इन्द्रजितः वधं श्रुत्वा पौलस्त्यस्य रावणस्य सचिवाः तत् सम्यक् ज्ञात्वा सत्वराः दशग्रीवाय आचचक्षुः — ‘महाराज, विभीषणस्य साहाय्येन लक्ष्मणः अस्माकं पश्यताम् एव तव महाद्युतिं पुत्रं युद्धे हतवान्। संयुगेषु अपराजितः शूरः तव पुत्रः विबुधेन्द्रजित् शूरेण लक्ष्मणेन संगम्य हतः। सः लक्ष्मणं शरैः संतर्प्य परमान् लोकान् गतः।’ सः रावणः इन्द्रजितः तं घोरं प्रतिभयं दारुणं वधं श्रुत्वा महत् कश्मलं प्राविशत्। चिरात् संज्ञां लब्ध्वा राक्षसपुंगवः राजा पुत्रशोकेन आकुलः दीनः अभवत्। सचिवाः वार्तां मृदु कर्तुम् इच्छन्ति — ‘शरैः संतर्प्य’, ‘परमान् लोकान् गतः’ इति वीरस्य सद्गतिं वर्णयन्ति। ‘विभीषणसहायेन’ इति उल्लेखः रावणस्य मनसि भ्रातुः द्रोहस्य स्मृतिं जनयति। ‘मिषतां नः’ इति वचनं तेषां लज्जां सूचयति — ते पश्यन्तः अपि रक्षितुं न शक्ताः। रावणस्य मूर्च्छा तस्य पुत्रस्नेहस्य गभीरतां दर्शयति; सः कठोरः अपि पिता। सचिवानां वचने ‘शूरः शूरेण संगम्य’ इति पदेन उभयोः शौर्यं स्वीक्रियते — इन्द्रजित् दुर्बलेन न, अपितु शूरेण एव हतः। एवं ते राज्ञः क्रोधात् आत्मानं रक्षितुम् अपि यतन्ते, यतः अशुभवार्तायाः वक्ता प्रायः दण्ड्यते। एवं शोकस्य आरम्भः।

सः आकुलेन्द्रियः विललाप — ‘हा राक्षसचमूमुख्य, मम वत्स, महाबल, इन्द्रं जित्वा अद्य कथं त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः? ननु त्वं क्रुद्धः इषुभिः कालान्तकौ अपि, मन्दरस्य शृङ्गाणि अपि भिन्द्याः; किं पुनः युधि लक्ष्मणम्? अद्य वैवस्वतः राजा यमः मम भूयः बहुमतः, येन त्वं महाबाहो अद्य कालधर्मेण संयुक्तः — सः एव यमः मम पुत्रं हर्तुं समर्थः अभवत्। एषः सुयोधानां पन्थाः सर्वेषु अमरगणेषु अपि — यः भर्तुः कृते हन्यते सः पुमान् स्वर्गम् ऋच्छति। अद्य सर्वे देवगणाः लोकपालाः महर्षयः च इन्द्रजितं हतं श्रुत्वा निर्भयाः सुखं स्वप्स्यन्ति। अद्य त्रयः लोकाः कृत्स्नाः सकानना पृथिवी च एकेन इन्द्रजिता हीना शून्या इव मे प्रतिभाति। अद्य अन्तःपुरे नैर्ऋतकन्यानां रवं श्रोष्यामि, गिरिगह्वरे करेणुसङ्घस्य निनादम् इव। यौवराज्यं लङ्कां रक्षांसि मातरं मां भार्याः च विहाय हे परंतप, क्व गतः असि? हे वीर, मम यमसादनं गतस्य त्वया प्रेतकार्याणि कार्याणि आसन्; त्वं तु विपरीते वर्तसे। सुग्रीवे लक्ष्मणे सराघवे च जीवति, मम शल्यम् अनुद्धृत्य त्वं क्व गतः असि?’ अस्मिन् विलापे पितुः हृदयं विवृतं भवति। ‘यमः बहुमतः’ इति व्यङ्ग्यम् — यः मम पुत्रं हन्तुं शक्तः सः निश्चयेन महान्। ‘विपरीते वर्तसे’ इति वाक्ये सर्वस्य पितुः दुःखम् — पुत्रेण पितुः श्राद्धं कर्तव्यम्, न पित्रा पुत्रस्य। ‘शल्यमनुद्धृत्य’ इति पदेन सीताहरणजन्यं वैरम् अनिर्णीतम् इति सूच्यते। पुत्रस्य वीरमरणं स्वर्गप्रदम् इति सः आत्मानं सान्त्वयितुं प्रयतते, किन्तु शोकः न शाम्यति। अस्मिन् भागे रावणः