सः दीनः परमदुःखितः राजा रावणः सभां प्रविश्य मुख्ये आसने क्रुद्धः सिंहः इव श्वसन् निषसाद। पुत्रव्यसनेन कर्शितः सः महाबलः रावणः तान् सर्वान् बलमुख्यान् प्राञ्जलिः सन् वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः, रथसङ्घैः पादातैः च उपशोभिताः निर्यान्तु। समरे एकं रामं परिक्षिप्य प्रावृट्काले अम्बुदाः इव शरवर्षाणि वर्षन्तः तं हन्तुम् अर्हथ। अथवा महाहवे भवद्भिः शरैः तीक्ष्णैः भिन्नगात्रं रामं श्वः अहं लोकस्य पश्यतः निहन्तास्मि।’ राक्षसेन्द्रस्य इत्येतत् वाक्यम् आदाय ते राक्षसाः शीघ्रैः रथैः नानानीकैः च संयुताः निर्ययुः। अत्र रावणस्य ‘प्राञ्जलिः’ इति वर्णनं विचित्रम् — राजा सैनिकान् अञ्जलिं बद्ध्वा प्रार्थयते। एतेन तस्य दैन्यं, सैनिकानां साहाय्यस्य आवश्यकता च सूच्येते। इन्द्रजितः अभावे सः स्वसेनायाः अनुग्रहं याचते। सिंहस्य उपमा क्रोधं, दैन्यं च युगपत् दर्शयति — सिंहः आहतः अपि सिंहः एव। ‘एकं रामम्’ इति पदं सूचयति यत् रावणः रामम् एव मुख्यं शत्रुं मन्यते। पूर्वसर्गे सुपार्श्वेण उक्तम् अमावास्यायां निर्याणम्; अधुना रावणः प्रथमं सेनां प्रेषयति, स्वयं श्वः आगन्तुं प्रतिजानीते। रावणस्य वचने द्वौ विकल्पौ — सेना एव रामं हन्तु, अथवा सेना तं शरैः भिन्नगात्रं करोतु, ततः अहं तं हन्मि। एवं सः स्वसैनिकान् प्रथमं युद्धे नियुङ्क्ते। सभायां तस्य आसनं ‘मुख्यम्’ — सः राजा एव, शोके अपि। सः सिंहासने उपविश्य आदेशं ददाति।

ते सर्वे राक्षसाः परिघान् पट्टिशान् शरान् खड्गान् परश्वधान् च शरीरान्तकरान् वानरान् प्रति चिक्षिपुः। वानराः च द्रुमान् शैलान् च राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः। सूर्यस्य उदयनं प्रति रक्षसां वानराणां च सः महाभीमः तुमुलः संग्रामः समपद्यत। वानरराक्षसाः चित्राभिः गदाभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः च समरे अन्योन्यं जघ्नुः। एवं संग्रामे प्रवृत्ते रक्षसां वानराणां च शोणितविस्रवैः सुमहत् अद्भुतं रजः शान्तम्। मातङ्गाः रथाः च कूलानि, शराः मत्स्याः, ध्वजाः द्रुमाः — एवं शरीरसंघाटान् वहन्त्यः शोणितापगाः प्रसस्रुः। ततः शोणितौघपरिप्लुताः ते सर्वे वानराः आप्लुत्य आप्लुत्य ध्वजान् वर्माणि रथान् अश्वान् नानाप्रहरणानि च समरे बभञ्जिरे। प्लवंगमाः रक्षसां केशान् कर्णान् ललाटं नासिकाः च तीक्ष्णैः दशनैः नखैः च व्यकर्तयन्। संख्ये एकैकं राक्षसं शतं वानरपुंगवाः फलिनं वृक्षं शकुनयः इव अभ्यधावन्त। तदा पर्वतोपमाः राक्षसाः गुर्वीभिः गदाभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः च घोरान् वानरान् निर्जघ्नुः। राक्षसैः वध्यमानानां वानराणां सा महती चमूः शरण्यं दशरथात्मजं रामं शरणं याता। रुधिरनद्याः रूपकं विस्तृतम् — गजाः रथाः च तटाः, शराः मत्स्याः, ध्वजाः तटवृक्षाः, शवाः काष्ठसमूहाः। एतेन युद्धस्य भीषणता एकेन चित्रेण प्रदर्श्यते। रजः रक्तेन शान्तम् इति विरोधाभासः — पृथ्वी जलेन न, रक्तेन सिक्ता। वानराः दन्तैः नखैः च युध्यन्ते, स्वभावानुसारम्; फलवृक्षे पक्षिणः इव ते एकैकं राक्षसं शतशः आक्रामन्ति। किन्तु राक्षसाः अपि बलवन्तः, अतः वानराः अन्ते रामम् एव शरणं गच्छन्ति — ‘शरण्यम्’ इति रामस्य स्वभावः। अस्मिन् भागे युद्धं सूर्योदये आरभ्यते — अर्थात् रावणस्य आदेशः रात्रौ एव दत्तः, सेना प्रातः एव निर्गता। युद्धस्य प्रथमः भागः वानराणां पक्षे — ते रथान् ध्वजान् च भञ्जन्ति, राक्षसान् दन्तनखैः विकृतान् कुर्वन्ति। द्वितीयः भागः राक्षसानां पक्षे — ते गदादिभिः वानरान् घ्नन्ति। तृतीयः भागः रामस्य प्रवेशः। एवं कविः युद्धस्य गतिं त्रिषु सोपानेषु दर्शयति। वानराणां शरणागतिः रामस्य हस्तक्षेपस्य कारणम् — सः स्वयं तदा एव युद्धे प्रविशति, यदा तस्य सैनिकाः सङ्कटे। एषः नेतुः आदर्शः। ‘आप्लुत्याप्लुत्य’ इति द्विरुक्तिः वानराणां पुनः पुनः उत्प्लवनं, तेषां चापल्यं च सूचयति। युद्धस्य आरम्भे उत्थितं रजः आकाशं व्याप्तवत् आसीत्; रक्तप्रवाहेण तत् रजः शान्तम् — एतेन रक्तस्य प्रमाणं कल्पयितुं शक्यते। एकस्य राक्षसस्य उपरि शतं वानराः — एषा संख्या वानराणां बाहुल्यं, राक्षसानां च विशालकायत्वं सूचयति, यतः एकं राक्षसं जेतुं शतं वानराः आवश्यकाः। एवं वानराणां पराक्रमः अपि महान्, किन्तु रामस्य बलं विना ते राक्षसान् जेतुं न अलम्।

ततः महातेजाः वीर्यवान् रामः धनुः आदाय राक्षसं सैन्यं प्रविश्य शरवर्षं ववर्ष। प्रविष्टं तं रामं महाघोराः राक्षसाः अम्बरे सूर्यं मेघाः इव न अभिजग्मुः, यतः सः शराग्निना निर्दहन् आसीत्। रजनीचराः रणे रामेण कृतानि सुघोराणि असुकराणि कर्माणि एव ददृशुः, न तु रामम्। महत् सैन्यं चालयन्तं महारथान् विधमन्तं रामं ते वनगतं वातम् इव न ददृशुः। शरैः छिन्नं भिन्नं दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितं स्वबलम् एव ते ददृशुः, न तु शीघ्रकारिणं रामम्। इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानं प्रजाः इव, शरीरेषु प्रहरन्तं राघवं ते न पश्यन्ति स्म। ‘एषः गजानीकं हन्ति, एषः महारथान् हन्ति, एषः तीक्ष्णैः शरैः वाजिभिः सह पदातीन् हन्ति’ इति ते सर्वे राक्षसाः रणे रामस्य सदृशान् अन्योन्यं मत्वा राघवस्य सादृश्यात् कुपिताः अन्योन्यं जघ्नुः। महात्मना रामेण प्रयुक्तेन परमेण गान्धर्वेण अस्त्रेण मोहिताः ते वाहिनीं दहन्तम् अपि रामं न ददृशिरे। ते राक्षसाः रणे कदाचित् रामसहस्राणि पश्यन्ति, पुनः महाहवे एकम् एव काकुत्स्थं पश्यन्ति। महात्मनः कार्मुकस्य भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिम् अलातचक्रप्रतिमां ददृशुः, न तु राघवम्। शरीरं नाभिः, सत्त्वं अर्चिः, शराः अराः, कार्मुकं नेमिः, ज्याघोषतलनिर्घोषः तस्य घोषः, तेजोबुद्धिगुणाः प्रभा, दिव्यास्त्रगुणाः पर्यन्तः — एवं युधि राक्षसान् निघ्नन्तं तत् रामचक्रं प्रजाः कालचक्रम् इव ददृशुः। अत्र कविः रामस्य अदृश्यतां दार्शनिकया उपमया वर्णयति — यथा आत्मा इन्द्रियविषयेषु तिष्ठन् अपि न दृश्यते, तथा रामः शत्रुशरीरेषु प्रहरन् अपि न दृश्यते। गान्धर्वास्त्रस्य प्रभावः मायावत् — राक्षसाः स्वजनान् एव रामं मत्वा घ्नन्ति। रामचक्रस्य रूपकं विस्तृतं सुसंगतं च — चक्रस्य प्रत्येकः अवयवः रामस्य कस्यचित् गुणस्य अङ्गस्य वा प्रतिरूपम्। एतत् कालचक्रम् इव अनिवार्यम्। पूर्वम् इन्द्रजित् मायया अदृश्यः भूत्वा युद्धम् अकरोत्; अधुना रामः धर्मास्त्रेण अदृश्यः — एषः विरोधः ध्येयः। ‘इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः’ इति उपमा उपनिषदां विचारं स्मारयति — आत्मा सर्वत्र वर्तते, सर्वं करोति, किन्तु चक्षुषा न दृश्यते। एवं रामः परमात्मनः प्रतीकः इति सूच्यते। ‘वातं वनगतम्’ इति अपरा उपमा — वायुः वृक्षान् चालयति, किन्तु स्वयं न दृश्यते; तस्य कार्येण एव सः ज्ञायते। ‘सूर्यम् इव मेघाः’ — मेघाः सूर्यं प्राप्तुं न शक्नुवन्ति। एवं त्रिभिः उपमाभिः रामस्य अप्राप्यत्वं अदृश्यत्वं च दृढीक्रियते। राक्षसानां परस्परवधः अस्त्रस्य भयानकं फलम् — ते स्वसेनया एव नश्यन्ति। रामस्य धनुषः सुवर्णकोटिः अलातचक्रवत् भ्रमति — धनुषः अविरतं आकर्षणं मोचनं च सूच्यते। राक्षसाः ‘एषः हन्ति’ इति त्रिवारं वदन्ति — गजान्, रथान्, पदातीन् — प्रत्येकं सैनिकं रामं मत्वा। एवं तेषां भ्रमः सर्वत्र व्याप्तः। कदाचित् सहस्रं रामाः, कदाचित् एकः — एतत् दृष्टिभ्रमस्य लक्षणम्, यथा स्वप्ने। कविः रामस्य रूपं न वर्णयति, केवलं तस्य कार्यस्य फलम्; एतेन तस्य दिव्यता वर्धते। एषः भागः युद्धकाण्डस्य प्रसिद्धेषु वर्णनेषु अन्यतमः।

वातरंहसां रथानां दशसाहस्रम् अनीकं, तरस्विनां कुञ्जराणाम् अष्टादश सहस्राणि, सारोहाणां वाजिनां चतुर्दश सहस्राणि, राक्षसानां पदातिनां पूर्णे द्वे शतसहस्रे च — एतानि कामरूपिणां रक्षसां बलानि दिवसस्य अष्टभागेन अग्निशिखोपमैः शरैः एकेन रामेण हतानि। हताश्वाः हतरथाः विमथितध्वजाः शान्ताः हतशेषाः निशाचराः लङ्कां पुरीम् अभिपेतुः। हतैः गजैः पदातिभिः अश्वैः च तत् रणाजिरं क्रुद्धस्य महात्मनः रुद्रस्य आक्रीडभूमिः इव बभूव। ततः सगन्धर्वाः देवाः सिद्धाः परमर्षयः च ‘साधु साधु’ इति रामस्य तत् कर्म समपूजयन्। दिवसस्य अष्टमः भागः प्रायः घटिकाचतुष्टयम् — हिन्दीभाष्ये सार्धहोरामात्रम् इति व्याख्यातम्। एतावति अल्पे काले एकः एव योद्धा एतावतीं सेनां हन्ति — एषा अतिमानुषी शक्तिः। रुद्रस्य क्रीडाभूमिः इति श्मशानं सूच्यते, यत्र रुद्रः नृत्यति। संख्यानां स्पष्टता युद्धस्य ऐतिहासिकं वर्णनम् इव प्रतीयते। रथानां वेगः वायुवत्, गजानां बलं महत् — तथापि एकेन एव ते हताः। शेषाः निशाचराः ‘शान्ताः’ — युद्धेच्छा तेषां नष्टा। देवानां ‘साधु साधु’ इति प्रशंसा रामस्य धर्मयुद्धस्य स्वीकृतिः। अस्य सर्गस्य मुख्यः सन्देशः — रामः स्वयं युद्धे प्रविशति चेत् शत्रवः क्षणेन नश्यन्ति। हतशेषाः राक्षसाः लङ्कां गत्वा रावणाय एतत् वृत्तं निवेदयिष्यन्ति, अग्रिमे सर्गे च राक्षसीनां विलापः श्रूयते। एषः विजयः इन्द्रजितः वधात् अनन्तरं रावणस्य सेनायाः अन्तिमः महान् नाशः।

