रावणेन प्रयुक्तानि तानि नागसहस्राणि, सारोहाणि वाजिनां सहस्राणि, अग्निवर्णानां सध्वजानां रथानां सहस्राणि, गदापरिघयोधिनां काञ्चनध्वजचित्राणां कामरूपिणां शूराणां राक्षसानां सहस्राणि च अक्लिष्टकर्मणा रामेण तप्तकाञ्चनभूषणैः दीप्तैः शरैः निहतानि। तत् दृष्ट्वा श्रुत्वा च सम्भ्रान्ताः हतशेषाः निशाचराः, राक्षस्यः च समागम्य दीनाः चिन्तापरिप्लुताः अभवन्। विधवाः हतपुत्राः हतबान्धवाः क्रोशन्त्यः राक्षस्यः सह संगम्य दुःखार्ताः पर्यदेवयन्। पूर्वसर्गे वर्णितः सेनानाशः अत्र लङ्कायाः गृहेषु प्रतिफलति। ‘अक्लिष्टकर्मणा’ इति रामस्य विशेषणं — सः अनायासेन एव एतत् अकरोत्। युद्धभूमेः दृश्यात् कविः गृहस्य दृश्यं प्रति गच्छति — योद्धॄणां मरणस्य फलं स्त्रीणां विलापः। विधवाः, पुत्रहीनाः, बान्धवहीनाः — त्रिविधं दुःखम्। अस्य सर्गस्य वक्तारः राक्षस्यः, न पुरुषाः — एषः विशेषः दृष्टिकोणः। प्रथमे चतुर्षु श्लोकेषु एकम् एव दीर्घं वाक्यम् — हतानां गजाश्वरथराक्षसानां सूची, ततः तेषां वधस्य कर्ता रामः, अन्ते च दर्शनस्य श्रवणस्य च फलं — राक्षसीनां सम्भ्रमः। एवं कविः वाक्यरचनया एव भारं वर्धयति। रथाः ‘अग्निवर्णाः’, ध्वजाः ‘काञ्चनमयाः’ — एतावती समृद्धिः क्षणेन नष्टा। रामस्य शराः अपि ‘तप्तकाञ्चनभूषणाः’ — शत्रोः सुवर्णं शत्रोः सुवर्णेन एव नश्यति इति सूक्ष्मः विरोधः।

‘वृद्धा, कराला, निर्णतोदरी शूर्पणखा वने कंदर्पसमरूपिणं रामं कथम् आससाद? सुकुमारं, महासत्त्वं, सर्वभूतहिते रतं तं दृष्ट्वा लोकवध्या हीनरूपा सा कथं प्रकामिता? सर्वगुणैः हीना दुर्मुखी राक्षसी गुणवन्तं महौजसं सुमुखं रामं कथं कामयामास? अस्य जनस्य अल्पभाग्यत्वात् वलिनी श्वेतमूर्धजा सा सर्वलोकविगर्हितम् अपहास्यम् अकार्यं, राक्षसानां दूषणस्य खरस्य च विनाशाय अप्रतिरूपा सा राघवस्य प्रधर्षणं चकार। तन्निमित्तं रावणेन इदं महत् वैरं कृतं; दशग्रीवेण रक्षसा सा सीता वधाय आनीता। दशग्रीवः जनकात्मजां सीतां न च प्राप्नोति, बलवता राघवेण च अक्षयं वैरं बद्धम्।’ राक्षसीनां दृष्ट्या समग्रस्य विपत्तेः मूलं शूर्पणखा — सा वृद्धा कुरूपा च सती सुन्दरं रामं कामितवती। एषा निन्दा केवलं रूपस्य न, अपितु तस्याः अविवेकस्य। ‘वधाय’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — सीतायाः आनयनं राक्षसानाम् एव वधाय अभवत्। ‘अक्षयं वैरम्’ इति — एतत् वैरं युद्धेन विना न शाम्यति। राक्षस्यः अपि रामस्य गुणान् स्वीकुर्वन्ति — सुकुमारः, महासत्त्वः, सर्वभूतहिते रतः। एषा शत्रुपक्षात् प्रशंसा। अत्र उक्तानि सर्वाणि अरण्यकाण्डस्य घटनानि — शूर्पणखायाः आगमनं, खरदूषणवधः, सीताहरणं च। शूर्पणखायाः विशेषणानि — वृद्धा, कराला, निर्णतोदरी, दुर्मुखी, वलिनी, श्वेतमूर्धजा, हीनरूपा — रामस्य विशेषणैः सह तुलनया प्रस्तुतानि — कंदर्पसमरूपी, सुकुमारः, सुमुखः, गुणवान्, महौजाः। एषः विपरीतभावः तस्याः कामस्य अनौचित्यं स्पष्टं करोति। ‘जनस्यास्याल्पभाग्यत्वात्’ इति पदेन राक्षस्यः स्वजातेः दुर्भाग्यं स्वीकुर्वन्ति — एतत् दैवस्य विधानम्। एवं ताः रावणं प्रत्यक्षं न निन्दन्ति, किन्तु तस्य भगिनीं निन्दित्वा परोक्षं तस्य अपि दोषं दर्शयन्ति। एवं ताः कारणपरम्परां स्पष्टं निरूपयन्ति।

‘वैदेहीं प्रार्थयानं विराधं राक्षसं प्रेक्ष्य रामः एकेन एव तं हतवान् — तत् एव पर्याप्तं निदर्शनम्। जनस्थाने भीमकर्मणां रक्षसां चतुर्दश सहस्राणि अग्निशिखोपमैः शरैः निहतानि। खरः दूषणः त्रिशिराः च संख्ये आदित्यसंकाशैः शरैः निहताः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। योजनबाहुः रुधिराशनः कबन्धः क्रोधात् नादं नदन् अपि हतः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। रामः सहस्रनयनात्मजं मेरुसंकाशं बलिनं वालिनं जघान — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। ऋष्यमूके दीनः भग्नमनोरथः वसन् सुग्रीवः राज्यं प्रापितः — तत् पर्याप्तं निदर्शनम्। विभीषणेन उक्तं धर्मार्थसहितं सर्वेषां रक्षसां हितं युक्तं वाक्यं मोहात् तस्मै न रोचते। यदि धनदानुजः रावणः विभीषणवचः कुर्यात्, तर्हि इयं लङ्का दुःखार्ता श्मशानभूता न भविष्यति। राघवेण महाबलं कुम्भकर्णं हतं श्रुत्वा, दुर्मर्षम् अतिकायं लक्ष्मणेन हतं, प्रियं पुत्रम् इन्द्रजितं च हतं श्रुत्वा अपि रावणः न अवबुध्यते।’ ‘पर्याप्तं तन्निदर्शनम्’ इति पदस्य पञ्चवारम् आवृत्तिः राक्षसीनां वाक्ये तीव्रतां जनयति — एकम् एव प्रमाणं पर्याप्तम्, किन्तु रावणः अनेकैः अपि न बुध्यते। उदाहरणानि कालक्रमेण — विराधः, जनस्थानम्, कबन्धः, वाली, सुग्रीवः — रामस्य वनवासकथायाः संक्षेपः। विभीषणस्य उल्लेखः सूचयति यत् राक्षस्यः अपि तस्य उपदेशं सम्यक् मन्यन्ते स्म। एकविंशः श्लोकः त्रिपादः — अतिकायस्य उल्लेखः वुल्गेटे एव। वालिनः ‘सहस्रनयनात्मजः’ इति विशेषणं — सः इन्द्रस्य पुत्रः, तथापि रामेण हतः; अर्थात् इन्द्रस्य बलम् अपि रामस्य पुरतः न तिष्ठति। कबन्धस्य ‘योजनबाहुः’ इति विशेषणं तस्य भीषणतां दर्शयति। सुग्रीवस्य उदाहरणं भिन्नम् — अत्र रामस्य संहारकशक्तिः न, अपितु रक्षकशक्तिः — सः दीनं राज्यं प्रापयति। एवं रामः शत्रूणां हन्ता मित्राणां च रक्षकः इति उभयं दर्शितम्। विभीषणः अपि एवम् एव रामस्य शरणं गतः। रावणस्य ‘मोहः’ एव समस्यायाः मूलम् — सः हितं वचनं श्रुत्वा अपि न स्वीकरोति। राक्षस्यः एतानि घटनानि जानन्ति — एतेन सूच्यते यत् रामस्य कीर्तिः लङ्कायाम् अपि प्रसृता आसीत्, केवलं रावणः एव तां न स्वीकरोति स्म।

‘मम पुत्रः, मम भ्राता, मम भर्ता रणे हतः’ इति एषः शब्दः राक्षसीनां कुले कुले श्रूयते। ‘शूरेण रामेण रणे तत्र तत्र सहस्रशः रथाः अश्वाः नागाः च हताः, पदातयः अपि हताः। रुद्रः वा, विष्णुः वा, महेन्द्रः शतक्रतुः वा, स्वयम् अन्तकः वा रामरूपेण नः हन्ति। रामेण हतप्रवीराः वयं जीविते निराशाः; भयस्य अन्तम् अपश्यन्त्यः अनाथाः विलपामहे। रामहस्तात् समुत्पन्नम् इदं महाघोरं भयं दत्तमहावरः शूरः दशग्रीवः न बुध्यते। रामेण संयुगे उपसृष्टं तं देवाः गन्धर्वाः पिशाचाः राक्षसाः वा परित्रातुं न शक्ताः। रावणस्य रणे रणे उत्पाताः अपि दृश्यन्ते, ते रामेण रावणस्य निबर्हणं कथयन्ति। प्रीतेन पितामहेन रावणस्य देवदानवराक्षसैः अभयं दत्तं, मनुष्येभ्यः तु तेन न याचितम्। तत् इदं रक्षसां रावणस्य च जीवितान्तकरं घोरं मानुषं भयं निःसंशयं प्राप्तम् इति मन्ये।’ अत्र राक्षस्यः रामं दिव्यं मन्यन्ते — रुद्रः, विष्णुः, इन्द्रः, यमः वा मानुषरूपेण। ब्रह्मणः वरस्य छिद्रं ताः स्पष्टं पश्यन्ति — रावणः मनुष्यान् अवज्ञया न गणितवान्, तत् एव तस्य नाशस्य कारणम्। ‘रणे रणे उत्पाताः’ — प्रत्येकस्मिन् युद्धे अशुभचिह्नानि। ‘दत्तमहावरः’ इति व्यङ्ग्यम् — महावरः एव तस्य अहंकारस्य हेतुः। ‘मम पुत्रः मम भ्राता मम भर्ता’ इति त्रिवारं ‘मम’ इति पदस्य आवृत्तिः व्यक्तिगतं दुःखं दर्शयति — प्रत्येका स्त्री स्वकीयं जनं स्मरति। राक्षस्यः रामं साक्षात् न दृष्टवत्यः, तथापि तस्य कर्माणि श्रुत्वा तं दिव्यं मन्यन्ते। ‘तं न देवा न गन्धर्वाः’ इति श्लोके रावणस्य अपि रक्षणं असम्भवम् इति स्पष्टम्। ब्रह्मणः वरे मनुष्याणाम् अगणनं रावणस्य दर्पस्य फलम् — सः मनुष्यान् भक्ष्यान् एव मन्यते स्म, न शत्रून्। अधुना सः एव तुच्छः मनुष्यः तस्य मृत्युः। एषः काव्यन्यायः। ‘हतप्रवीराः’ इति पदेन लङ्कायाः सर्वे प्रमुखाः वीराः हताः इति सूच्यते। ‘अनाथाः’ इति — रावणः जीवति अपि ताः आत्मानम् अनाथाः मन्यन्ते, यतः तस्य रक्षणे ताः विश्वासं त्यक्तवत्यः।

‘बलिना वरदानेन रक्षसा पीड्यमानाः विबुधाः दीप्तैः तपोभिः पितामहम् अपूजयन्। देवतानां हितार्थाय तुष्टः महात्मा पितामहः सर्वाः देवताः इदं महत् वचः उवाच — ‘अद्यप्रभृति सर्वे दानवराक्षसाः भयेन प्रभृताः नित्यं शाश्वतं त्रीन् लोकान् विचरिष्यन्ति।’ ततः इन्द्रपुरोगमैः सर्वैः दैवतैः समागम्य वृषध्वजः त्रिपुरहा महादेवः प्रतोषितः। प्रसन्नः महादेवः देवान् एतत् वचः अब्रवीत् — ‘युष्माकं हितार्थं रक्षःक्षयावहा नारी उत्पत्स्यति।’ देवैः प्रयुक्ता एषा सीता, यथा पुरा क्षुत् दानवान्, तथा राक्षसघ्नी सरावणान् नः सर्वान् भक्षयिष्यति।’ राक्षसीनां मते सीता दैवी शक्तिः, देवानां प्रार्थनया अवतीर्णा। अत्र ब्रह्मणः वचनम् ‘भयेन प्रभृताः’ इति — अर्थात् राक्षसाः भयेन युक्ताः विचरिष्यन्ति। तस्य पश्चात् शिवस्य वरः — एका नारी राक्षसक्षयं करिष्यति। एषा पुराकथा वुल्गेटे अपि, समीक्षिते अपि विद्यते। क्षुधा दानवानां भक्षणम् इति उपमा अपि पुराणकथां स्मारयति। अस्मिन् भागे राक्षस्यः एकां पुराकथां स्मरन्ति, या अन्यत्र न विस्तरेण उक्ता। देवाः प्रथमं ब्रह्माणं, ततः शिवं प्रार्थयन्ति। ब्रह्मा केवलं भविष्यं कथयति, शिवः उपायं ददाति — एका नारी। एवं सीतायाः आगमनं दैवनियोजितम् इति राक्षसीनां विश्वासः। रावणेन सीताहरणं न तस्य स्वेच्छया, अपितु दैवस्य योजनया इति भावः। ‘राक्षसघ्नी’ इति सीतायाः विशेषणं — सा स्वयं न युध्यते, तथापि तस्याः कारणेन राक्षसाः नश्यन्ति। एवं राक्षसीनां विलापे अपि धर्मस्य विजयस्य निश्चयः दृश्यते।