पुत्रस्य पराक्रमं स्मरति — सः इन्द्रम् अजयत्, कालान्तकौ अपि भेत्तुं समर्थः आसीत्। अतः लक्ष्मणेन तस्य वधः रावणस्य कृते अविश्वसनीयः। सः देवानां सुखनिद्रां कल्पयति — इन्द्रजिति जीवति ते भीताः आसन्, अधुना निश्चिन्ताः। एषः विचारः तस्य शोकं तीव्रं करोति। अन्तःपुरे राक्षसीनां क्रन्दनं, गिरिगुहायां हस्तिनीनां नादः इव, सः पूर्वम् एव शृणोति। युवराजस्य अभावे लङ्कायाः भविष्यम् अनिश्चितम्; माता मन्दोदरी, पिता रावणः, भार्याः च अनाथाः। एतत् सर्वं सः एकैकशः गणयति। ‘मम नाम त्वया वीर’ इति श्लोके पुत्रस्य पितृकर्तव्यम् उक्तम् — पितुः मरणे पुत्रः प्रेतकार्याणि करोति। अद्य तु विपरीतम्। एवं रावणः जीवनस्य स्वाभाविकं क्रमं भग्नं पश्यति।

एवमादिविलापार्तं राक्षसाधिपं रावणं पुत्रव्यसनसम्भवः महान् कोपः आविवेश। प्रकृत्या कोपनम् एनं पुत्रस्य पुनः आधयः घर्मे अर्कं रश्मयः इव दीप्तं संदीपयामासुः। ललाटे संगताभिः भ्रुकुटीभिः सः युगान्ते नक्रैः सह महोर्मिभिः उदधिः इव व्यरोचत। कोपात् विजृम्भमाणस्य तस्य वक्त्रात् वृत्रस्य वदनात् इव सधूमः अग्निः व्यक्तं ज्वलन् इव उत्पपात। पुत्रवधेन संतप्तः क्रोधवशं गतः शूरः रावणः बुद्ध्या समीक्ष्य वैदेह्याः वधम् अरोचयत्। तस्य प्रकृत्या रक्ते, क्रोधाग्निना अपि रक्ते, महाघोरे नेत्रे दीप्ते बभूवतुः। प्रकृत्या घोरं तस्य रूपं क्रोधाग्निमूर्च्छितं क्रुद्धस्य रुद्रस्य इव दुरासदं बभूव। क्रुद्धस्य तस्य नेत्राभ्याम् अश्रुबिन्दवः प्रापतन्, दीप्ताभ्यां दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः इव। दन्तान् विदशतः तस्य दशनस्वनः दानवैः आकृष्यमाणस्य मथ्नतः यन्त्रस्य इव श्रूयते स्म। कालाग्निः इव संक्रुद्धः सः यां यां दिशम् अवैक्षत, तस्यां तस्यां भयत्रस्ताः राक्षसाः संविलिल्यिरे। चराचरं चिखादिषुम् अन्तकम् इव क्रुद्धं सर्वाः दिशः वीक्षमाणं तं राक्षसाः न उपचक्रमुः। ततः परमसंक्रुद्धः राक्षसाधिपः रावणः आहवे संस्तम्भयिषुः रक्षसां मध्ये अब्रवीत्। अत्र कविः क्रोधस्य शारीरिकानि लक्षणानि क्रमेण वर्णयति — भ्रुकुटी, मुखात् अग्निः, रक्ते नेत्रे, अश्रूणि, दन्तघर्षणम्, दृष्टिपातेन भयम्। अश्रुबिन्दूनां दीपतैलबिन्दुभिः उपमा विशेषा — शोकः क्रोधः च युगपत्, अश्रूणि अपि अग्निमयानि। तस्य दृष्टिपातात् राक्षसाः अपि निलीयन्ते — स्वजनाः अपि तं उपगन्तुं न शक्नुवन्ति। विंशतितमे श्लोके एव सीतावधस्य बीजम् उप्तम्। पुत्रशोकः कथं विवेकं नाशयति इति अत्र स्पष्टम्। अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः वुल्गेटमात्राः। उपमानां बाहुल्यं ध्येयम् — ग्रीष्मे सूर्यः, प्रलये समुद्रः, वृत्रस्य मुखम्, रुद्रः, कालाग्निः, अन्तकः। एताः सर्वाः विनाशस्य प्रतीकाः। कविः दर्शयति यत् पुत्रशोकः रावणं संहारकं रूपं प्रापयति। ‘प्रकृत्या कोपनम्’ इति पदेन सूच्यते यत् क्रोधः तस्य स्वभावः एव, पुत्रशोकः केवलं इन्धनम्। ‘प्रकृत्या रक्ते’ नेत्रे अपि क्रोधेन द्विगुणं रक्ते। दन्तघर्षणस्य शब्दः समुद्रमन्थने यन्त्रस्य शब्दः इव — एषा उपमा पुराणप्रसिद्धं देवदानवानां समुद्रमन्थनं स्मारयति। राक्षसाः तस्य दृष्टेः भयेन निलीयन्ते, यथा प्रजाः प्रलयकाले। अन्ते सः सैनिकान् स्थिरीकर्तुं भाषते — एषा राज्ञः भूमिका, शोके अपि सः सेनायाः नेता। विंशे श्लोके ‘वैदेह्या रोचयद्वधम्’ इति पठितम्, चतुस्त्रिंशे पुनः ‘सीतां हन्तुं व्यवस्यत’ इति — मुद्रणे एषः विचारः द्विवारम् आगच्छति। समीक्षिते तु एकवारम् एव। अस्मिन् भागे रावणः अद्यापि किमपि न वदति, केवलं तस्य रूपं वर्ण्यते — एवं कविः वचनात् पूर्वं तस्य भावं दर्शयति, येन अग्रिमं वचनं अधिकं प्रभावशालि भवति। एवं शोकात् क्रोधः, क्रोधात् मोहः, मोहात् अधर्मसङ्कल्पः — इति मनसः पतनस्य क्रमः अत्र स्पष्टं दृश्यते।

रावण उवाच — ‘मया वर्षसहस्राणि परमं तपः चरित्वा तेषु तेषु अवकाशेषु स्वयंभूः परितोषितः। तस्य एव तपसः व्युष्ट्या स्वयंभुवः प्रसादात् च मम असुरेभ्यः देवेभ्यः वा कदाचन भयं नास्ति। ब्रह्मदत्तं मम कवचम् आदित्यसमप्रभं देवासुरविमर्देषु वज्रमुष्टिभिः अपि न छिन्नम्। तेन कवचेन संयुक्तं रथस्थं माम् अद्य इह संयुगे साक्षात् पुरंदरः अपि कः प्रतीयात्? यत् तदा अभिप्रसन्नेन स्वयंभुवा देवासुरविमर्देषु सशरं महत् कार्मुकं मम दत्तं, तत् भीमं धनुः अद्य रामलक्ष्मणयोः एव परमाहवे वधाय तूर्यशतैः उत्थाप्यताम्।’ अत्र रावणः स्वतपसः फलानि स्मरति — कवचं, धनुः, अभयं च। तस्य आत्मविश्वासः तपोबलात् उत्पन्नः। किन्तु ब्रह्मणः वरः देवासुरेभ्यः एव अभयं ददाति, न मनुष्येभ्यः — एषः विषयः अग्रिमे सर्गे राक्षसीभिः स्मारयिष्यते। ‘तूर्यशतैः उत्थाप्यताम्’ इति वाक्यं धनुषः गौरवं, युद्धयात्रायाः उत्सवरूपतां च सूचयति। पुत्रशोकः अत्र प्रतिशोधरूपेण परिणमति। रावणस्य तपः प्रसिद्धम् — दशसहस्रवर्षाणि तपः कृत्वा सः प्रतिसहस्रवर्षम् एकं शिरः अग्नौ जुहाव इति उत्तरकाण्डे कथ्यते। अतः ‘तेषु तेष्ववकाशेषु’ इति पदं तं प्रसङ्गं सूचयति। तस्य कवचं वज्रेण अपि अभेद्यम् — इन्द्रस्य वज्रम् अपि तत् छेत्तुं न अशक्नोत्। रावणः अत्र द्वे वस्तुनी एव आश्रयति — कवचं धनुः च। इन्द्रजितः स्थाने अधुना सः स्वयं युद्धं करिष्यति। तस्य वचनं सैनिकानां मनसि विश्वासं जनयितुम् अपि उद्दिष्टम्, यतः इन्द्रजितः मरणेन ते भीताः। सः वदति — अहं स्वयं इन्द्रात् अपि अभयः, अतः मा भैष्ट।

