தீக்குறிகள், காகங்களும் கழுகுகளும் கூவுவது பூமியின் தீக்குறிகள். ‘மயக்கத்தால்’ என்ற சொல் ராவணனின் அறிவு மூடப்பட்டிருப்பதைச் சுட்டுகிறது — அறிவுடையவனாயினும் அவன் விதியால் மயக்கப்பட்டான். படை எதிர்முகமாகத் திரும்பியது என்பது வானரர்கள் மீண்டும் துணிவு பெற்றதைக் காட்டுகிறது.

பிறகு ஒருவரையொருவர் அறைகூவி அழைத்துக்கொண்டு, சினமுற்று வெற்றியை விரும்பிய வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே கடும்போர் மூண்டது. பிறகு சினமுற்ற தசக்ரீவன் பொன்னணிகள் பூண்ட அம்புகளால் வானரப் படைகளில் பெரும் அழிவை உண்டாக்கினான். ராவணனால் சில வானரர்கள் தலை வெட்டப்பட்டனர், சிலர் இதயம் பிளக்கப்பட்டனர், சிலர் காதுகள் இழந்தனர். சிலர் மூச்சடங்கிக் கொல்லப்பட்டனர், சிலர் விலாப்புறங்களில் கிழிக்கப்பட்டனர், சிலர் தலை பிளக்கப்பட்டனர், சிலர் கண்கள் இழந்தனர். சினத்தால் விழிகள் உருள, பத்துமுகன் தேரில் போர்க்களத்தில் எந்த எந்தப் பக்கம் வந்தானோ, அந்த அந்தப் பக்கத்தில் வானரக் கூட்டத் தலைவர்களால் அவனுடைய அம்பு வேகத்தைத் தாங்க முடியவில்லை. ‘சிலர்’ என்ற சொல்லை எட்டுமுறை திரும்பத் திரும்பப் பயன்படுத்துவதன் மூலம் கவி காயங்களின் வகைமையையும் எண்ணிக்கையையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறார். இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. சர்க்க முடிவில் ராவணன் தடுக்க முடியாதவன்போலத் தோன்றுகிறான்; ஆனால் முன்பு சொல்லப்பட்ட தீக்குறிகள் அவனுடைய வரவிருக்கும் தோல்வியை முன்னதாகவே சுட்டுகின்றன. ராவணனின் அம்புகள் ‘பொன்னணிகள் பூண்டவை’ — பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டவை; அரச வைபவம் போரிலும் கைவிடப்படவில்லை. ‘சினத்தால் விழிகள் உருள’ என்ற சொல் சர்க்கத் தொடக்கத்தின் ‘சினத்தால் சிவந்த கண்களுடன்’ என்பதோடு பொருந்துகிறது — சினத்தோடு தொடங்கிய சர்க்கம் சினத்தோடே முடிகிறது. முன்பு கும்பகர்ணன் முதலியோரைத் தாங்கிநின்ற வானரத் தலைவர்களாலும் இப்போது அவன் அம்பு வேகத்தைத் தாங்க முடியவில்லை. அடுத்த சர்க்கத்தில் சுக்ரீவனே போருக்கு எழுகிறான். ராவணனின் தேர் எங்கெங்குச் செல்கிறதோ அங்கங்கே வானரர்கள் சிதறி ஓடுகிறார்கள் — ‘எந்த எந்த… அந்த அந்த’ என்ற இந்த அமைப்பு எங்கும் பரவிய அவனுடைய அச்சத்தைக் காட்டுகிறது.

ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಆರ್ತರಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕರುಣಾಜನಕ ವಿಲಾಪವನ್ನು ರಾವಣನು ಕೇಳಿದನು. ಅವನು ದೀರ್ಘವಾಗಿ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಟ್ಟು ಒಂದು ಕ್ಷಣ ಧ್ಯಾನಮಗ್ನನಾದನು; ಬಳಿಕ ಪರಮಕ್ರುದ್ಧನೂ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವವನೂ ಆದನು. ತುಟಿಯನ್ನು ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದ ಕಚ್ಚಿಕೊಂಡು, ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ನೋಡಲಾಗದಂತಿದ್ದ ಅವನು ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತಿದ್ದನು. ಕೋಪದಿಂದ ಮಾತು ತೊದಲುತ್ತ, ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೇ ಸುಡುವವನಂತೆ ಅವನು ಸಮೀಪದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹೋದರನಿಗೂ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೂ ಬೇಗ ತಿಳಿಸಿರಿ — ನನ್ನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಸೇನೆಗಳು ಹೊರಡಲಿ.’ ಭಯಪೀಡಿತರಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯಂತೆ ಶಾಂತಚಿತ್ತರಾಗಿದ್ದ ಆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸಿದರು. ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಅವರು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡು ರಣಾಭಿಮುಖರಾಗಿ ಬಂದರು. ಆ ಮಹಾರಥರು ಯಥಾವಿಧಿ ರಾವಣನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತ ಕೈಮುಗಿದು ನಿಂತರು. ಆಗ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ನಕ್ಕು ಮಹೋದರ-ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವರಿಗೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನಿಗೂ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನ ಬದಲಾವಣೆಯನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ವಿಲಾಪಶ್ರವಣ, ಬಳಿಕ ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸ ಮತ್ತು ಧ್ಯಾನ, ಕೊನೆಗೆ ಕೋಪದ ಸ್ಫೋಟ. ಶೋಕವು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿವೇಕವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕೋಪವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಗ್ನಿಃ ಇವ ಮೂರ್ತಿಮಾನ್’ (ಮೂರ್ತಿವೆತ್ತ ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನ ರೂಪದ ಭೀಕರತೆಯೂ ಪ್ರಳಯದ ಸೂಚನೆಯೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ. ಸೇವಕರ ಭಯವೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವರು ರಾಜಾಜ್ಞೆಯನ್ನು ಭಯದಿಂದಲೇ ಪಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅನುರಾಗದಿಂದಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿನ ನಗುವೂ ಹರ್ಷದ್ದಲ್ಲ, ಗರ್ವದ ಚಿಹ್ನೆ. ಉಳಿದ ಮೂವರು ಸೇನಾಪತಿಗಳೇ ಈಗ ಅವನ ಆಶ್ರಯ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದಿನ ಮಹಾವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಲಂಕೆಯ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಮನೆಯೂ ಶೋಕದಿಂದ ತುಂಬಿದೆ — ಒಬ್ಬರ ಮಗ, ಒಬ್ಬರ ಅಣ್ಣ, ಒಬ್ಬರ ಪತಿ ಹತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪವೇ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಕಿವಿಗೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾವಣನ ದುರ್ನೀತಿಯನ್ನೇ ಸರ್ವನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು, ಆದರೆ ರಾವಣನು ಅದರಿಂದ ಏನನ್ನೂ ಕಲಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ದೀರ್ಘನಿಃಶ್ವಾಸ ಅವನ ಅಂತರಂಗದ ದುಃಖವನ್ನೂ ಧ್ಯಾನ ಕ್ಷಣಿಕ ಆಲೋಚನೆಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ; ಆದರೆ ಆಲೋಚನೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಶಾಂತಿಯನ್ನು ಆರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಯುದ್ಧವನ್ನೇ. ‘ಕೃತಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಾಃ’ (ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡಿಸಿಕೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಮಂಗಳಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಶ್ರದ್ಧೆಯಿತ್ತೆಂದು ತೋರುತ್ತದೆ — ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುನ್ನ ಅವರು ಸ್ವಸ್ತಿವಾಚನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ‘ಪ್ರಾಂಜಲಯಃ’ (ಕೈಮುಗಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ವಿನಯವೂ, ‘ಭರ್ತುರ್ವಿಜಯಕಾಂಕ್ಷಿಣಃ’ (ಸ್ವಾಮಿಯ ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸುವವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಭಯವೂ ಭಕ್ತಿಯೂ ಎರಡೂ ಸೇವಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಇರುತ್ತವೆ. ಮಹೋದರ, ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ, ವಿರೂಪಾಕ್ಷ — ಈ ಮೂವರನ್ನೇ ಹೆಸರಿನಿಂದ ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ; ಅವರ ವಧೆ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುದು.

ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದು ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಡುಗಡೆಯಾದ, ಯುಗಾಂತದ ಸೂರ್ಯನಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾಘವನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವೆನು. ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದ ಖರ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಪ್ರಹಸ್ತ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು — ಇವರ ಸಾವಿಗೆ ಇಂದು ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುವೆನು. ನನ್ನ ಬಾಣಮೇಘಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ ಅಂತರಿಕ್ಷವೂ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಆಕಾಶವೂ ಸಾಗರಗಳೂ ಬೆಳಕನ್ನು ಕಾಣಲಾರವು. ಇಂದು ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಆ ಹಿಂಡುಗಳನ್ನು ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಬಾಣಜಾಲದಿಂದ ಭಾಗಭಾಗವಾಗಿ ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ವಾಯುವೇಗದ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು, ಧನುಸ್ಸೆಂಬ ಸಮುದ್ರದಿಂದ ಏಳುವ ಬಾಣಗಳೆಂಬ ತೆರೆಗಳಿಂದ ವಾನರಸೇನೆಗಳನ್ನು ಕಡೆಯುವೆನು. ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳಂತಹ ಮುಖಗಳುಳ್ಳ, ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ವಾನರರ ಹಿಂಡುಗಳೆಂಬ ಕೊಳಗಳನ್ನು ಆನೆಯಂತೆ ಕಲಕಿಹಾಕುವೆನು. ಬಾಣಗಳು ನೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳಿಂದ ವಾನರಯೂಥಪರು ದಂಟುಸಹಿತ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವರು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಹಿಂಡುಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರಚಂಡರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನೂರು ನೂರಾಗಿ ಸೀಳುವೆನು. ಯಾರ ಅಣ್ಣ ಹತನಾದನೋ, ಯಾರ ಮಗ ಹತನಾದನೋ ಅವರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಇಂದು ಶತ್ರುವಧೆಯಿಂದ ಒರೆಸುವೆನು. ನನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟು ಪ್ರಾಣಹೋದ ವಾನರರಿಂದ ಹರಡಿಕೊಂಡ ಭೂಮಿಯನ್ನು, ಅದರ ನೆಲ ಪ್ರಯತ್ನಪಟ್ಟರೆ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುವಂತೆ ಮಾಡುವೆನು. ಕಾಗೆಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ ಇತರ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದ ಶತ್ರುಗಳ ಮಾಂಸದಿಂದ ತಣಿಸುವೆನು. ಬೇಗನೆ ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿರಿ, ಬಿಲ್ಲನ್ನು ತ್ವರಿತವಾಗಿ ತನ್ನಿರಿ, ಇಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವ ನಿಶಾಚರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸಲಿ.’ ಈ ಭಾಷಣದಲ್ಲಿ ರೂಪಕಗಳ ಪರಂಪರೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಧನುಸ್ಸು ಸಮುದ್ರ, ಬಾಣಗಳು ತೆರೆಗಳು, ವಾನರಯೂಥಗಳು ಕೊಳಗಳು, ವಾನರಮುಖಗಳು ಕಮಲಗಳು, ರಾವಣನೇ ಆನೆ. ಈ ರೂಪಕಗಳಿಂದ ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಒಂದು ಪ್ರಕೃತಿಶಕ್ತಿಯಂತೆ ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಭಾಷಣದ ಮೂಲ ಪ್ರತೀಕಾರ — ಬಂಧುಗಳ ವಧೆಯ ನೆನಪೇ ಅವನನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತದೆ. ಮಕ್ಕಳನ್ನೂ ಅಣ್ಣಂದಿರನ್ನೂ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಒರೆಸುವೆನೆಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸರ್ಗಾರಂಭದ ವಿಲಾಪ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಮರುಮರು ಪ್ರಯೋಗ ಅವನ ಅವಸರವನ್ನೂ ನಿಶ್ಚಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ‘ಅದ್ಯ ವಾನರಸೈನ್ಯಾನಿ ರಥೇನ ಪವನೌಜಸಾ’ ಎಂದು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿಯೇ ‘ರಥಃ ಕಲ್ಪ್ಯತಾಮ್’ (ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿರಿ) ಎಂಬ ಆಜ್ಞೆಯ ಬೀಜ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನನ್ನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಪೋಷಕನಾಗಿಯೂ ವರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಭಾವದ ಕ್ರೌರ್ಯ ಸ್ಫುಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಹತವೀರರ ಹೆಸರುಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನಸ್ಥಾನದ ಖರ, ತಮ್ಮ ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಸೇನಾಪತಿ ಪ್ರಹಸ್ತ, ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು. ಇವರ ನೆನಪಿನಿಂದ ಅವನ ಶೋಕ ಕೋಪವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಆಕಾಶವನ್ನೂ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ಸಾಗರಗಳನ್ನೂ ತನ್ನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚುವೆನೆಂದು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಶೌರ್ಯದ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ, ಆದರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಸಾಮರ್ಥ್ಯ ಕಡಿಮೆಯೇನಲ್ಲ. ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ವಾನರಮುಖಗಳು ಅರಳಿದ ಕಮಲಗಳು, ಅವುಗಳ ಬಣ್ಣ ಕಮಲದ ಕೇಸರದಂತೆ ಹಳದಿ — ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಬಾಯಿಂದಲೇ ಶತ್ರುಗಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಬಾಣ ನೆಟ್ಟ ಮುಖಗಳು ದಂಟುಸಹಿತ ಕಮಲಗಳಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸುವುವು ಎಂಬುದು ಭೀಕರವೂ ಸುಂದರವೂ ಆದ ಚಿತ್ರ. ಹದಿನೇಳನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ನೂರು ನೂರಾಗಿ ಸೀಳುವೆನೆಂಬ ಗರ್ವೋಕ್ತಿ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಭೂಮಿ ಶವಗಳಿಂದ ಎಷ್ಟು ಮುಚ್ಚಿಹೋಗುವುದೆಂದರೆ ಅದರ ನೆಲವನ್ನು ಪ್ರಯತ್ನದಿಂದಲೇ ಕಾಣಬೇಕು. ಹೀಗೆ ರಾವಣನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಶೌರ್ಯ, ಕ್ರೌರ್ಯ, ಶೋಕ ಬೆರೆತಿವೆ. ಆದರೆ ಈ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಗಳು ಸಫಲವಾಗವು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹಿಂದೆಯೂ ಅನೇಕರು ಹೀಗೆ ಗರ್ಜಿಸಿ ಹತರಾದರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಕಾಗೆಗಳನ್ನೂ ಹದ್ದುಗಳನ್ನೂ ಶತ್ರುಮಾಂಸದಿಂದ ತಣಿಸುವೆನೆಂಬ ಮಾತು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ಬೀಭತ್ಸರಸವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಅವನು ಮೂರು ಆಜ್ಞಾವಾಕ್ಯಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ರಥ, ಧನುಸ್ಸು, ಅನುಯಾಯಿಗಳು — ಇದರಿಂದ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೃತಿಗೆ ಸಂಕ್ರಮಣವಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಅಲ್ಲಿದ್ದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ‘ಸೇನೆಯನ್ನು ತ್ವರೆಗೊಳಿಸಿರಿ’ ಎಂದು ಹೇಳಿದನು. ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿದ, ಚುರುಕಿನ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಮನೆಮನೆಗೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಿದರು. ಆಗ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ ಭೀಕರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ಭಯಂಕರ ಮುಖಗಳ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಹಿಡಿದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಹೊರಬಂದರು. ಅವರು ಖಡ್ಗಗಳು, ಪಟ್ಟಿಶಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಮುಸಲಗಳು, ನೇಗಿಲುಗಳು, ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಲಗಿನ ಶಕ್ತಿಗಳು, ದೊಡ್ಡ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳು, ದೊಣ್ಣೆಗಳು, ವಿವಿಧ ಚಕ್ರಗಳು, ಹರಿತವಾದ ಕೊಡಲಿಗಳು, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳು, ಶತಘ್ನಿಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದರು. ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ನಾಲ್ವರು ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ಒಂದು ನಿಯುತಕ್ಕೂ ಮಿಗಿಲಾದ ರಥಗಳನ್ನು, ಮೂರು ನಿಯುತ ಆನೆಗಳನ್ನು, ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಅಷ್ಟೇ ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳನ್ನು, ಅಸಂಖ್ಯ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ತಂದರು; ಅವರೆಲ್ಲರೂ ರಾಜಶಾಸನದಂತೆ ನಡೆದರು. ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು ರಾಜನ ಮುಂದೆ ಸೇನೆಯನ್ನು ನೆಲೆಗೊಳಿಸಿ ನಿಂತರು. ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ಸಾರಥಿಯು ರಥವನ್ನು ತಂದು ನಿಲ್ಲಿಸಿದನು — ಶ್ರೇಷ್ಠ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಸಂಪನ್ನವಾದ, ನಾನಾ ಅಲಂಕಾರಗಳಿಂದ ಭೂಷಿತವಾದ, ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ, ನಾನಾ ರತ್ನಗಳನ್ನು ಹುದುಗಿಸಿದ, ರತ್ನಸ್ತಂಭಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಚಿನ್ನದ ಸಾವಿರ ಕಲಶಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ರಥ. ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಕ್ಕೆ ಒಳಗಾದರು. ಕೋಟಿ ಸೂರ್ಯರಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿರುವ, ಸಾರಥಿಯಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಭೀಕರ ರಥವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನು ಥಟ್ಟನೆ ಎದ್ದು ಆಗ ಅದನ್ನೇರಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಸೇನೆಯ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಟ್ಟುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳೂ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯಿಂದ ಬೆಳೆಯುತ್ತವೆ — ನಿಯುತಗಳು, ಕೋಟಿಗಳು, ಕಾಲಾಳುಗಳಾದರೋ ಅಸಂಖ್ಯ. ಈ ಅಂಶ (27–32) ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ; ಗೀತಾಪ್ರೆಸ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಸೇನಾಸಂಖ್ಯೆಯೂ ರಥವರ್ಣನೆಯೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಚಿನ್ನ, ರತ್ನಗಳು, ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳು ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ, ಆದರೆ ‘ಭೀಮಮ್’ (ಭೀಕರ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅದರ ಭಯಂಕರತೆಯನ್ನು ಮರೆಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೂವತ್ತಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ — ರಥದ ಕಾಂತಿ, ಅದರ ಹೂಡಿಕೆ, ಏರುವಿಕೆ ಎಲ್ಲವೂ ಒಂದೇ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವನು ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆಯ ಮೊದಲ ವಾಹಕ — ಅವನು ಸ್ವತಃ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರಿಗೆ ಆದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವರು ಮನೆಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಜ್ಯದ ಆಜ್ಞಾಕ್ರಮ ಸ್ಪಷ್ಟ — ರಾಜ, ಸೇನಾಪತಿ, ಸೇನಾಧ್ಯಕ್ಷರು, ಸೈನಿಕರು. ‘ಗೃಹೇ ಗೃಹೇ’ (ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಎಲ್ಲ ಗೃಹಸ್ಥರಿಗೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕರೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಈಗ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಯಾರಿಗೂ ವಿಶ್ರಾಂತಿಯಿಲ್ಲ. ‘ಮುಹೂರ್ತಾತ್’ (ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೈನ್ಯದ ಶೀಘ್ರತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಆಯುಧಗಳಲ್ಲಿ ಕೆಲವು ಪ್ರಸಿದ್ಧ (ಖಡ್ಗ, ಶೂಲ, ಗದೆ, ಮುಸಲ), ಕೆಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ — ಪಟ್ಟಿಶ, ಭಿಂದಿಪಾಲ, ಶತಘ್ನಿ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ. ನೇಗಿಲನ್ನೂ ಆಯುಧವಾಗಿ ಎಣಿಸಲಾಗಿದೆ. ಅರವತ್ತು ಕೋಟಿ ಕುದುರೆಗಳು, ಅಷ್ಟೇ ಕತ್ತೆ-ಒಂಟೆಗಳು ಎಂಬ ಸಂಖ್ಯೆ ಪೌರಾಣಿಕವಾದುದು, ಗಣಿತದ ಅರ್ಥದ್ದಲ್ಲ; ಅದರ ಉದ್ದೇಶ ಸೇನೆಯ ಅಪಾರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುವುದು. ರಥವು ತನ್ನ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಬೆಳಗುತ್ತ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಯಂತಿದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಮುಂದೆಯೂ ರಾವಣನ ರಥದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಎಂಟು ಕುದುರೆಗಳು ರಥವನ್ನು ಎಳೆಯುತ್ತವೆ, ಇದು ರಾಜರಥದ ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣ. ಕಿರುಗೆಜ್ಜೆಗಳ ಜಾಲ ರಥದ ಚಲನೆಯಲ್ಲಿ ಮಧುರ ನಾದವನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ, ರತ್ನಸ್ತಂಭಗಳೂ ಸಾವಿರ ಕಲಶಗಳೂ ಅದನ್ನು ವಿಮಾನದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ವಿಸ್ಮಯವೂ, ಇಂತಹ ರಥ ಹಿಂದೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕಂಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನು ತನ್ನ ಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಹನವನ್ನು ಅಂತಿಮ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯ್ದಿರಿಸಿದ್ದಂತೆ. ರಾವಣನು ಥಟ್ಟನೆ ಏಳುವುದು ಅವನ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನೂ ಅವಸರವನ್ನೂ ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ರಾವಣನು ತನ್ನ ಸತ್ತ್ವದ ಗಾಂಭೀರ್ಯದಿಂದ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವನಂತೆ ಥಟ್ಟನೆ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲೂ ವಾದ್ಯಗಳ ಮಹಾನಾದ ಉಂಟಾಯಿತು — ಮೃದಂಗಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು ಜೊತೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲ. ‘ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದ ದುರ್ವೃತ್ತ, ಬ್ರಹ್ಮಘಾತಕ, ದೇವತೆಗಳ ಕಂಟಕ, ಛತ್ರಚಾಮರಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನು ರಘುಶ್ರೇಷ್ಠನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಮಾಡಲು ಬಂದಿದ್ದಾನೆ’ — ಎಂಬ ಕೋಲಾಹಲಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಬಂದಿತು. ಆ ಮಹಾನಾದದಿಂದ ಭೂಮಿ ಕಂಪಿಸಿತು; ಆ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಭಯದಿಂದ ಥಟ್ಟನೆ ಓಡಿದರು. ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಮಹಾಬಾಹುವೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನು ವಿಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಬಂದನು. ರಾವಣನಿಂದ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದ ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರೂ ದುರ್ಧರ್ಷನಾದ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ರಥಗಳನ್ನೇರಿದರು. ಅವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವರಂತೆ ಘೋರನಾದ ಮಾಡುತ್ತ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸಿ ಹೊರಟರು. ಆಗ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳ ಸೇನೆಯಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ತೇಜಸ್ವಿ ರಾವಣನು ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿ, ಕಾಲ-ಅಂತಕ-ಯಮರಂತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು. ಮೂವತ್ತಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಸ್ವಂತ ಸೈನಿಕರೇ ಅವನನ್ನು ‘ಸೀತಾಪಹಾರೀ ದುರ್ವೃತ್ತಃ ಬ್ರಹ್ಮಘ್ನಃ’ ಎಂದು ಘೋಷಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇದು ವಂದಿಗಳ ಸ್ತುತಿಯಲ್ಲ, ಕವಿಯ ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಅವನ ದೋಷಗಳು ಸರ್ವವಿದಿತ. ಈ ಶ್ಲೋಕವೂ ಮೂರು ಅರ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಈ ಆರಂಭದ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಾಲಾಂತಕಯಮೋಪಮಃ’ ಎಂಬುದು ಮೂರು ಮೃತ್ಯುದೇವತೆಗಳ ಹೆಸರುಗಳ ಸಮಾಸ; ಅದು ಅವನ ಸಂಹಾರಕ ರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. 34–38ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ. ಮೃದಂಗಗಳು, ನಗಾರಿಗಳು, ಶಂಖಗಳು ಯುದ್ಧವಾದ್ಯಗಳು; ಅವುಗಳ ನಾದದೊಡನೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೋಲಾಹಲವೂ ಬೆರೆತು ಸೇನೆಯ ಉತ್ಸಾಹ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಭೂಕಂಪ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಲ್ಲ, ನಾದದ ಮಹತ್ತಿನ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿ. ರಾವಣನು ‘ಸಚಿವೈಃ ಪರಿವಾರಿತಃ’ (ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದವನು) — ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಒಂಟಿಯಲ್ಲ, ಮಂತ್ರಿಗಳೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ. ಮಹಾಪಾರ್ಶ್ವ-ಮಹೋದರರೂ ವಿರೂಪಾಕ್ಷನೂ ರಾವಣನ ಅನುಮತಿಯಿಂದಲೇ ರಥಗಳನ್ನೇರುತ್ತಾರೆ; ಇದು ರಾಜಮರ್ಯಾದೆಯ ಕ್ರಮ. ಅವರ ನಾದ ‘ಮೇದಿನೀಂ ಭಿಂದಂತಃ ಇವ’ (ಭೂಮಿಯನ್ನು ಸೀಳುವವರಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ, ಮೊದಲು ಹೇಳಿದ ‘ದಾರಯನ್ ಇವ ಮೇದಿನೀಮ್’ ಎಂಬ ರಾವಣನ ವರ್ಣನೆಯನ್ನು ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಉದ್ಯತಧನುಃ’ (ಬಿಲ್ಲನ್ನೆತ್ತಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನು ಕೇವಲ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕಲ್ಲ, ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಛತ್ರಚಾಮರಸಂಯುತಃ’ ಎಂಬುದು ರಾಜಚಿಹ್ನೆಗಳು — ರಾವಣನು ರಾಜನೆಂದು ರಣದಲ್ಲೂ ಘೋಷಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಭಯ ಅವನ ಆಗಮನದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳ ರಥದಲ್ಲಿ ಆ ಮಹಾರಥನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದ ದ್ವಾರದಿಂದಲೇ ಹೊರಟನು. ಆಗ ಸೂರ್ಯನು ಕಾಂತಿಗೆಟ್ಟನು, ದಿಕ್ಕುಗಳು ಕತ್ತಲಿನಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋದವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು ಘೋರವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು, ಭೂಮಿ ಅಲುಗಾಡಿತು. ಮೋಡ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿತು, ಕುದುರೆಗಳು ಎಡವಿದವು, ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಬಂದು ಕುಳಿತಿತು, ನರಿಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಊಳಿಟ್ಟವು. ಅವನ ಎಡಗಣ್ಣು ಅದುರಿತು, ಎಡತೋಳು ನಡುಗಿತು, ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು, ಸ್ವರ ಸ್ವಲ್ಪ ಕುಸಿಯಿತು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಟ ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಣದಲ್ಲಿ ಮರಣವನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಲಕ್ಷಣಗಳು ತಲೆದೋರಿದವು. ಅಂತರಿಕ್ಷದಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಸದ್ದಿನೊಡನೆ ಉಲ್ಕೆ ಬಿದ್ದಿತು; ಕಾಗೆಗಳೊಡನೆ ಬೆರೆತ ಹದ್ದುಗಳು ಅಮಂಗಳವಾಗಿ ಕೂಗಿದವು. ಎದುರಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಈ ಘೋರ ಉತ್ಪಾತಗಳನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ, ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದ ರಾವಣನು ಮೋಹದಿಂದ ತನ್ನ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಹೊರಟನು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ರಥಘೋಷದಿಂದ ವಾನರರ ಸೇನೆಯೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೇ ಮುಂದಾಯಿತು. ಉತ್ಪಾತಗಳ ವರ್ಣನೆ ಮೂರು ಸ್ತರಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಜಿತವಾಗಿದೆ — ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿ (ಸೂರ್ಯ, ದಿಕ್ಕುಗಳು, ಭೂಮಿ), ಪ್ರಾಣಿಗಳಲ್ಲಿ (ಕುದುರೆಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು, ನರಿಗಳು), ರಾವಣನ ದೇಹದಲ್ಲಿ (ಕಣ್ಣು, ತೋಳು, ಸ್ವರ). ಎಡಭಾಗದ ಅಂಗಗಳ ಅದುರುವಿಕೆ ಪುರುಷನಿಗೆ ಅಶುಭ ಎಂಬುದು ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ‘ಕಾಲಚೋದಿತಃ’ (ಕಾಲನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತ), ‘ಮೋಹಾತ್’ (ಮೋಹದಿಂದ) ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳು ಸರ್ಗದ ಕೇಂದ್ರ — ರಾವಣನು ಸಂಕೇತಗಳನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ. ವಾನರರ ಪ್ರತಿಕ್ರಿಯೆಯೂ ಗಮನಾರ್ಹ — ಮೊದಲು ಅವರು ಭಯದಿಂದ ಓಡಿದರು, ಈಗ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಅಭಿಮುಖರು. ‘ಯತ್ರ ತೌ ರಾಮಲಕ್ಷ್ಮಣೌ’ (ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರಿದ್ದಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾವಣನ ಗುರಿ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಇತರರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ರಾಮನನ್ನೇ ಹುಡುಕುತ್ತಾನೆ. ನಲವತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಿಂದ ಆರಂಭಿಸಿ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ, ಅವುಗಳ ವರ್ಣನೆ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತದೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಇತರ ರಾಕ್ಷಸವೀರರ ನಿರ್ಯಾಣದಲ್ಲೂ ಕಂಡಂತೆ. ಧ್ವಜದ ತುದಿಯ ಮೇಲೆ ಹದ್ದು ಕೂರುವುದು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಅಶುಭ, ಏಕೆಂದರೆ ಧ್ವಜ ರಾಜನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆ. ಸ್ವರದ ಕುಸಿತ ಒಳಗಿನ ಭಯದ ಸೂಚನೆ — ರಾವಣನು ಹೊರಗೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವನ ದೇಹ ಭಯವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಧನಶಂಸೀನಿ’ (ಮರಣವನ್ನು ಸಾರುವ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿಯೇ ಅವುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಉಲ್ಕಾಪಾತವೂ ಸಿಡಿಲೂ ಆಕಾಶದ ಉತ್ಪಾತಗಳು, ಕಾಗೆ-ಹದ್ದುಗಳ ಕೂಗು ಭೂಮಿಯದು. ‘ಮೋಹಾತ್’ ಎಂಬ ಪದ ರಾವಣನ ಬುದ್ಧಿಗೆ ಕವಿದ ಆವರಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಜ್ಞಾನಿಯಾದರೂ ಅವನು ದೈವದಿಂದ ಮೋಹಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಸೇನೆ ಮುಂದಾಯಿತು ಎಂಬುದು ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಧೈರ್ಯ ಪಡೆದುದನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ಆಗ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಕರೆಯುತ್ತ, ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ತುಮುಲ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು. ಆಗ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ದಶಗ್ರೀವನು ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಾನರರ ಸೇನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ರಾವಣನು ಕೆಲವು ವಾನರರ ತಲೆಗಳನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು, ಕೆಲವರ ಎದೆಗಳನ್ನು ಸೀಳಿದನು, ಕೆಲವರನ್ನು ಕಿವಿಗಳಿಲ್ಲದವರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದನು. ಕೆಲವರು ಉಸಿರು ನಿಂತು ಹತರಾದರು, ಕೆಲವರ ಪಕ್ಕೆಗಳು ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಕೆಲವರ ತಲೆಗಳು ಒಡೆದವು, ಕೆಲವರು ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡರು. ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲವಾಗಿ ತೆರೆದ ದಶಾನನನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಥದೊಡನೆ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದನೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಆ ವಾನರಯೂಥಪರು ಅವನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದಾದರು. ‘ಕೇಚಿತ್’ (ಕೆಲವರು) ಎಂಬ ಪದದ ಎಂಟು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನದಿಂದ ಕವಿಯು ಗಾಯಗಳ ವೈವಿಧ್ಯವನ್ನೂ ಸಂಖ್ಯೆಯನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಅಪ್ರತಿಹತನಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಅವನ ಮುಂಬರುವ ಪರಾಜಯವನ್ನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನ ಬಾಣಗಳು ‘ಕಾಂಚನಭೂಷಣಾಃ’ — ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ; ರಾಜವೈಭವವನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅವನು ತ್ಯಜಿಸಿಲ್ಲ. ‘ಕ್ರೋಧವಿವೃತ್ತನೇತ್ರಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಕಣ್ಣುಗಳನ್ನು ಅಗಲಿಸಿದವನು) ಎಂಬ ಪದ ಸರ್ಗಾರಂಭದ ‘ಕ್ರೋಧಸಂರಕ್ತಲೋಚನಃ’ (ಕೋಪದಿಂದ ಕೆಂಪೇರಿದ ಕಣ್ಣುಗಳವನು) ಎಂಬುದರೊಡನೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ — ಕೋಪದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಸರ್ಗ ಕೋಪದಿಂದಲೇ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಹಿಂದೆ ಕುಂಭಕರ್ಣಾದಿಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದ ವಾನರಯೂಥಪರೂ ಈಗ ಅವನ ಬಾಣವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರರು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಗ್ರೀವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎದ್ದು ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ರಥ ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತದೋ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ವಾನರರು ಚದುರಿ ಓಡುತ್ತಾರೆ — ‘ಯತೋ ಯತಃ… ತತಸ್ತತಃ’ (ಎಲ್ಲೆಲ್ಲಿ… ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ರಚನೆ ಅವನ ಸರ್ವವ್ಯಾಪಿ ಭಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ലങ്കയിലെ ഓരോ കുടുംബത്തിലും ആർത്തരായ രാക്ഷസിമാരുടെ കരുണമായ വിലാപം രാവണൻ കേട്ടു. അവൻ ദീർഘമായി നെടുവീർപ്പിട്ട് ഒരു നിമിഷം ധ്യാനത്തിലാണ്ടു; പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനും ഭീമദർശനനുമായി. പല്ലുകൾകൊണ്ടു ചുണ്ടു കടിച്ച്, ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുകളോടെ, രാക്ഷസന്മാർക്കുപോലും നോക്കാനാവാത്ത അവൻ മൂർത്തിമാനായ കാലാഗ്നിയെപ്പോലെയായിരുന്നു. ക്രോധത്താൽ വാക്കുകൾ വ്യക്തമാകാതെ, കണ്ണുകൊണ്ടു ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ അടുത്തുനിന്ന രാക്ഷസരോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹോദരനോടും മഹാപാർശ്വനോടും രാക്ഷസനായ വിരൂപാക്ഷനോടും വേഗം പറയുവിൻ — എന്റെ ആജ്ഞയാൽ സൈന്യങ്ങൾ പുറപ്പെടട്ടെ.’ ഭയപീഡിതരായ ആ രാക്ഷസന്മാർ രാജാജ്ഞയനുസരിച്ച് പരിഭ്രമമില്ലാത്ത ആ രാക്ഷസവീരന്മാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഭീമദർശനരായ അവർ ‘അങ്ങനെതന്നെ’ എന്നു പറഞ്ഞ്, സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളകർമം) ചെയ്ത്, യുദ്ധത്തിന് അഭിമുഖരായി ചെന്നു. ആ മഹാരഥന്മാർ മുറപ്രകാരം രാവണനെ പൂജിച്ച്, യജമാനന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട് കൈകൂപ്പി നിന്നു. അപ്പോൾ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ പൊട്ടിച്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മഹോദരനോടും മഹാപാർശ്വനോടും രാക്ഷസനായ വിരൂപാക്ഷനോടും പറഞ്ഞു. ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ മനസ്സിന്റെ മാറ്റം ക്രമമായി കാണിക്കുന്നു — ആദ്യം വിലാപം കേൾക്കൽ, പിന്നെ നെടുവീർപ്പും ധ്യാനവും, ഒടുവിൽ ക്രോധത്തിന്റെ സ്ഫോടനം. ശോകം അവന്റെ മനസ്സിൽ വിവേകം ജനിപ്പിക്കുന്നില്ല, ക്രോധത്തെത്തന്നെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. ‘കാലാഗ്നിരിവ മൂർത്തിമാൻ’ എന്ന ഉപമയാൽ അവന്റെ രൂപത്തിന്റെ ഭീകരതയും പ്രളയത്തിന്റെ സൂചനയും ഒരേസമയം പ്രകടമാകുന്നു. സേവകരുടെ ഭയവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — അവർ രാജാജ്ഞ പാലിക്കുന്നതു ഭയംകൊണ്ടാണ്, സ്നേഹംകൊണ്ടല്ല. ഇവിടത്തെ ചിരിയും ഹർഷത്തിന്റെയല്ല, ഗർവിന്റെ അടയാളമാണ്. മുമ്പുള്ള മഹാവീരന്മാരെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ശേഷിക്കുന്ന ഈ മൂന്നു സേനാപതികൾ മാത്രമാണ് ഇപ്പോൾ അവന്റെ ആശ്രയം. ലങ്കയിലെ ഓരോ വീടും ശോകത്താൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — ഒരാളുടെ മകൻ, ഒരാളുടെ സഹോദരൻ, ഒരാളുടെ ഭർത്താവ് കൊല്ലപ്പെട്ടു. മുൻസർഗത്തിൽ വർണിച്ച രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപമാണ് ഇവിടെ രാവണന്റെ ചെവിയിലെത്തുന്നത്. രാവണന്റെ ദുർനയമാണ് സർവനാശത്തിനും കാരണമെന്നു രാക്ഷസിമാർ കരുതിയിരുന്നു, എന്നാൽ രാവണൻ അതിൽനിന്ന് ഒന്നും പഠിക്കുന്നില്ല. നെടുവീർപ്പ് അവന്റെ ഉള്ളിലെ ദുഃഖം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, ധ്യാനം ക്ഷണികമായ ഒരു ചിന്തയും; എന്നാൽ ചിന്തയുടെ ഒടുവിൽ അവൻ ശാന്തി തിരഞ്ഞെടുക്കുന്നില്ല, യുദ്ധംതന്നെ. ‘കൃതസ്വസ്ത്യയനാഃ’ (സ്വസ്ത്യയനം ചെയ്തവർ) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസർക്കും മംഗളാചാരങ്ങളിൽ ശ്രദ്ധയുണ്ടെന്നു കാണിക്കുന്നു — യുദ്ധത്തിനു മുമ്പ് അവർ സ്വസ്തിവാചനം ചെയ്യുന്നു. ‘പ്രാഞ്ജലയഃ’ (കൈകൂപ്പിയവർ) എന്ന പദത്താൽ അവരുടെ വിനയവും ‘ഭർതുർവിജയകാംക്ഷിണഃ’ (യജമാനന്റെ വിജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവർ) എന്ന പദത്താൽ സ്വാമിഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ഭയവും ഭക്തിയും രണ്ടും സേവകരുടെ മനസ്സിൽ ഒരേസമയം നിലകൊള്ളുന്നു. മഹോദരൻ, മഹാപാർശ്വൻ, വിരൂപാക്ഷൻ എന്നീ മൂന്നുപേരെ മാത്രമാണ് പേരെടുത്തു വിളിച്ചത്; അവരുടെ വധം തുടർന്നുള്ള സർഗങ്ങളിൽ ക്രമമായി വർണിക്കപ്പെടും.

രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് വില്ലിൽനിന്നു വിട്ട, യുഗാന്തസൂര്യനു തുല്യമായ ബാണങ്ങളാൽ ഞാൻ രാഘവനെയും ലക്ഷ്മണനെയും യമസദനത്തിലേക്ക് അയയ്ക്കും. ശത്രുവധത്താൽ ഖരന്റെയും കുംഭകർണന്റെയും പ്രഹസ്തന്റെയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെയും വധത്തിന് ഇന്നു ഞാൻ പ്രതികാരം ചെയ്യും. എന്റെ ബാണമേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട അന്തരീക്ഷവും ദിക്കുകളും ആകാശവും സമുദ്രങ്ങളും പ്രകാശിക്കുകയില്ല. ഇന്ന് വാനരമുഖ്യന്മാരുടെ ആ യൂഥങ്ങളെ ഓരോ ഭാഗമായി ചിറകുള്ള ശരജാലംകൊണ്ടു ഞാൻ കൊല്ലും. വായുവേഗമുള്ള രഥത്തിലിരുന്ന്, ധനുസ്സാകുന്ന സമുദ്രത്തിൽനിന്ന് ഉയരുന്ന ശരങ്ങളാകുന്ന തിരമാലകളാൽ ഞാൻ വാനരസൈന്യങ്ങളെ കടഞ്ഞുമറിക്കും. വിടർന്ന താമരപ്പൂക്കൾപോലുള്ള മുഖങ്ങളും താമരക്കേസരത്തിന്റെ നിറവുമുള്ള വാനരരുടെ യൂഥങ്ങളാകുന്ന തടാകങ്ങളെ ഒരു ആനയെപ്പോലെ ഞാൻ ഉഴുതുമറിക്കും. ശരങ്ങൾ തറച്ച മുഖങ്ങളോടെ വാനരയൂഥപന്മാർ തണ്ടോടുകൂടിയ താമരപ്പൂക്കളെപ്പോലെ ഭൂമിയെ അലങ്കരിക്കും. മരങ്ങൾകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന, യൂഥങ്ങളിൽ ഉഗ്രരായ വാനരന്മാരെ നൂറുനൂറായി ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടു ഞാൻ പിളർക്കും. ആരുടെ സഹോദരൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ, ആരുടെ മകൻ കൊല്ലപ്പെട്ടുവോ, അവരുടെ കണ്ണീർ ഇന്ന് ശത്രുവിന്റെ വധത്താൽ ഞാൻ തുടച്ചുമാറ്റും. എന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പിളർന്ന്, ബോധമറ്റ വാനരന്മാരെക്കൊണ്ടു നിറഞ്ഞ ഭൂമിയുടെ തറ പ്രയാസപ്പെട്ടേ കാണാനാവൂ എന്ന നിലയിലാക്കും. കാക്കകളെയും കഴുകന്മാരെയും മറ്റു മാംസഭോജികളെയും ശരമേറ്റ ശത്രുക്കളുടെ മാംസംകൊണ്ടു ഞാൻ തൃപ്തിപ്പെടുത്തും. രഥം വേഗം ഒരുക്കുവിൻ, വില്ല് ഉടനെ കൊണ്ടുവരുവിൻ, ഇവിടെ ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ എന്നെ പിന്തുടരട്ടെ.’ ഈ പ്രസംഗത്തിൽ രൂപകങ്ങളുടെ ഒരു പരമ്പര കാണാം — വില്ല് സമുദ്രം, ശരങ്ങൾ തിരമാലകൾ, വാനരയൂഥങ്ങൾ തടാകങ്ങൾ, വാനരമുഖങ്ങൾ താമരകൾ, രാവണൻ സ്വയം ആന. ഈ രൂപകങ്ങളാൽ അവൻ സ്വയം ഒരു പ്രകൃതിശക്തിയെന്നപോലെ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു. എന്നാൽ പ്രസംഗത്തിന്റെ മൂലം പ്രതികാരമാണ് — ബന്ധുക്കളുടെ വധത്തിന്റെ ഓർമയാണ് അവനെ യുദ്ധത്തിനു പ്രേരിപ്പിക്കുന്നത്. പുത്രന്മാരും സഹോദരന്മാരും നഷ്ടപ്പെട്ട രാക്ഷസിമാരുടെ കണ്ണീർ തുടയ്ക്കുമെന്ന വാക്കിലൂടെ സർഗാരംഭത്തിലെ വിലാപം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം അവന്റെ തിടുക്കവും നിശ്ചയവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകം ‘അദ്യ വാനരസൈന്യാനി രഥേന പവനൗജസാ’ (ഇന്നു വാനരസൈന്യങ്ങളെ വായുവേഗമുള്ള രഥത്താൽ) എന്നു തുടങ്ങുന്നു; അവിടെത്തന്നെ ‘രഥം ഒരുക്കുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞയുടെ വിത്തു കാണാം. ഒടുവിൽ രാവണൻ തന്നെ ഒരു യോദ്ധാവായി മാത്രമല്ല, മാംസഭോജികളെ പോറ്റുന്നവനായും വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ ക്രൗര്യം വ്യക്തമാകുന്നു. തന്റെ പക്ഷത്തു കൊല്ലപ്പെട്ട വീരന്മാരുടെ പേരുകൾ അവൻ എണ്ണുന്നു — ജനസ്ഥാനത്തിലെ ഖരൻ, സഹോദരൻ കുംഭകർണൻ, സേനാപതി പ്രഹസ്തൻ, പുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത്. ഇവരെ ഓർക്കുന്നതോടെ അവന്റെ ശോകം ക്രോധമായി പരിണമിക്കുന്നു. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ആകാശവും ദിക്കുകളും സമുദ്രങ്ങളും തന്റെ ബാണങ്ങളാൽ മൂടുമെന്ന് അവൻ പറയുന്നു — ഇത് അവന്റെ ശൗര്യത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്; എങ്കിലും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ അവന്റെ സാമർഥ്യം കുറവല്ല. പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിൽ വാനരമുഖങ്ങൾ വിടർന്ന താമരകളാണ്, അവയുടെ നിറം താമരക്കേസരംപോലെ മഞ്ഞ — ഇവിടെ കവി രാവണന്റെ വായിലൂടെ ശത്രുക്കളുടെ സൗന്ദര്യവും വർണിക്കുന്നു. പതിനാറാം ശ്ലോകത്തിൽ ശരം തറച്ച മുഖങ്ങൾ തണ്ടോടുകൂടിയ താമരകളെപ്പോലെ ഭൂമിയെ അലങ്കരിക്കും എന്നത് ഭീകരവും സുന്ദരവുമായ ഒരു ചിത്രമാണ്. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ടു നൂറുനൂറായി പിളർക്കുമെന്ന ഗർവോക്തി. പത്തൊമ്പതാം ശ്ലോകത്തിൽ, ഭൂമിയുടെ തറ പ്രയാസപ്പെട്ടേ കാണാനാവൂ എന്നവിധം അതു ശവങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടും. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ ശൗര്യവും ക്രൗര്യവും ശോകവും കലർന്നിരിക്കുന്നു. എന്നാൽ ഈ പ്രതിജ്ഞകൾ സഫലമാകില്ലെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം, കാരണം മുമ്പും പലരും ഇങ്ങനെ ഗർജിച്ചശേഷം കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ കാക്കകളെയും കഴുകന്മാരെയും ശത്രുമാംസംകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തുമെന്ന വാക്ക് യുദ്ധഭൂമിയുടെ ബീഭത്സരസത്തെ മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അവൻ മൂന്ന് ആജ്ഞാവാക്യങ്ങൾ പറയുന്നു — രഥം, വില്ല്, അനുയായികൾ — അതുവഴി വാക്കിൽനിന്നു കർമത്തിലേക്കുള്ള സംക്രമണം നടക്കുന്നു.