‘दुर्विनीतस्य दुर्मतेः रावणस्य अपनीतेन अयं घोरः शोकेन समभिप्लुतः निष्टानकः प्राप्तः। युगक्षये कालेन इव राघवेण उपसृष्टानां नः यः शरणदः भवेत्, तं लोके न पश्यामः। दावाग्निवेष्टितानां करेणूनां वने इव, महति भये तिष्ठतां नः किंचित् शरणं नास्ति। तेन महात्मना पौलस्त्येन विभीषणेन प्राप्तकालं कृतम् — यतः एव भयं दृष्टं, तम् एव सः शरणं गतः।’ इति सर्वाः रजनीचरस्त्रियः परस्परं बाहुभिः सम्परिरभ्य आर्ताः अतिभयाभिपीडिताः विषेदुः, तदा उच्चैः सुदारुणं विनेदुः च। अत्र राक्षस्यः विभीषणस्य निर्णयं ‘प्राप्तकालम्’ इति प्रशंसन्ति — सः समयोचितं कृतवान्। एषः विरोधः ध्येयः — रावणः यं भ्रातरं द्रोहिणं मन्यते, तम् एव प्रजाः बुद्धिमन्तं मन्यन्ते। दावाग्निना परिवृताः हस्तिन्यः इव ताः निरुपायाः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते। ३९–४० श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ। ‘निष्टानकः’ इति शब्दः आर्तनादः, विनाशः इति अर्थे। युगक्षये कालः इव रामः — एषा उपमा रामस्य अनिवार्यतां पुनः दर्शयति। अन्तिमे श्लोके स्त्रियः परस्परम् आलिङ्ग्य रुदन्ति — एषः सामूहिकः शोकः लङ्कायाः समग्रं दुःखं प्रतिबिम्बयति। अग्रिमे सर्गे रावणः एतत् क्रन्दनं श्रुत्वा युद्धाय निर्गमिष्यति।

రావణుడు పంపిన ఆ వేలాది ఏనుగులు, రౌతులతో కూడిన వేలాది గుర్రాలు, ధ్వజాలతో కూడిన అగ్నివర్ణపు వేలాది రథాలు, గదలతో పరిఘలతో యుద్ధం చేసేవారూ బంగారు ధ్వజాలతో విచిత్రంగా శోభిల్లేవారూ కామరూపులూ శూరులూ అయిన వేలాది రాక్షసులు — ఇవన్నీ అలసట లేకుండా పనిచేసే రాముని చేత, పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గల ప్రకాశించే బాణాలతో హతమయ్యాయి. అది చూసీ విన్నీ కలవరపడిన, చావగా మిగిలిన నిశాచరులూ రాక్షసస్త్రీలూ ఒకచోట చేరి దీనులై చింతలో మునిగిపోయారు. భర్తలను కోల్పోయినవారూ, కొడుకులను కోల్పోయినవారూ, బంధువులను కోల్పోయినవారూ అయిన రాక్షసస్త్రీలు గుండెలు బాదుకుంటూ కలిసి చేరి దుఃఖంతో విలపించారు. ముందటి సర్గలో వర్ణించిన సైన్యవినాశం ఇక్కడ లంకలోని ఇళ్ళలో ప్రతిఫలిస్తుంది. ‘అలసట లేకుండా పనిచేసేవాడు’ అన్నది రాముని విశేషణం — అతడు అనాయాసంగానే ఇది చేశాడు. యుద్ధభూమి దృశ్యం నుండి కవి ఇంటి దృశ్యానికి వెళ్తాడు — యోధుల మరణపు ఫలం స్త్రీల విలాపం. భర్తలు లేనివారు, కొడుకులు లేనివారు, బంధువులు లేనివారు — మూడు విధాల దుఃఖం. ఈ సర్గలో మాట్లాడేవారు రాక్షసస్త్రీలు, పురుషులు కాదు — ఇది విశేషమైన దృష్టికోణం. మొదటి నాలుగు శ్లోకాలలో ఒకే దీర్ఘవాక్యం ఉంది — హతమైన ఏనుగుల, గుర్రాల, రథాల, రాక్షసుల జాబితా, తరువాత వారి వధకు కర్త రాముడు, చివరలో చూడడం వినడం వల్ల కలిగిన ఫలితం — రాక్షసస్త్రీల కలవరం. ఇలా కవి వాక్యనిర్మాణం ద్వారానే బరువును పెంచుతాడు. రథాలు ‘అగ్నివర్ణాలు’, ధ్వజాలు ‘బంగారుమయాలు’ — ఇంతటి సమృద్ధి క్షణంలో నశించింది. రాముని బాణాలు కూడా ‘పుటం పెట్టిన బంగారు అలంకారాలు గలవి’ — శత్రువు బంగారం బంగారం చేతనే నశిస్తుందన్న సూక్ష్మమైన విరోధం ఇక్కడ ఉంది.

‘ముసలిదీ, వికారరూపిణీ, వేలాడే పొట్ట గలదీ అయిన శూర్పణఖ అడవిలో మన్మథునితో సమానమైన రూపం గల రాముని ఎలా సమీపించింది? సుకుమారుడూ, మహాసత్త్వుడూ, సమస్తప్రాణుల హితంలో నిరతుడూ అయిన అతనిని చూసి, లోకుల చేత చంపదగినదీ కురూపీ అయిన ఆమె ఎలా కామించింది? సమస్తగుణాలూ లేనిదీ వికారముఖీ అయిన ఆ రాక్షసి గుణవంతుడూ మహాతేజస్వీ సుందరముఖుడూ అయిన రాముని ఎలా కోరుకుంది? ఈ జనుల అల్పభాగ్యం వల్ల, ముడతలు పడినదీ తెల్లని జుట్టు గలదీ అయిన ఆమె, సర్వలోకాల చేత నిందించబడే, హాస్యాస్పదమైన, చేయరాని పనిని — రాక్షసుల, దూషణుని, ఖరుని వినాశం కోసం — తనకు ఏమాత్రం తగని ఆమె రాఘవునిపై దౌర్జన్యానికి పాల్పడింది. దాని కారణంగానే రావణుడు ఈ మహావైరం తెచ్చుకున్నాడు; దశగ్రీవుడైన ఆ రాక్షసుడు వధ కోసమే ఆ సీతను తెచ్చాడు. దశగ్రీవుడు జనకుని కూతురు సీతను పొందనూ లేదు, బలవంతుడైన రాఘవునితో తరగని వైరాన్ని మాత్రం కట్టుకున్నాడు.’ రాక్షసస్త్రీల దృష్టిలో ఈ సమస్త విపత్తుకూ మూలం శూర్పణఖ — ఆమె ముసలిదీ కురూపీ అయి ఉండి సుందరుడైన రాముని కామించింది. ఈ నింద కేవలం రూపానికి సంబంధించినది కాదు, ఆమె అవివేకానికి సంబంధించినది. ‘వధ కోసం’ అన్న పదం ముఖ్యమైనది — సీతను తీసుకురావడం రాక్షసుల వధకే దారితీసింది. ‘తరగని వైరం’ — ఈ వైరం యుద్ధం లేకుండా శమించదు. రాక్షసస్త్రీలు కూడా రాముని గుణాలను అంగీకరిస్తారు — సుకుమారుడు, మహాసత్త్వుడు, సమస్తప్రాణుల హితంలో నిరతుడు. ఇది శత్రుపక్షం నుండి వచ్చిన ప్రశంస. ఇక్కడ చెప్పినవన్నీ అరణ్యకాండలోని ఘటనలు — శూర్పణఖ రాక, ఖరదూషణుల వధ, సీతాపహరణం. శూర్పణఖ విశేషణాలు — ముసలిది, వికారరూపిణి, వేలాడే పొట్ట గలది, వికారముఖి, ముడతలు పడినది, తెల్లని జుట్టు గలది, కురూపి — రాముని విశేషణాలతో పోలుస్తూ చెప్పబడ్డాయి — మన్మథసమానరూపుడు, సుకుమారుడు, సుందరముఖుడు, గుణవంతుడు, మహాతేజస్వి. ఈ వైపరీత్యం ఆమె కామంలోని అనౌచిత్యాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. ‘ఈ జనుల అల్పభాగ్యం వల్ల’ అన్న పదంతో రాక్షసస్త్రీలు తమ జాతి దురదృష్టాన్ని అంగీకరిస్తున్నారు — ఇది దైవవిధానం. ఇలా వారు రావణుని ప్రత్యక్షంగా నిందించరు, కాని అతని చెల్లెలిని నిందించి పరోక్షంగా అతని దోషాన్నీ చూపిస్తారు. ఇలా వారు కారణపరంపరను స్పష్టంగా నిరూపిస్తారు.

‘వైదేహిని కోరిన విరాధరాక్షసుని చూసి రాముడు ఒంటరిగానే అతనిని చంపాడు — అదొక్కటే చాలిన నిదర్శనం. జనస్థానంలో భయంకరకర్ములైన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో హతమయ్యారు. ఖరుడూ, దూషణుడూ, త్రిశిరుడూ యుద్ధంలో సూర్యుని వంటి బాణాలతో హతమయ్యారు — అది చాలిన నిదర్శనం. యోజనం పొడవు చేతులు గలవాడూ, రక్తం త్రాగేవాడూ అయిన కబంధుడు కోపంతో గర్జిస్తున్నా హతుడయ్యాడు — అది చాలిన నిదర్శనం. రాముడు సహస్రాక్షుని (ఇంద్రుని) కుమారుడూ, మేరువు వంటివాడూ, బలవంతుడూ అయిన వాలిని చంపాడు — అది చాలిన నిదర్శనం. ఋష్యమూకంలో దీనుడై, భగ్నమనోరథుడై నివసిస్తున్న సుగ్రీవునికి రాజ్యం లభింపజేశాడు — అది చాలిన నిదర్శనం. విభీషణుడు చెప్పిన, ధర్మార్థాలతో కూడిన, రాక్షసులందరికీ హితమైన, యుక్తమైన మాట మోహం వల్ల అతనికి (రావణునికి) రుచించలేదు. ధనదుని (కుబేరుని) తమ్ముడైన రావణుడు విభీషణుని మాట పాటించి ఉంటే, ఈ లంక దుఃఖంతో బాధపడుతూ శ్మశానంలా అయి ఉండేది కాదు. మహాబలుడైన కుంభకర్ణుడు రాఘవుని చేత హతుడయ్యాడని, ఎదుర్కొనశక్యం కాని అతికాయుడు లక్ష్మణుని చేత హతుడయ్యాడని, ప్రియపుత్రుడైన ఇంద్రజిత్తు హతుడయ్యాడని విని కూడా రావణుడు తెలుసుకోవడం లేదు.’ ‘అది చాలిన నిదర్శనం’ అన్న పదం ఐదుసార్లు పునరావృతం కావడం రాక్షసస్త్రీల మాటలో తీవ్రతను పుట్టిస్తుంది — ఒక్క ప్రమాణమే చాలు, కాని రావణుడు అనేక ప్రమాణాలతో కూడా తెలుసుకోవడం లేదు. ఉదాహరణలు కాలక్రమంలో ఉన్నాయి — విరాధుడు, జనస్థానం, కబంధుడు, వాలి, సుగ్రీవుడు — ఇది రాముని వనవాసకథకు సంక్షేపం. విభీషణుని ప్రస్తావన రాక్షసస్త్రీలు కూడా అతని ఉపదేశాన్ని సరైనదిగా భావించారని సూచిస్తుంది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకానికి మూడు పాదాలే ఉన్నాయి — అతికాయుని ప్రస్తావన ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉంది. వాలికి ‘సహస్రాక్షుని కుమారుడు’ అన్న విశేషణం — అతడు ఇంద్రుని కుమారుడైనా రాముని చేత హతుడయ్యాడు; అంటే ఇంద్రుని బలం కూడా రాముని ఎదుట నిలవదు. కబంధునికి ‘యోజనం పొడవు చేతులు గలవాడు’ అన్న విశేషణం అతని భయంకరత్వాన్ని చూపిస్తుంది. సుగ్రీవుని ఉదాహరణ భిన్నమైనది — ఇక్కడ రాముని సంహారకశక్తి కాదు, రక్షకశక్తి కనిపిస్తుంది — అతడు దీనునికి రాజ్యం లభింపజేస్తాడు. ఇలా రాముడు శత్రువులను చంపేవాడూ మిత్రులను రక్షించేవాడూ అన్న రెండూ చూపించబడ్డాయి. విభీషణుడు కూడా ఇలాగే రాముని శరణు పొందాడు. రావణుని ‘మోహమే’ సమస్యకు మూలం — అతడు హితవచనం విన్నా స్వీకరించడు. రాక్షసస్త్రీలకు ఈ ఘటనలు తెలుసు — దీనితో రాముని కీర్తి లంకలో కూడా వ్యాపించిందనీ, రావణుడొక్కడే దానిని అంగీకరించలేదనీ సూచించబడుతుంది.

‘నా కొడుకు, నా సోదరుడు, నా భర్త యుద్ధంలో హతుడయ్యాడు’ అన్న ఈ మాట రాక్షసుల ప్రతి ఇంటిలోనూ వినిపిస్తోంది. శూరుడైన రాముని చేత యుద్ధంలో అక్కడక్కడ వేలాది రథాలూ, గుర్రాలూ, ఏనుగులూ హతమయ్యాయి, కాల్బలం కూడా హతమయింది. రుద్రుడో, విష్ణువో, శతక్రతువైన మహేంద్రుడో, లేదా స్వయంగా అంతకుడో రాముని రూపంలో మనలను చంపుతున్నాడు. రాముని చేత మన ప్రముఖవీరులు హతులు కాగా మనం బ్రతుకుపై ఆశ వదులుకున్నాం; భయానికి అంతం కనిపించక అనాథలమై విలపిస్తున్నాం. రాముని చేతి నుండి పుట్టిన ఈ మహాఘోరమైన భయాన్ని, మహావరం పొందిన శూరుడైన దశగ్రీవుడు గ్రహించడం లేదు. యుద్ధంలో రాముడు ఎదుర్కొన్న అతనిని దేవతలు గాని, గంధర్వులు గాని, పిశాచాలు గాని, రాక్షసులు గాని రక్షించలేరు. రావణునికి ప్రతి యుద్ధంలోనూ ఉత్పాతాలు కూడా కనిపిస్తున్నాయి, అవి రాముని చేత రావణుని వినాశాన్ని సూచిస్తున్నాయి. ప్రీతుడైన పితామహుడు (బ్రహ్మ) రావణునికి దేవతల, దానవుల, రాక్షసుల నుండి అభయం ఇచ్చాడు, కాని అతడు మనుష్యుల నుండి అభయం కోరలేదు. రాక్షసుల, రావణుని ప్రాణాలను అంతం చేసే ఆ ఘోరమైన మనుష్యభయమే ఇప్పుడు నిస్సందేహంగా వచ్చిపడిందని నేను అనుకుంటున్నాను.’ ఇక్కడ రాక్షసస్త్రీలు రాముని దివ్యునిగా భావిస్తున్నారు — మనుష్యరూపంలో ఉన్న రుద్రుడో, విష్ణువో, ఇంద్రుడో, యముడో. బ్రహ్మ వరంలోని లొసుగును వారు స్పష్టంగా చూస్తున్నారు — రావణుడు చిన్నచూపుతో మనుష్యులను లెక్కించలేదు, అదే అతని నాశానికి కారణం. ‘ప్రతి యుద్ధంలోనూ ఉత్పాతాలు’ — ప్రతి యుద్ధంలోనూ అశుభచిహ్నాలు. ‘మహావరం పొందినవాడు’ అన్నది వ్యంగ్యం — మహావరమే అతని అహంకారానికి కారణం. ‘నా కొడుకు, నా సోదరుడు, నా భర్త’ అని ‘నా’ అన్న పదం మూడుసార్లు రావడం వ్యక్తిగత దుఃఖాన్ని చూపిస్తుంది — ప్రతి స్త్రీ తనవాడిని స్మరిస్తోంది. రాక్షసస్త్రీలు రాముని ప్రత్యక్షంగా చూడలేదు, అయినా అతని కార్యాలు విని అతనిని దివ్యునిగా భావిస్తున్నారు. ‘దేవతలు గాని గంధర్వులు గాని’ అన్న శ్లోకంలో రావణుని రక్షణ కూడా అసాధ్యమని స్పష్టమవుతుంది. బ్రహ్మ వరంలో మనుష్యులను లెక్కించకపోవడం రావణుని దర్పపు ఫలం — అతడు మనుష్యులను ఆహారంగానే భావించాడు గాని శత్రువులుగా కాదు. ఇప్పుడు ఆ తుచ్ఛమైన మనుష్యుడే అతని మృత్యువు. ఇది కావ్యన్యాయం. ‘ప్రముఖవీరులు హతులు కాగా’ అన్న పదంతో లంకలోని ప్రముఖవీరులందరూ హతులయ్యారని సూచించబడుతుంది. ‘అనాథలు’ — రావణుడు బ్రతికి ఉన్నా వారు తమను అనాథలుగా భావిస్తున్నారు, ఎందుకంటే అతని రక్షణపై వారు నమ్మకం కోల్పోయారు.