सः पुत्रवधेन संतप्तः क्रूरः क्रोधवशं गतः रावणः बुद्ध्या समीक्ष्य सीतां हन्तुं व्यवस्यत। ताम्राक्षः सुघोरः घोरदर्शनः दीनः सः दीनस्वरान् सर्वान् निशाचरान् प्रत्यवेक्ष्य उवाच — ‘मम वत्सेन वनौकसां वञ्चनार्थं मायया किंचित् एव हतं, तत्र ‘इयं सीता’ इति दर्शितम्। तत् इदम् अहं तथ्यम् एव करिष्ये, आत्मनः प्रियं च। क्षत्रबन्धुम् अनुव्रतां वैदेहीं नाशयिष्यामि।’ इति एवं सचिवान् उक्त्वा सः गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसं खड्गम् आशु परामृशत्, उद्धृत्य च। पुत्रशोकेन भृशम् आकुलचेतनः रावणः सभार्यः सचिवैः वृतः वेगेन निष्पपात। संक्रुद्धः सः खड्गम् आदाय सहसा यत्र मैथिली तत्र व्रजति; तं राक्षसं प्रेक्ष्य सचिवाः सिंहनादं विचुक्रुशुः। संक्रुद्धं तं राक्षसं प्रेक्ष्य ते अन्योन्यम् आलिङ्ग्य ऊचुः — ‘अद्य एनं दृष्ट्वा तौ उभौ भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः। अनेन क्रुद्धेन चत्वारः लोकपालाः निर्जिताः, अन्ये बहवः शत्रवः संयुगेषु अभिपातिताः। त्रिषु लोकेषु रत्नानि आहृत्य रावणः भुङ्क्ते; विक्रमे बले च अस्य सदृशः भुवि नास्ति।’ तेषां संजल्पमानानाम् एव क्रोधमूर्च्छितः रावणः अशोकवनिकां गतां वैदेहीम् अभिदुद्राव। हितबुद्धिभिः सुहृद्भिः वार्यमाणः अपि सुसंक्रुद्धः सः खे रोहिणीम् अभि ग्रहः इव अभ्यधावत। राक्षसीभिः रक्ष्यमाणा अनिन्दिता मैथिली निस्त्रिंशवरधारिणं क्रुद्धं राक्षसं ददर्श। सनिस्त्रिंशं बहुशः सुहृद्भिः निवार्यमाणम् अपि अनिवर्तिनं तं निशम्य जनकात्मजा व्यथिता। इन्द्रजितः मायासीतावधः पूर्वं वानरान् मोहयितुं कृतः; अधुना रावणः तत् ‘तथ्यम्’ कर्तुम् इच्छति — एषा प्रतिशोधस्य अन्धता। ‘क्षत्रबन्धुम्’ इति रामस्य निन्दा — अधमः क्षत्रियः इति। सचिवानां सिंहनादः आश्चर्यकरः — ते तं निवारयितुं न, अपितु प्रोत्साहयितुं नदन्ति, यथा ते तस्य बलं स्तुवन्ति। रोहिणीं प्रति क्रूरग्रहस्य उपमा सीतायाः निर्दोषतां रावणस्य क्रौर्यं च दर्शयति। एवं सीतायाः प्राणाः सङ्कटे पतिताः। अत्र रावणस्य सचिवानां वचनं विचित्रम् — ते तस्य बलं प्रशंसन्ति, रामलक्ष्मणयोः व्यथां कल्पयन्ति, किन्तु स्त्रीवधस्य अधर्मं न वदन्ति। एतेन राक्षससभायाः नैतिकः पतनः सूच्यते — राज्ञः इच्छा एव धर्मः। लोकपालानां विजयः, त्रिलोकरत्नानां भोगः — एतानि रावणस्य पूर्वकीर्तेः चिह्नानि, यानि अधुना अर्थहीनानि। सः सभार्यः निर्गच्छति — तस्य भार्याः अपि तं अनुगच्छन्ति, कदाचित् निवारयितुम्। ‘गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्’ इति खड्गस्य वर्णनं — निर्मलाकाशवत् दीप्तः खड्गः — तस्य उद्देशस्य मलिनतां विरोधेन दर्शयति। सुहृदः हितबुद्धयः तं वारयन्ति, किन्तु सः न शृणोति; क्रोधः बुद्धिं नाशयति। ‘दीनो दीनस्वरान्’ इति पदद्वयेन रावणस्य सैनिकानां च दैन्यं समानम् इति सूच्यते — सर्वे शोकेन पीडिताः। तथापि रावणस्य दैन्यं शीघ्रम् एव क्रूरतायां परिणमति। अस्मिन् प्रसङ्गे सीता राक्षसीभिः परिवृता अशोकवनिकायाम् एव आसीत्। रावणः खड्गं गृहीत्वा तत्र धावति, सचिवाः भार्याः च अनुगच्छन्ति — एषः दृश्यः नाटकीयः। पाठकः सीतायाः प्राणानां विषये चिन्तितः भवति। कविः रावणस्य गतिं ‘वेगेन’, ‘सहसा’, ‘अभिदुद्राव’, ‘अभ्यधावत’ इति शब्दैः पुनः पुनः वर्णयति, येन त्वरा भयं च वर्धेते। सीता दूरात् एव तं खड्गधारिणं पश्यति, तस्याः व्यथा च अग्रिमे भागे विलापरूपेण प्रकटिता भवति। चत्वारिंशे श्लोके ‘विचुक्रुशुः’ इति सचिवानां नादः, सीतायाः कृते तु सः भयस्य कारणम्।