ततः अनन्तरं रामः सुग्रीवं, धर्मात्मा विभीषणं, हनूमन्तं वानरं, हरिश्रेष्ठं जाम्बवन्तं, मैन्दं द्विविदं च अब्रवीत् — ‘एतत् दिव्यम् अस्त्रबलं मम वा त्र्यम्बकस्य वा।’ तां राक्षसराजवाहिनीं निहत्य शक्रसमः महात्मा अस्त्रेषु शस्त्रेषु च जितक्लमः रामः तदा प्रहृष्टैः देवगणैः संस्तूयते। रामस्य वचनं विनयपूर्णम् — सः स्वशक्तिं शिवस्य शक्त्या सह तुलयति, न तु आत्मप्रशंसां करोति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्ते निबद्धः। सुग्रीवादयः षट् प्रमुखाः नाम्ना उल्लिखिताः — ते रामस्य विश्वस्ताः सहचराः। ‘जितक्लमः’ इति पदेन रामस्य अश्रान्तता सूच्यते — एतावत् युद्धं कृत्वा अपि सः न श्रान्तः। त्र्यम्बकः शिवः — त्रिनेत्रः।

దీనుడూ పరమదుఃఖితుడూ అయిన రాజు రావణుడు సభలో ప్రవేశించి, కోపించిన సింహంలా బుసలు కొడుతూ ప్రధాన ఆసనంపై కూర్చున్నాడు. పుత్రవిపత్తుతో కృశించిన మహాబలుడైన ఆ రావణుడు ఆ సేనాముఖ్యులందరితో చేతులు జోడించి ఇలా అన్నాడు — ‘మీరంతా ఏనుగులతో, గుర్రాలతో పూర్తిగా చుట్టుముట్టబడి, రథసమూహాలతో, కాల్బలంతో శోభిల్లుతూ బయలుదేరండి. యుద్ధంలో ఒంటరి రాముని చుట్టుముట్టి, వర్షాకాలంలో మేఘాలు వలె బాణవర్షాలు కురిపిస్తూ అతనిని చంపండి. లేదా మహాయుద్ధంలో మీ వాడి బాణాలతో శరీరం ఛిద్రమైన రాముని రేపు నేను లోకం చూస్తూండగా చంపుతాను.’ రాక్షసేంద్రుని ఈ మాటను స్వీకరించి ఆ రాక్షసులు వేగవంతమైన రథాలతో, నానావిధ సేనాదళాలతో కలిసి బయలుదేరారు. ఇక్కడ రావణుడు ‘చేతులు జోడించి’ అన్న వర్ణన విచిత్రమైనది — రాజు సైనికులను అంజలి ఘటించి ప్రార్థిస్తున్నాడు. దీనితో అతని దైన్యమూ, సైనికుల సహాయం అతనికి అవసరమన్న విషయమూ సూచించబడతాయి. ఇంద్రజిత్తు లేకపోవడంతో అతడు తన సైన్యపు అనుగ్రహాన్ని యాచిస్తున్నాడు. సింహపు ఉపమానం క్రోధాన్నీ దైన్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది — గాయపడినా సింహం సింహమే. ‘ఒంటరి రాముని’ అన్న పదం రావణుడు రాముడినే ప్రధానశత్రువుగా భావిస్తున్నాడని సూచిస్తుంది. ముందటి సర్గలో సుపార్శ్వుడు అమావాస్యనాడు బయలుదేరమని చెప్పాడు; ఇప్పుడు రావణుడు మొదట సైన్యాన్ని పంపుతూ, తాను రేపు వస్తానని ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాడు. రావణుని మాటలో రెండు వికల్పాలున్నాయి — సైన్యమే రాముని చంపాలి, లేదా సైన్యం బాణాలతో అతని శరీరాన్ని ఛిద్రం చేయాలి, తరువాత నేను అతనిని చంపుతాను. ఇలా అతడు మొదట తన సైనికులను యుద్ధంలో నియోగిస్తున్నాడు. సభలో అతని ఆసనం ‘ప్రధానమైనది’ — శోకంలో ఉన్నా అతడు రాజే. అతడు సింహాసనంపై కూర్చొని ఆజ్ఞ ఇస్తున్నాడు.

ఆ రాక్షసులందరూ పరిఘలను, పట్టిసాలను, బాణాలను, కత్తులను, ప్రాణాంతకమైన గండ్రగొడ్డళ్ళను వానరులపై విసిరారు. వానరులు కూడా చెట్లను, కొండలను రాక్షసులపై విసిరారు. సూర్యోదయ సమయానికి రాక్షసులకూ వానరులకూ మధ్య మహాభయంకరమైన ఆ తుములసంగ్రామం జరిగింది. వానరులూ రాక్షసులూ చిత్రమైన గదలతో, ప్రాసలతో, కత్తులతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో యుద్ధంలో ఒకరినొకరు కొట్టుకున్నారు. ఇలా యుద్ధం సాగుతుండగా రాక్షసుల, వానరుల రక్తప్రవాహాలతో ఎంతో గొప్పగా లేచిన అద్భుతమైన ధూళి అణిగిపోయింది. ఏనుగులూ రథాలూ ఒడ్డులుగా, బాణాలు చేపలుగా, ధ్వజాలు చెట్లుగా — ఇలా శవసమూహాలను మోసుకుపోతూ రక్తనదులు ప్రవహించాయి. అప్పుడు రక్తప్రవాహంలో తడిసిన ఆ వానరులందరూ మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి దూకుతూ యుద్ధంలో ధ్వజాలను, కవచాలను, రథాలను, గుర్రాలను, నానావిధ ఆయుధాలను విరగ్గొట్టారు. వానరులు రాక్షసుల జుట్టును, చెవులను, నుదుళ్ళను, ముక్కులను వాడి పళ్ళతో, గోళ్ళతో కోసివేశారు. యుద్ధంలో ఒక్కొక్క రాక్షసుని మీదికి, పండ్లచెట్టు మీదికి పక్షులు దూకినట్టు, వందమంది వానరశ్రేష్ఠులు దూకారు. అప్పుడు పర్వతాల వంటి రాక్షసులు బరువైన గదలతో, ప్రాసలతో, కత్తులతో, గండ్రగొడ్డళ్ళతో భయంకరులైన వానరులను చంపారు. రాక్షసుల చేతిలో చావుదెబ్బలు తింటున్న వానరుల ఆ మహాసైన్యం శరణ్యుడైన దశరథపుత్రుడు రాముని శరణు వేడింది. రక్తనది రూపకం విస్తృతమైనది — ఏనుగులూ రథాలూ ఒడ్డులు, బాణాలు చేపలు, ధ్వజాలు ఒడ్డున ఉన్న చెట్లు, శవాలు కొట్టుకుపోయే దుంగల సమూహాలు. దీనితో యుద్ధపు భీషణత ఒకే చిత్రంలో ప్రదర్శించబడుతుంది. ధూళి రక్తంతో అణిగిందన్నది విరోధాభాసం — భూమి నీటితో కాదు, రక్తంతో తడిసింది. వానరులు తమ స్వభావం ప్రకారం పళ్ళతో, గోళ్ళతో యుద్ధం చేస్తారు; పండ్లచెట్టుపై పక్షుల వలె వారు ఒక్కొక్క రాక్షసునిపై వందలుగా దాడి చేస్తారు. కాని రాక్షసులు కూడా బలవంతులు, కాబట్టి చివరకు వానరులు రాముడినే శరణు వేడతారు — ‘శరణ్యుడు’ అన్నది రాముని స్వభావం. ఈ భాగంలో యుద్ధం సూర్యోదయంతో మొదలవుతుంది — అంటే రావణుని ఆజ్ఞ రాత్రే ఇవ్వబడింది, సైన్యం తెల్లవారగానే బయలుదేరింది. యుద్ధపు మొదటి భాగం వానరుల పక్షం — వారు రథాలను, ధ్వజాలను విరగ్గొడతారు, రాక్షసులను పళ్ళతో గోళ్ళతో వికృతం చేస్తారు. రెండవ భాగం రాక్షసుల పక్షం — వారు గదలు మొదలైనవాటితో వానరులను చంపుతారు. మూడవ భాగం రాముని ప్రవేశం. ఇలా కవి యుద్ధగతిని మూడు మెట్లలో చూపిస్తాడు. వానరుల శరణాగతి రాముని జోక్యానికి కారణం — తన సైనికులు ఆపదలో ఉన్నప్పుడే అతడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తాడు. ఇది నాయకుని ఆదర్శం. ‘ఆప్లుత్యాప్లుత్య’ (మళ్ళీ మళ్ళీ ఎగిరి) అన్న ద్విరుక్తి వానరులు పదేపదే ఎగరడాన్నీ, వారి చాపల్యాన్నీ సూచిస్తుంది. యుద్ధారంభంలో లేచిన ధూళి ఆకాశాన్ని కప్పివేసింది; రక్తప్రవాహంతో ఆ ధూళి అణిగింది — దీనితో రక్తం ఎంత పారిందో ఊహించవచ్చు. ఒక రాక్షసునిపై వందమంది వానరులు — ఈ సంఖ్య వానరుల బాహుళ్యాన్నీ, రాక్షసుల భారీకాయాన్నీ సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే ఒక రాక్షసుని జయించడానికి వందమంది వానరులు అవసరమయ్యారు. ఇలా వానరుల పరాక్రమం కూడా గొప్పదే, కాని రాముని బలం లేకుండా వారు రాక్షసులను జయించలేరు.

అప్పుడు మహాతేజస్వీ పరాక్రమవంతుడూ అయిన రాముడు ధనుస్సు పట్టుకొని రాక్షససైన్యంలో ప్రవేశించి బాణవర్షం కురిపించాడు. ఆకాశంలో సూర్యుని మేఘాలు చేరలేనట్టు, బాణాగ్నితో దహిస్తున్న ఆ రాముని మహాఘోరులైన రాక్షసులు సమీపించలేకపోయారు. నిశాచరులు యుద్ధంలో రాముడు చేసిన అతిఘోరమైన, అసాధ్యమైన కార్యాలనే చూశారు గాని రాముని చూడలేదు. మహాసైన్యాన్ని కదిలిస్తూ, మహారథులను చెండాడుతున్న రాముని, అడవిలో వీచే గాలిని చూడలేనట్టు, వారు చూడలేకపోయారు. బాణాలతో తెగిన, చీలిన, కాలిన, విరిగిన, ఆయుధాలతో పీడించబడిన తమ సైన్యాన్నే వారు చూశారు గాని, వేగంగా పనిచేస్తున్న రాముని చూడలేదు. ఇంద్రియవిషయాలలో నెలకొని ఉన్న భూతాత్మను (జీవాత్మను) ప్రజలు చూడలేనట్టు, శరీరాలపై దెబ్బలు కొడుతున్న రాఘవుని వారు చూడలేకపోయారు. ‘ఇదిగో వీడు ఏనుగుల దళాన్ని చంపుతున్నాడు, వీడు మహారథులను చంపుతున్నాడు, వీడు వాడి బాణాలతో గుర్రాలతో పాటు కాల్బలాన్ని చంపుతున్నాడు’ అంటూ ఆ రాక్షసులందరూ యుద్ధంలో ఒకరినొకరు రాముని లాంటివారని భావించి, రాఘవునితో పోలిక వల్ల కోపించి పరస్పరం చంపుకున్నారు. మహాత్ముడైన రాముడు ప్రయోగించిన శ్రేష్ఠమైన గాంధర్వాస్త్రంతో మోహితులైన వారు, సైన్యాన్ని దహిస్తున్న రాముని కూడా చూడలేకపోయారు. ఆ రాక్షసులు యుద్ధంలో ఒకసారి వేలాది రాములను చూస్తారు, మళ్ళీ మహాయుద్ధంలో ఒక్క కాకుత్స్థునే చూస్తారు. ఆ మహాత్ముని ధనుస్సు యొక్క తిరుగుతున్న బంగారు కొనను కొరివిచక్రం (అలాతచక్రం) లాగా చూశారు గాని రాఘవుని చూడలేదు. శరీరమే నాభి (చక్రం మధ్యభాగం), బలమే జ్వాల, బాణాలే ఆకులు, ధనుస్సే కమ్మీ, అల్లెత్రాటి ధ్వనీ అరచేతి చప్పుడూ దాని ఘోష, తేజస్సూ బుద్ధీ మొదలైన గుణాలే కాంతి, దివ్యాస్త్రాల గుణాలే అంచు — ఇలా యుద్ధంలో రాక్షసులను సంహరిస్తున్న ఆ రామచక్రాన్ని ప్రజలు కాలచక్రంలా చూశారు. ఇక్కడ కవి రాముని అదృశ్యతను తాత్త్వికమైన ఉపమానంతో వర్ణిస్తాడు — ఆత్మ ఇంద్రియవిషయాలలో ఉన్నా కనిపించనట్టే, రాముడు శత్రుశరీరాలపై దెబ్బలు కొడుతున్నా కనిపించడు. గాంధర్వాస్త్రపు ప్రభావం మాయ వంటిది — రాక్షసులు తమవారినే రాముడని భావించి చంపుతారు. రామచక్రపు రూపకం విస్తృతమైనదీ పొందికైనదీ — చక్రంలోని ప్రతి అవయవమూ రాముని ఏదో ఒక గుణానికో అంగానికో ప్రతిరూపం. ఇది కాలచక్రంలా తప్పించుకోలేనిది. ఇంతకుముందు ఇంద్రజిత్తు మాయతో అదృశ్యుడై యుద్ధం చేశాడు; ఇప్పుడు రాముడు ధర్మాస్త్రంతో అదృశ్యుడయ్యాడు — ఈ వైరుధ్యం గమనించదగినది. ‘ఇంద్రియవిషయాలలో నెలకొన్న భూతాత్మను ప్రజలు చూడలేనట్టు’ అన్న ఉపమానం ఉపనిషత్తుల భావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — ఆత్మ అంతటా ఉంటుంది, అన్నీ చేస్తుంది, కాని కంటికి కనిపించదు. ఇలా రాముడు పరమాత్మకు ప్రతీక అని సూచించబడుతుంది. ‘అడవిలో వీచే గాలి’ అన్నది మరో ఉపమానం — గాలి చెట్లను కదిలిస్తుంది, కాని స్వయంగా కనిపించదు; దాని పని ద్వారానే అది తెలుస్తుంది. ‘సూర్యుని మేఘాలు వలె’ — మేఘాలు సూర్యుని చేరలేవు. ఇలా మూడు ఉపమానాలతో రాముని అప్రాప్యతా అదృశ్యతా దృఢపరచబడతాయి. రాక్షసులు పరస్పరం చంపుకోవడం అస్త్రపు భయానకఫలం — వారు తమ సైన్యం చేతనే నశిస్తారు. రాముని ధనుస్సు బంగారు కొన కొరివిచక్రంలా తిరుగుతుంది — ధనుస్సును ఎడతెరపి లేకుండా లాగడమూ వదలడమూ సూచించబడుతుంది. రాక్షసులు ‘వీడు చంపుతున్నాడు’ అని మూడుసార్లు అంటారు — ఏనుగులను, రథాలను, కాల్బలాన్ని — ప్రతి సైనికుని రాముడని భావిస్తూ. ఇలా వారి భ్రమ అంతటా వ్యాపించింది. ఒకసారి వెయ్యిమంది రాములు, ఒకసారి ఒక్కడు — ఇది కలలోలాంటి దృష్టిభ్రమ లక్షణం. కవి రాముని రూపాన్ని వర్ణించడు, అతని కార్యఫలాన్ని మాత్రమే; దీనితో అతని దివ్యత పెరుగుతుంది. ఈ భాగం యుద్ధకాండలోని ప్రసిద్ధ వర్ణనలలో ఒకటి.