രാവണന്റെ വാക്കു കേട്ട് മഹാപാർശ്വൻ അവിടെ നിന്നിരുന്ന സേനാധ്യക്ഷന്മാരോടു പറഞ്ഞു: ‘സൈന്യത്തെ വേഗം ഒരുക്കുവിൻ.’ ഒരുമിച്ചുചേർന്ന, വേഗമേറിയ പരാക്രമമുള്ള സേനാധ്യക്ഷന്മാർ ഓരോ വീട്ടിലും ചെന്ന് രാക്ഷസരെ പ്രേരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ലങ്ക മുഴുവൻ ചുറ്റിനടന്നു. പിന്നീട് ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ഭീമദർശനരും ഭീകരമുഖരുമായ രാക്ഷസന്മാർ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളേന്തിയ കൈകളോടെ ആർത്തുകൊണ്ടു പുറത്തിറങ്ങി. വാളുകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഗദകൾ, മുസലങ്ങൾ, കലപ്പകൾ, മൂർച്ചയേറിയ വായ്ത്തലയുള്ള ശക്തികൾ, വലിയ കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, വടികൾ, പലവിധ ചക്രങ്ങൾ, മൂർച്ചയുള്ള മഴുക്കൾ, ഭിന്ദിപാലങ്ങൾ, ശതഘ്നികൾ, മറ്റു ശ്രേഷ്ഠായുധങ്ങൾ എന്നിവയെല്ലാം അവർക്കുണ്ടായിരുന്നു. രാവണാജ്ഞയനുസരിച്ച് നാലു സേനാധ്യക്ഷന്മാർ ഒരു നിയുതത്തിലധികം രഥങ്ങളും മൂന്നു നിയുതം ആനകളും അറുപതു കോടി കുതിരകളും അത്രതന്നെ കഴുതകളും ഒട്ടകങ്ങളും എണ്ണമറ്റ കാലാളുകളും കൊണ്ടുവന്നു; അവരെല്ലാം രാജശാസനമനുസരിച്ചു ചെന്നു. സേനാധ്യക്ഷന്മാർ രാജാവിന്റെ മുമ്പിൽ സൈന്യത്തെ അണിനിരത്തി നിന്നു. ഈ സമയത്ത് സാരഥി രഥം കൊണ്ടുവന്നു നിർത്തി — ശ്രേഷ്ഠമായ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളോടുകൂടിയതും നാനാലങ്കാരങ്ങളാൽ ഭൂഷിതവും നാനായുധങ്ങൾ നിറഞ്ഞതും കിങ്ങിണിക്കൂട്ടങ്ങളോടുകൂടിയതും നാനാരത്നങ്ങൾ പതിച്ചതും രത്നസ്തംഭങ്ങളാൽ ശോഭിക്കുന്നതും ജാംബൂനദസ്വർണംകൊണ്ടുള്ള ആയിരം കലശങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടതുമായ രഥം. അതു കണ്ട് എല്ലാ രാക്ഷസരും പരമവിസ്മയത്തിലാണ്ടു. കോടിസൂര്യന്മാരെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നതും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലുള്ളതും സാരഥിയോടുകൂടിയതും എട്ടു കുതിരകളെ പൂട്ടിയതും സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്നതുമായ ആ ഭീമമായ രഥം കണ്ട് രാക്ഷസേശ്വരൻ പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റ് അതിൽ കയറി. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക സേനയുടെ ഭീകരതയെ കണ്മുമ്പിൽ കൊണ്ടുവരുന്നു. സംഖ്യകളും അതിശയോക്തിയാൽ വർധിക്കുന്നു — നിയുതങ്ങളും കോടികളും; കാലാളുകളാകട്ടെ എണ്ണമറ്റവർ. ഈ ഭാഗം (27–32) സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല; ഗീതാപ്രസ്സ് പാഠത്തിൽ മാത്രമാണ് സേനാസംഖ്യയും രഥവർണനയും വിസ്തരിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നത്. രഥവർണനയിലെ സ്വർണവും രത്നങ്ങളും കിങ്ങിണികളും രാജവൈഭവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ‘ഭീമം’ എന്ന വിശേഷണം അതിന്റെ ഭയങ്കരത മറക്കാൻ അനുവദിക്കുന്നില്ല. മുപ്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ് — രഥത്തിന്റെ കാന്തിയും അതിന്റെ ഒരുക്കവും ആരോഹണവും ഒരൊറ്റ ശ്ലോകത്തിൽ. മഹാപാർശ്വനാണ് ഇവിടെ രാവണാജ്ഞയുടെ ആദ്യവാഹകൻ — അവൻ സ്വയം പോകുന്നില്ല, സേനാധ്യക്ഷന്മാരോട് ആജ്ഞാപിക്കുന്നു; അവർ ഓരോ വീട്ടിലും ചെന്ന് സൈനികരെ പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാജ്യത്തിന്റെ ആജ്ഞാക്രമം വ്യക്തമാണ് — രാജാവ്, സേനാപതി, സേനാധ്യക്ഷന്മാർ, സൈനികർ. ‘ഗൃഹേ ഗൃഹേ’ (ഓരോ വീട്ടിലും) എന്ന പദത്താൽ എല്ലാ ഗൃഹസ്ഥരെയും യുദ്ധത്തിനു വിളിക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ലങ്കയിൽ ആർക്കും വിശ്രമമില്ല. ‘മുഹൂർതാത്’ (ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം) എന്ന പദം സൈന്യത്തിന്റെ വേഗം കാണിക്കുന്നു. ആയുധങ്ങളിൽ ചിലതു പ്രസിദ്ധം (വാൾ, ശൂലം, ഗദ, മുസലം), ചിലതു വിശിഷ്ടം — പട്ടിശം, ഭിന്ദിപാലം, ശതഘ്നി, കൂടമുദ്ഗരം. കലപ്പയും ആയുധമായി എണ്ണിയിരിക്കുന്നു. അറുപതു കോടി കുതിരകൾ, അത്രതന്നെ കഴുതകളും ഒട്ടകങ്ങളും എന്ന സംഖ്യ പൗരാണികമാണ്, ഗണിതാർഥത്തിലുള്ളതല്ല; സേനയുടെ അപാരത സൂചിപ്പിക്കുകയാണ് അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. രഥം സ്വതേജസ്സാൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ — ഈ ഉപമ രാവണന്റെ രഥവർണനയിൽ മുന്നോട്ടും ആവർത്തിച്ചു വരും. എട്ടു കുതിരകൾ രഥം വലിക്കുന്നു; അതു രാജരഥത്തിന്റെ വിശേഷലക്ഷണമാണ്. കിങ്ങിണിക്കൂട്ടം രഥം നീങ്ങുമ്പോൾ മധുരനാദം ഉണ്ടാക്കുന്നു; രത്നസ്തംഭങ്ങളും ആയിരം കലശങ്ങളും അതിനെ ഒരു വിമാനംപോലെയാക്കുന്നു. ഇത്തരമൊരു രഥം മുമ്പു യുദ്ധത്തിൽ കണ്ടിട്ടില്ല എന്നും രാക്ഷസരുടെ വിസ്മയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ തന്റെ ശ്രേഷ്ഠവാഹനം അന്തിമയുദ്ധത്തിനായി സൂക്ഷിച്ചുവച്ചിരുന്നതുപോലെ. രാവണന്റെ പെട്ടെന്നുള്ള എഴുന്നേൽക്കൽ അവന്റെ ഉത്സാഹവും തിടുക്കവും പ്രകടമാക്കുന്നു.

പിന്നീട് അനേകം രാക്ഷസരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട രാവണൻ, തന്റെ സത്ത്വത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യത്താൽ ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ, പെട്ടെന്നു പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ എല്ലായിടത്തുനിന്നും വാദ്യങ്ങളുടെ മഹാനാദമുയർന്നു — മൃദംഗങ്ങൾ, പടഹങ്ങൾ, ശംഖുകൾ എന്നിവയോടൊപ്പം രാക്ഷസരുടെ ആരവവും. ‘സീതയെ അപഹരിച്ചവനും ദുർവൃത്തനും ബ്രഹ്മഹത്യ ചെയ്തവനും ദേവകണ്ടകനുമായ, കുടയും ചാമരവുമുള്ള രാക്ഷസരാജാവ് രഘുശ്രേഷ്ഠനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വന്നിരിക്കുന്നു’ എന്ന ആരവം കേൾക്കപ്പെട്ടു. ആ മഹാനാദത്താൽ ഭൂമി കുലുങ്ങി; ആ ശബ്ദം കേട്ട് വാനരന്മാർ ഭയംകൊണ്ടു പെട്ടെന്ന് ഓടിപ്പോയി. മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട മഹാബാഹുവും മഹാതേജസ്വിയുമായ രാവണൻ വിജയത്തിനായി യുദ്ധത്തിനെത്തി. രാവണന്റെ അനുമതിയോടെ മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും ദുർധർഷനായ വിരൂപാക്ഷനും രഥങ്ങളിൽ കയറി. ഹർഷംപൂണ്ട്, ആർത്തുകൊണ്ട്, ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ ഘോരനാദം മുഴക്കി, ജയം ആഗ്രഹിച്ച് അവർ പുറപ്പെട്ടു. പിന്നീട് രാക്ഷസഗണങ്ങളുടെ സൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട തേജസ്വിയായ രാവണൻ, ഉയർത്തിയ വില്ലുമായി, കാലനും അന്തകനും യമനും തുല്യനായി യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിൽ ഒരു വിശേഷം കാണാം — രാവണന്റെ സ്വന്തം സൈനികർതന്നെ അവനെ ‘സീതാപഹാരി, ദുർവൃത്തൻ, ബ്രഹ്മഘ്നൻ’ എന്നു ഘോഷിക്കുന്നു. ഇതു സ്തുതിപാഠകരുടെ സ്തുതിയല്ല, കവിയുടെ വ്യംഗ്യമാണ് — അവന്റെ ദോഷങ്ങൾ എല്ലാവർക്കും അറിയാവുന്നവയാണ്. ഈ ശ്ലോകവും മൂന്ന് അർധങ്ങളിലാണ്. വാനരന്മാരുടെ പലായനം ഈ ആരംഭത്തിന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. ‘കാലാന്തകയമോപമഃ’ എന്നത് മൂന്നു മൃത്യുദേവതകളുടെ പേരുകൾ ചേർന്ന സമാസമാണ്; അത് അവന്റെ സംഹാരരൂപം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. 34–38 ശ്ലോകങ്ങളും സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ ഇല്ല. മൃദംഗം, പടഹം, ശംഖ് എന്നിവ യുദ്ധവാദ്യങ്ങളാണ്; അവയുടെ നാദത്തോടൊപ്പം രാക്ഷസരുടെ ആരവവും കലരുന്നു, അതുവഴി സൈന്യത്തിന്റെ ഉത്സാഹം വർധിക്കുന്നു. ഇവിടത്തെ ഭൂകമ്പം പ്രകൃതിസഹജമല്ല, നാദത്തിന്റെ വലിപ്പത്തിന്റെ അതിശയോക്തിയാണ്. രാവണൻ ‘സചിവൈഃ പരിവാരിതഃ’ (മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവൻ) — അതിനാൽ അവൻ ഒറ്റയ്ക്കല്ല, മന്ത്രിമാരും യുദ്ധത്തിൽ അവനെ പിന്തുടരുന്നു. മഹാപാർശ്വനും മഹോദരനും വിരൂപാക്ഷനും രാവണന്റെ അനുമതിയോടെ മാത്രമേ രഥങ്ങളിൽ കയറുന്നുള്ളൂ; ഇതു രാജമര്യാദയുടെ ക്രമമാണ്. അവരുടെ നാദം ‘ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന ഉപമ, മുമ്പു പറഞ്ഞ ‘ഭൂമിയെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ’ എന്ന രാവണവർണനയുടെ പ്രതിധ്വനിയാണ്. ‘ഉദ്യതധനുഃ’ (വില്ലുയർത്തിയവൻ) എന്ന പദത്താൽ രാവണൻ യുദ്ധത്തിനു സജ്ജനാണ്, വെറും പ്രദർശനത്തിനല്ല. ‘ഛത്രചാമരസംയുതഃ’ (കുടയും ചാമരവുമുള്ളവൻ) — ഇവ രാജചിഹ്നങ്ങൾ; യുദ്ധത്തിലും രാവണൻ രാജാവാണെന്നു ഘോഷിക്കപ്പെടുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ഭയം അവന്റെ വരവിന്റെ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു.