दुःखसमाविष्टा सीता विलपन्ती इदम् अब्रवीत् — ‘यथा अयं दुर्मतिः माम् अभिक्रुद्धः स्वयं समभिद्रवति, तथा सनाथां माम् अनाथाम् इव वधिष्यति। अनुव्रतां मां भर्तारं प्रति बहुशः ‘मम भार्या भव’ इति अयं चोदयामास; मया ध्रुवं प्रत्याख्यातः। मम अनुपस्थाने सः व्यक्तं नैराश्यम् आगतः, क्रोधमोहसमाविष्टः मां हन्तुम् उद्यतः। अथवा अनार्येण अनेन मन्निमित्तं तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ अद्य समरे निपातितौ। यतः मया राक्षसानां महान् भैरवः नादः श्रुतः, बहूनां हृष्टानां प्रियं विक्रोशताम्। अहो धिक्, मन्निमित्तः अयं राजपुत्रयोः विनाशः। अथवा पुत्रशोकेन रामलक्ष्मणौ अहत्वा पापनिश्चयः रौद्रः राक्षसः मां विधमिष्यति। हनूमतः तत् वाक्यं क्षुद्रया मया न कृतम्; यदि अहं तदा तस्य पृष्ठेन अयास्यम् अनिर्जिता, तर्हि अद्य भर्तुः अङ्कगता सती एवं न अनुशोचेयम्। मन्ये कौसल्यायाः हृदयं फलिष्यति, यदा एकपुत्रा सा युधि पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते। सा हि महात्मनः जन्म बाल्यं यौवनं धर्मकार्याणि रूपं च रुदती संस्मरिष्यति। निहते पुत्रे निराशा अचेतना श्राद्धं दत्त्वा नूनम् अग्निम् आवेक्ष्यते, अपः वा प्रवेक्ष्यति। यन्निमित्तं कौसल्या इमं शोकं प्रतिपत्स्यते, तां पापनिश्चयाम् असतीं कुब्जां मन्थरां धिक् अस्तु।’ सीतायाः विलापे अनेकाः भावाः — स्वमृत्योः भयं न, अपितु रामलक्ष्मणयोः चिन्ता, हनूमतः वचनस्य अकरणात् पश्चात्तापः, कौसल्यायाः दुःखस्य कल्पना, मन्थरायाः निन्दा च। सुन्दरकाण्डे हनूमान् तां स्वपृष्ठे आरोप्य रामं प्रति नेतुम् इच्छति स्म, सा तु परपुरुषस्पर्शं नेच्छन्ती अस्वीकृतवती — तस्य स्मरणम् अत्र। ‘सनाथाम् अनाथाम् इव’ इति विरोधः तस्याः करुणां वर्धयति। सा स्वदुःखं विस्मृत्य श्वश्र्वाः दुःखं चिन्तयति — एतत् तस्याः शीलस्य उत्कर्षः। समग्रस्य दुःखस्य मूलं मन्थरा इति सा मन्यते। इत्येवं विलपन्तीं तपस्विनीं मैथिलीं दृष्ट्वा — इति वाक्यं षष्टितमे श्लोके आरभ्य अग्रिमे भागे समाप्यते। सीतायाः प्रथमः विचारः — अयं मां वधिष्यति, यतः मया प्रत्याख्यातः। द्वितीयः — अथवा रामलक्ष्मणौ हतौ, यतः राक्षसानां हर्षनादः श्रुतः। वस्तुतः सः नादः सचिवानां सिंहनादः, न विजयघोषः, किन्तु सीता तत् न जानाति। तृतीयः — पुत्रशोकेन सः मां हन्ति। एवं सा त्रीन् विकल्पान् चिन्तयति, सर्वे दुःखदाः। कौसल्यायाः विषये तस्याः कल्पना विस्तृता — जन्म, बाल्यं, यौवनं, धर्मकार्याणि, रूपं च स्मृत्वा रोदनम्, श्राद्धं, अग्निप्रवेशः जलप्रवेशः वा। अत्र