వాయువేగం గల రథాల పదివేల దళం, బలిష్ఠమైన ఏనుగులు పద్దెనిమిది వేలు, రౌతులతో కూడిన గుర్రాలు పద్నాలుగు వేలు, రాక్షసుల కాల్బలం పూర్తిగా రెండు లక్షలు — కామరూపులైన రాక్షసుల ఈ సైన్యాలన్నీ పగటిలోని ఎనిమిదవ భాగంలో అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో ఒక్క రాముని చేతనే హతమయ్యాయి. గుర్రాలు చచ్చి, రథాలు నశించి, ధ్వజాలు విరిగి, ఉత్సాహం చల్లారిన మిగిలిన నిశాచరులు లంకాపురికి పారిపోయారు. చచ్చిన ఏనుగులతో, కాల్బలంతో, గుర్రాలతో ఆ యుద్ధభూమి కోపించిన మహాత్ముడైన రుద్రుని క్రీడాభూమిలా అయింది. అప్పుడు గంధర్వులతో కూడిన దేవతలూ, సిద్ధులూ, పరమర్షులూ ‘సాధు సాధు’ (బాగుంది, బాగుంది) అంటూ రాముని ఆ కార్యాన్ని పూజించారు. పగటిలో ఎనిమిదవ భాగం దాదాపు నాలుగు ఘడియలు — హిందీ వ్యాఖ్యానంలో సుమారు గంటన్నర మాత్రమే అని వివరించబడింది. ఇంత తక్కువ కాలంలో ఒక్క యోధుడే ఇంత సైన్యాన్ని చంపుతాడు — ఇది అతిమానుషశక్తి. రుద్రుని క్రీడాభూమి అంటే రుద్రుడు నృత్యం చేసే శ్మశానం అని సూచన. సంఖ్యల స్పష్టత దీనిని యుద్ధపు చారిత్రక వర్ణనలా అనిపింపజేస్తుంది. రథాల వేగం వాయువంటిది, ఏనుగుల బలం గొప్పది — అయినా ఒక్కని చేతనే అవి హతమయ్యాయి. మిగిలిన నిశాచరులు ‘చల్లారినవారు’ — వారి యుద్ధేచ్ఛ నశించింది. దేవతల ‘సాధు సాధు’ అన్న ప్రశంస రాముని ధర్మయుద్ధానికి లభించిన ఆమోదం. ఈ సర్గ యొక్క ముఖ్యసందేశం — రాముడు స్వయంగా యుద్ధంలో ప్రవేశిస్తే శత్రువులు క్షణంలో నశిస్తారు. మిగిలిన రాక్షసులు లంకకు వెళ్ళి రావణునికి ఈ వృత్తాంతం నివేదిస్తారు, తరువాతి సర్గలో రాక్షసస్త్రీల విలాపం వినిపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు వధ తరువాత రావణుని సైన్యానికి జరిగిన చివరి మహావినాశం ఈ విజయం.

ఆ తరువాత రాముడు సుగ్రీవునితో, ధర్మాత్ముడైన విభీషణునితో, వానరుడైన హనుమంతునితో, వానరశ్రేష్ఠుడైన జాంబవంతునితో, మైందునితో, ద్వివిదునితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ దివ్యమైన అస్త్రబలం నాకు గాని త్ర్యంబకునికి (శివునికి) గాని మాత్రమే ఉన్నది.’ రాక్షసరాజు సైన్యాన్ని సంహరించి, ఇంద్రునితో సమానుడూ, మహాత్ముడూ, అస్త్రశస్త్రాల ప్రయోగంలో అలసటను జయించినవాడూ అయిన రాముడు అప్పుడు సంతోషించిన దేవగణాల చేత స్తుతించబడ్డాడు. రాముని మాట వినయంతో నిండినది — అతడు తన శక్తిని శివుని శక్తితో సరిపోలుస్తాడు గాని ఆత్మప్రశంస చేసుకోడు. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో రచించబడింది. సుగ్రీవుడు మొదలైన ఆరుగురు ప్రముఖులు పేరుపేరునా ప్రస్తావించబడ్డారు — వారు రాముని విశ్వసనీయ సహచరులు. ‘అలసటను జయించినవాడు’ అన్న పదంతో రాముని అలసటలేనితనం సూచించబడుతుంది — ఇంత యుద్ధం చేసినా అతడు అలసిపోలేదు. త్ర్యంబకుడు అంటే శివుడు — మూడు కన్నులవాడు.

துயருற்று மிகுந்த வேதனையிலிருந்த அந்த ராவண மன்னன் சபைக்குள் நுழைந்து, முதன்மையான ஆசனத்தில், சினமுற்ற சிங்கம்போலப் பெருமூச்சுவிட்டவாறு அமர்ந்தான். மகனின் இழப்பால் மெலிந்த அந்த மாவலிய ராவணன், கைகூப்பியவனாக, படைத்தலைவர்கள் அனைவரிடமும் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘நீங்கள் அனைவரும் எல்லா யானைகளும் குதிரைகளும் சூழ, தேர்க் கூட்டங்களாலும் காலாட்படையாலும் அணிசெய்யப்பட்டவர்களாகப் புறப்படுங்கள். போரில் ராமன் ஒருவனைச் சூழ்ந்துகொண்டு, மழைக்காலத்து மேகங்கள்போல அம்புமழை பொழிந்து அவனைக் கொல்லுங்கள். அல்லது, பெரும்போரில் உங்களுடைய கூரிய அம்புகளால் உடல் பிளக்கப்பட்ட ராமனை, நாளை உலகமே பார்த்துக்கொண்டிருக்க நான் கொல்வேன்.’ ராக்ஷசேந்திரனின் இந்தச் சொல்லை ஏற்று, அந்த ராக்ஷசர்கள் விரைந்த தேர்களோடும் பலவகைப் படைப்பிரிவுகளோடும் புறப்பட்டனர். இங்கே ராவணனை ‘கைகூப்பியவன்’ என்று வருணிப்பது விசித்திரமானது — மன்னன் வீரர்களிடம் கைகூப்பி வேண்டுகிறான். இதனால் அவனுடைய துயர நிலையும், வீரர்களின் உதவி அவனுக்குத் தேவைப்படுவதும் சுட்டப்படுகின்றன. இந்திரஜித் இல்லாததால் அவன் தன் படையின் அருளை இரந்து கேட்கிறான். சிங்கத்தின் உவமை சினத்தையும் துயரத்தையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது — அடிபட்டாலும் சிங்கம் சிங்கமே. ‘ராமன் ஒருவனை’ என்ற சொல், ராவணன் ராமனையே முதன்மைப் பகைவனாகக் கருதுவதைச் சுட்டுகிறது. முந்தைய சர்க்கத்தில் அமாவாசையன்று புறப்படுமாறு சுபார்சுவன் சொன்னான்; இப்போது ராவணன் முதலில் படையை அனுப்புகிறான், தானே நாளை வருவதாக உறுதியளிக்கிறான். ராவணனின் சொல்லில் இரண்டு வாய்ப்புகள் — படையே ராமனைக் கொல்லட்டும், அல்லது படை அம்புகளால் அவன் உடலைப் பிளக்கட்டும், பிறகு நான் அவனைக் கொல்வேன். இவ்வாறு அவன் தன் வீரர்களை முதலில் போரில் ஈடுபடுத்துகிறான். சபையில் அவன் ஆசனம் ‘முதன்மையானது’ — சோகத்திலும் அவன் மன்னனே. அரியணையில் அமர்ந்து அவன் ஆணையிடுகிறான்.

அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் இரும்புத் தண்டுகளையும் பட்டிசங்களையும் அம்புகளையும் வாள்களையும் கோடரிகளையும் — உடலை அழிக்கும் ஆயுதங்களை — வானரர்கள்மீது வீசினார்கள். வானரர்களும் மரங்களையும் பாறைகளையும் ராக்ஷசர்கள்மீது வீசினார்கள். கதிரவன் உதிக்கும் வேளையில் ராக்ஷசர்களுக்கும் வானரர்களுக்கும் இடையே மிகப் பயங்கரமான கடும்போர் மூண்டது. வானரர்களும் ராக்ஷசர்களும் விதவிதமான கதைகளாலும் ஈட்டிகளாலும் வாள்களாலும் கோடரிகளாலும் போரில் ஒருவரையொருவர் தாக்கினார்கள். இவ்வாறு போர் நடந்துகொண்டிருக்கையில், ராக்ஷசர்களுடையவும் வானரர்களுடையவும் குருதிப் பெருக்கால் எழுந்திருந்த மிகப் பெரிய வியப்பூட்டும் புழுதி அடங்கியது. யானைகளும் தேர்களும் கரைகளாக, அம்புகள் மீன்களாக, கொடிகள் மரங்களாக — இவ்வாறு உடல்களின் குவியல்களைச் சுமந்துகொண்டு குருதி ஆறுகள் ஓடின. பிறகு குருதிப் பெருக்கில் நனைந்த அந்த வானரர்கள் அனைவரும் மீண்டும் மீண்டும் தாவித் தாவி, கொடிகளையும் கவசங்களையும் தேர்களையும் குதிரைகளையும் பலவகை ஆயுதங்களையும் போரில் உடைத்தெறிந்தனர். தாவிச் செல்லும் அந்த வானரர்கள் ராக்ஷசர்களின் தலைமயிரையும் காதுகளையும் நெற்றியையும் மூக்குகளையும் கூரிய பற்களாலும் நகங்களாலும் கிழித்தெறிந்தனர். போரில் ஒவ்வொரு ராக்ஷசனையும் நூறு வானர வீரர்கள், கனிகள் நிறைந்த மரத்தை நோக்கிப் பறவைகள் பாய்வதுபோலப் பாய்ந்து தாக்கினர். அப்போது மலைபோன்ற ராக்ஷசர்கள் கனமான கதைகளாலும் ஈட்டிகளாலும் வாள்களாலும் கோடரிகளாலும் கோரமான வானரர்களைக் கொன்றனர். ராக்ஷசர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த வானரர்களின் அந்தப் பெரும்படை, அடைக்கலம் தருபவனான தசரத குமாரன் ராமனிடம் அடைக்கலம் புகுந்தது. குருதி ஆற்றின் உருவகம் விரிவானது — யானைகளும் தேர்களும் கரைகள், அம்புகள் மீன்கள், கொடிகள் கரையோர மரங்கள், பிணங்கள் மிதக்கும் மரக்கட்டைக் குவியல்கள். இவ்வாறு போரின் பயங்கரம் ஒரே சித்திரத்தில் காட்டப்படுகிறது. புழுதி குருதியால் அடங்கியது என்பது ஒரு முரண்தோற்றம் — நிலம் நீரால் அல்ல, குருதியால் நனைக்கப்பட்டது. வானரர்கள் தங்கள் இயல்புக்கு ஏற்பப் பற்களாலும் நகங்களாலும் போரிடுகிறார்கள்; கனிமரத்தில் பறவைகள்போல ஒவ்வொரு ராக்ஷசனையும் நூறுநூறாகத் தாக்குகிறார்கள். ஆனால் ராக்ஷசர்களும் வலிமையானவர்கள்; ஆகவே வானரர்கள் இறுதியில் ராமனிடமே அடைக்கலம் புகுகிறார்கள் — ‘அடைக்கலம் தருபவன்’ என்பது ராமனின் இயல்பு. இப்பகுதியில் போர் கதிரவன் உதிக்கும்போது தொடங்குகிறது — அதாவது ராவணனின் ஆணை இரவிலேயே தரப்பட்டது, படை விடியலிலேயே புறப்பட்டது. போரின் முதல் பகுதி வானரர்களுக்குச் சாதகமானது — அவர்கள் தேர்களையும் கொடிகளையும் உடைக்கிறார்கள், ராக்ஷசர்களைப் பற்களாலும் நகங்களாலும் சிதைக்கிறார்கள். இரண்டாம் பகுதி ராக்ஷசர்களுக்குச் சாதகமானது — அவர்கள் கதை முதலியவற்றால் வானரர்களைக் கொல்கிறார்கள். மூன்றாம் பகுதி ராமனின் நுழைவு. இவ்வாறு கவி போரின் போக்கை மூன்று படிகளில் காட்டுகிறார். வானரர்கள் அடைக்கலம் புகுவதே ராமன் தலையிடுவதற்குக் காரணம் — தன் வீரர்கள் ஆபத்தில் இருக்கும்போதுதான் அவன் தானே போரில் இறங்குகிறான். இது ஒரு தலைவனின் இலட்சியம். ‘ஆப்லுத்யாப்லுத்ய’ (தாவித் தாவி) என்ற இரட்டைச் சொல் வானரர்கள் மீண்டும் மீண்டும் தாவுவதையும் அவர்களுடைய துடிப்பான இயல்பையும் சுட்டுகிறது. போரின் தொடக்கத்தில் எழுந்த புழுதி வானத்தையே மூடியிருந்தது; குருதிப் பெருக்கால் அந்தப் புழுதி அடங்கியது — இதிலிருந்து குருதியின் அளவைக் கற்பனை செய்யலாம். ஒரு ராக்ஷசன்மீது நூறு வானரர்கள் — இந்த எண்ணிக்கை வானரர்களின் மிகுதியையும் ராக்ஷசர்களின் பேருருவையும் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் ஒரு ராக்ஷசனை வெல்ல நூறு வானரர்கள் தேவைப்படுகிறார்கள். இவ்வாறு வானரர்களின் பராக்கிரமமும் பெரியதே; ஆயினும் ராமனின் வலிமையின்றி ராக்ஷசர்களை வெல்ல அவர்கள் போதுமானவர்கள் அல்லர்.

பிறகு பெரும் தேஜஸ் உடைய வீரனான ராமன் வில்லை எடுத்துக்கொண்டு ராக்ஷசப் படைக்குள் புகுந்து அம்புமழை பொழிந்தான். உள்ளே புகுந்த ராமனை, வானில் கதிரவனை மேகங்கள் அணுக முடியாததுபோல, மிகக் கோரமான ராக்ஷசர்களால் அணுக முடியவில்லை; ஏனெனில் அவன் அம்புத்தீயால் அவர்களை எரித்துக்கொண்டிருந்தான். இரவுலாவிகள் போரில் ராமன் செய்த மிகக் கொடிய, செய்வதற்கரிய செயல்களை மட்டுமே கண்டார்கள், ராமனைக் காணவில்லை. பெரும்படையை அலைக்கழித்து, மகாரதர்களைச் சிதறடிக்கும் ராமனை, காட்டில் வீசும் காற்றைப்போல அவர்களால் காண முடியவில்லை. அம்புகளால் வெட்டப்பட்டு, பிளக்கப்பட்டு, எரிக்கப்பட்டு, முறிக்கப்பட்டு, ஆயுதங்களால் வதைக்கப்பட்ட தங்கள் படையை மட்டுமே அவர்கள் கண்டார்கள்; விரைந்து செயல்படும் ராமனைக் காணவில்லை. புலன்களின் விஷயங்களில் நிலைத்திருக்கும் உயிர்களின் ஆத்மாவை உயிரினங்கள் காணாததுபோல, தங்கள் உடல்களில் தாக்கும் ராகவனை அவர்கள் காணவில்லை. ‘இவன் யானைப்படையைக் கொல்கிறான், இவன் மகாரதர்களைக் கொல்கிறான், இவன் கூரிய அம்புகளால் குதிரைகளோடு காலாட்களையும் கொல்கிறான்’ என்று அந்த ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் போரில் ஒருவரையொருவர் ராமனைப் போன்றவர்களாகக் கருதி, ராகவனோடுள்ள ஒப்புமையால் சினந்து ஒருவரையொருவர் கொன்றனர். மகாத்மாவான ராமன் ஏவிய மேலான காந்தர்வ அஸ்திரத்தால் மயங்கிய அவர்கள், படையை எரித்துக்கொண்டிருந்த ராமனையும் காணவில்லை. அந்த ராக்ஷசர்கள் போரில் சில நேரம் ஆயிரக்கணக்கான ராமர்களைக் கண்டனர்; மீண்டும் பெரும்போரில் ஒரே காகுத்ஸ்தனைக் கண்டனர். அந்த மகாத்மாவின் வில்லின் சுழலும் பொன்முனையை, சுழலும் கொள்ளிவட்டம்போலக் கண்டார்கள், ராகவனைக் காணவில்லை. உடல் சக்கரத்தின் நடுக்குடம், வலிமை அதன் சுடர், அம்புகள் ஆரங்கள், வில் விளிம்பு, நாணொலியும் கைத்தாள ஒலியும் அதன் முழக்கம், தேஜஸும் அறிவும் குணங்களும் அதன் ஒளி, தெய்வீக அஸ்திரங்களின் ஆற்றல் அதன் சுற்றுவட்டம் — இவ்வாறு போரில் ராக்ஷசர்களைக் கொன்றுகொண்டிருந்த அந்த ராமசக்கரத்தை உயிரினங்கள் காலசக்கரத்தைப்போலக் கண்டன. இங்கே கவி ராமனின் கண்ணுக்குப் புலப்படாமையைத் தத்துவார்த்தமான உவமையால் வருணிக்கிறார் — ஆத்மா புலன்களின் விஷயங்களில் நிலைத்திருந்தாலும் காணப்படுவதில்லை; அதுபோல ராமன் பகைவர் உடல்களில் தாக்கிக்கொண்டிருந்தாலும் காணப்படவில்லை. காந்தர்வ அஸ்திரத்தின் விளைவு மாயைபோன்றது — ராக்ஷசர்கள் தங்களவர்களையே ராமன் என்று எண்ணிக் கொல்கிறார்கள். ராமசக்கரத்தின் உருவகம் விரிவானதும் நன்கு பொருந்தியதுமாகும் — சக்கரத்தின் ஒவ்வோர் உறுப்பும் ராமனின் ஏதோ ஒரு குணத்துக்கோ அங்கத்துக்கோ உருவமாகிறது. இது காலசக்கரம்போலத் தவிர்க்க இயலாதது. முன்பு இந்திரஜித் மாயையால் கண்ணுக்குப் புலப்படாதவனாகிப் போர் செய்தான்; இப்போது ராமன் தர்ம அஸ்திரத்தால் புலப்படாதவனாகிறான் — இந்த முரண் கவனிக்கத்தக்கது. ‘இந்த்ரியார்த்தேஷு திஷ்டந்தம் பூதாத்மானமிவ ப்ரஜா:’ என்ற உவமை உபநிடதங்களின் கருத்தை நினைவூட்டுகிறது — ஆத்மா எங்கும் இருக்கிறது, எல்லாவற்றையும் செய்கிறது, ஆனால் கண்ணால் காணப்படுவதில்லை. இவ்வாறு ராமன் பரமாத்மாவின் குறியீடு என்று சுட்டப்படுகிறது. ‘காட்டில் வீசும் காற்று’ என்பது இன்னோர் உவமை — காற்று மரங்களை அசைக்கிறது, ஆனால் தானே காணப்படுவதில்லை; அதன் செயலால் மட்டுமே அது அறியப்படுகிறது. ‘கதிரவனை மேகங்கள்போல’ — மேகங்களால் கதிரவனை அடைய முடியாது. இவ்வாறு மூன்று உவமைகளால் ராமனின் அணுக முடியாமையும் கண்ணுக்குப் புலப்படாமையும் உறுதிப்படுத்தப்படுகின்றன. ராக்ஷசர்கள் ஒருவரையொருவர் கொல்வது அந்த அஸ்திரத்தின் பயங்கரமான விளைவு — அவர்கள் தங்கள் படையாலேயே அழிகிறார்கள். ராமனின் வில்லின் பொன்முனை கொள்ளிவட்டம்போலச் சுழல்கிறது — வில்லை இடைவிடாது இழுப்பதும் விடுவதும் சுட்டப்படுகிறது. ராக்ஷசர்கள் ‘இவன் கொல்கிறான்’ என்று மூன்றுமுறை சொல்கிறார்கள் — யானைகளை, தேர்களை, காலாட்களை — ஒவ்வொரு வீரனையும் ராமன் என்று எண்ணி. இவ்வாறு அவர்களுடைய மயக்கம் எங்கும் பரவியுள்ளது. சில நேரம் ஆயிரம் ராமர்கள், சில நேரம் ஒருவன் — இது கனவில்போலப் பார்வை மயக்கத்தின் அறிகுறி. கவி ராமனின் உருவத்தை வருணிக்கவில்லை, அவன் செயலின் விளைவை மட்டுமே வருணிக்கிறார்; இதனால் அவனுடைய தெய்வத்தன்மை பெருகுகிறது. இப்பகுதி யுத்த காண்டத்தின் புகழ்பெற்ற வருணனைகளில் ஒன்று.

காற்றின் வேகமுடைய தேர்களின் பத்தாயிரம் கொண்ட படைப்பிரிவு, வேகமுடைய யானைகள் பதினெட்டாயிரம், வீரர்கள் ஏறிய குதிரைகள் பதினான்காயிரம், ராக்ஷசக் காலாட்கள் முழுதாக இரண்டு லட்சம் — விரும்பிய உருவெடுக்கும் ராக்ஷசர்களின் இந்தப் படைகள், பகலின் எட்டில் ஒரு பங்கு நேரத்தில், தீச்சுடர்போன்ற அம்புகளால் ராமன் ஒருவனாலேயே கொல்லப்பட்டன. குதிரைகள் கொல்லப்பட்டு, தேர்கள் அழிக்கப்பட்டு, கொடிகள் சிதைக்கப்பட்டு, மனம் அடங்கிப்போன, கொல்லப்படாமல் எஞ்சிய இரவுலாவிகள் இலங்கை நகரை நோக்கி ஓடினார்கள். கொல்லப்பட்ட யானைகளாலும் காலாட்களாலும் குதிரைகளாலும் அந்தப் போர்க்களம், சினமுற்ற மகாத்மா ருத்திரனின் விளையாட்டுக் களம்போல ஆயிற்று. பிறகு கந்தர்வர்களோடு தேவர்களும் சித்தர்களும் பரமரிஷிகளும் ‘நன்று, நன்று’ என்று ராமனின் அந்தச் செயலைப் போற்றினார்கள். பகலின் எட்டில் ஒரு பங்கு ஏறத்தாழ நான்கு நாழிகை — இந்தி உரையில் ஒன்றரை மணி நேரம் மட்டுமே என்று விளக்கப்பட்டுள்ளது. இவ்வளவு குறுகிய நேரத்தில் ஒரே ஒரு வீரன் இத்தனை பெரிய படையைக் கொல்கிறான் — இது மனிதனுக்கு அப்பாற்பட்ட ஆற்றல். ருத்திரனின் விளையாட்டுக் களம் என்பதால் ருத்திரன் நடனமாடும் மயானம் சுட்டப்படுகிறது. எண்ணிக்கைகளின் தெளிவு போரின் வரலாற்று வருணனைபோலத் தோன்றுகிறது. தேர்களின் வேகம் காற்றுக்கு நிகர், யானைகளின் வலிமை பெரியது — ஆயினும் ஒருவனாலேயே அவை கொல்லப்பட்டன. எஞ்சிய இரவுலாவிகள் ‘அடங்கிப்போனவர்கள்’ — அவர்களுடைய போர் வேட்கை அழிந்துவிட்டது. தேவர்களின் ‘நன்று, நன்று’ என்ற புகழ்ச்சி ராமனின் தர்மயுத்தத்துக்கான ஏற்பு. இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மைச் செய்தி — ராமன் தானே போரில் இறங்கினால் பகைவர்கள் கணப்பொழுதில் அழிகிறார்கள். கொல்லப்படாமல் எஞ்சிய ராக்ஷசர்கள் இலங்கைக்குச் சென்று இந்தச் செய்தியை ராவணனிடம் தெரிவிப்பார்கள்; அடுத்த சர்க்கத்தில் ராக்ஷசியரின் புலம்பல் கேட்கிறது. இந்திரஜித்தின் வதத்துக்குப் பிறகு ராவணனின் படைக்கு நேர்ந்த கடைசிப் பேரழிவு இந்த வெற்றியே.