‘వరబలంతో బలవంతుడైన ఆ రాక్షసుని చేత పీడించబడుతున్న దేవతలు ప్రజ్వలించే తపస్సులతో పితామహుని పూజించారు. దేవతల హితం కోసం సంతుష్టుడైన మహాత్ముడు పితామహుడు దేవతలందరితో ఈ గొప్ప మాట చెప్పాడు — ‘ఈనాటి నుండి దానవులూ రాక్షసులూ అందరూ భయంతో నిండినవారై ఎల్లప్పుడూ శాశ్వతంగా ముల్లోకాలలో సంచరిస్తారు.’ ఆ తరువాత ఇంద్రుడు ముందుండగా దేవతలందరూ కలిసి వృషభధ్వజుడూ త్రిపురాసురసంహారకుడూ అయిన మహాదేవుని సంతోషపెట్టారు. ప్రసన్నుడైన మహాదేవుడు దేవతలతో ఈ మాట అన్నాడు — ‘మీ హితం కోసం రాక్షసక్షయం తెచ్చే ఒక స్త్రీ పుడుతుంది.’ దేవతలు ప్రయోగించిన ఈ సీత, పూర్వం ఆకలి దానవులను మింగినట్టు, రాక్షసవినాశినియై రావణునితో సహా మనందరినీ మింగివేస్తుంది.’ రాక్షసస్త్రీల అభిప్రాయంలో సీత దైవశక్తి, దేవతల ప్రార్థనతో అవతరించినది. ఇక్కడ బ్రహ్మ మాట ‘భయంతో నిండినవారై’ — అంటే రాక్షసులు భయంతో కూడినవారై సంచరిస్తారు. దాని తరువాత శివుని వరం — ఒక స్త్రీ రాక్షసక్షయం చేస్తుంది. ఈ పురాకథ ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లోనూ ఉంది, సమీక్షిత సంస్కరణలోనూ ఉంది. ఆకలి దానవులను మింగడం అన్న ఉపమానం కూడా ఒక పురాణకథను గుర్తుచేస్తుంది. ఈ భాగంలో రాక్షసస్త్రీలు మరెక్కడా విస్తారంగా చెప్పబడని ఒక పురాకథను స్మరిస్తున్నారు. దేవతలు మొదట బ్రహ్మను, తరువాత శివుని ప్రార్థిస్తారు. బ్రహ్మ కేవలం భవిష్యత్తు చెబుతాడు, శివుడు ఉపాయం ఇస్తాడు — ఒక స్త్రీ. ఇలా సీత రాక దైవనియోజితమని రాక్షసస్త్రీల నమ్మకం. రావణుడు సీతను అపహరించడం అతని స్వేచ్ఛ వల్ల కాదు, దైవయోజన వల్ల అని భావం. ‘రాక్షసవినాశిని’ అన్నది సీత విశేషణం — ఆమె స్వయంగా యుద్ధం చేయదు, అయినా ఆమె కారణంగా రాక్షసులు నశిస్తారు. ఇలా రాక్షసస్త్రీల విలాపంలో కూడా ధర్మవిజయపు నిశ్చయం కనిపిస్తుంది.

‘దుర్వినీతుడూ దుర్బుద్ధీ అయిన రావణుని దుర్నీతి వల్ల శోకంతో నిండిన ఈ ఘోరమైన ఆర్తనాదం (వినాశం) వచ్చిపడింది. యుగక్షయంలో కాలుడు దాడి చేసినట్టు రాఘవుడు దాడి చేసిన మనకు శరణు ఇవ్వగలవానిని లోకంలో ఎవరినీ చూడలేకపోతున్నాం. అడవిలో దావాగ్ని చుట్టుముట్టిన ఆడ ఏనుగుల వలె, మహాభయంలో ఉన్న మనకు ఏ శరణూ లేదు. మహాత్ముడైన పౌలస్త్యుడు విభీషణుడు సమయోచితంగా చేశాడు — ఎవరి నుండి భయం కనిపించిందో, అతనినే శరణు పొందాడు.’ ఇలా నిశాచరస్త్రీలందరూ ఒకరినొకరు చేతులతో కౌగిలించుకొని, ఆర్తులై, మహాభయంతో పీడించబడి విషాదం చెందారు, అప్పుడు ఎలుగెత్తి మహాదారుణంగా ఏడ్చారు. ఇక్కడ రాక్షసస్త్రీలు విభీషణుని నిర్ణయాన్ని ‘సమయోచితం’ అని ప్రశంసిస్తున్నారు — అతడు సమయానికి తగినట్టు చేశాడు. ఈ వైరుధ్యం గమనించదగినది — రావణుడు ఏ సోదరుని ద్రోహిగా భావిస్తాడో, అతనినే ప్రజలు బుద్ధిమంతునిగా భావిస్తున్నారు. దావాగ్ని చుట్టుముట్టిన ఆడ ఏనుగుల వలె వారు నిరుపాయులు. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో ఉంది. 39–40 శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘నిష్టానకః’ అన్న మాటకు ఆర్తనాదం, వినాశం అని అర్థం. యుగక్షయంలోని కాలుని వంటి రాముడు — ఈ ఉపమానం రాముని అనివార్యతను మళ్ళీ చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకంలో స్త్రీలు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని ఏడుస్తారు — ఈ సామూహిక శోకం లంక యొక్క సమస్త దుఃఖాన్నీ ప్రతిబింబిస్తుంది. తరువాతి సర్గలో రావణుడు ఈ రోదన విని యుద్ధానికి బయలుదేరుతాడు.

ராவணன் அனுப்பிய அந்த ஆயிரக்கணக்கான யானைகளும், வீரர்கள் ஏறிய ஆயிரக்கணக்கான குதிரைகளும், கொடிகளோடு கூடிய நெருப்பு நிறத் தேர்கள் ஆயிரக்கணக்கானவையும், கதைகளாலும் இரும்புத் தண்டுகளாலும் போரிடுபவர்களும், பொற்கொடிகளால் அழகுபெற்றவர்களும், விரும்பிய உருவெடுப்பவர்களுமான வீர ராக்ஷசர்கள் ஆயிரக்கணக்கானவர்களும் — களைப்பின்றிச் செயல்புரியும் ராமனால், புடம்போட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்ட சுடர்விடும் அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர். அதைக் கண்டும் கேட்டும் கலங்கிப்போன, கொல்லப்படாமல் எஞ்சிய இரவுலாவிகளும் ராக்ஷசியரும் ஒன்றுகூடி, துயருற்றுக் கவலையில் மூழ்கினர். கணவனை இழந்தவர்களும், மகன்களை இழந்தவர்களும், உறவினர்களை இழந்தவர்களுமான ராக்ஷசியர் கதறியவாறு ஒன்றுகூடித் துயரத்தால் வாடிப் புலம்பினர். முந்தைய சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்பட்ட படையழிவு இங்கே இலங்கையின் வீடுகளில் எதிரொலிக்கிறது. ‘அக்லிஷ்டகர்மா’ (களைப்பின்றிச் செயல்புரிபவன்) என்பது ராமனின் அடைமொழி — அவன் இதை எந்த முயற்சியுமின்றிச் செய்தான். போர்க்களக் காட்சியிலிருந்து கவி வீட்டுக் காட்சிக்குச் செல்கிறார் — வீரர்களின் மரணத்தின் பயன் பெண்களின் புலம்பல். கணவனை இழந்தோர், மகனை இழந்தோர், உறவினரை இழந்தோர் — மூவகைத் துயரம். இந்தச் சர்க்கத்தில் பேசுபவர்கள் ராக்ஷசியர், ஆண்கள் அல்லர் — இது ஒரு தனித்த நோக்குநிலை. முதல் நான்கு சுலோகங்களிலும் ஒரே நீண்ட வாக்கியம் — கொல்லப்பட்ட யானை, குதிரை, தேர், ராக்ஷசர்களின் பட்டியல், பிறகு அவர்களைக் கொன்றவனான ராமன், இறுதியில் கண்டதன் கேட்டதன் விளைவு — ராக்ஷசியரின் கலக்கம். இவ்வாறு கவி வாக்கிய அமைப்பாலேயே கனத்தைக் கூட்டுகிறார். தேர்கள் ‘நெருப்பு நிறமானவை’, கொடிகள் ‘பொன்னாலானவை’ — இத்தனை செல்வச் செழிப்பு கணத்தில் அழிந்தது. ராமனின் அம்புகளும் ‘புடம்போட்ட பொன்னால் அணிசெய்யப்பட்டவை’ — பகைவனின் பொன் பொன்னாலேயே அழிகிறது என்ற நுட்பமான முரண்.

‘முதிர்ந்த, கோரமான, தொங்கும் வயிறுடைய சூர்ப்பணகை, காட்டில் மன்மதனுக்கு நிகரான அழகுடைய ராமனை எப்படி அணுகினாள்? மென்மையானவனும், பெரும் மனவலிமை கொண்டவனும், எல்லா உயிர்களின் நலத்திலும் ஈடுபாடுடையவனுமான அவனைக் கண்டு, உலகத்தாரால் கொல்லத்தக்க, அழகற்ற அவள் எப்படிக் காமவயப்பட்டாள்? எல்லாக் குணங்களும் அற்ற, விகார முகமுடைய அந்த ராக்ஷசி, குணவானும் பெரும் வலிமையுடையவனும் அழகிய முகமுடையவனுமான ராமனை எப்படி விரும்பினாள்? இந்த மக்களின் அற்ப பாக்கியத்தால், சுருக்கம் விழுந்த, நரைத்த முடியுடைய அவள், உலகமெல்லாம் பழிக்கும், நகைப்புக்குரிய, செய்யத்தகாத செயலை — ராக்ஷசர்களுக்கும் தூஷணனுக்கும் கரனுக்கும் அழிவாக — தகுதியற்றவளான அவள் ராகவனை வலிந்து அணுகும் செயலைச் செய்தாள். அவள் காரணமாக ராவணன் இந்தப் பெரும் பகையை உண்டாக்கினான்; தசக்ரீவனான ராக்ஷசன் அந்தச் சீதையை வதத்துக்காகவே கொண்டுவந்தான். தசக்ரீவன் ஜனகன் மகள் சீதையை அடையவும் இல்லை; வலிமைமிக்க ராகவனோடு அழியாத பகையும் கட்டிக்கொண்டான்.’ ராக்ஷசியரின் பார்வையில் எல்லா ஆபத்துக்கும் வேர் சூர்ப்பணகையே — முதிர்ந்தவளும் அழகற்றவளுமாக இருந்தும் அவள் அழகிய ராமனை விரும்பினாள். இந்தப் பழிப்பு அவள் தோற்றத்தைப் பற்றியது மட்டுமல்ல, அவளுடைய அறிவின்மையைப் பற்றியது. ‘வதத்துக்காக’ என்ற சொல் முக்கியமானது — சீதையைக் கொண்டுவந்தது ராக்ஷசர்களின் வதத்துக்கே காரணமாயிற்று. ‘அழியாத பகை’ — இந்தப் பகை போரின்றித் தணியாது. ராக்ஷசியரும் ராமனின் குணங்களை ஒப்புக்கொள்கிறார்கள் — மென்மையானவன், பெரும் மனவலிமையுடையவன், எல்லா உயிர்களின் நலத்திலும் ஈடுபாடுடையவன். இது பகைவர் தரப்பிலிருந்து வரும் புகழ்ச்சி. இங்கே சொல்லப்படுபவை அனைத்தும் ஆரண்ய காண்டத்து நிகழ்ச்சிகள் — சூர்ப்பணகையின் வருகை, கரதூஷணர் வதம், சீதை கவரப்பட்டது. சூர்ப்பணகையின் அடைமொழிகள் — முதிர்ந்தவள், கோரமானவள், தொங்கும் வயிறுடையவள், விகார முகமுடையவள், சுருக்கம் விழுந்தவள், நரைத்த முடியுடையவள், அழகற்றவள் — ராமனின் அடைமொழிகளோடு ஒப்பிட்டு முன்வைக்கப்படுகின்றன — மன்மதனுக்கு நிகரான அழகுடையவன், மென்மையானவன், அழகிய முகமுடையவன், குணவான், பெரும் வலிமையுடையவன். இந்த எதிர்நிலை அவளுடைய காமத்தின் பொருந்தாமையைத் தெளிவாக்குகிறது. ‘இந்த மக்களின் அற்ப பாக்கியத்தால்’ என்ற சொல்லால் ராக்ஷசியர் தம் இனத்தின் துர்ப்பாக்கியத்தை ஒப்புக்கொள்கிறார்கள் — இது விதியின் ஏற்பாடு. இவ்வாறு அவர்கள் ராவணனை நேரடியாகப் பழிக்கவில்லை; ஆனால் அவன் தங்கையைப் பழிப்பதன் மூலம் மறைமுகமாக அவனுடைய குற்றத்தையும் காட்டுகிறார்கள். இவ்விதம் அவர்கள் காரணத் தொடர்ச்சியைத் தெளிவாக விளக்குகிறார்கள்.