सीतायाः रामस्य मातरि प्रेम गौरवं च दृश्यते। मन्थरां प्रति तस्याः क्रोधः — सा एव वनवासस्य कारणम्, वनवासः एव हरणस्य। एवं सर्वस्य दुःखस्य परम्परा सा अनुसन्धत्ते। ‘क्षुद्रया मया’ इति आत्मनिन्दा तस्याः दुःखस्य गभीरतां दर्शयति। सा स्वनिर्णयं पुनः विचारयति, यद्यपि तदा सः निर्णयः धर्मानुसारी आसीत्। ‘भर्तुरङ्कगता सती’ इति पदेन तस्याः एकमात्रा इच्छा प्रकटिता — पत्युः समीपे स्थातुम्। तस्याः विलापः दीर्घः, किन्तु तस्मिन् रावणं प्रति एकः अपि याचनाशब्दः नास्ति — सा प्राणभिक्षां न याचते।

चन्द्रेण विना ग्रहवशं गतां रोहिणीम् इव विलपन्तीं तपस्विनीं मैथिलीं दृष्ट्वा, एतस्मिन् अन्तरे रावणस्य शीलवान् शुचिः मेधावी सुपार्श्वः नाम अमात्यः सचिवैः निवार्यमाणः अपि रक्षसां वरं रावणम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे दशग्रीव, साक्षात् वैश्रवणस्य अनुजः त्वं क्रोधात् धर्मम् अपास्य वैदेहीं हन्तुं कथं नाम इच्छसि? हे वीर राक्षसेश्वर, वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतः त्वं स्त्रियाः वधं कस्मात् मन्यसे? हे पार्थिव, रूपसम्पन्नां मैथिलीं प्रत्यवेक्षस्व; अस्माभिः सह तस्मिन् एव राघवे आहवे क्रोधम् उत्सृज। अद्य कृष्णपक्षचतुर्दशी; त्वम् अद्य एव अभ्युत्थानं कृत्वा श्वः अमावास्यायां बलैः वृतः विजयाय निर्याहि। शूरः धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरम् आस्थितः भवान् दाशरथिं रामं हत्वा मैथिलीं प्राप्स्यति।’ सः दुरात्मा रावणः सुहृदा निवेदितं तत् सुधर्म्यं वचः प्रतिगृह्य गृहं जगाम, ततः च वीर्यवान् सुहृद्वृतः पुनः सभां प्रययौ। सुपार्श्वस्य उपदेशः चतुरः — सः रावणस्य कुलं, विद्यां, व्रतं च स्मारयति, स्त्रीवधस्य अधर्मं दर्शयति, ततः क्रोधस्य उचितं लक्ष्यं रामं निर्दिशति। ‘प्रत्यवेक्षस्व’ इति पदेन सः सीतायाः सौन्दर्यं स्मारयति — अर्थात् तां हत्वा किं लप्स्यसे? अमावास्यायाः उल्लेखः युद्धस्य कालनिर्णयः। सचिवैः निवार्यमाणः अपि सः वदति इति तस्य धैर्यं सत्यवादित्वं च सूचयति। रावणः अन्ते धर्म्यं वचनं स्वीकरोति — एषः तस्य चरित्रस्य दुर्लभः क्षणः। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। सुपार्श्वः ‘शीलवान् शुचिः मेधावी’ इति त्रिभिः विशेषणैः वर्णितः — सः रावणस्य हितैषी मन्त्री, न तु चाटुकारः। अस्य उपदेशस्य फलं सीतायाः जीवनरक्षा। एवं सर्गः रावणस्य सभाप्रवेशेन समाप्यते, अग्रिमे सर्गे सः सेनां युद्धाय प्रेषयिष्यति। सुपार्श्वः रावणं ‘वेदविद्याव्रतस्नातः’ इति सम्बोधयति — रावणः ब्राह्मणकुलजः, पुलस्त्यस्य पौत्रः, वेदाध्ययनं कृतवान्। ‘स्वकर्मनिरतः’ इति च। एवं सः रावणस्य आत्मगौरवं जागरयति, येन सः नीचकर्मणः निवर्तेत। स्त्रीवधः शास्त्रेषु महापापम्, विशेषतः ज्ञानिनः कृते।