அதன்பின் ராமன் சுக்ரீவனிடமும், தர்மாத்மாவான விபீஷணனிடமும், வானரனான அனுமனிடமும், வானரர்களில் சிறந்த ஜாம்பவானிடமும், மைந்தனிடமும் துவிவிதனிடமும் சொன்னான் — ‘இந்தத் தெய்வீக அஸ்திர வலிமை என்னிடமோ த்ரியம்பகனிடமோதான் உள்ளது.’ ராக்ஷசராஜனின் அந்தப் படையை அழித்து, சக்கரனுக்கு (இந்திரனுக்கு) நிகரானவனும், அஸ்திரங்களிலும் ஆயுதங்களிலும் களைப்பை வென்றவனுமான மகாத்மா ராமன் அப்போது மகிழ்ந்த தேவர் கூட்டங்களால் போற்றப்பட்டான். ராமனின் சொல் பணிவு நிறைந்தது — அவன் தன் ஆற்றலைச் சிவனின் ஆற்றலோடு ஒப்பிடுகிறான், தற்புகழ்ச்சி செய்யவில்லை. இறுதிச் சுலோகம் உபஜாதி யாப்பில் அமைந்தது. சுக்ரீவன் முதலிய ஆறு முதன்மையானவர்கள் பெயர் சொல்லிக் குறிப்பிடப்படுகிறார்கள் — அவர்கள் ராமனின் நம்பிக்கைக்குரிய தோழர்கள். ‘ஜிதக்லம:’ (களைப்பை வென்றவன்) என்ற சொல்லால் ராமனின் சோர்வின்மை சுட்டப்படுகிறது — இவ்வளவு போர் செய்தும் அவன் களைப்படையவில்லை. த்ரியம்பகன் என்பவன் சிவன் — முக்கண்ணன்.

ದೀನನೂ ಪರಮದುಃಖಿತನೂ ಆದ ರಾಜ ರಾವಣನು ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ, ಕ್ರುದ್ಧ ಸಿಂಹದಂತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ ಮುಖ್ಯ ಆಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತನು. ಪುತ್ರನ ಸಾವಿನಿಂದ ಬಡವಾದ ಆ ಮಹಾಬಲ ರಾವಣನು ಕೈಮುಗಿದು ಸೇನಾಮುಖ್ಯರೆಲ್ಲರಿಗೂ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಎಲ್ಲ ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು, ರಥಸಮೂಹಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದಲೂ ಶೋಭಿಸುತ್ತ ಹೊರಡಿರಿ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಆದ ರಾಮನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು, ಮಳೆಗಾಲದ ಮೋಡಗಳಂತೆ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆಯುತ್ತ ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕು. ಅಥವಾ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಮ್ಮ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ದೇಹ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನನ್ನು ನಾಳೆ ನಾನು ಲೋಕವೆಲ್ಲ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆ ಕೊಲ್ಲುವೆನು.’ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಈ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ವೇಗದ ರಥಗಳೊಡನೆಯೂ ನಾನಾ ಸೇನಾವಿಭಾಗಗಳೊಡನೆಯೂ ಹೊರಟರು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ‘ಪ್ರಾಂಜಲಿಃ’ (ಕೈಮುಗಿದು) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಚಿತ್ರ — ರಾಜನು ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಅವನ ದೈನ್ಯವೂ ಸೈನಿಕರ ಸಹಾಯದ ಅಗತ್ಯವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಭಾವದಲ್ಲಿ ಅವನು ತನ್ನ ಸೇನೆಯ ಅನುಗ್ರಹವನ್ನು ಯಾಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಿಂಹದ ಉಪಮೆ ಕೋಪವನ್ನೂ ದೈನ್ಯವನ್ನೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಗಾಯಗೊಂಡರೂ ಸಿಂಹ ಸಿಂಹವೇ. ‘ಏಕಂ ರಾಮಮ್’ (ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದವು ರಾವಣನು ರಾಮನನ್ನೇ ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಹೊರಡಲು ಹೇಳಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾವಣನು ಮೊದಲು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ತಾನು ನಾಳೆ ಬರುವುದಾಗಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಎರಡು ಆಯ್ಕೆಗಳಿವೆ — ಸೇನೆಯೇ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲಿ, ಅಥವಾ ಸೇನೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಲಿ, ಬಳಿಕ ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವೆನು. ಹೀಗೆ ಅವನು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ಮೊದಲು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಅವನ ಆಸನ ‘ಮುಖ್ಯ’ವಾದುದು — ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ರಾಜನೇ. ಅವನು ಸಿಂಹಾಸನದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಆಜ್ಞೆ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ.

ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಪರಿಘಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ — ದೇಹವನ್ನು ಕೊನೆಗಾಣಿಸುವ ಆಯುಧಗಳನ್ನು — ವಾನರರ ಮೇಲೆ ಎಸೆದರು. ವಾನರರೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎಸೆದರು. ಸೂರ್ಯೋದಯದ ವೇಳೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ನಡುವೆ ಆ ಮಹಾಭೀಕರವಾದ ತುಮುಲ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯಿತು. ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಿಚಿತ್ರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಹೊಡೆದರು. ಹೀಗೆ ಸಂಗ್ರಾಮ ನಡೆಯುತ್ತಿರಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವಾನರರ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಮೇಲೆದ್ದಿದ್ದ ಅದ್ಭುತವಾದ ಮಹಾಧೂಳು ಅಡಗಿತು. ಆನೆಗಳೂ ರಥಗಳೂ ದಡಗಳಾಗಿ, ಬಾಣಗಳು ಮೀನುಗಳಾಗಿ, ಧ್ವಜಗಳು ಮರಗಳಾಗಿ — ಹೀಗೆ ಶವಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತ ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಹರಿದವು. ಆಗ ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ತೊಯ್ದ ಆ ವಾನರರೆಲ್ಲರೂ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಹಾರಿ ಹಾರಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಧ್ವಜಗಳನ್ನೂ ಕವಚಗಳನ್ನೂ ರಥಗಳನ್ನೂ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಮುರಿದರು. ಕಪಿಗಳು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಕೂದಲುಗಳನ್ನೂ ಕಿವಿಗಳನ್ನೂ ಹಣೆಯನ್ನೂ ಮೂಗುಗಳನ್ನೂ ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹಣ್ಣುಬಿಟ್ಟ ಮರದ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಗಳು ಎರಗುವಂತೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ನೂರು ನೂರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎರಗಿದರು. ಆಗ ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಾರವಾದ ಗದೆಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರಾಸಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದಲೂ ಭೀಕರರಾದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರ ಆ ಮಹಾಸೇನೆ ಶರಣ್ಯನಾದ ದಶರಥಪುತ್ರ ರಾಮನಿಗೆ ಶರಣಾಯಿತು. ರಕ್ತನದಿಯ ರೂಪಕ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಆನೆಗಳೂ ರಥಗಳೂ ದಡಗಳು, ಬಾಣಗಳು ಮೀನುಗಳು, ಧ್ವಜಗಳು ದಡದ ಮರಗಳು, ಶವಗಳು ತೇಲುವ ಮರದ ದಿಮ್ಮಿಗಳು. ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಭೀಕರತೆ ಒಂದೇ ಚಿತ್ರದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಧೂಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಅಡಗಿತು ಎಂಬುದು ವಿರೋಧಾಭಾಸ — ಭೂಮಿ ನೀರಿನಿಂದಲ್ಲ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದಿತು. ವಾನರರು ತಮ್ಮ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕನುಗುಣವಾಗಿ ಹಲ್ಲು-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ; ಹಣ್ಣಿನ ಮರದ ಮೇಲೆ ಹಕ್ಕಿಗಳಂತೆ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೂರಾರು ಮಂದಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಬಲಿಷ್ಠರು, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಕೊನೆಗೆ ರಾಮನಿಗೇ ಶರಣು ಹೋಗುತ್ತಾರೆ — ‘ಶರಣ್ಯ’ (ಆಶ್ರಯದಾತ) ಎಂಬುದು ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಸೂರ್ಯೋದಯದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ರಾವಣನ ಆಜ್ಞೆ ರಾತ್ರಿಯೇ ಕೊಡಲ್ಪಟ್ಟು ಸೇನೆ ಬೆಳಿಗ್ಗೆಯೇ ಹೊರಟಿತು. ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಹಂತ ವಾನರರ ಪರ — ಅವರು ರಥಗಳನ್ನೂ ಧ್ವಜಗಳನ್ನೂ ಮುರಿಯುತ್ತಾರೆ, ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹಲ್ಲು-ಉಗುರುಗಳಿಂದ ವಿಕಾರಗೊಳಿಸುತ್ತಾರೆ. ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ರಾಕ್ಷಸರ ಪರ — ಅವರು ಗದೆ ಮೊದಲಾದವುಗಳಿಂದ ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಮೂರನೆಯ ಹಂತ ರಾಮನ ಪ್ರವೇಶ. ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಯುದ್ಧದ ಗತಿಯನ್ನು ಮೂರು ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ಶರಣಾಗತಿಯೇ ರಾಮನ ಹಸ್ತಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಕಾರಣ — ತನ್ನ ಸೈನಿಕರು ಸಂಕಟದಲ್ಲಿದ್ದಾಗಲೇ ಅವನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುತ್ತಾನೆ. ಇದು ನಾಯಕನ ಆದರ್ಶ. ‘ಆಪ್ಲುತ್ಯಾಪ್ಲುತ್ಯ’ (ಹಾರಿ ಹಾರಿ) ಎಂಬ ದ್ವಿರುಕ್ತಿ ವಾನರರ ಮರುಮರು ನೆಗೆತವನ್ನೂ ಅವರ ಚಾಪಲ್ಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಎದ್ದ ಧೂಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಆವರಿಸಿತ್ತು; ರಕ್ತಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಆ ಧೂಳು ಅಡಗಿತು — ಇದರಿಂದ ರಕ್ತದ ಪ್ರಮಾಣವನ್ನು ಊಹಿಸಬಹುದು. ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನ ಮೇಲೆ ನೂರು ವಾನರರು — ಈ ಸಂಖ್ಯೆ ವಾನರರ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಬೃಹತ್ಕಾಯವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಒಬ್ಬ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ನೂರು ವಾನರರು ಬೇಕು. ಹೀಗೆ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮವೂ ಮಹತ್ತಾದುದು, ಆದರೆ ರಾಮನ ಬಲವಿಲ್ಲದೆ ಅವರು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಸಾಲರು.