‘வைதேகியை வேண்டிய விராதன் என்ற ராக்ஷசனைக் கண்டு ராமன் ஒருவனாகவே அவனைக் கொன்றான் — அதுவே போதுமான சான்று. ஜனஸ்தானத்தில் பயங்கரச் செயல்புரியும் பதினான்காயிரம் ராக்ஷசர்கள் தீச்சுடர்போன்ற அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர். கரனும் தூஷணனும் திரிசிரஸும் போரில் கதிரவனைப் போன்ற அம்புகளால் கொல்லப்பட்டனர் — அது போதுமான சான்று. ஒரு யோஜனை நீளக் கைகளுடைய, குருதி குடிக்கும் கபந்தன், சினத்தால் முழங்கிக்கொண்டிருந்தும் கொல்லப்பட்டான் — அது போதுமான சான்று. ஆயிரம் கண்ணுடைய இந்திரனின் மகனும், மேருமலை போன்றவனும், வலிமைமிக்கவனுமான வாலியை ராமன் கொன்றான் — அது போதுமான சான்று. ருஷ்யமூகத்தில் துயருற்று, ஆசைகள் சிதைந்து வாழ்ந்துவந்த சுக்ரீவன் அரசுக்கு உயர்த்தப்பட்டான் — அது போதுமான சான்று. விபீஷணன் சொன்ன, தர்மமும் பொருளும் நிறைந்த, எல்லா ராக்ஷசர்களுக்கும் நன்மை தருவதான பொருத்தமான சொல், மயக்கத்தால் அவனுக்குப் பிடிக்கவில்லை. குபேரனின் தம்பியான ராவணன் விபீஷணனின் சொல்லைச் செய்திருந்தால், இந்த இலங்கை துயரத்தால் வாடிச் சுடுகாடாக ஆகியிருக்காது. பெரும் வலிமையுடைய கும்பகர்ணன் ராகவனால் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டும், தாங்க முடியாத அதிகாயன் லக்ஷ்மணனால் கொல்லப்பட்டதையும், அன்பு மகன் இந்திரஜித் கொல்லப்பட்டதையும் கேட்டும் ராவணன் விழித்துக்கொள்ளவில்லை.’ ‘அது போதுமான சான்று’ என்ற தொடர் ஐந்துமுறை திரும்பத் திரும்ப வருவது ராக்ஷசியரின் சொல்லுக்குக் கூர்மை சேர்க்கிறது — ஒரே சான்று போதுமானது; ஆனால் பல சான்றுகளாலும் ராவணன் உணர்வதில்லை. எடுத்துக்காட்டுகள் கால வரிசையில் அமைந்துள்ளன — விராதன், ஜனஸ்தானம், கபந்தன், வாலி, சுக்ரீவன் — ராமனின் வனவாசக் கதையின் சுருக்கம். விபீஷணனைக் குறிப்பிடுவது, ராக்ஷசியரும் அவனுடைய அறிவுரையைச் சரியானது என்று கருதினார்கள் என்பதைச் சுட்டுகிறது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகம் மூன்று அடிகள் கொண்டது — அதிகாயனைப் பற்றிய குறிப்பு வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது. வாலிக்கு ‘ஆயிரம் கண்ணுடையவனின் மகன்’ என்ற அடைமொழி — அவன் இந்திரனின் மகன், ஆயினும் ராமனால் கொல்லப்பட்டான்; அதாவது இந்திரனின் வலிமையும் ராமன் முன் நிற்பதில்லை. கபந்தனின் ‘யோஜனை நீளக் கைகள்’ என்ற அடைமொழி அவனுடைய பயங்கரத்தைக் காட்டுகிறது. சுக்ரீவனின் எடுத்துக்காட்டு வேறுபட்டது — இங்கே ராமனின் அழிக்கும் ஆற்றல் அல்ல, காக்கும் ஆற்றல் — அவன் துயருற்றவனை அரசுக்கு உயர்த்துகிறான். இவ்வாறு ராமன் பகைவரைக் கொல்பவனும் நண்பரைக் காப்பவனும் ஆவான் என்று இரண்டும் காட்டப்படுகின்றன. விபீஷணனும் இவ்வாறே ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தான். ராவணனின் ‘மயக்கமே’ பிரச்சினையின் வேர் — நன்மை தரும் சொல்லைக் கேட்டும் அவன் ஏற்பதில்லை. ராக்ஷசியர் இந்த நிகழ்ச்சிகளை அறிந்திருக்கிறார்கள் — இதனால் ராமனின் புகழ் இலங்கையிலும் பரவியிருந்தது என்றும், ராவணன் ஒருவன் மட்டுமே அதை ஏற்கவில்லை என்றும் சுட்டப்படுகிறது.

‘என் மகன், என் உடன்பிறந்தான், என் கணவன் போரில் கொல்லப்பட்டான்’ — என்ற இந்த ஒலி ராக்ஷசியரின் ஒவ்வொரு குடும்பத்திலும் கேட்கிறது. வீரனான ராமனால் போரில் ஆங்காங்கே ஆயிரக்கணக்கில் தேர்களும் குதிரைகளும் யானைகளும் கொல்லப்பட்டன; காலாட்களும் கொல்லப்பட்டனர். ருத்திரனோ, விஷ்ணுவோ, நூறு வேள்விகள் செய்த மகேந்திரனோ, அல்லது சாட்சாத் அந்தகனே ராமனின் உருவில் நம்மைக் கொல்கிறான். ராமனால் சிறந்த வீரர்கள் கொல்லப்பட்ட நாம் உயிர்வாழும் நம்பிக்கையை இழந்தோம்; அச்சத்துக்கு முடிவைக் காணாமல், ஆதரவற்றவர்களாகப் புலம்புகிறோம். ராமனின் கையிலிருந்து எழுந்த இந்த மிகக் கோரமான அச்சத்தை, பெரும் வரம் பெற்ற வீரனான தசக்ரீவன் உணரவில்லை. போரில் ராமனால் தாக்கப்படும் அவனைத் தேவர்களோ கந்தர்வர்களோ பிசாசுகளோ ராக்ஷசர்களோ காக்க இயலாது. ராவணனுக்கு ஒவ்வொரு போரிலும் தீக்குறிகளும் தோன்றுகின்றன; அவை ராமனால் ராவணன் அழிக்கப்படுவான் என்று சொல்கின்றன. மகிழ்ந்த பிதாமகன் ராவணனுக்குத் தேவர், தானவர், ராக்ஷசர்களிடமிருந்து அச்சமின்மையை அளித்தான்; ஆனால் மனிதர்களிடமிருந்து அவன் அதைக் கேட்கவில்லை. ராக்ஷசர்களுக்கும் ராவணனுக்கும் உயிர்முடிவைத் தரும் அந்தக் கோரமான மனிதனிடமிருந்தான அச்சமே இப்போது வந்துவிட்டது என்பதில் ஐயமில்லை என்று நினைக்கிறேன்.’ இங்கே ராக்ஷசியர் ராமனைத் தெய்வமாகக் கருதுகிறார்கள் — மனித உருவில் வந்த ருத்திரனோ, விஷ்ணுவோ, இந்திரனோ, யமனோ. பிரம்மனின் வரத்திலுள்ள ஓட்டையை அவர்கள் தெளிவாகக் காண்கிறார்கள் — ராவணன் இகழ்ச்சியால் மனிதர்களைப் பொருட்படுத்தவில்லை; அதுவே அவன் அழிவுக்குக் காரணம். ‘ஒவ்வொரு போரிலும் தீக்குறிகள்’ — ஒவ்வொரு போரிலும் அமங்கல அறிகுறிகள். ‘பெரும் வரம் பெற்றவன்’ என்பது குறிப்பான கேலி — பெரும் வரமே அவனுடைய ஆணவத்துக்குக் காரணம். ‘என் மகன், என் உடன்பிறந்தான், என் கணவன்’ என்று ‘என்’ என்ற சொல் மூன்றுமுறை திரும்ப வருவது தனிப்பட்ட துயரத்தைக் காட்டுகிறது — ஒவ்வொரு பெண்ணும் தன் சொந்தத்தை நினைக்கிறாள். ராக்ஷசியர் ராமனை நேரில் கண்டதில்லை; ஆயினும் அவன் செயல்களைக் கேட்டு அவனைத் தெய்வமாகக் கருதுகிறார்கள். ‘தேவர்களோ கந்தர்வர்களோ’ என்று தொடங்கும் சுலோகத்தில் ராவணனையும் காப்பது இயலாது என்பது தெளிவாகிறது. பிரம்மனின் வரத்தில் மனிதர்களைக் கணக்கில் கொள்ளாதது ராவணனின் செருக்கின் பயன் — அவன் மனிதர்களைத் தனக்கு உணவாகவே கருதினான், பகைவர்களாக அல்ல. இப்போது அதே அற்ப மனிதனே அவனுக்கு மரணம். இதுவே காவிய நீதி. ‘சிறந்த வீரர்கள் கொல்லப்பட்ட’ என்ற சொல்லால் இலங்கையின் முதன்மை வீரர்கள் அனைவரும் கொல்லப்பட்டனர் என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘ஆதரவற்றவர்கள்’ — ராவணன் உயிரோடிருந்தும் அவர்கள் தங்களை ஆதரவற்றவர்களாகக் கருதுகிறார்கள்; ஏனெனில் அவனுடைய காப்பில் அவர்கள் நம்பிக்கையைக் கைவிட்டுவிட்டார்கள்.

‘வரம் பெற்ற வலிமைமிக்க அந்த ராக்ஷசனால் வதைக்கப்பட்ட தேவர்கள் சுடர்விடும் தவங்களால் பிதாமகனை வழிபட்டனர். தேவர்களின் நன்மைக்காக மகிழ்ந்த மகாத்மாவான பிதாமகன் தேவர்கள் அனைவரிடமும் இந்தப் பெரிய சொல்லைச் சொன்னான் — ‘இன்றுமுதல் தானவர்களும் ராக்ஷசர்களும் அனைவரும் என்றென்றும் அச்சத்தால் சூழப்பட்டவர்களாகவே மூவுலகங்களிலும் திரிவார்கள்.’ பிறகு இந்திரன் முதலிய தேவர்கள் அனைவரும் ஒன்றுகூடி, காளைக்கொடியுடையவனும் திரிபுரத்தை அழித்தவனுமான மகாதேவனை மகிழ்வித்தனர். மகிழ்ந்த மகாதேவன் தேவர்களிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘உங்கள் நன்மைக்காக ராக்ஷசர்களின் அழிவைக் கொண்டுவரும் ஒரு பெண் தோன்றுவாள்.’ தேவர்களால் ஏவப்பட்ட இந்தச் சீதை, முன்பு பசி தானவர்களை விழுங்கியதுபோல, ராக்ஷசர்களை அழிப்பவளாக, ராவணனோடு நம் அனைவரையும் விழுங்கப்போகிறாள்.’ ராக்ஷசியரின் கருத்தில் சீதை ஒரு தெய்வீக ஆற்றல், தேவர்களின் வேண்டுதலால் அவதரித்தவள். இங்கே பிரம்மனின் சொல் ‘பயேன ப்ரப்ருதா:’ — அதாவது ராக்ஷசர்கள் அச்சத்தோடு கூடியவர்களாகத் திரிவார்கள். அதன் பிறகு சிவனின் வரம் — ஒரு பெண் ராக்ஷசர்களை அழிப்பாள். இந்தப் பழங்கதை வல்கேட்டிலும் உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பிலும் உள்ளது. பசி தானவர்களை விழுங்கியது என்ற உவமையும் ஒரு புராணக் கதையை நினைவூட்டுகிறது. இப்பகுதியில் ராக்ஷசியர் ஒரு பழங்கதையை நினைவுகூர்கிறார்கள்; அது வேறெங்கும் விரிவாகச் சொல்லப்படவில்லை. தேவர்கள் முதலில் பிரம்மனையும், பிறகு சிவனையும் வேண்டுகிறார்கள். பிரம்மன் எதிர்காலத்தை மட்டுமே சொல்கிறான், சிவன் வழியைத் தருகிறான் — ஒரு பெண். இவ்வாறு சீதையின் வருகை தெய்வத்தால் திட்டமிடப்பட்டது என்பது ராக்ஷசியரின் நம்பிக்கை. ராவணன் சீதையைக் கவர்ந்தது அவனுடைய சொந்த விருப்பத்தால் அல்ல, தெய்வத்தின் திட்டத்தால் என்பது கருத்து. ‘ராக்ஷசர்களை அழிப்பவள்’ என்பது சீதையின் அடைமொழி — அவள் தானே போரிடுவதில்லை; ஆயினும் அவள் காரணமாக ராக்ஷசர்கள் அழிகிறார்கள். இவ்வாறு ராக்ஷசியரின் புலம்பலிலும் தர்மத்தின் வெற்றி உறுதி என்பது தெரிகிறது.

‘அடக்கமற்றவனும் தீய மதியுடையவனுமான ராவணனின் தவறான நடத்தையால், சோகத்தில் மூழ்கடிக்கும் இந்தக் கோரமான அழிவு வந்து சேர்ந்தது. யுகமுடிவில் காலனால்போல ராகவனால் தாக்கப்படும் நமக்கு அடைக்கலம் தரக்கூடியவன் ஒருவனையும் உலகில் காணவில்லை. காட்டில் காட்டுத்தீ சூழ்ந்த பெண் யானைகளைப்போல, பெரும் அச்சத்தில் நிற்கும் நமக்கு எந்த அடைக்கலமும் இல்லை. புலஸ்திய குலத்தவனான அந்த மகாத்மா விபீஷணன் காலத்துக்கு ஏற்றதைச் செய்தான் — எவனிடமிருந்து அச்சத்தைக் கண்டானோ, அவனிடமே அடைக்கலம் புகுந்தான்.’ இவ்வாறு இரவுலாவிப் பெண்கள் அனைவரும் ஒருவரையொருவர் கைகளால் தழுவிக்கொண்டு, துயருற்று, மிகுந்த அச்சத்தால் வதைக்கப்பட்டு மனம் தளர்ந்தனர்; அப்போது மிகக் கொடிய ஓலத்தை உரத்து எழுப்பினர். இங்கே ராக்ஷசியர் விபீஷணனின் முடிவைக் ‘காலத்துக்கு ஏற்றது’ என்று புகழ்கிறார்கள் — அவன் சமயத்துக்குப் பொருத்தமானதைச் செய்தான். இந்த முரண் கவனிக்கத்தக்கது — ராவணன் எந்தத் தம்பியைத் துரோகி என்று கருதுகிறானோ, அவனையே மக்கள் அறிவாளி என்று கருதுகிறார்கள். காட்டுத்தீ சூழ்ந்த பெண் யானைகளைப்போல அவர்கள் வழியற்றவர்கள். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. 39, 40 ஆம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. ‘நிஷ்டானக:’ என்ற சொல் துயர ஓலம், அழிவு என்ற பொருளில் வருகிறது. யுகமுடிவின் காலன்போல ராமன் — இந்த உவமை ராமனின் தவிர்க்க இயலாமையை மீண்டும் காட்டுகிறது. இறுதிச் சுலோகத்தில் பெண்கள் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு அழுகிறார்கள் — இந்தக் கூட்டுச் சோகம் இலங்கையின் முழுத் துயரத்தையும் பிரதிபலிக்கிறது. அடுத்த சர்க்கத்தில் ராவணன் இந்த ஓலத்தைக் கேட்டுப் போருக்குப் புறப்படுவான்.