പിന്നീട് വേഗമേറിയ കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥത്തിൽ ആ മഹാരഥൻ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ നിന്നിരുന്ന ദ്വാരത്തിലൂടെ പുറപ്പെട്ടു. അപ്പോൾ സൂര്യൻ പ്രഭയറ്റു, ദിക്കുകൾ ഇരുട്ടിൽ മൂടി, പക്ഷികൾ ഘോരമായി കരഞ്ഞു, ഭൂമി കുലുങ്ങി. മേഘം ചോര പെയ്തു, കുതിരകൾ കാലിടറി, കൊടിയുടെ തുമ്പിൽ കഴുകൻ വന്നിരുന്നു, കുറുക്കന്മാർ അശുഭമായി ഓരിയിട്ടു. അവന്റെ ഇടതുകണ്ണു തുടിച്ചു, ഇടതുകൈ വിറച്ചു, മുഖം വിവർണമായി, സ്വരം അൽപം ഇടറി. യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടുന്ന ദശഗ്രീവനെന്ന രാക്ഷസന് യുദ്ധത്തിൽ മരണം വിളിച്ചോതുന്ന ഈ ലക്ഷണങ്ങൾ ഉണ്ടായി. ആകാശത്തുനിന്ന് ഇടിമുഴക്കംപോലുള്ള ശബ്ദത്തോടെ ഒരു ഉൽക്ക വീണു; കാക്കകളോടു കലർന്ന കഴുകന്മാർ അശുഭമായി കരഞ്ഞു. മുന്നിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഈ ഘോരോത്പാതങ്ങളെ വകവയ്ക്കാതെ, കാലത്താൽ പ്രേരിതനായ രാവണൻ മോഹംകൊണ്ടു സ്വന്തം വധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു. ആ മഹാത്മാക്കളായ രാക്ഷസരുടെ രഥഘോഷം കേട്ട് വാനരന്മാരുടെ സൈന്യവും യുദ്ധത്തിനായിത്തന്നെ മുന്നോട്ടു തിരിഞ്ഞു. ഉത്പാതങ്ങളുടെ വർണന മൂന്നു തലങ്ങളിലായി വിഭജിച്ചിരിക്കുന്നു — പ്രകൃതിയിൽ (സൂര്യൻ, ദിക്കുകൾ, ഭൂമി), ജീവികളിൽ (കുതിരകൾ, കഴുകന്മാർ, കുറുക്കന്മാർ), രാവണന്റെ ശരീരത്തിൽ (കണ്ണ്, കൈ, സ്വരം). പുരുഷന് ഇടതുവശം തുടിക്കുന്നത് അശുഭമാണെന്നു പ്രസിദ്ധം. ‘കാലചോദിതഃ’ (കാലത്താൽ പ്രേരിതൻ), ‘മോഹാത്’ (മോഹംകൊണ്ട്) എന്നീ രണ്ടു പദങ്ങളാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ കേന്ദ്രം — രാവണൻ ലക്ഷണങ്ങൾ കാണുന്നു, എന്നിട്ടും പിന്തിരിയുന്നില്ല. വാനരന്മാരുടെ പ്രതികരണവും ശ്രദ്ധേയമാണ് — മുമ്പ് അവർ ഭയംകൊണ്ട് ഓടി, ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിന് അഭിമുഖരായി. ‘യത്ര തൗ രാമലക്ഷ്മണൗ’ (എവിടെ ആ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ നിന്നിരുന്നുവോ) എന്ന പദത്താൽ രാവണന്റെ ലക്ഷ്യം വ്യക്തമാണ് — അവൻ മറ്റുള്ളവരോടല്ല, നേരിട്ടു രാമനെത്തന്നെയാണ് തേടുന്നത്. നാല്പത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകംമുതൽ ഉത്പാതങ്ങൾ ഓരോന്നായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നു, അവയുടെ വർണന ക്രമമായി വർധിക്കുന്നു — മുൻസർഗങ്ങളിൽ മറ്റു രാക്ഷസവീരന്മാരുടെ പുറപ്പാടിലും കണ്ടതുപോലെ. കൊടിത്തുമ്പിൽ കഴുകൻ ഇരിക്കുന്നതു വിശേഷിച്ചും അശുഭമാണ്, കാരണം കൊടി രാജാവിന്റെ കീർത്തിയുടെ ചിഹ്നമാണ്. സ്വരം ഇടറുന്നത് ഉള്ളിലെ ഭയത്തിന്റെ സൂചനയാണ് — പുറമേ രാവണൻ ഗർജിക്കുന്നു, എന്നാൽ അവന്റെ ശരീരം ഭയം പ്രകടമാക്കുന്നു. ‘നിധനശംസീനി’ (മരണം വിളിച്ചോതുന്നവ) എന്ന പദത്താൽ കവി സ്വയം അവയുടെ അർഥം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ഉൽക്കാപാതവും ഇടിമുഴക്കവും ആകാശത്തിലെ ഉത്പാതങ്ങൾ; കാക്കകളുടെയും കഴുകന്മാരുടെയും കരച്ചിൽ ഭൂമിയിലേത്. ‘മോഹാത്’ എന്ന പദം രാവണന്റെ ബുദ്ധിയുടെ ആവരണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ജ്ഞാനിയായിട്ടും അവൻ ദൈവത്താൽ മോഹിതനാണ്. ‘ചമൂഃ അഭ്യവർതത’ (സൈന്യം മുന്നോട്ടു തിരിഞ്ഞു) എന്നതു വാനരന്മാർ വീണ്ടും ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്തതിനെ കാണിക്കുന്നു.

പിന്നീട് അന്യോന്യം വെല്ലുവിളിക്കുന്നവരും ക്രുദ്ധരും ജയം ആഗ്രഹിക്കുന്നവരുമായ വാനരരാക്ഷസന്മാർ തമ്മിൽ തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. അപ്പോൾ ക്രുദ്ധനായ ദശഗ്രീവൻ സ്വർണാലംകൃതമായ ശരങ്ങളാൽ വാനരസൈന്യങ്ങളിൽ വലിയ സംഹാരം നടത്തി. രാവണനാൽ ചില വാനരന്മാരുടെ തലകൾ അറുക്കപ്പെട്ടു, ചിലരുടെ ഹൃദയം പിളർക്കപ്പെട്ടു, ചിലർ ചെവികളില്ലാത്തവരാക്കപ്പെട്ടു. ചിലർ ശ്വാസമറ്റു കൊല്ലപ്പെട്ടു, ചിലരുടെ പാർശ്വങ്ങൾ കീറപ്പെട്ടു, ചിലരുടെ തലകൾ പിളർന്നു, ചിലർ കണ്ണില്ലാത്തവരാക്കപ്പെട്ടു. ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ഉരുട്ടിക്കൊണ്ട് ദശാനനൻ യുദ്ധത്തിൽ രഥത്തിൽ എവിടെയെല്ലാം ചെന്നുവോ, അവിടെയെല്ലാം വാനരയൂഥപന്മാർക്ക് അവന്റെ ശരവേഗം സഹിക്കാനായില്ല. ‘കേചിത്’ (ചിലർ) എന്ന പദം എട്ടുവട്ടം ആവർത്തിച്ച് കവി മുറിവുകളുടെ വൈവിധ്യവും എണ്ണവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. സർഗാന്ത്യത്തിൽ രാവണൻ അജയ്യനെന്നപോലെ കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മുമ്പു പറഞ്ഞ ഉത്പാതങ്ങൾ അവന്റെ വരാനിരിക്കുന്ന പരാജയം മുൻകൂട്ടി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ശരങ്ങൾ ‘കാഞ്ചനഭൂഷണാഃ’ — സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവ; രാജവൈഭവം യുദ്ധത്തിലും ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ക്രോധവിവൃത്തനേത്രഃ’ (ക്രോധത്താൽ കണ്ണുരുട്ടുന്നവൻ) എന്ന പദം സർഗാരംഭത്തിലെ ‘ക്രോധസംരക്തലോചനഃ’ (ക്രോധത്താൽ ചുവന്ന കണ്ണുള്ളവൻ) എന്നതിനോടു ചേരുന്നു — ക്രോധത്തോടെ തുടങ്ങിയ സർഗം ക്രോധത്തോടെതന്നെ അവസാനിക്കുന്നു. മുമ്പ് കുംഭകർണൻ മുതലായവരെ നേരിട്ട വാനരയൂഥപന്മാർക്കുപോലും ഇപ്പോൾ അവന്റെ ശരവേഗം സഹിക്കാനാവുന്നില്ല. അടുത്ത സർഗത്തിൽ സുഗ്രീവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനിറങ്ങുന്നു. രാവണന്റെ രഥം എവിടെയെല്ലാം ചെല്ലുന്നുവോ അവിടെയെല്ലാം വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോകുന്നു — ‘യതോ യതഃ… തതസ്തതഃ’ (എവിടെയെല്ലാം… അവിടെയെല്ലാം) എന്ന ഈ ഘടന അവൻ ഉണ്ടാക്കുന്ന സർവവ്യാപിയായ ഭയം കാണിക്കുന്നു.