ಆಗ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ರಾಮನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಪ್ರವೇಶಿಸಿದ ಆ ರಾಮನನ್ನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪಲಾರದಂತೆ, ಮಹಾಘೋರರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮೀಪಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಬಾಣಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಸುಡುತ್ತಿದ್ದನು. ರಣದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಮಾಡಿದ ಅತಿಘೋರವಾದ, ಅಸಾಧ್ಯವಾದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿಶಾಚರರು ಕಂಡರು, ರಾಮನನ್ನಲ್ಲ. ಮಹಾಸೇನೆಯನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತ ಮಹಾರಥರನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಮನನ್ನು, ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿಯನ್ನು ಕಾಣದಂತೆ, ಅವರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ, ಸುಡಲ್ಪಟ್ಟ, ಮುರಿದುಬಿದ್ದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮಾತ್ರ ಅವರು ಕಂಡರು, ಶೀಘ್ರಕಾರಿಯಾದ ರಾಮನನ್ನಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿರುವ ಭೂತಾತ್ಮನನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಣದಂತೆ, ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾಘವನನ್ನು ಅವರು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ‘ಇವನು ಗಜಸೇನೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಇವನು ಮಹಾರಥರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಇವನು ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ — ಹೀಗೆ ಆ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ರಾಮನಂತೆ ಭಾವಿಸಿ, ರಾಘವನೊಡನೆಯ ಸಾದೃಶ್ಯದಿಂದ ಕುಪಿತರಾಗಿ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಮೋಹಗೊಂಡ ಅವರು ಸೇನೆಯನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಮನನ್ನು ಕಾಣಲಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣದಲ್ಲಿ ಒಮ್ಮೆ ಸಾವಿರಾರು ರಾಮರನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ, ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಸುತ್ತುತ್ತಿರುವ ಚಿನ್ನದ ತುದಿಯನ್ನು, ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತಿರುವುದನ್ನು, ಅವರು ಕಂಡರು, ರಾಘವನನ್ನಲ್ಲ. ದೇಹವೇ ನಾಭಿ (ಚಕ್ರದ ಕೇಂದ್ರ), ಸತ್ತ್ವವೇ ಜ್ವಾಲೆ, ಬಾಣಗಳೇ ಅರೆಗಳು (ಕಡ್ಡಿಗಳು), ಬಿಲ್ಲೇ ನೇಮಿ (ಚಕ್ರದ ಸುತ್ತು), ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರ ಮತ್ತು ಅಂಗೈ ತಾಡನದ ಸದ್ದೇ ಅದರ ಘೋಷ, ತೇಜಸ್ಸು-ಬುದ್ಧಿ-ಗುಣಗಳೇ ಪ್ರಭೆ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳ ಗುಣಗಳೇ ಅಂಚು — ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ರಾಮಚಕ್ರವನ್ನು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ ಕಂಡವು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ರಾಮನ ಅದೃಶ್ಯತೆಯನ್ನು ದಾರ್ಶನಿಕ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆತ್ಮನು ಇಂದ್ರಿಯವಿಷಯಗಳಲ್ಲಿದ್ದರೂ ಕಾಣದಂತೆ, ರಾಮನು ಶತ್ರುದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಗಾಂಧರ್ವಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಭಾವ ಮಾಯೆಯಂತೆ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸ್ವಜನರನ್ನೇ ರಾಮನೆಂದು ತಿಳಿದು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ರಾಮಚಕ್ರದ ರೂಪಕ ವಿಸ್ತೃತವೂ ಸುಸಂಗತವೂ ಆಗಿದೆ — ಚಕ್ರದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅವಯವವೂ ರಾಮನ ಯಾವುದೋ ಗುಣದ ಅಥವಾ ಅಂಗದ ಪ್ರತಿರೂಪ. ಇದು ಕಾಲಚಕ್ರದಂತೆ ತಪ್ಪಿಸಲಾಗದುದು. ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಈ ವೈರುಧ್ಯ ಗಮನಾರ್ಹ. ‘ಇಂದ್ರಿಯಾರ್ಥೇಷು ತಿಷ್ಠಂತಂ ಭೂತಾತ್ಮಾನಮಿವ ಪ್ರಜಾಃ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಉಪನಿಷತ್ತುಗಳ ವಿಚಾರವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಆತ್ಮನು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಇರುತ್ತಾನೆ, ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಪರಮಾತ್ಮನ ಪ್ರತೀಕ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವಾತಂ ವನಗತಮ್’ (ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಬೀಸುವ ಗಾಳಿ) ಎಂಬುದು ಇನ್ನೊಂದು ಉಪಮೆ — ಗಾಳಿ ಮರಗಳನ್ನು ಅಲುಗಾಡಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ತಾನು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಅದರ ಕಾರ್ಯದಿಂದಲೇ ಅದು ತಿಳಿಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ‘ಸೂರ್ಯಮ್ ಇವ ಮೇಘಾಃ’ — ಮೋಡಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ತಲುಪಲಾರವು. ಹೀಗೆ ಮೂರು ಉಪಮೆಗಳಿಂದ ರಾಮನ ಅಪ್ರಾಪ್ಯತೆಯೂ ಅದೃಶ್ಯತೆಯೂ ದೃಢಪಡುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪರಸ್ಪರ ವಧೆ ಅಸ್ತ್ರದ ಭಯಾನಕ ಫಲ — ಅವರು ತಮ್ಮ ಸೇನೆಯಿಂದಲೇ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಬಿಲ್ಲಿನ ಚಿನ್ನದ ತುದಿ ಕೊಳ್ಳಿಯ ಚಕ್ರದಂತೆ ತಿರುಗುತ್ತದೆ — ಬಿಲ್ಲಿನ ನಿರಂತರ ಸೆಳೆತ ಮತ್ತು ಬಿಡುಗಡೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಕ್ಷಸರು ‘ಇವನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದಾನೆ’ ಎಂದು ಮೂರು ಬಾರಿ ಹೇಳುತ್ತಾರೆ — ಆನೆಗಳನ್ನು, ರಥಗಳನ್ನು, ಕಾಲಾಳುಗಳನ್ನು — ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬ ಸೈನಿಕನನ್ನೂ ರಾಮನೆಂದು ತಿಳಿದು. ಹೀಗೆ ಅವರ ಭ್ರಮೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಹರಡಿದೆ. ಒಮ್ಮೆ ಸಾವಿರ ರಾಮರು, ಒಮ್ಮೆ ಒಬ್ಬನೇ — ಇದು ಕನಸಿನಲ್ಲಿರುವಂತೆ ದೃಷ್ಟಿಭ್ರಮೆಯ ಲಕ್ಷಣ. ಕವಿಯು ರಾಮನ ರೂಪವನ್ನು ವರ್ಣಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಫಲವನ್ನು ಮಾತ್ರ; ಇದರಿಂದ ಅವನ ದಿವ್ಯತೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವರ್ಣನೆಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದು.

ವಾಯುವೇಗದ ರಥಗಳ ಹತ್ತು ಸಾವಿರದ ಸೇನೆ, ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಆನೆಗಳ ಹದಿನೆಂಟು ಸಾವಿರ, ಸವಾರರೊಡನೆ ಕುದುರೆಗಳ ಹದಿನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ, ರಾಕ್ಷಸ ಕಾಲಾಳುಗಳ ಪೂರ್ಣ ಎರಡು ಲಕ್ಷ — ಕಾಮರೂಪಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಈ ಸೇನೆಗಳು ಹಗಲಿನ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗದಲ್ಲಿ, ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಯಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಒಬ್ಬನೇ ರಾಮನಿಂದ ಹತವಾದವು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಿ, ರಥಗಳು ನಾಶವಾಗಿ, ಧ್ವಜಗಳು ಮುರಿದು, ಉತ್ಸಾಹ ಅಡಗಿಹೋದ ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ಲಂಕಾಪುರಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಹತವಾದ ಆನೆಗಳಿಂದಲೂ ಕಾಲಾಳುಗಳಿಂದಲೂ ಕುದುರೆಗಳಿಂದಲೂ ಆ ರಣಾಂಗಣವು ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರುದ್ರನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿಯಂತಾಯಿತು. ಆಗ ಗಂಧರ್ವರೊಡನೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಸಿದ್ಧರೂ ಪರಮರ್ಷಿಗಳೂ ‘ಸಾಧು, ಸಾಧು’ (ಭಲೆ, ಭಲೆ) ಎಂದು ರಾಮನ ಆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ಹಗಲಿನ ಎಂಟನೆಯ ಒಂದು ಭಾಗ ಸುಮಾರು ನಾಲ್ಕು ಘಳಿಗೆ — ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ಇದನ್ನು ಸುಮಾರು ಒಂದೂವರೆ ಗಂಟೆ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇಷ್ಟು ಅಲ್ಪ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೇ ಯೋಧನು ಇಷ್ಟು ದೊಡ್ಡ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅತಿಮಾನುಷ ಶಕ್ತಿ. ರುದ್ರನ ಕ್ರೀಡಾಭೂಮಿ ಎಂಬುದರಿಂದ, ರುದ್ರನು ನರ್ತಿಸುವ ಸ್ಮಶಾನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಖ್ಯೆಗಳ ಸ್ಪಷ್ಟತೆ ಯುದ್ಧದ ಐತಿಹಾಸಿಕ ವರ್ಣನೆಯಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ರಥಗಳ ವೇಗ ಗಾಳಿಯಂತೆ, ಆನೆಗಳ ಬಲ ಮಹತ್ತಾದುದು — ಆದರೂ ಒಬ್ಬನಿಂದಲೇ ಅವು ಹತವಾದವು. ಉಳಿದ ನಿಶಾಚರರು ‘ಶಾಂತಾಃ’ — ಅವರ ಯುದ್ಧೇಚ್ಛೆ ನಾಶವಾಯಿತು. ದೇವತೆಗಳ ‘ಸಾಧು ಸಾಧು’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ರಾಮನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ದೊರೆತ ಮನ್ನಣೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ಸಂದೇಶ — ರಾಮನು ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಇಳಿದರೆ ಶತ್ರುಗಳು ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಾರೆ. ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಲಂಕೆಗೆ ಹೋಗಿ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ತಿಳಿಸುವರು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ವಿಲಾಪ ಕೇಳಿಬರುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ನಂತರ ರಾವಣನ ಸೇನೆಯ ಕೊನೆಯ ಮಹಾನಾಶ ಈ ವಿಜಯ.

ಆಮೇಲೆ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ, ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೂ, ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿಗೂ, ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೂ, ಮೈಂದ ಮತ್ತು ದ್ವಿವಿದರಿಗೂ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ದಿವ್ಯ ಅಸ್ತ್ರಬಲ ನನ್ನಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ತ್ರ್ಯಂಬಕನಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ.’ ರಾಕ್ಷಸರಾಜನ ಆ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಿ, ಇಂದ್ರಸಮಾನನಾದ, ಅಸ್ತ್ರ-ಶಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಮನು ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ದೇವಗಣಗಳಿಂದ ಸ್ತುತಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾಮನ ಮಾತು ವಿನಯಪೂರ್ಣ — ಅವನು ತನ್ನ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಶಿವನ ಶಕ್ತಿಯೊಡನೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆತ್ಮಪ್ರಶಂಸೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಗ್ರೀವನೇ ಮೊದಲಾದ ಆರು ಪ್ರಮುಖರು ಹೆಸರಿನಿಂದ ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ — ಅವರು ರಾಮನ ವಿಶ್ವಸ್ತ ಸಹಚರರು. ‘ಜಿತಕ್ಲಮಃ’ (ಆಯಾಸವನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನ ಅದಣಿವು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಇಷ್ಟು ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ದಣಿದಿಲ್ಲ. ತ್ರ್ಯಂಬಕನೆಂದರೆ ಶಿವ — ಮೂರು ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನು.

ദീനനും അത്യന്തം ദുഃഖിതനുമായ രാവണരാജാവ് സഭയിൽ പ്രവേശിച്ച്, ക്രുദ്ധനായ സിംഹത്തെപ്പോലെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, മുഖ്യാസനത്തിൽ ഇരുന്നു. പുത്രവിയോഗത്താൽ ക്ഷീണിതനായ ആ മഹാബലനായ രാവണൻ കൈകൂപ്പിക്കൊണ്ട് എല്ലാ സേനാമുഖ്യന്മാരോടും പറഞ്ഞു: ‘നിങ്ങളെല്ലാവരും സകല ആനകളോടും കുതിരകളോടുംകൂടി, രഥവ്യൂഹങ്ങളാലും കാലാളുകളാലും ശോഭിച്ചുകൊണ്ട് പുറപ്പെടുവിൻ. യുദ്ധത്തിൽ ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനെ വളഞ്ഞ്, വർഷകാലത്തു മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് അവനെ കൊല്ലാൻ നിങ്ങൾക്കു കഴിയും. അല്ലെങ്കിൽ, മഹായുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങളുടെ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ശരീരം പിളർന്ന രാമനെ നാളെ ലോകം നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ കൊല്ലും.’ രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ഈ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് ആ രാക്ഷസന്മാർ വേഗമേറിയ രഥങ്ങളോടും നാനാവിധ സൈന്യവിഭാഗങ്ങളോടുംകൂടി പുറപ്പെട്ടു. ഇവിടെ രാവണനെ ‘പ്രാഞ്ജലി’ (കൈകൂപ്പിയവൻ) എന്നു വർണിക്കുന്നതു വിചിത്രമാണ് — രാജാവ് സൈനികരോടു കൈകൂപ്പി അപേക്ഷിക്കുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് അവന്റെ ദൈന്യവും സൈനികരുടെ സഹായത്തിന്റെ ആവശ്യവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇല്ലാത്ത അവസ്ഥയിൽ അവൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തിന്റെ അനുഗ്രഹം യാചിക്കുന്നു. സിംഹത്തിന്റെ ഉപമ ക്രോധവും ദൈന്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — മുറിവേറ്റാലും സിംഹം സിംഹംതന്നെ. ‘ഏകം രാമം’ (ഒറ്റയ്ക്കുള്ള രാമനെ) എന്ന പദം രാവണൻ രാമനെത്തന്നെയാണ് മുഖ്യശത്രുവായി കരുതുന്നത് എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. മുൻസർഗത്തിൽ സുപാർശ്വൻ അമാവാസിയിലെ പുറപ്പാടിനെക്കുറിച്ചു പറഞ്ഞു; ഇപ്പോൾ രാവണൻ ആദ്യം സൈന്യത്തെ അയയ്ക്കുന്നു, താൻ നാളെ വരുമെന്നു പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു. രാവണന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടു വഴികളുണ്ട് — സൈന്യംതന്നെ രാമനെ കൊല്ലട്ടെ; അല്ലെങ്കിൽ സൈന്യം ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ ശരീരം പിളർക്കട്ടെ, പിന്നെ ഞാൻ അവനെ കൊല്ലാം. ഇങ്ങനെ അവൻ ആദ്യം തന്റെ സൈനികരെ യുദ്ധത്തിൽ നിയോഗിക്കുന്നു. സഭയിൽ അവന്റെ ആസനം ‘മുഖ്യം’ ആണ് — ശോകത്തിലും അവൻ രാജാവുതന്നെ. സിംഹാസനത്തിലിരുന്ന് അവൻ ആജ്ഞ നൽകുന്നു.

ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം പരിഘങ്ങളും പട്ടിശങ്ങളും ശരങ്ങളും വാളുകളും ശരീരം നശിപ്പിക്കുന്ന മഴുക്കളും വാനരന്മാരുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. വാനരന്മാരും മരങ്ങളും പാറകളും രാക്ഷസരുടെ നേർക്ക് എറിഞ്ഞു. സൂര്യോദയത്തോടടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും തമ്മിൽ മഹാഭീകരമായ ആ തുമുലയുദ്ധം നടന്നു. വാനരരാക്ഷസന്മാർ വിചിത്രങ്ങളായ ഗദകളാലും കുന്തങ്ങളാലും വാളുകളാലും മഴുക്കളാലും യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം അടിച്ചു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം നടക്കവേ, രാക്ഷസരുടെയും വാനരരുടെയും ചോരയൊഴുക്കിനാൽ ഉയർന്നുപൊങ്ങിയ അത്ഭുതകരമായ മഹത്തായ പൊടിപടലം ശമിച്ചു. ആനകളും രഥങ്ങളും തീരങ്ങളായി, ശരങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങളായി, കൊടിമരങ്ങൾ വൃക്ഷങ്ങളായി — ഇങ്ങനെ ശരീരക്കൂമ്പാരങ്ങളെ ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടു രക്തനദികൾ ഒഴുകി. പിന്നീട് ചോരപ്രവാഹത്തിൽ കുളിച്ച ആ വാനരന്മാരെല്ലാം വീണ്ടും വീണ്ടും ചാടിച്ചാടി യുദ്ധത്തിൽ കൊടികളും കവചങ്ങളും രഥങ്ങളും കുതിരകളും നാനാവിധ ആയുധങ്ങളും തകർത്തു. പ്ലവംഗമന്മാർ രാക്ഷസരുടെ തലമുടിയും ചെവികളും നെറ്റിയും മൂക്കുകളും മൂർച്ചയുള്ള പല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും കീറിമുറിച്ചു. കായ്ച്ചുനിൽക്കുന്ന മരത്തിലേക്കു പക്ഷികൾ എന്നപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ഓരോ രാക്ഷസന്റെ നേർക്കും നൂറു വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ പാഞ്ഞടുത്തു. അപ്പോൾ പർവതസമാനരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭാരമേറിയ ഗദകളാലും കുന്തങ്ങളാലും വാളുകളാലും മഴുക്കളാലും ഘോരരായ വാനരന്മാരെ അടിച്ചുകൊന്നു. രാക്ഷസരാൽ വധിക്കപ്പെടുന്ന വാനരന്മാരുടെ ആ മഹാസൈന്യം ശരണ്യനായ ദശരഥാത്മജൻ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. രക്തനദിയുടെ രൂപകം വിസ്തൃതമാണ് — ആനകളും രഥങ്ങളും തീരങ്ങൾ, ശരങ്ങൾ മത്സ്യങ്ങൾ, കൊടികൾ തീരവൃക്ഷങ്ങൾ, ശവങ്ങൾ ഒഴുകുന്ന തടിക്കൂട്ടങ്ങൾ. ഇതുവഴി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത ഒരൊറ്റ ചിത്രത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പൊടി രക്തത്താൽ ശമിച്ചു എന്നതു വിരോധാഭാസമാണ് — ഭൂമി നനഞ്ഞതു വെള്ളത്താലല്ല, രക്തത്താലാണ്. വാനരന്മാർ സ്വഭാവമനുസരിച്ച് പല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; പഴമരത്തിൽ പക്ഷികളെന്നപോലെ നൂറുകണക്കിനു പേർ ഓരോ രാക്ഷസനെയും ആക്രമിക്കുന്നു. എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാരും ബലവാന്മാരാണ്; അതിനാൽ ഒടുവിൽ വാനരന്മാർ രാമനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു — ‘ശരണ്യൻ’ എന്നതു രാമന്റെ സ്വഭാവമാണ്. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധം സൂര്യോദയത്തിൽ ആരംഭിക്കുന്നു — അതായത്, രാവണന്റെ ആജ്ഞ രാത്രിയിൽത്തന്നെ നൽകപ്പെട്ടു, സൈന്യം പുലർച്ചയ്ക്കുതന്നെ പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിന്റെ ഒന്നാം ഘട്ടം വാനരന്മാർക്ക് അനുകൂലമാണ് — അവർ രഥങ്ങളും കൊടികളും തകർക്കുന്നു, പല്ലും നഖവുംകൊണ്ടു രാക്ഷസരെ വികൃതരാക്കുന്നു. രണ്ടാം ഘട്ടം രാക്ഷസർക്ക് അനുകൂലം — അവർ ഗദ മുതലായവകൊണ്ടു വാനരരെ കൊല്ലുന്നു. മൂന്നാം ഘട്ടം രാമന്റെ പ്രവേശം. ഇങ്ങനെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മൂന്നു പടികളിലായി കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ശരണാഗതിയാണ് രാമന്റെ ഇടപെടലിനു കാരണം — തന്റെ സൈനികർ ആപത്തിലാകുമ്പോൾത്തന്നെ അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇതാണ് നേതാവിന്റെ ആദർശം. ‘ആപ്ലുത്യാപ്ലുത്യ’ (ചാടിച്ചാടി) എന്ന ആവർത്തനം വാനരന്മാരുടെ വീണ്ടും വീണ്ടുമുള്ള ചാട്ടവും ചാപല്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. യുദ്ധാരംഭത്തിൽ ഉയർന്ന പൊടി ആകാശം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചിരുന്നു; രക്തപ്രവാഹത്താൽ ആ പൊടി ശമിച്ചു — ഇതിൽനിന്നു രക്തത്തിന്റെ അളവ് ഊഹിക്കാം. ഒരു രാക്ഷസന്റെ മേൽ നൂറു വാനരന്മാർ — ഈ സംഖ്യ വാനരന്മാരുടെ ബാഹുല്യവും രാക്ഷസരുടെ ഭീമാകാരവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഒരു രാക്ഷസനെ ജയിക്കാൻ നൂറു വാനരന്മാർ വേണം. ഇങ്ങനെ വാനരന്മാരുടെ പരാക്രമവും മഹത്താണ്, എന്നാൽ രാമന്റെ ബലമില്ലാതെ രാക്ഷസരെ ജയിക്കാൻ അവർ പോരാ.

അപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും വീര്യവാനുമായ രാമൻ വില്ലെടുത്ത് രാക്ഷസസൈന്യത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശരാഗ്നിയാൽ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നതിനാൽ, ആകാശത്തിൽ സൂര്യനെ മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ, ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ച ആ രാമനെ മഹാഘോരരായ രാക്ഷസന്മാർക്കു സമീപിക്കാനായില്ല. യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ചെയ്ത അതിഘോരവും ദുഷ്കരവുമായ കർമങ്ങൾ മാത്രമേ നിശാചരന്മാർ കണ്ടുള്ളൂ, രാമനെ കണ്ടില്ല. മഹാസൈന്യത്തെ ഇളക്കുകയും മഹാരഥന്മാരെ തകർക്കുകയും ചെയ്യുന്ന രാമനെ, കാട്ടിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റിനെയെന്നപോലെ, അവർ കണ്ടില്ല. ശരങ്ങളാൽ ഛേദിക്കപ്പെട്ടതും പിളർക്കപ്പെട്ടതും ദഹിപ്പിക്കപ്പെട്ടതും തകർക്കപ്പെട്ടതും ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പീഡിതവുമായ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ മാത്രമേ അവർ കണ്ടുള്ളൂ, ശീഘ്രകാരിയായ രാമനെ കണ്ടില്ല. ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഭൂതാത്മാവിനെ പ്രജകൾ കാണാത്തതുപോലെ, ശരീരങ്ങളിൽ പ്രഹരിക്കുന്ന രാഘവനെ അവർ കണ്ടില്ല. ‘ഇവൻ ആനപ്പടയെ കൊല്ലുന്നു, ഇവൻ മഹാരഥന്മാരെ കൊല്ലുന്നു, ഇവൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ കുതിരകളോടൊപ്പം കാലാളുകളെ കൊല്ലുന്നു’ എന്നിങ്ങനെ ആ രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം യുദ്ധത്തിൽ അന്യോന്യം രാമനെപ്പോലെയെന്നു കരുതി, രാഘവനോടുള്ള സാദൃശ്യം നിമിത്തം കുപിതരായി അന്യോന്യം കൊന്നു. മഹാത്മാവായ രാമൻ പ്രയോഗിച്ച പരമമായ ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്താൽ മോഹിതരായ അവർ, സൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നവനായിട്ടും രാമനെ കണ്ടില്ല. ആ രാക്ഷസന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ചിലപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു രാമന്മാരെ കാണുന്നു, പിന്നെ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഒരൊറ്റ കാകുത്സ്ഥനെ മാത്രം കാണുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ വില്ലിന്റെ, കറങ്ങുന്ന സ്വർണത്തുമ്പിനെ കൊള്ളിവട്ടംപോലെ അവർ കണ്ടു, രാഘവനെ കണ്ടില്ല. ശരീരം നാഭി (ചക്രമധ്യം), ശക്തി ജ്വാല, ശരങ്ങൾ ആരക്കാലുകൾ, വില്ല് ചക്രവലയം, ഞാണൊലിയും കൈത്തല്ലൊലിയും അതിന്റെ ഘോഷം, തേജസ്സും ബുദ്ധിയും ഗുണങ്ങളും അതിന്റെ പ്രഭ, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളുടെ ശക്തി അതിന്റെ അറ്റം — ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ കൊന്നൊടുക്കുന്ന ആ രാമചക്രത്തെ പ്രജകൾ കാലചക്രത്തെയെന്നപോലെ കണ്ടു. ഇവിടെ കവി രാമന്റെ അദൃശ്യതയെ ഒരു ദാർശനിക ഉപമയാൽ വർണിക്കുന്നു — ആത്മാവ് ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്നുവെങ്കിലും കാണപ്പെടാത്തതുപോലെ, രാമൻ ശത്രുശരീരങ്ങളിൽ പ്രഹരിക്കുന്നുവെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഗാന്ധർവാസ്ത്രത്തിന്റെ പ്രഭാവം മായപോലെയാണ് — രാക്ഷസന്മാർ സ്വജനങ്ങളെത്തന്നെ രാമനെന്നു കരുതി കൊല്ലുന്നു. രാമചക്രത്തിന്റെ രൂപകം വിസ്തൃതവും സുസംഗതവുമാണ് — ചക്രത്തിന്റെ ഓരോ അവയവവും രാമന്റെ ഏതെങ്കിലും ഗുണത്തിന്റെയോ അംഗത്തിന്റെയോ പ്രതിരൂപമാണ്. ഇതു കാലചക്രംപോലെ അനിവാര്യമാണ്. മുമ്പ് ഇന്ദ്രജിത്ത് മായയാൽ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്തു; ഇപ്പോൾ രാമൻ ധർമാസ്ത്രത്താൽ അദൃശ്യനാണ് — ഈ വിരോധം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ്. ‘ഇന്ദ്രിയാർഥേഷു തിഷ്ഠന്തം ഭൂതാത്മാനമിവ പ്രജാഃ’ (ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ വർത്തിക്കുന്ന ഭൂതാത്മാവിനെ പ്രജകൾ എന്നപോലെ) എന്ന ഉപമ ഉപനിഷത്തുകളുടെ ചിന്തയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — ആത്മാവ് എല്ലായിടത്തുമുണ്ട്, എല്ലാം ചെയ്യുന്നു, എന്നാൽ കണ്ണുകൊണ്ടു കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ രാമൻ പരമാത്മാവിന്റെ പ്രതീകമാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘വാതം വനഗതം’ (കാട്ടിലൂടെ വീശുന്ന കാറ്റ്) എന്നതു മറ്റൊരു ഉപമ — കാറ്റു മരങ്ങളെ ഇളക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്വയം കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതിന്റെ പ്രവൃത്തിയിലൂടെ മാത്രമേ അതിനെ അറിയുന്നുള്ളൂ. ‘സൂര്യനെ മേഘങ്ങൾ എന്നപോലെ’ — മേഘങ്ങൾക്കു സൂര്യനെ പ്രാപിക്കാനാവില്ല. ഇങ്ങനെ മൂന്ന് ഉപമകളാൽ രാമന്റെ അപ്രാപ്യതയും അദൃശ്യതയും ഉറപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാക്ഷസരുടെ പരസ്പരവധം അസ്ത്രത്തിന്റെ ഭയാനകഫലമാണ് — അവർ സ്വന്തം സൈന്യത്താൽത്തന്നെ നശിക്കുന്നു. രാമന്റെ വില്ലിന്റെ സ്വർണത്തുമ്പ് കൊള്ളിവട്ടംപോലെ കറങ്ങുന്നു — വില്ല് ഇടവിടാതെ കുലയ്ക്കുന്നതും എയ്യുന്നതും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഇവൻ കൊല്ലുന്നു’ എന്ന് രാക്ഷസന്മാർ മൂന്നു തവണ പറയുന്നു — ആനകളെ, രഥങ്ങളെ, കാലാളുകളെ — ഓരോ സൈനികനെയും രാമനെന്നു കരുതി. ഇങ്ങനെ അവരുടെ ഭ്രമം എല്ലായിടത്തും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ചിലപ്പോൾ ആയിരം രാമന്മാർ, ചിലപ്പോൾ ഒരാൾ — ഇതു സ്വപ്നത്തിലെന്നപോലെ ദൃഷ്ടിഭ്രമത്തിന്റെ ലക്ഷണമാണ്. കവി രാമന്റെ രൂപം വർണിക്കുന്നില്ല, അവന്റെ പ്രവൃത്തിയുടെ ഫലം മാത്രം; ഇതുവഴി അവന്റെ ദിവ്യത വർധിക്കുന്നു. യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ പ്രസിദ്ധമായ വർണനകളിൽ ഒന്നാണ് ഈ ഭാഗം.