ರಾವಣನು ಕಳುಹಿಸಿದ ಸಾವಿರಾರು ಆನೆಗಳು, ಸವಾರರೊಡನೆ ಸಾವಿರಾರು ಕುದುರೆಗಳು, ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ಧ್ವಜಸಹಿತ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳು, ಗದೆ-ಪರಿಘಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ, ಚಿನ್ನದ ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ಶೋಭಿಸುವ, ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ಶೂರ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಾವಿರಾರು — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವ ರಾಮನಿಂದ, ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ ಹೊಳೆಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಹತವಾದವು. ಅದನ್ನು ಕಂಡು, ಕೇಳಿ, ಗಾಬರಿಗೊಂಡ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರೂ ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ದೀನರಾಗಿ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದರು. ವಿಧವೆಯರಾದ, ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ, ಬಂಧುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಗೋಳಾಡುತ್ತ ದುಃಖಾರ್ತರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸಿದರು. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಸೇನಾನಾಶ ಇಲ್ಲಿ ಲಂಕೆಯ ಮನೆಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಕ್ಲಿಷ್ಟಕರ್ಮಣಾ’ (ಆಯಾಸವಿಲ್ಲದೆ ಕಾರ್ಯ ಸಾಧಿಸುವವನಿಂದ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಇದನ್ನು ಅನಾಯಾಸವಾಗಿಯೇ ಮಾಡಿದನು. ಕವಿಯು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯ ದೃಶ್ಯದಿಂದ ಮನೆಯ ದೃಶ್ಯಕ್ಕೆ ಸಾಗುತ್ತಾನೆ — ಯೋಧರ ಸಾವಿನ ಫಲ ಸ್ತ್ರೀಯರ ವಿಲಾಪ. ವಿಧವೆಯರು, ಮಕ್ಕಳಿಲ್ಲದವರು, ಬಂಧುಗಳಿಲ್ಲದವರು — ಮೂರು ಬಗೆಯ ದುಃಖ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಕ್ತಾರರು ರಾಕ್ಷಸಿಯರು, ಪುರುಷರಲ್ಲ — ಇದು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ದೃಷ್ಟಿಕೋನ. ಮೊದಲ ನಾಲ್ಕು ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದೇ ದೀರ್ಘ ವಾಕ್ಯವಿದೆ — ಹತವಾದ ಆನೆ, ಕುದುರೆ, ರಥ, ರಾಕ್ಷಸರ ಪಟ್ಟಿ, ಬಳಿಕ ಅವರ ವಧೆಯ ಕರ್ತೃ ರಾಮ, ಕೊನೆಗೆ ಕಂಡು ಕೇಳಿದುದರ ಫಲ — ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಗಾಬರಿ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ವಾಕ್ಯರಚನೆಯಿಂದಲೇ ಭಾರವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ರಥಗಳು ‘ಅಗ್ನಿವರ್ಣ’ದವು, ಧ್ವಜಗಳು ‘ಕಾಂಚನಮಯ’ — ಇಷ್ಟು ಸಮೃದ್ಧಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಯಿತು. ರಾಮನ ಬಾಣಗಳೂ ‘ತಪ್ತಕಾಂಚನಭೂಷಣ’ (ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತ) — ಶತ್ರುವಿನ ಚಿನ್ನ ಚಿನ್ನದಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂಬ ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವೈರುಧ್ಯ.

‘ಮುದುಕಿಯೂ ವಿಕಾರಳೂ ಜೋತುಬಿದ್ದ ಹೊಟ್ಟೆಯವಳೂ ಆದ ಶೂರ್ಪಣಖಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಮನ್ಮಥಸಮಾನ ರೂಪದ ರಾಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಸಮೀಪಿಸಿದಳು? ಸುಕುಮಾರನೂ ಮಹಾಸತ್ತ್ವನೂ ಸರ್ವಭೂತಗಳ ಹಿತದಲ್ಲಿ ನಿರತನೂ ಆದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು, ಲೋಕವೆಲ್ಲ ಕೊಲ್ಲಲು ಯೋಗ್ಯಳಾದ, ಕುರೂಪಿಯಾದ ಅವಳು ಹೇಗೆ ಕಾಮಾತುರಳಾದಳು? ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಂದಲೂ ಹೀನಳಾದ ಕೆಟ್ಟಮುಖದ ರಾಕ್ಷಸಿ ಗುಣವಂತನೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಸುಮುಖನೂ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಹೇಗೆ ಬಯಸಿದಳು? ಈ ಜನರ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ, ಸುಕ್ಕುಗಟ್ಟಿದ ಮೈಯ, ಬಿಳಿಗೂದಲಿನ ಅವಳು — ರಾಮನಿಗೆ ಎಳ್ಳಷ್ಟೂ ತಕ್ಕವಳಲ್ಲದವಳು — ಸರ್ವಲೋಕನಿಂದಿತವಾದ, ಹಾಸ್ಯಾಸ್ಪದವಾದ, ಮಾಡಬಾರದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು, ರಾಘವನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುವ ಕೃತ್ಯವನ್ನು, ರಾಕ್ಷಸರ, ದೂಷಣನ ಮತ್ತು ಖರನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಮಾಡಿದಳು. ಅವಳ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ರಾವಣನು ಈ ಮಹಾವೈರವನ್ನು ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು; ರಾಕ್ಷಸ ದಶಗ್ರೀವನು ಆ ಸೀತೆಯನ್ನು ವಧೆಗಾಗಿ ತಂದನು. ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ಜನಕನ ಮಗಳು ಸೀತೆ ದೊರೆಯುವುದೂ ಇಲ್ಲ; ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಘವನೊಡನೆ ಅಳಿಯದ ವೈರವನ್ನೂ ಕಟ್ಟಿಕೊಂಡನು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಇಡೀ ವಿಪತ್ತಿನ ಮೂಲ ಶೂರ್ಪಣಖಿ — ಮುದುಕಿಯೂ ಕುರೂಪಿಯೂ ಆಗಿದ್ದು ಸುಂದರನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಬಯಸಿದಳು. ಈ ನಿಂದೆ ಕೇವಲ ರೂಪದ್ದಲ್ಲ, ಅವಳ ಅವಿವೇಕದ್ದು. ‘ವಧಾಯ’ (ವಧೆಗಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವಪೂರ್ಣ — ಸೀತೆಯನ್ನು ತಂದುದು ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಗೇ ಕಾರಣವಾಯಿತು. ‘ಅಕ್ಷಯಂ ವೈರಮ್’ (ಅಳಿಯದ ವೈರ) — ಈ ವೈರ ಯುದ್ಧವಿಲ್ಲದೆ ತಣಿಯದು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ರಾಮನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಾರೆ — ಸುಕುಮಾರ, ಮಹಾಸತ್ತ್ವ, ಸರ್ವಭೂತಹಿತನಿರತ. ಇದು ಶತ್ರುಪಕ್ಷದಿಂದ ಬಂದ ಪ್ರಶಂಸೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹೇಳಿದ ಎಲ್ಲ ಘಟನೆಗಳೂ ಅರಣ್ಯಕಾಂಡದವು — ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ಆಗಮನ, ಖರ-ದೂಷಣರ ವಧೆ, ಸೀತಾಪಹರಣ. ಶೂರ್ಪಣಖಿಯ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ವೃದ್ಧಾ, ಕರಾಲಾ, ನಿರ್ಣತೋದರೀ, ದುರ್ಮುಖೀ, ವಲಿನೀ, ಶ್ವೇತಮೂರ್ಧಜಾ, ಹೀನರೂಪಾ — ರಾಮನ ವಿಶೇಷಣಗಳೊಡನೆ ಹೋಲಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಇಡಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ — ಕಂದರ್ಪಸಮರೂಪೀ, ಸುಕುಮಾರ, ಸುಮುಖ, ಗುಣವಾನ್, ಮಹೌಜಾಃ. ಈ ವಿರುದ್ಧಭಾವ ಅವಳ ಕಾಮದ ಅನೌಚಿತ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಜನಸ್ಯಾಸ್ಯಾಲ್ಪಭಾಗ್ಯತ್ವಾತ್’ (ಈ ಜನರ ದುರದೃಷ್ಟದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ತಮ್ಮ ಜಾತಿಯ ದುರ್ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಇದು ದೈವದ ವಿಧಾನ. ಹೀಗೆ ಅವರು ರಾವಣನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ನಿಂದಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಅವನ ತಂಗಿಯನ್ನು ನಿಂದಿಸಿ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಅವನ ದೋಷವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ಅವರು ಕಾರಣಗಳ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರೂಪಿಸುತ್ತಾರೆ.

‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಯಸಿದ ವಿರಾಧ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ಒಬ್ಬನೇ ಅವನನ್ನು ಕೊಂದನು — ಅದೇ ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಜನಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಭೀಕರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು. ಖರ, ದೂಷಣ, ತ್ರಿಶಿರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಸದೃಶ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹತರಾದರು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಯೋಜನದಷ್ಟು ಉದ್ದದ ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತವನ್ನು ಉಣ್ಣುವ ಕಬಂಧನು ಕೋಪದಿಂದ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಹತನಾದನು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ರಾಮನು ಸಹಸ್ರಾಕ್ಷನ (ಇಂದ್ರನ) ಮಗನಾದ, ಮೇರುಸದೃಶನಾದ, ಬಲಶಾಲಿ ವಾಲಿಯನ್ನು ಕೊಂದನು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ಋಷ್ಯಮೂಕದಲ್ಲಿ ದೀನನಾಗಿ, ಮನೋರಥ ಮುರಿದು ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ದೊರಕಿಸಿಕೊಡಲಾಯಿತು — ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ. ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳಿದ, ಧರ್ಮಾರ್ಥಸಹಿತವಾದ, ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೂ ಹಿತವಾದ, ಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತು ಮೋಹದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ರುಚಿಸಲಿಲ್ಲ. ಕುಬೇರನ ತಮ್ಮನಾದ ರಾವಣನು ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನಂತೆ ನಡೆದಿದ್ದರೆ ಈ ಲಂಕೆ ದುಃಖಾರ್ತವಾಗಿ ಸ್ಮಶಾನವಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಮಹಾಬಲನಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಘವನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ ಅತಿಕಾಯನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಹತನಾದುದನ್ನು, ಪ್ರಿಯಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ರಾವಣನಿಗೆ ಅರಿವಾಗುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ‘ಪರ್ಯಾಪ್ತಂ ತನ್ನಿದರ್ಶನಮ್’ (ಅದು ಸಾಕಷ್ಟು ನಿದರ್ಶನ) ಎಂಬ ಪದದ ಐದು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಉಂಟುಮಾಡುತ್ತದೆ — ಒಂದೇ ಪ್ರಮಾಣ ಸಾಕು, ಆದರೆ ರಾವಣನಿಗೆ ಅನೇಕದಿಂದಲೂ ಅರಿವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಉದಾಹರಣೆಗಳು ಕಾಲಕ್ರಮದಲ್ಲಿವೆ — ವಿರಾಧ, ಜನಸ್ಥಾನ, ಕಬಂಧ, ವಾಲಿ, ಸುಗ್ರೀವ — ರಾಮನ ವನವಾಸಕಥೆಯ ಸಂಕ್ಷೇಪ. ವಿಭೀಷಣನ ಉಲ್ಲೇಖ, ರಾಕ್ಷಸಿಯರೂ ಅವನ ಉಪದೇಶವನ್ನು ಸರಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸಿದ್ದರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದನೆಯ ಶ್ಲೋಕಕ್ಕೆ ಮೂರೇ ಪಾದಗಳು — ಅತಿಕಾಯನ ಉಲ್ಲೇಖ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ. ವಾಲಿಯ ‘ಸಹಸ್ರನಯನಾತ್ಮಜಃ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ — ಅವನು ಇಂದ್ರನ ಮಗ, ಆದರೂ ರಾಮನಿಂದ ಹತನಾದನು; ಅಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಬಲವೂ ರಾಮನ ಮುಂದೆ ನಿಲ್ಲದು. ಕಬಂಧನ ‘ಯೋಜನಬಾಹು’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಭೀಕರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಗ್ರೀವನ ಉದಾಹರಣೆ ಭಿನ್ನವಾದುದು — ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಸಂಹಾರಕ ಶಕ್ತಿಯಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕ ಶಕ್ತಿ — ಅವನು ದೀನನಿಗೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ದೊರಕಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರಕನೂ ಮಿತ್ರರ ರಕ್ಷಕನೂ ಎಂಬ ಎರಡೂ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. ವಿಭೀಷಣನೂ ಹೀಗೆಯೇ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾದನು. ರಾವಣನ ‘ಮೋಹ’ವೇ ಸಮಸ್ಯೆಯ ಮೂಲ — ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿಯೂ ಅವನು ಸ್ವೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಗೆ ಈ ಘಟನೆಗಳು ತಿಳಿದಿವೆ — ಇದರಿಂದ ರಾಮನ ಕೀರ್ತಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೂ ಹರಡಿತ್ತು, ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಅದನ್ನು ಒಪ್ಪುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ.