In house after house throughout Laṅkā Rāvaṇa heard the piteous wailing of the grief-stricken rākṣasa women, the very lament described in the previous sarga, in which they had blamed his misrule for the ruin of all; for in every home someone had lost a son, a brother or a husband. He heaved a long sigh and stayed lost in thought for a while; then, terrible to behold, he flew into a towering rage. The poet traces the change in his mind step by step: first he hears the lament, then comes the long sigh that shows the sorrow within and the moment of reflection, and at last the outburst of fury. But the reflection ends not in peace but in war; grief does not bring him wisdom, only more anger, and he learns nothing from the women's words. Biting his lip, his eyes red with fury, he was hard to look at even for the rākṣasas, like the fire of the world's dissolution in bodily form, an image of his terrible aspect and a hint of the destruction to come. His speech thick with rage, looking at the rākṣasas near him as if to burn them with his eyes, he said: "Tell Mahodara, Mahāpārśva and the rākṣasa Virūpākṣa at once: lead out the armies at my command!" Stricken with fear, the attendants passed on the king's order to those composed warriors; they obeyed out of fear, not love. Terrible to behold, the rākṣasas said "So be it," had rites for their welfare performed, which shows that even rākṣasas trusted in blessings before battle, and set out together facing the fight. Those great chariot-warriors duly honoured Rāvaṇa and stood before him with joined palms, all wishing victory for their master, so that fear and loyalty lived side by side in their minds. Then Rāvaṇa, overwhelmed by anger, laughed, a laugh not of joy but of pride, and spoke to Mahodara, Mahāpārśva and Virūpākṣa. These three were all he had left to lean on, since his great heroes had all been killed, and their deaths will be told one by one in the sargas that follow.

"Today," said Rāvaṇa, "with arrows loosed from my bow, blazing like the sun at the end of an age, I shall send Rāghava and Lakṣmaṇa to Yama's abode. Today, by killing the enemy, I shall take vengeance for Khara, for Kumbhakarṇa, for Prahasta and for Indrajit. The clouds of my arrows will cover the sky, the quarters, the heavens and the oceans so that none of them can be seen. Today with my bow and a web of feathered arrows I shall slaughter the troops of the foremost monkeys company by company. Today, from a chariot swift as the wind, I shall churn the monkey hosts with waves of arrows surging from the ocean of my bow. Today, like an elephant, I shall trample those lakes that are the monkey troops, with their faces like full-blown lotuses and their colour like lotus filaments. Today the monkey chiefs, their faces pierced with arrows, will adorn the earth like lotuses on their stalks. Today in the fight I shall split the fierce leaders of the tree-wielding monkeys a hundred at a time with a single arrow. Those whose brothers and sons have been slain, today I shall wipe away their tears by killing the foe. Today I shall strew the earth so thick with monkeys, pierced by my arrows and lifeless, that its surface can scarcely be seen. Today I shall glut the crows, the vultures and every other eater of flesh with the flesh of enemies struck down by my arrows. Let my chariot be made ready at once, let my bow be brought quickly, and let the night-rangers who are left here follow me into battle." The speech runs through a string of metaphors, the bow an ocean, the arrows waves, the monkey troops lakes, their faces lotuses, Rāvaṇa himself an elephant, by which he imagines himself a force of nature; even the enemy's beauty is described through his mouth, and the faces pierced like lotuses on their stalks make a picture both dreadful and lovely. His boasts of darkening the sky and splitting a hundred at a time are exaggerations, though his skill in arms was real enough. At bottom, though, the speech is about revenge: he counts his dead, Khara of Janasthāna, his brother Kumbhakarṇa, his general Prahasta, his son Indrajit, and in remembering them his grief turns to rage. His promise to wipe away the tears of the bereaved echoes the lament with which the sarga began. The repeated "today" shows his haste and resolve. In the end he describes himself not only as a warrior but as a feeder of carrion birds, which lays bare his cruelty and foreshadows the horror of the battlefield. Yet the reader knows these vows will fail, for many before him roared like this and were slain. With his three commands, for the chariot, the bow and his followers, he passes from words to deeds.

Hearing his words, Mahāpārśva told the commanders standing there, "Hurry the troops out." Quick and energetic, the commanders went together all round Laṅkā, rousing the rākṣasas from house to house, so that now no one in Laṅkā had any rest; the chain of command runs clearly from king to general to commanders to soldiers. Within a moment the rākṣasas, terrible to see and dreadful of face, rushed out roaring, their arms full of weapons of every kind: swords, spears and pikes, maces, pestles and ploughshares, keen-edged darts and great spiked hammers, staves, discuses of many kinds, sharp axes, slings, śataghnīs and other fine weapons. The long list makes the army's menace visible, some weapons familiar, some peculiar, even the ploughshare counted as a weapon. At Rāvaṇa's command the four commanders brought a full million chariots, three million elephants, six hundred million horses and as many donkeys and camels, and foot-soldiers past counting, and they marched out at the king's order. Such figures are not meant to be counted; they swell to show that the army was boundless. The commanders set the army in array before the king, and meanwhile the charioteer brought up his chariot, furnished with the finest divine weapons, adorned with ornaments of every kind, crowded with all manner of arms, hung with nets of little bells that chimed as it moved, set with jewels of many kinds, glorious with jewelled pillars and ringed with a thousand golden pinnacles, so that it looked like a celestial car. All the rākṣasas were filled with wonder at the sight of it, as if no such chariot had been seen in battle before and Rāvaṇa had kept his finest for this last fight. The gold, jewels and bells speak of royal splendour, yet the word "dreadful" is not forgotten. Seeing it, the lord of the rākṣasas rose at once, eager and in haste, and mounted that dreadful chariot, bright as ten million suns, blazing like fire, shining with its own splendour, swift, with its charioteer and its team of eight horses, the mark of a royal chariot; the image of blazing fire will return again and again in descriptions of Rāvaṇa's chariot.

Then Rāvaṇa set out at once, surrounded by many rākṣasas, as if the weight of his might would split the earth. On every side rose a great din of war-instruments, drums, kettledrums and conches, mingled with the uproar of the rākṣasas, which raised their spirits. And a clamour was heard: "Here comes the king of the rākṣasas with parasol and fly-whisks, the abductor of Sītā, the wicked one, the slayer of brāhmaṇas, the thorn in the gods' side, to fight with the best of the Raghus!" It is remarkable that his own soldiers proclaim him thus. This is no bards' praise but the poet's irony: his crimes were known to all. The parasol and fly-whisks, the emblems of royalty, announce that he is king even on the battlefield. The earth trembled at that mighty sound, not from any natural quake but from the sheer volume of it, and hearing it the monkeys suddenly fled in fear, which shows the force of his coming. Mighty-armed and glorious, Rāvaṇa came on, bent on victory, surrounded by his ministers, for he did not go alone. With his leave Mahāpārśva, Mahodara and invincible Virūpākṣa mounted their chariots, in due royal order, and rode out joyfully roaring, as if to split the earth, letting out a terrible cry in their longing for victory; their roar echoes the earlier picture of Rāvaṇa rending the earth. Then the splendid Rāvaṇa, surrounded by the forces of the rākṣasa hosts, went out to battle with his bow raised, ready to fight and not merely for show, like Kāla, Antaka and Yama; the three names of death together announce his destroying aspect.

Then the great chariot-warrior drove out with his swift horses through the gate where Rāma and Lakṣmaṇa stood; his aim was plain, not to fight others but to seek out Rāma himself. At that moment the sun lost its radiance and the quarters were shrouded in darkness; birds shrieked dreadfully and the earth quaked. The rain-god rained blood, the horses stumbled, a vulture settled on the top of his banner, a particularly evil sign, since the banner is the emblem of a king's glory, and jackals howled inauspiciously. His left eye throbbed and his left arm trembled, which for a man are well-known ill omens; his face lost its colour and his voice faltered a little. Outwardly he roared, but his body betrayed the fear within. As the ten-necked rākṣasa sallied out to battle, these signs appeared, foretelling his death in the fight, as the poet himself spells out. A meteor fell from the sky with a sound like a thunderclap, and vultures mingled with crows gave ill-omened cries. The portents fall into three groups: in nature, the sun, the quarters and the earth; among creatures, the horses, the vultures and the jackals; and in Rāvaṇa's own body, his eye, his arm and his voice; they come one by one and grow as they go, as with the sallies of other rākṣasa heroes in earlier sargas. Heedless of the dreadful portents standing all around him, Rāvaṇa went out in his folly to his destruction, driven on by Time. Those two words, folly and Time, are the heart of the sarga: he sees the signs and does not stop, a learned man clouded by fate. At the rattle of those mighty rākṣasas' chariots the monkey host, which had fled before, now wheeled round and faced them for battle, its courage restored.

Then a tumultuous fight broke out between monkeys and rākṣasas as they challenged one another in fury, each eager for victory. The ten-necked one in his wrath made a great slaughter among the monkey ranks with his gold-adorned arrows, keeping his royal splendour even in battle. Some monkeys had their heads cut off by Rāvaṇa, some their hearts torn open, some their ears struck off; some were struck dead and breathless, some had their sides ripped open, some their heads split and some their eyes destroyed. By repeating "some" again and again the poet conveys both the variety of the wounds and their number. Wherever the ten-faced one drove his chariot in the battle, his eyes rolling with anger, there the monkey chiefs, who had withstood Kumbhakarṇa and the others, could not bear the force of his arrows, and the pattern of "wherever … there" shows that terror of him spread everywhere. The eyes rolling with anger answer the eyes red with fury at the beginning, so that a sarga begun in wrath ends in wrath. At its close Rāvaṇa seems unstoppable, but the portents have already announced his coming defeat; in the next sarga Sugrīva himself rises to fight.