വായുവേഗമുള്ള രഥങ്ങളുടെ പതിനായിരം വരുന്ന സൈന്യം, വേഗശാലികളായ ആനകൾ പതിനെട്ടായിരം, ആരോഹകരോടുകൂടിയ കുതിരകൾ പതിനാലായിരം, രാക്ഷസരായ കാലാളുകൾ മുഴുവൻ രണ്ടു ലക്ഷം — കാമരൂപികളായ രാക്ഷസരുടെ ഈ സൈന്യങ്ങളെല്ലാം പകലിന്റെ എട്ടിലൊരു ഭാഗംകൊണ്ട് അഗ്നിജ്വാലപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാമൻ ഒറ്റയ്ക്കു കൊന്നൊടുക്കി. കുതിരകളും രഥങ്ങളും നഷ്ടപ്പെട്ട്, കൊടികൾ തകർന്ന്, തളർന്നുപോയ, ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാർ ലങ്കാപുരിയിലേക്ക് ഓടിപ്പോയി. കൊല്ലപ്പെട്ട ആനകളാലും കാലാളുകളാലും കുതിരകളാലും ആ രണാങ്കണം ക്രുദ്ധനായ മഹാത്മാവായ രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമിപോലെയായി. അപ്പോൾ ഗന്ധർവന്മാരോടുകൂടിയ ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും പരമർഷിമാരും ‘സാധു, സാധു’ എന്നു പറഞ്ഞ് രാമന്റെ ആ കർമത്തെ പൂജിച്ചു. പകലിന്റെ എട്ടിലൊരു ഭാഗം ഏകദേശം നാലു നാഴികയാണ് — ഹിന്ദി വ്യാഖ്യാനത്തിൽ ഒന്നര മണിക്കൂർ മാത്രം എന്നു വിശദീകരിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇത്ര ചുരുങ്ങിയ സമയത്ത് ഒരൊറ്റ യോദ്ധാവ് ഇത്ര വലിയ സൈന്യത്തെ കൊല്ലുന്നു — ഇത് അതിമാനുഷശക്തിയാണ്. ‘രുദ്രന്റെ ക്രീഡാഭൂമി’ എന്നതുകൊണ്ട് രുദ്രൻ നൃത്തം ചെയ്യുന്ന ശ്മശാനം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സംഖ്യകളുടെ വ്യക്തത യുദ്ധത്തിന്റെ ചരിത്രപരമായ വിവരണംപോലെ തോന്നിക്കുന്നു. രഥങ്ങളുടെ വേഗം കാറ്റുപോലെ, ആനകളുടെ ബലം മഹത്തരം — എങ്കിലും ഒരാളാൽത്തന്നെ അവ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ശേഷിച്ച നിശാചരന്മാർ ‘ശാന്തർ’ — അവരുടെ യുദ്ധേച്ഛ നശിച്ചു. ദേവന്മാരുടെ ‘സാധു, സാധു’ എന്ന പ്രശംസ രാമന്റെ ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ അംഗീകാരമാണ്. ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യസന്ദേശം — രാമൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ ശത്രുക്കൾ ക്ഷണത്തിൽ നശിക്കുന്നു. ശേഷിച്ച രാക്ഷസന്മാർ ലങ്കയിൽ ചെന്ന് ഈ വൃത്താന്തം രാവണനെ അറിയിക്കും; അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാക്ഷസിമാരുടെ വിലാപം കേൾക്കാം. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിനുശേഷം രാവണസൈന്യത്തിന്റെ അവസാനത്തെ മഹാനാശമാണ് ഈ വിജയം.

അതിനുശേഷം രാമൻ സുഗ്രീവനോടും ധർമാത്മാവായ വിഭീഷണനോടും വാനരനായ ഹനുമാനോടും ഹരിശ്രേഷ്ഠനായ ജാംബവാനോടും മൈന്ദനോടും ദ്വിവിദനോടും പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദിവ്യമായ അസ്ത്രബലം എനിക്കോ ത്ര്യംബകനോ മാത്രമേയുള്ളൂ.’ രാക്ഷസരാജന്റെ ആ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ച്, ഇന്ദ്രതുല്യനും അസ്ത്രശസ്ത്രങ്ങളിൽ ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവനുമായ മഹാത്മാവായ രാമൻ അപ്പോൾ ഹർഷംപൂണ്ട ദേവഗണങ്ങളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടു. രാമന്റെ വാക്ക് വിനയപൂർണമാണ് — അവൻ തന്റെ ശക്തിയെ ശിവന്റെ ശക്തിയോടു തുലനം ചെയ്യുന്നു, ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. സുഗ്രീവൻ മുതലായ ആറു പ്രമുഖരെ പേരെടുത്തു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവർ രാമന്റെ വിശ്വസ്തസഹചാരികളാണ്. ‘ജിതക്ലമഃ’ (ക്ഷീണത്തെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പദം രാമന്റെ തളർച്ചയില്ലായ്മ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇത്രയും യുദ്ധം ചെയ്തിട്ടും അവൻ തളർന്നില്ല. ത്ര്യംബകൻ ശിവനാണ് — മുക്കണ്ണൻ.

Entering the assembly hall, King Rāvaṇa, wretched and in the deepest sorrow, sat down on the chief seat breathing hard like an angry lion; the image shows his anger and his misery together, for a wounded lion is still a lion, and even in grief he took the royal seat and gave his orders as king. Worn down by the loss of his son, mighty Rāvaṇa then spoke to all the leaders of his forces with joined palms. It is a strange picture, a king pleading with his soldiers with folded hands, and it shows how low he had been brought and how much, without Indrajit, he now needed his army's goodwill. "Go out, all of you," he said, "with all the elephants and horses, with throngs of chariots and bodies of foot-soldiers. Surround Rāma alone in battle and kill him, pouring down showers of arrows like clouds in the rainy season. Or else, when you have torn his limbs with sharp arrows in the great battle, I myself shall kill Rāma tomorrow while the world looks on." "Rāma alone" shows that he regarded Rāma as his one real enemy. He offered two courses: let the army kill Rāma, or let it wound him with arrows so that he himself might finish him. In the previous sarga Supārśva had spoken of going out on the new-moon day; now Rāvaṇa sends his army first and promises to come himself on the morrow. Taking up the words of the lord of the rākṣasas, the rākṣasas went out in swift chariots, joined by troops of many kinds.

The rākṣasas hurled iron bars, paṭṭiśas, arrows, swords and axes, weapons that end the body, at the monkeys, and the monkeys hurled trees and rocks at the rākṣasas. Toward sunrise the battle between them grew tumultuous and very terrible; the order had been given in the night and the army went out at dawn. With maces of every kind, darts, swords and axes, monkeys and rākṣasas struck each other down. Once the fighting had begun, the vast, astonishing cloud of dust that had filled the sky was laid by the streams of blood, a grim paradox, for the earth was soaked not with water but with blood, and it lets us guess how much blood was spilled. Rivers of blood flowed, carrying heaps of bodies, with elephants and chariots for their banks, arrows for fish and banners for the trees along the shore; a single picture shows the whole horror of the fight. Drenched in the floods of blood, the monkeys leapt again and again, as restless monkeys do, and smashed banners, armour, chariots, horses and weapons of every kind. They tore the rākṣasas' hair, ears, foreheads and noses with their sharp teeth and claws, fighting after their own nature, and a hundred monkey champions rushed upon each rākṣasa, like birds upon a tree in fruit; the number shows both how many monkeys there were and how huge the rākṣasas were, since it took a hundred to overcome one. Then the mountain-like rākṣasas struck down the fearsome monkeys with heavy maces, darts, swords and axes. The poet shows the course of the fight in three stages: first the monkeys have the upper hand, then the rākṣasas, and then Rāma enters. For the great host of monkeys, being slaughtered by the rākṣasas, went for refuge to Rāma son of Daśaratha, the refuge of all; to give refuge is his nature. It is the monkeys' plight that brings Rāma into the fight: he enters in person when his soldiers are in danger, as a leader should. Great as the monkeys' valour was, without Rāma's strength they could not overcome the rākṣasas.

Then mighty Rāma, full of valour, took up his bow, entered the rākṣasa army and rained down a shower of arrows. Once he was among them, the dreadful rākṣasas could not come near him, as clouds cannot reach the sun, for he was burning them with the fire of his arrows. The night-rangers saw only the terrible deeds Rāma was doing, deeds no one else could do, and never Rāma himself. As he shook the great army and scattered its great chariot-fighters they did not see him, as one does not see the wind moving through a forest, but knows it only by what it does. They saw their army cut, split, burned by arrows, shattered and tormented by weapons, but not the swift-acting Rāma. They did not see Rāghava striking at their bodies, just as creatures do not see the self that dwells among the objects of the senses. That simile recalls the thought of the Upaniṣads, where the self is present everywhere and does everything yet is never seen by the eye, and it hints that Rāma is an image of the supreme Self. The three similes of the sun beyond the clouds, the wind in the forest and the self within make his unreachableness and invisibility complete. "That one is killing the elephant troops! That one is killing the great chariot-fighters! That one is killing the foot-soldiers and their horses with sharp arrows!" they cried, and taking one another for likenesses of Rāma, the rākṣasas struck at each other in fury, so that they perished by their own army's hands. For they were bewildered by the supreme Gāndharva weapon that the great-souled Rāma had used, and could not see him even as he burned their host. At one moment they saw thousands of Rāmas, at the next only Kākutstha alone, as in a dream. They saw the golden tip of his bow whirling like a circle of fire, as he drew and loosed without pause, but not Rāghava himself. Then the poet draws a wheel: Rāma's body was its hub, his strength its flame, his arrows its spokes, his bow its rim, the twang of the string and the slap on the arm-guard its roar, his energy, wisdom and virtue its radiance, and the powers of his divine weapons its cutting edge; and as it slew the rākṣasas in battle, all creatures saw that wheel of Rāma as the wheel of Time, which none can escape. Every part of the wheel answers to some quality or limb of Rāma. There is a pointed contrast with what came before: Indrajit fought unseen by his magic, and now Rāma is unseen by a righteous weapon. The poet does not describe Rāma's form at all, only the results of his deeds, and his divinity grows by it; this is one of the famous descriptions of the Yuddha Kāṇḍa.

An army of ten thousand chariots swift as the wind, eighteen thousand mighty elephants, fourteen thousand horses with their riders and a full two hundred thousand rākṣasa foot-soldiers, all these forces of rākṣasas who could take any form were slain by Rāma alone, in the eighth part of a day, with arrows like tongues of fire. That so short a time should be enough for one warrior to destroy so great an army is a power beyond the human, and the exact numbers make the account read almost like a chronicle; the chariots were as fast as the wind and the elephants immensely strong, yet one man killed them all. Their horses and chariots slain and their banners shattered, the night-rangers who survived the slaughter fled into Laṅkā, subdued, their will to fight gone. With its slain elephants, foot-soldiers and horses the battlefield looked like the playground of great Rudra in his wrath, that is, a cremation ground where Rudra dances. Then the gods, with the gandharvas, the siddhas and the supreme sages, praised Rāma's deed, crying "Well done, well done!", a sign that heaven approved his righteous war. The chief lesson of the sarga is that when Rāma himself enters the fight his enemies are destroyed in a moment. After Indrajit's death this was the last great destruction of Rāvaṇa's army; the survivors would carry the news to Rāvaṇa, and in the next sarga the lament of the rākṣasīs is heard.

Immediately afterwards Rāma spoke to Sugrīva, to Vibhīṣaṇa, to the monkey Hanūmān, to Jāmbavān, best of monkeys, and to Mainda and Dvivida, the six chief companions he trusted, named here one by one. "This divine power of weapons," the righteous one said, "belongs either to me or to three-eyed Śiva." His words are modest: rather than praising himself he sets his power beside Śiva's. Having destroyed that army of the rākṣasa king, Rāma, great-souled and equal to Śakra, who had conquered weariness in the use of missiles and weapons, so that even after such fighting he was not tired, was praised by the delighted hosts of the gods.