‘ನನ್ನ ಮಗ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನ್ನ ಪತಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು’ — ಈ ಕೂಗು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಶೂರನಾದ ರಾಮನಿಂದ ರಣದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರಥಗಳೂ ಕುದುರೆಗಳೂ ಆನೆಗಳೂ ಹತವಾದವು, ಕಾಲಾಳುಗಳೂ ಹತರಾದರು. ರುದ್ರನೋ, ವಿಷ್ಣುವೋ, ಶತಕ್ರತು ಮಹೇಂದ್ರನೋ, ಸ್ವತಃ ಅಂತಕನೋ ರಾಮರೂಪದಿಂದ ನಮ್ಮನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ರಾಮನಿಂದ ನಮ್ಮ ವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾಗಿ ನಾವು ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಿರಾಶರಾಗಿದ್ದೇವೆ; ಭಯದ ಕೊನೆಯನ್ನು ಕಾಣದೆ ಅನಾಥೆಯರಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಈ ಮಹಾಘೋರ ಭಯವನ್ನು, ಮಹಾವರವನ್ನು ಪಡೆದ ಶೂರ ದಶಗ್ರೀವನು ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತನಾದ ಅವನನ್ನು ದೇವತೆಗಳಾಗಲಿ ಗಂಧರ್ವರಾಗಲಿ ಪಿಶಾಚರಾಗಲಿ ರಾಕ್ಷಸರಾಗಲಿ ಕಾಪಾಡಲಾರರು. ರಾವಣನ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಉತ್ಪಾತಗಳು ಕಾಣುತ್ತಿವೆ; ಅವು ರಾಮನಿಂದ ರಾವಣನ ಸಂಹಾರವನ್ನು ಸಾರುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರೀತನಾದ ಪಿತಾಮಹನು ರಾವಣನಿಗೆ ದೇವ-ದಾನವ-ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು; ಮನುಷ್ಯರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅವನು ಅದನ್ನು ಬೇಡಲಿಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ರಾವಣನ ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆ ಘೋರವಾದ ಮಾನುಷ ಭಯವೇ ನಿಸ್ಸಂಶಯವಾಗಿ ಈಗ ಬಂದೊದಗಿದೆ ಎಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ದಿವ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ — ರುದ್ರ, ವಿಷ್ಣು, ಇಂದ್ರ ಅಥವಾ ಯಮ ಮಾನುಷರೂಪದಲ್ಲಿ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ರಂಧ್ರವನ್ನು ಅವರು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ — ರಾವಣನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ತಿರಸ್ಕಾರದಿಂದ ಲೆಕ್ಕಿಸಲಿಲ್ಲ, ಅದೇ ಅವನ ನಾಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ರಣೇ ರಣೇ ಉತ್ಪಾತಾಃ’ — ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲೂ ಅಶುಭಚಿಹ್ನೆಗಳು. ‘ದತ್ತಮಹಾವರಃ’ (ಮಹಾವರವನ್ನು ಪಡೆದವನು) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ಮಹಾವರವೇ ಅವನ ಅಹಂಕಾರಕ್ಕೆ ಕಾರಣ. ‘ನನ್ನ ಮಗ, ನನ್ನ ಅಣ್ಣ, ನನ್ನ ಪತಿ’ ಎಂದು ‘ನನ್ನ’ ಎಂಬ ಪದದ ಮೂರು ಬಾರಿಯ ಆವರ್ತನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ದುಃಖವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸ್ತ್ರೀಯೂ ತನ್ನವರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾಳೆ. ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ರಾಮನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಕಂಡಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವನ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನನ್ನು ದಿವ್ಯನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ತಂ ನ ದೇವಾ ನ ಗಂಧರ್ವಾಃ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ಅಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಲ್ಲಿ ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಲೆಕ್ಕಿಸದಿರುವುದು ರಾವಣನ ದರ್ಪದ ಫಲ — ಅವನು ಮನುಷ್ಯರನ್ನು ಭಕ್ಷ್ಯಗಳೆಂದೇ ಭಾವಿಸಿದ್ದನು, ಶತ್ರುಗಳೆಂದಲ್ಲ. ಈಗ ಆ ತುಚ್ಛ ಮನುಷ್ಯನೇ ಅವನ ಮೃತ್ಯು. ಇದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ‘ಹತಪ್ರವೀರಾಃ’ (ವೀರರೆಲ್ಲ ಹತರಾದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಂಕೆಯ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖ ವೀರರೂ ಹತರಾದರು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅನಾಥಾಃ’ — ರಾವಣನು ಬದುಕಿದ್ದರೂ ಅವರು ತಮ್ಮನ್ನು ಅನಾಥೆಯರೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ವಿಶ್ವಾಸ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದಾರೆ.

‘ವರಬಲದಿಂದ ಬಲಿಷ್ಠನಾದ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಪೀಡಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳು ಪ್ರಖರ ತಪಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಪಿತಾಮಹನನ್ನು ಆರಾಧಿಸಿದರು. ದೇವತೆಗಳ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ಪಿತಾಮಹನು ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಈ ಮಹತ್ತಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಇಂದಿನಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಾನವರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭಯದಿಂದ ತುಂಬಿಕೊಂಡು ನಿತ್ಯವೂ ಶಾಶ್ವತವಾಗಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವರು.’ ಬಳಿಕ ಇಂದ್ರನ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿ ವೃಷಭಧ್ವಜನಾದ, ತ್ರಿಪುರಾಂತಕನಾದ ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದರು. ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಮಹಾದೇವನು ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಿಮ್ಮ ಹಿತಕ್ಕಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ಷಯವನ್ನು ತರುವ ಒಬ್ಬ ನಾರಿ ಹುಟ್ಟುವಳು.’ ದೇವತೆಗಳಿಂದ ನಿಯೋಜಿತಳಾದ ಈ ಸೀತೆ, ಹಿಂದೆ ಹಸಿವು ದಾನವರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿದಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸಘಾತಿನಿಯಾಗಿ ರಾವಣನೊಡನೆ ನಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ತಿಂದುಹಾಕುವಳು.’ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಮತದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ದೈವೀಶಕ್ತಿ, ದೇವತೆಗಳ ಪ್ರಾರ್ಥನೆಯಿಂದ ಅವತರಿಸಿದವಳು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ಮಾತು ‘ಭಯೇನ ಪ್ರಭೃತಾಃ’ — ಅಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯದಿಂದ ಕೂಡಿ ಸಂಚರಿಸುವರು. ಅದರ ನಂತರ ಶಿವನ ವರ — ಒಬ್ಬ ನಾರಿ ರಾಕ್ಷಸಕ್ಷಯವನ್ನು ಮಾಡುವಳು. ಈ ಪುರಾಕಥೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿಯೂ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಯೂ ಇದೆ. ಹಸಿವು ದಾನವರನ್ನು ತಿಂದುಹಾಕಿತು ಎಂಬ ಉಪಮೆಯೂ ಪುರಾಣಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ಒಂದು ಪುರಾಕಥೆಯನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅದು ಬೇರೆಲ್ಲೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿಲ್ಲ. ದೇವತೆಗಳು ಮೊದಲು ಬ್ರಹ್ಮನನ್ನು, ಬಳಿಕ ಶಿವನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸುತ್ತಾರೆ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಶಿವನು ಉಪಾಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ — ಒಬ್ಬ ನಾರಿ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಆಗಮನ ದೈವನಿಯೋಜಿತ ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ನಂಬಿಕೆ. ರಾವಣನ ಸೀತಾಪಹರಣ ಅವನ ಸ್ವೇಚ್ಛೆಯಿಂದಲ್ಲ, ದೈವದ ಯೋಜನೆಯಿಂದ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ‘ರಾಕ್ಷಸಘ್ನೀ’ (ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವವಳು) ಎಂಬ ಸೀತೆಯ ವಿಶೇಷಣ — ಅವಳು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆದರೂ ಅವಳ ಕಾರಣದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಹೀಗೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪದಲ್ಲೂ ಧರ್ಮದ ವಿಜಯದ ನಿಶ್ಚಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

‘ದುರ್ವಿನೀತನೂ ದುರ್ಮತಿಯೂ ಆದ ರಾವಣನ ಅನೀತಿಯಿಂದ ಶೋಕದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸುವ ಈ ಘೋರ ಆರ್ತನಾದ ಒದಗಿಬಂದಿದೆ. ಯುಗಕ್ಷಯದಲ್ಲಿ ಕಾಲನಿಂದ ಎಂಬಂತೆ ರಾಘವನಿಂದ ಆಕ್ರಮಿತರಾದ ನಮಗೆ ಆಶ್ರಯ ಕೊಡಬಲ್ಲವನನ್ನು ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಾವು ಕಾಣೆವು. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ, ಮಹಾಭಯದಲ್ಲಿರುವ ನಮಗೆ ಯಾವ ಆಶ್ರಯವೂ ಇಲ್ಲ. ಆ ಮಹಾತ್ಮ ಪೌಲಸ್ತ್ಯ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮಯೋಚಿತವಾದುದನ್ನು ಮಾಡಿದನು — ಯಾರಿಂದ ಭಯವನ್ನು ಕಂಡನೋ ಅವನಿಗೇ ಶರಣಾದನು.’ ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರಸ್ತ್ರೀಯರೂ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಆರ್ತರಾಗಿ, ಅತಿಭಯದಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ವಿಷಾದಗೊಂಡರು; ಆಗ ಅತಿದಾರುಣವಾಗಿ ಗಟ್ಟಿಯಾಗಿ ರೋದಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ವಿಭೀಷಣನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ‘ಪ್ರಾಪ್ತಕಾಲಮ್’ (ಸಮಯೋಚಿತ) ಎಂದು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅವನು ಸಮಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕುದನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ — ರಾವಣನು ಯಾವ ತಮ್ಮನನ್ನು ದ್ರೋಹಿಯೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನನ್ನೇ ಪ್ರಜೆಗಳು ಬುದ್ಧಿವಂತನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ಕಾಡ್ಗಿಚ್ಚಿನಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳಂತೆ ಅವರು ನಿರುಪಾಯರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿದೆ. 39–40ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ನಿಷ್ಟಾನಕಃ’ ಎಂಬ ಶಬ್ದ ಆರ್ತನಾದ, ವಿನಾಶ ಎಂಬ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿದೆ. ಯುಗಕ್ಷಯದ ಕಾಲನಂತೆ ರಾಮ — ಈ ಉಪಮೆ ರಾಮನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸ್ತ್ರೀಯರು ಪರಸ್ಪರ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ರೋದಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ಸಾಮೂಹಿಕ ಶೋಕ ಲಂಕೆಯ ಸಮಗ್ರ ದುಃಖವನ್ನು ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಈ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳಿ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಹೊರಡುವನು.

രാവണൻ അയച്ച ആയിരക്കണക്കിന് ആനകൾ, ആരോഹകരോടുകൂടിയ ആയിരക്കണക്കിനു കുതിരകൾ, അഗ്നിവർണമുള്ളതും കൊടികളോടുകൂടിയതുമായ ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങൾ, ഗദയും പരിഘവുംകൊണ്ടു യുദ്ധം ചെയ്യുന്നവരും സ്വർണക്കൊടികളാൽ വിചിത്രരും കാമരൂപികളും ശൂരരുമായ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാർ — ഇവരെല്ലാം അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്ന രാമനാൽ, ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ച ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. അതു കണ്ടും കേട്ടും പരിഭ്രാന്തരായ, ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാരും രാക്ഷസിമാരും ഒത്തുചേർന്ന് ദീനരും ചിന്താകുലരുമായി. വിധവകളും പുത്രന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടവരും ബന്ധുക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുമായ രാക്ഷസിമാർ ഒന്നിച്ചുകൂടി നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് ദുഃഖാർത്തരായി വിലപിച്ചു. മുൻസർഗത്തിൽ വർണിച്ച സേനാനാശം ഇവിടെ ലങ്കയിലെ വീടുകളിൽ പ്രതിഫലിക്കുന്നു. ‘അക്ലിഷ്ടകർമണാ’ (അനായാസം കർമം ചെയ്യുന്നവനാൽ) എന്നതു രാമന്റെ വിശേഷണമാണ് — അവൻ ഇതു പ്രയാസമില്ലാതെതന്നെ ചെയ്തു. യുദ്ധഭൂമിയുടെ ദൃശ്യത്തിൽനിന്നു കവി വീടിന്റെ ദൃശ്യത്തിലേക്കു നീങ്ങുന്നു — യോദ്ധാക്കളുടെ മരണത്തിന്റെ ഫലം സ്ത്രീകളുടെ വിലാപമാണ്. വിധവകൾ, പുത്രഹീനകൾ, ബന്ധുഹീനകൾ — മൂന്നുവിധം ദുഃഖം. ഈ സർഗത്തിൽ സംസാരിക്കുന്നത് രാക്ഷസിമാരാണ്, പുരുഷന്മാരല്ല — ഇതൊരു വിശേഷമായ വീക്ഷണകോണാണ്. ആദ്യത്തെ നാലു ശ്ലോകങ്ങളിൽ ഒരൊറ്റ ദീർഘവാക്യമാണ് — കൊല്ലപ്പെട്ട ആന, കുതിര, രഥം, രാക്ഷസർ എന്നിവരുടെ പട്ടിക, പിന്നെ അവരുടെ വധം ചെയ്തവനായ രാമൻ, ഒടുവിൽ കാഴ്ചയുടെയും കേൾവിയുടെയും ഫലമായി രാക്ഷസിമാരുടെ പരിഭ്രമം. ഇങ്ങനെ വാക്യഘടനയിലൂടെത്തന്നെ കവി ഭാരം വർധിപ്പിക്കുന്നു. രഥങ്ങൾ ‘അഗ്നിവർണം’, കൊടികൾ ‘സ്വർണമയം’ — ഇത്രയും സമൃദ്ധി ക്ഷണനേരംകൊണ്ടു നശിച്ചു. രാമന്റെ ശരങ്ങളും ‘ഉരുക്കിയ സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചവ’ — ശത്രുവിന്റെ സ്വർണം സ്വർണത്താൽത്തന്നെ നശിക്കുന്നു എന്നൊരു സൂക്ഷ്മവിരോധം.

‘വൃദ്ധയും ഭീകരരൂപിണിയും ഒട്ടിയ വയറുള്ളവളുമായ ശൂർപ്പണഖ കാട്ടിൽ കാമദേവനു തുല്യമായ രൂപമുള്ള രാമനെ എങ്ങനെ സമീപിച്ചു? സുകുമാരനും മഹാസത്ത്വനും സർവഭൂതങ്ങളുടെയും ഹിതത്തിൽ തത്പരനുമായ അവനെ കണ്ട്, ലോകം വധിക്കേണ്ടവളും ഹീനരൂപിണിയുമായ അവൾ എങ്ങനെ കാമാതുരയായി? സർവഗുണങ്ങളും ഇല്ലാത്തവളും വികൃതമുഖിയുമായ ആ രാക്ഷസി ഗുണവാനും മഹൗജസ്സും സുമുഖനുമായ രാമനെ എങ്ങനെ കാമിച്ചു? ഈ ജനത്തിന്റെ ഭാഗ്യക്കുറവുകൊണ്ട്, ചുളിവുകൾ വീണവളും നരച്ച മുടിയുള്ളവളുമായ അവൾ, സർവലോകങ്ങളും നിന്ദിക്കുന്ന പരിഹാസ്യമായ അകാര്യം — രാക്ഷസന്മാരുടെയും ദൂഷണന്റെയും ഖരന്റെയും വിനാശത്തിനായി — ചേർച്ചയില്ലാത്തവളായ അവൾ രാഘവനെ ധർഷിക്കാൻ മുതിർന്നു. അവൾ നിമിത്തമാണ് രാവണൻ ഈ മഹാവൈരം ഉണ്ടാക്കിയത്; ദശഗ്രീവനായ രാക്ഷസൻ വധത്തിനായിട്ടാണ് ആ സീതയെ കൊണ്ടുവന്നത്. ദശഗ്രീവനു ജനകാത്മജയായ സീതയെ ലഭിക്കുന്നുമില്ല; ബലവാനായ രാഘവനോട് ഒടുങ്ങാത്ത വൈരം കെട്ടിവയ്ക്കുകയും ചെയ്തു.’ രാക്ഷസിമാരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ എല്ലാ വിപത്തിന്റെയും മൂലം ശൂർപ്പണഖയാണ് — വൃദ്ധയും വിരൂപയുമായിരിക്കെ അവൾ സുന്ദരനായ രാമനെ കാമിച്ചു. ഈ നിന്ദ രൂപത്തെ മാത്രമല്ല, അവളുടെ അവിവേകത്തെയുമാണ്. ‘വധായ’ (വധത്തിനായി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — സീതയെ കൊണ്ടുവന്നതു രാക്ഷസരുടെതന്നെ വധത്തിനായി. ‘അക്ഷയം വൈരം’ (ഒടുങ്ങാത്ത വൈരം) — ഈ വൈരം യുദ്ധമില്ലാതെ ശമിക്കില്ല. രാക്ഷസിമാരും രാമന്റെ ഗുണങ്ങൾ അംഗീകരിക്കുന്നു — സുകുമാരൻ, മഹാസത്ത്വൻ, സർവഭൂതഹിതത്തിൽ തത്പരൻ. ഇതു ശത്രുപക്ഷത്തുനിന്നുള്ള പ്രശംസയാണ്. ഇവിടെ പറഞ്ഞിരിക്കുന്നതെല്ലാം അരണ്യകാണ്ഡത്തിലെ സംഭവങ്ങളാണ് — ശൂർപ്പണഖയുടെ വരവ്, ഖരദൂഷണവധം, സീതാപഹരണം. ശൂർപ്പണഖയുടെ വിശേഷണങ്ങൾ — വൃദ്ധ, ഭീകര, ഒട്ടിയ വയറുള്ളവൾ, വികൃതമുഖി, ചുളിവുവീണവൾ, നരച്ച മുടിയുള്ളവൾ, ഹീനരൂപിണി — രാമന്റെ വിശേഷണങ്ങളുമായി തുലനം ചെയ്താണ് അവതരിപ്പിക്കുന്നത് — കാമദേവതുല്യരൂപൻ, സുകുമാരൻ, സുമുഖൻ, ഗുണവാൻ, മഹൗജസ്സ്. ഈ വിപരീതഭാവം അവളുടെ കാമത്തിന്റെ അനൗചിത്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു. ‘ജനസ്യാസ്യാല്പഭാഗ്യത്വാത്’ (ഈ ജനത്തിന്റെ ഭാഗ്യക്കുറവുകൊണ്ട്) എന്ന പദത്താൽ രാക്ഷസിമാർ സ്വജാതിയുടെ ദുർഭാഗ്യം അംഗീകരിക്കുന്നു — ഇതു ദൈവവിധിയാണ്. ഇങ്ങനെ അവർ രാവണനെ നേരിട്ടു നിന്ദിക്കുന്നില്ല, എന്നാൽ അവന്റെ സഹോദരിയെ നിന്ദിച്ച് പരോക്ഷമായി അവന്റെ ദോഷവും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ അവർ കാരണപരമ്പര വ്യക്തമായി നിരൂപിക്കുന്നു.

‘വൈദേഹിയെ ആഗ്രഹിച്ച വിരാധനെന്ന രാക്ഷസനെ കണ്ട് രാമൻ ഒറ്റയ്ക്ക് അവനെ കൊന്നു — അതുതന്നെ മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. ജനസ്ഥാനത്തിൽ ഭീമകർമികളായ പതിനാലായിരം രാക്ഷസന്മാർ അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഖരനും ദൂഷണനും ത്രിശിരസ്സും യുദ്ധത്തിൽ സൂര്യസമാനമായ ശരങ്ങളാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. യോജനനീളമുള്ള കൈകളുള്ളവനും ചോര കുടിക്കുന്നവനുമായ കബന്ധൻ ക്രോധത്തോടെ അലറിയിട്ടും കൊല്ലപ്പെട്ടു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. സഹസ്രനയനന്റെ (ഇന്ദ്രന്റെ) പുത്രനും മേരുതുല്യനും ബലവാനുമായ ബാലിയെ രാമൻ കൊന്നു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. ഋശ്യമൂകത്തിൽ ദീനനും ആശകൾ തകർന്നവനുമായി കഴിഞ്ഞിരുന്ന സുഗ്രീവനെ രാജ്യം പ്രാപിപ്പിച്ചു — അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം. വിഭീഷണൻ പറഞ്ഞ, ധർമാർഥങ്ങളോടുകൂടിയതും എല്ലാ രാക്ഷസരുടെയും ഹിതകരവും യുക്തവുമായ വാക്ക് മോഹംകൊണ്ട് അവനു രുചിക്കുന്നില്ല. ധനദന്റെ (കുബേരന്റെ) അനുജനായ രാവണൻ വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചിരുന്നെങ്കിൽ ഈ ലങ്ക ദുഃഖാർത്തയായി ശ്മശാനമായിത്തീരുമായിരുന്നില്ല. മഹാബലനായ കുംഭകർണനെ രാഘവൻ കൊന്നു എന്നും, ദുർധർഷനായ അതികായനെ ലക്ഷ്മണൻ കൊന്നു എന്നും, പ്രിയപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നും കേട്ടിട്ടും രാവണൻ ബോധവാനാകുന്നില്ല.’ ‘പര്യാപ്തം തന്നിദർശനം’ (അതു മതിയായ ദൃഷ്ടാന്തം) എന്ന പദം അഞ്ചുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നതു രാക്ഷസിമാരുടെ വാക്കുകൾക്കു തീവ്രത നൽകുന്നു — ഒരൊറ്റ തെളിവുതന്നെ മതി, എന്നാൽ അനേകം തെളിവുകൾകൊണ്ടും രാവണൻ മനസ്സിലാക്കുന്നില്ല. ഉദാഹരണങ്ങൾ കാലക്രമത്തിലാണ് — വിരാധൻ, ജനസ്ഥാനം, കബന്ധൻ, ബാലി, സുഗ്രീവൻ — രാമന്റെ വനവാസകഥയുടെ സംക്ഷേപം. വിഭീഷണന്റെ പരാമർശം രാക്ഷസിമാരും അവന്റെ ഉപദേശം ശരിയെന്നു കരുതിയിരുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളേയുള്ളൂ — അതികായന്റെ പരാമർശം വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. ബാലിയുടെ ‘സഹസ്രനയനാത്മജൻ’ എന്ന വിശേഷണം — അവൻ ഇന്ദ്രന്റെ പുത്രനാണ്, എങ്കിലും രാമനാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു; അതായത് ഇന്ദ്രന്റെ ബലംപോലും രാമന്റെ മുമ്പിൽ നിൽക്കില്ല. കബന്ധന്റെ ‘യോജനബാഹു’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഭീകരത കാണിക്കുന്നു. സുഗ്രീവന്റെ ഉദാഹരണം വ്യത്യസ്തമാണ് — ഇവിടെ രാമന്റെ സംഹാരശക്തിയല്ല, രക്ഷാശക്തിയാണ് — ദീനനെ അവൻ രാജ്യം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാമൻ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുന്നവനും മിത്രങ്ങളെ രക്ഷിക്കുന്നവനുമാണ് എന്ന രണ്ടും കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. വിഭീഷണനും ഇതുപോലെതന്നെ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. രാവണന്റെ ‘മോഹം’തന്നെയാണ് പ്രശ്നത്തിന്റെ മൂലം — ഹിതവചനം കേട്ടിട്ടും അവൻ അതു സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. രാക്ഷസിമാർക്ക് ഈ സംഭവങ്ങൾ അറിയാം — രാമന്റെ കീർത്തി ലങ്കയിലും പരന്നിരുന്നു, രാവണൻ മാത്രമേ അതു സ്വീകരിക്കാതിരുന്നുള്ളൂ എന്ന് ഇതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

‘എന്റെ മകൻ, എന്റെ സഹോദരൻ, എന്റെ ഭർത്താവ് യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു’ — ഈ നിലവിളി രാക്ഷസിമാരുടെ ഓരോ കുടുംബത്തിലും കേൾക്കുന്നു. ശൂരനായ രാമനാൽ യുദ്ധത്തിൽ അവിടവിടെയായി ആയിരക്കണക്കിനു രഥങ്ങളും കുതിരകളും ആനകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു, കാലാളുകളും കൊല്ലപ്പെട്ടു. രുദ്രനോ വിഷ്ണുവോ ശതക്രതുവായ മഹേന്ദ്രനോ സാക്ഷാൽ അന്തകനോ ആണ് രാമരൂപത്തിൽ നമ്മെ കൊല്ലുന്നത്. രാമനാൽ നമ്മുടെ പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ട നാം ജീവിതത്തിൽ നിരാശരാണ്; ഭയത്തിന്റെ അവസാനം കാണാതെ അനാഥരായി നാം വിലപിക്കുന്നു. രാമന്റെ കൈയിൽനിന്ന് ഉയർന്ന ഈ മഹാഘോരമായ ഭയം, മഹാവരം ലഭിച്ച ശൂരനായ ദശഗ്രീവൻ അറിയുന്നില്ല. യുദ്ധത്തിൽ രാമനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട അവനെ രക്ഷിക്കാൻ ദേവന്മാർക്കോ ഗന്ധർവന്മാർക്കോ പിശാചന്മാർക്കോ രാക്ഷസന്മാർക്കോ കഴിയില്ല. ഓരോ യുദ്ധത്തിലും രാവണന് ഉത്പാതങ്ങൾ കാണപ്പെടുന്നുണ്ട്; അവ രാമനാൽ രാവണന്റെ നാശം വിളിച്ചോതുന്നു. പ്രസന്നനായ പിതാമഹൻ രാവണനു ദേവദാനവരാക്ഷസരിൽനിന്ന് അഭയം നൽകി; മനുഷ്യരിൽനിന്നുള്ള അഭയം അവൻ യാചിച്ചില്ല. അതിനാൽ രാക്ഷസരുടെയും രാവണന്റെയും ജീവിതം അവസാനിപ്പിക്കുന്ന ഈ ഘോരമായ മനുഷ്യഭയം നിസ്സംശയം വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ രാക്ഷസിമാർ രാമനെ ദിവ്യനായി കരുതുന്നു — മനുഷ്യരൂപത്തിലുള്ള രുദ്രനോ വിഷ്ണുവോ ഇന്ദ്രനോ യമനോ. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലെ പഴുത് അവർ വ്യക്തമായി കാണുന്നു — അവജ്ഞകൊണ്ട് രാവണൻ മനുഷ്യരെ ഗണിച്ചില്ല; അതുതന്നെയാണ് അവന്റെ നാശകാരണം. ‘രണേ രണേ ഉത്പാതാഃ’ — ഓരോ യുദ്ധത്തിലും അശുഭലക്ഷണങ്ങൾ. ‘ദത്തമഹാവരഃ’ (മഹാവരം ലഭിച്ചവൻ) എന്നതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — മഹാവരംതന്നെയാണ് അവന്റെ അഹങ്കാരത്തിനു കാരണം. ‘എന്റെ മകൻ, എന്റെ സഹോദരൻ, എന്റെ ഭർത്താവ്’ എന്നിങ്ങനെ ‘മമ’ (എന്റെ) എന്ന പദം മൂന്നുവട്ടം ആവർത്തിക്കുന്നതു വ്യക്തിപരമായ ദുഃഖം കാണിക്കുന്നു — ഓരോ സ്ത്രീയും സ്വന്തം ആളെ ഓർക്കുന്നു. രാക്ഷസിമാർ രാമനെ നേരിട്ടു കണ്ടിട്ടില്ല; എങ്കിലും അവന്റെ കർമങ്ങൾ കേട്ട് അവനെ ദിവ്യനെന്നു കരുതുന്നു. ‘തം ന ദേവാ ന ഗന്ധർവാഃ’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ രാവണനെയും രക്ഷിക്കുക അസാധ്യമെന്നു വ്യക്തമാണ്. ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിൽ മനുഷ്യരെ ഗണിക്കാതിരുന്നതു രാവണന്റെ ദർപ്പത്തിന്റെ ഫലമാണ് — അവൻ മനുഷ്യരെ ഭക്ഷ്യവസ്തുക്കളായിട്ടേ കരുതിയിരുന്നുള്ളൂ, ശത്രുക്കളായിട്ടല്ല. ഇപ്പോൾ ആ നിസ്സാരനായ മനുഷ്യൻതന്നെ അവന്റെ മൃത്യുവായിരിക്കുന്നു. ഇതാണ് കാവ്യനീതി. ‘ഹതപ്രവീരാഃ’ (പ്രമുഖവീരന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടവർ) എന്ന പദത്താൽ ലങ്കയിലെ എല്ലാ പ്രമുഖവീരന്മാരും കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അനാഥാഃ’ — രാവണൻ ജീവിച്ചിരിക്കെയും അവർ തങ്ങളെ അനാഥരായി കരുതുന്നു, കാരണം അവന്റെ സംരക്ഷണത്തിലുള്ള വിശ്വാസം അവർ ഉപേക്ഷിച്ചിരിക്കുന്നു.

‘വരദാനത്താൽ ബലവാനായ ഈ രാക്ഷസനാൽ പീഡിപ്പിക്കപ്പെട്ട ദേവന്മാർ ജ്വലിക്കുന്ന തപസ്സുകളാൽ പിതാമഹനെ ആരാധിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ഹിതത്തിനായി സന്തുഷ്ടനായ മഹാത്മാവായ പിതാമഹൻ എല്ലാ ദേവന്മാരോടും ഈ മഹത്തായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്നുമുതൽ സകല ദാനവരാക്ഷസന്മാരും ഭയംനിറഞ്ഞവരായി എന്നും നിരന്തരം മൂന്നു ലോകങ്ങളിലും സഞ്ചരിക്കും.’ പിന്നീട് ഇന്ദ്രൻ മുന്നിട്ട സകല ദേവന്മാരും ഒത്തുചേർന്ന് വൃഷഭധ്വജനും ത്രിപുരാന്തകനുമായ മഹാദേവനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. പ്രസന്നനായ മഹാദേവൻ ദേവന്മാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളുടെ ഹിതത്തിനായി രാക്ഷസക്ഷയം വരുത്തുന്ന ഒരു നാരി ജനിക്കും.’ ദേവന്മാരാൽ പ്രയോഗിക്കപ്പെട്ട ഈ സീത, പണ്ടു വിശപ്പു ദാനവന്മാരെ എന്നപോലെ, രാക്ഷസനാശിനിയായി രാവണനോടുകൂടി നമ്മെയെല്ലാം വിഴുങ്ങും.’ രാക്ഷസിമാരുടെ അഭിപ്രായത്തിൽ സീത ദേവന്മാരുടെ പ്രാർഥനയാൽ അവതരിച്ച ദൈവികശക്തിയാണ്. ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വാക്ക് ‘ഭയേന പ്രഭൃതാഃ’ (ഭയംനിറഞ്ഞവർ) എന്നാണ് — അതായത് രാക്ഷസന്മാർ ഭയത്തോടെ സഞ്ചരിക്കും. അതിനുശേഷം ശിവന്റെ വരം — ഒരു നാരി രാക്ഷസക്ഷയം വരുത്തും. ഈ പുരാകഥ വൾഗേറ്റിലും സമീക്ഷിതപതിപ്പിലും ഉണ്ട്. വിശപ്പു ദാനവരെ വിഴുങ്ങുന്നു എന്ന ഉപമയും ഒരു പുരാണകഥയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് രാക്ഷസിമാർ മറ്റൊരിടത്തും വിസ്തരിച്ചു പറയാത്ത ഒരു പുരാകഥ ഓർക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ആദ്യം ബ്രഹ്മാവിനെയും പിന്നീടു ശിവനെയും പ്രാർഥിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാവ് ഭാവി പറയുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു, ശിവൻ ഉപായം നൽകുന്നു — ഒരു നാരി. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ ആഗമനം ദൈവനിയോഗമാണെന്നാണ് രാക്ഷസിമാരുടെ വിശ്വാസം. രാവണന്റെ സീതാപഹരണം അവന്റെ സ്വേച്ഛയാലല്ല, ദൈവത്തിന്റെ പദ്ധതിയാലാണ് എന്നാണ് ഭാവം. ‘രാക്ഷസഘ്നീ’ (രാക്ഷസരെ നശിപ്പിക്കുന്നവൾ) എന്നതു സീതയുടെ വിശേഷണമാണ് — അവൾ സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നില്ല, എങ്കിലും അവൾ കാരണം രാക്ഷസന്മാർ നശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപത്തിലും ധർമവിജയത്തിന്റെ ഉറപ്പു കാണാം.

‘വിനയമില്ലാത്തവനും ദുർബുദ്ധിയുമായ രാവണന്റെ ദുർനയത്താൽ ശോകത്തിൽ മുങ്ങിയ ഈ ഘോരമായ ആർത്തനാദം — ഈ വിനാശം — വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു. യുഗാന്തത്തിൽ കാലനാലെന്നപോലെ രാഘവനാൽ ആക്രമിക്കപ്പെട്ട നമുക്ക് ശരണം നൽകാൻ കഴിയുന്ന ആരെയും ലോകത്തിൽ നാം കാണുന്നില്ല. കാട്ടുതീയാൽ വലയം ചെയ്യപ്പെട്ട കാട്ടിലെ പിടിയാനകളെപ്പോലെ, മഹാഭയത്തിൽ നിൽക്കുന്ന നമുക്ക് ഒരു ശരണവുമില്ല. ആ മഹാത്മാവായ പൗലസ്ത്യൻ വിഭീഷണൻ സമയോചിതമായതു ചെയ്തു — ആരിൽനിന്നാണോ ഭയം കണ്ടത്, അവനെത്തന്നെ അവൻ ശരണം പ്രാപിച്ചു.’ ഇങ്ങനെ എല്ലാ നിശാചരസ്ത്രീകളും പരസ്പരം കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, ആർത്തരും അതിഭയത്താൽ പീഡിതരുമായി വിഷാദിച്ചു; അപ്പോൾ ഉറക്കെ അതിദാരുണമായി നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്തു. ഇവിടെ രാക്ഷസിമാർ വിഭീഷണന്റെ തീരുമാനത്തെ ‘പ്രാപ്തകാലം’ (സമയോചിതം) എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നു — അവൻ സമയത്തിനനുസരിച്ചതു ചെയ്തു. ഈ വിരോധം ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാവണൻ ദ്രോഹിയെന്നു കരുതുന്ന സഹോദരനെത്തന്നെ പ്രജകൾ ബുദ്ധിമാനായി കരുതുന്നു. കാട്ടുതീയാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട പിടിയാനകളെപ്പോലെ അവർ നിരുപായരാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. 39–40 ശ്ലോകങ്ങൾ വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘നിഷ്ടാനകഃ’ എന്ന ശബ്ദം ആർത്തനാദം, വിനാശം എന്നീ അർഥങ്ങളിലാണ്. യുഗാന്തത്തിലെ കാലനെപ്പോലെ രാമൻ — ഈ ഉപമ രാമന്റെ അനിവാര്യത വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകത്തിൽ സ്ത്രീകൾ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു കരയുന്നു — ഈ കൂട്ടായ ശോകം ലങ്കയുടെ സമഗ്രദുഃഖത്തെ പ്രതിഫലിപ്പിക്കുന്നു. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ നിലവിളി കേട്ട് രാവണൻ യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെടും.

Thousands of elephants, thousands of horses with their riders, thousands of fire-coloured chariots with their banners, and thousands of heroic rākṣasas who fought with maces and iron bars, bright with golden banners and able to take any form, all sent out by Rāvaṇa, had been slain by Rāma, to whom the deed cost no strain, with blazing arrows adorned with refined gold. There is a quiet irony in the gold: the golden splendour of the enemy was destroyed by golden arrows, and such wealth was lost in a moment. The first verses make one long sentence, first the list of the slain, then Rāma who slew them, and last what came of seeing and hearing it, so that the very shape of the sentence adds to the weight. Seeing and hearing all this, the night-rangers who had survived were bewildered, and the rākṣasīs gathered, wretched and drowning in anxiety. Widows, women whose sons had been killed, women who had lost their kin, came together wailing and, stricken with grief, lamented. From the battlefield the poet turns to the homes of Laṅkā, where the destruction of the army described in the last sarga is felt: the price of warriors' deaths is the weeping of women, with its threefold sorrow for husbands, sons and kin. In this sarga the speakers are the rākṣasīs, not the men, which gives it its own point of view.

"How did Śūrpaṇakhā, old, hideous and pot-bellied, dare to approach Rāma in the forest, whose beauty equals the god of love's?" they cried. "How could she, ugly and fit to be killed by all, desire him when she saw him, tender, great of spirit, devoted to the good of all beings? How could that ill-faced rākṣasī, without a single virtue, desire Rāma, so virtuous, so vigorous and fair of face? Through the ill fortune of this people, that wrinkled, white-haired creature, so unfit for him, did a thing unfit, laughable and condemned by the whole world: she assaulted Rāghava, and so brought on the destruction of the rākṣasas, of Dūṣaṇa and of Khara. On her account Rāvaṇa began this great feud; the ten-necked rākṣasa brought Sītā here for his own destruction. And still he does not win Sītā, Janaka's daughter, while an undying enmity has been bound with mighty Rāghava." To the rākṣasīs the root of all this calamity is Śūrpaṇakhā, who, old and ugly, lusted after the beautiful Rāma; the reproach is not of her looks alone but of her folly. Her epithets, old, hideous, pot-bellied, ill-faced, wrinkled, white-haired, ugly, are set against Rāma's, lovely as Kandarpa, tender, fair of face, virtuous, vigorous, and the contrast shows how unfitting her desire was. The women even grant their enemy his virtues, which is praise from the other side. They recall the events of the Araṇya Kāṇḍa, Śūrpaṇakhā's coming, the killing of Khara and Dūṣaṇa, and the abduction, tracing the chain of causes plainly. "The ill fortune of this people" acknowledges the fate of their race as destiny's decree. They do not blame Rāvaṇa openly, but by blaming his sister they show his fault indirectly. Sītā's coming had brought destruction on the rākṣasas themselves, and the enmity is "undying": nothing but war would end it.

"When Rāma saw the rākṣasa Virādha lusting after Vaidehī he killed him single-handed; that should have been proof enough. Fourteen thousand rākṣasas of fearsome deeds were slain in Janasthāna with arrows like tongues of fire, and Khara, Dūṣaṇa and Triśiras were slain in battle with arrows bright as the sun; that should have been proof enough. Kabandha, whose arms were a league long, the drinker of blood, was slain even as he roared in rage; that should have been proof enough. Rāma killed mighty Vālī, son of the thousand-eyed Indra, huge as Meru; that should have been proof enough. Sugrīva, who lived on Ṛṣyamūka wretched and with his hopes in ruins, was raised to the kingship; that should have been proof enough. The fitting words that Vibhīṣaṇa spoke, joined with righteousness and advantage, for the good of all the rākṣasas, do not please Rāvaṇa in his delusion. Had the younger brother of the Giver of Wealth acted on Vibhīṣaṇa's advice, this Laṅkā would not now be a cremation ground stricken with grief. He has heard that mighty Kumbhakarṇa was slain by Rāghava, that unbearable Atikāya was slain by Lakṣmaṇa, and that his dear son Indrajit was slain, and still Rāvaṇa does not understand." The refrain "that should have been proof enough," repeated five times, gives their words force: a single proof should have sufficed, yet Rāvaṇa learns nothing from many. The examples follow in order, Virādha, Janasthāna, Kabandha, Vālī, Sugrīva, a summary of Rāma's years in the forest. Vālī is called the son of the thousand-eyed god to show that even Indra's might cannot stand before Rāma, and Kabandha's league-long arms show how fearsome he was. The case of Sugrīva is different: it shows not Rāma's power to destroy but his power to protect, raising a wretched exile to the throne, so that Rāma appears both as slayer of enemies and guardian of friends; Vibhīṣaṇa too had sought refuge with him in just that way. The women clearly thought Vibhīṣaṇa's counsel sound. The root of the trouble is Rāvaṇa's delusion, that he hears good advice and will not take it. That the rākṣasīs know all these stories shows that Rāma's fame had spread even in Laṅkā; only Rāvaṇa refused to acknowledge it.

"'My son is slain in battle, my brother, my husband': that is the cry heard from the rākṣasīs in every household." The threefold "my" shows personal grief, each woman remembering her own. "Chariots, horses and elephants have been slain by the thousand, and foot-soldiers too, by the hero Rāma in battle. Whether it is Rudra, or Viṣṇu, or great Indra of the hundred sacrifices, or the Ender himself, it is he who is killing us in the form of Rāma. Our heroes killed by Rāma, we despair of life; we see no end to our terror, and we wail like women without a protector." They had never seen Rāma, yet hearing of his deeds they take him for a god in human shape; and they call themselves unprotected even while Rāvaṇa lives, because they have lost faith in his power to protect them, with all Laṅkā's leading heroes dead. "The ten-necked hero, granted his great boon, does not see this dreadful terror that has sprung from Rāma's hand." There is irony in the "great boon," for it was the source of his arrogance. "Neither gods nor gandharvas nor piśācas nor rākṣasas can save one whom Rāma has attacked in battle, and so Rāvaṇa too is beyond saving. Portents are seen in every battle Rāvaṇa fights, and they foretell his destruction at Rāma's hands. When the Grandfather was pleased with him he granted Rāvaṇa safety from gods, dānavas and rākṣasas, but safety from men he did not ask. So I think this dreadful danger from a man has surely come, to end the lives of the rākṣasas and of Rāvaṇa." The women see plainly the gap in Brahmā's boon: in his pride Rāvaṇa had not counted men at all, thinking of them as food rather than foes, and now that despised man is his death, a poetic justice.

"When the gods were oppressed by the mighty rākṣasa through the power of his boon, they worshipped the Grandfather with blazing austerities. Pleased, the great Grandfather spoke weighty words to all the gods for their good: 'From this day on, all the dānavas and rākṣasas will roam the three worlds for ever in fear.' Then all the gods, led by Indra, came together and propitiated the great god Mahādeva, destroyer of the three cities, whose banner bears the bull. Pleased, the great god said to the gods, 'For your good a woman will be born who will bring about the destruction of the rākṣasas.' This Sītā is that woman, sent by the gods, and as hunger devoured the dānavas of old, she, the slayer of rākṣasas, will devour us all, Rāvaṇa with us." Here the rākṣasīs recall an ancient story not told at length elsewhere. The gods go first to Brahmā, who only foretells what will be, that the rākṣasas will live in fear, and then to Śiva, who provides the means: a woman. In their belief Sītā is a divine power who came into the world at the gods' prayer, her coming was ordained by the gods, and Rāvaṇa's abduction of her was not his own free act but part of fate's design. The image of hunger devouring the dānavas also recalls an old tale. Sītā is "slayer of rākṣasas" though she does not fight herself; it is on her account that they perish. So even in the lament of the rākṣasīs the certain victory of dharma can be seen.

"Through the misconduct of Rāvaṇa, ill-disciplined and evil-minded, this dreadful ruin and wailing has come upon us, and we are drowned in grief. We see no one in the world who could give us refuge now that Rāghava has fallen upon us like Time at the end of an age," they said, an image of how inescapable Rāma was. "There is no refuge anywhere for us in our great terror; we are like she-elephants in a forest ringed by fire. The great-souled son of Pulastya, Vibhīṣaṇa, did what the moment demanded: he sought refuge with the very one in whom he saw the danger." The rākṣasīs praise Vibhīṣaṇa's choice as timely, and the contrast is worth noticing: the brother Rāvaṇa calls a traitor, his own people call wise. Helpless as elephants in a forest fire, all the women of the night-rangers clasped one another in their arms and sank down in anguish, tormented by utter terror, and then cried aloud most dreadfully. Their common grief mirrors the sorrow of all Laṅkā; in the next sarga Rāvaṇa hears this wailing and goes out to battle.