ఇంద్రజిత్తు వధను గురించి విని, పౌలస్త్యుడైన రావణుని మంత్రులు దానిని బాగా నిర్ధారించుకొని త్వరగా దశగ్రీవునికి ఇలా తెలియజేశారు — ‘మహారాజా, విభీషణుని సహాయంతో లక్ష్మణుడు మేము చూస్తూండగానే మహాతేజస్వి అయిన నీ కుమారుని యుద్ధంలో చంపేశాడు. యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడిపోని శూరుడు, దేవేంద్రుని జయించిన నీ కుమారుడు, శూరుడైన లక్ష్మణునితో తలపడి హతుడయ్యాడు. అతడు లక్ష్మణుని బాణాలతో తృప్తిపరచి ఉత్తమలోకాలకు వెళ్ళాడు.’ ఇంద్రజిత్తు యొక్క ఆ ఘోరమైన, భయంకరమైన, దారుణమైన వధను గురించి విని రావణుడు గొప్ప మూర్ఛలో మునిగిపోయాడు. చాలాసేపటికి స్పృహ తెచ్చుకొని, రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన ఆ రాజు పుత్రశోకంతో కలవరపడి దీనుడయ్యాడు. మంత్రులు ఆ వార్తను మెత్తగా చెప్పాలని కోరుకుంటున్నారు — ‘బాణాలతో తృప్తిపరచి’, ‘ఉత్తమలోకాలకు వెళ్ళాడు’ అని వీరునికి కలిగిన సద్గతిని వర్ణిస్తున్నారు. ‘విభీషణుని సహాయంతో’ అన్న ప్రస్తావన రావణుని మనస్సులో తమ్ముని ద్రోహాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. ‘మేము చూస్తూండగానే’ అన్న మాట వారి సిగ్గును సూచిస్తుంది — చూస్తూ కూడా వారు కాపాడలేకపోయారు. రావణుని మూర్ఛ అతని పుత్రప్రేమ ఎంత లోతైనదో చూపిస్తుంది; కఠినుడైనా అతడు తండ్రే. మంత్రుల మాటలలో ‘శూరుడు శూరునితో తలపడి’ అన్న పదబంధంతో ఇద్దరి శౌర్యమూ అంగీకరించబడుతుంది — ఇంద్రజిత్తు బలహీనుని చేతిలో కాదు, శూరుని చేతిలోనే హతుడయ్యాడు. ఇలా వారు రాజు కోపం నుండి తమను తాము కాపాడుకోవడానికి కూడా ప్రయత్నిస్తున్నారు, ఎందుకంటే అశుభవార్త చెప్పినవాడు తరచుగా దండనకు గురవుతాడు. ఇలా శోకం మొదలవుతుంది.

ఇంద్రియాలు కలతపడిన అతడు ఇలా విలపించాడు — ‘హా రాక్షససేనానాయకా, నా బిడ్డా, మహాబలా, ఇంద్రుని జయించిన నీవు ఈనాడు లక్ష్మణునికి ఎలా వశమయ్యావు? కోపిస్తే నీవు బాణాలతో కాలుని, అంతకుని కూడా, మందరపర్వత శిఖరాలను కూడా భేదించగలవు కదా; ఇక యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు ఒక లెక్కా? మహాబాహూ, నిన్ను ఈనాడు కాలధర్మానికి (మృత్యువుకు) చేర్చిన వైవస్వతుడైన యమరాజు ఇప్పుడు నాకు మరింత గౌరవనీయుడవుతున్నాడు — నా కుమారుని హరించగలిగినది ఆ యముడే. అమరగణాలన్నిటిలో కూడా మంచి యోధుల మార్గం ఇదే — యజమాని కోసం ప్రాణం విడిచిన పురుషుడు స్వర్గానికి వెళ్తాడు. ఈనాడు దేవగణాలన్నీ, లోకపాలకులూ, మహర్షులూ ఇంద్రజిత్తు హతుడయ్యాడని విని భయం లేకుండా సుఖంగా నిద్రిస్తారు. ఈనాడు ముల్లోకాలూ, అడవులతో కూడిన భూమి అంతా ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడు లేక శూన్యంగా ఉన్నట్టు నాకు తోస్తోంది. ఈనాడు అంతఃపురంలో రాక్షసకన్యల రోదనను, కొండగుహలో ఆడ ఏనుగుల గుంపు ఘీంకారంలా, వినబోతున్నాను. శత్రుతాపనా, యువరాజపదవిని, లంకను, రాక్షసులను, నీ తల్లిని, నన్ను, నీ భార్యలను విడిచి ఎక్కడికి వెళ్ళిపోయావు? వీరా, నేను యమలోకానికి వెళ్ళినప్పుడు నీవు నాకు ప్రేతకార్యాలు చేయవలసి ఉండగా, నీవు దానికి విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు. సుగ్రీవుడూ, లక్ష్మణుడూ, రాఘవుడూ బ్రతికి ఉండగానే, నా గుండెలోని ముల్లును పెకలించకుండానే నీవు ఎక్కడికి వెళ్ళావు?’ ఈ విలాపంలో తండ్రి హృదయం బయటపడుతుంది. ‘యముడు గౌరవనీయుడు’ అన్నది వ్యంగ్యం — నా కుమారుని చంపగలిగినవాడు నిశ్చయంగా గొప్పవాడే. ‘విరుద్ధంగా ప్రవర్తిస్తున్నావు’ అన్న వాక్యంలో ప్రతి తండ్రి దుఃఖమూ ఉంది — కొడుకు తండ్రికి శ్రాద్ధం చేయాలి గాని, తండ్రి కొడుకుకు కాదు. ‘ముల్లును పెకలించకుండా’ అన్న పదంతో సీతాపహరణం వల్ల పుట్టిన వైరం ఇంకా తేలలేదని సూచించబడుతుంది. కుమారుని వీరమరణం స్వర్గాన్ని ఇస్తుందని అతడు తనను తాను ఓదార్చుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తాడు, కాని శోకం శమించదు. ఈ భాగంలో రావణుడు కుమారుని పరాక్రమాన్ని స్మరిస్తాడు — అతడు ఇంద్రుని జయించాడు, కాలాంతకులను కూడా భేదించగల సమర్థుడు. కాబట్టి లక్ష్మణుని చేతిలో అతని వధ రావణునికి నమ్మశక్యం కానిది. అతడు దేవతల సుఖనిద్రను ఊహించుకుంటాడు — ఇంద్రజిత్తు బ్రతికి ఉన్నప్పుడు వారు భయపడుతూ ఉండేవారు, ఇప్పుడు నిశ్చింతగా ఉన్నారు. ఈ ఆలోచన అతని శోకాన్ని తీవ్రం చేస్తుంది. అంతఃపురంలో రాక్షసస్త్రీల ఏడుపును, కొండగుహలో ఆడ ఏనుగుల ఘీంకారంలాంటిదాన్ని, అతడు ముందుగానే వింటున్నాడు. యువరాజు లేకపోవడంతో లంక భవిష్యత్తు అనిశ్చితమైనది; తల్లి మండోదరి, తండ్రి రావణుడు, భార్యలు — అందరూ అనాథలు. ఇదంతా అతడు ఒక్కొక్కటిగా లెక్కపెడుతున్నాడు. ‘మమ నామ త్వయా వీర’ అన్న శ్లోకంలో తండ్రి పట్ల కొడుకు కర్తవ్యం చెప్పబడింది — తండ్రి మరణిస్తే కొడుకు ప్రేతకార్యాలు చేస్తాడు. కాని ఈనాడు దానికి విపరీతం. ఇలా రావణుడు జీవితపు సహజక్రమం భగ్నమైనట్టు చూస్తున్నాడు.

ఇలా మొదలైన విలాపాలతో బాధపడుతున్న రాక్షసాధిపతి రావణుని పుత్రవిపత్తు వల్ల పుట్టిన మహాక్రోధం ఆవహించింది. స్వభావరీత్యానే కోపిష్ఠి అయిన అతనిని, ఎండాకాలంలో ప్రకాశించే సూర్యుని కిరణాలు మరింత మండించినట్టు, కుమారుని గురించిన మనోవేదనలు మరింత ప్రజ్వలింపజేశాయి. నుదుటిపై ముడిపడిన కనుబొమ్మలతో అతడు ప్రళయకాలంలో మొసళ్ళతో, మహాతరంగాలతో నిండిన సముద్రంలా ప్రకాశించాడు. కోపంతో ఆవులిస్తున్న అతని ముఖం నుండి, వృత్రాసురుని నోటి నుండి వలె, పొగతో కూడిన అగ్ని స్పష్టంగా మండుతున్నట్టు పైకి ఎగసింది. పుత్రవధతో పరితపిస్తూ క్రోధానికి వశమైన శూరుడైన రావణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి వైదేహిని వధించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. స్వభావరీత్యా ఎర్రనైనవీ, క్రోధాగ్నితో మరింత ఎర్రబడినవీ అయిన అతని మహాఘోరమైన కళ్ళు జ్వలించాయి. స్వభావరీత్యానే ఘోరమైన అతని రూపం క్రోధాగ్నితో వ్యాపించి, కోపించిన రుద్రుని రూపంలా సమీపించరానిదయింది. కోపించిన అతని కళ్ళ నుండి, మండుతున్న దీపాల నుండి జ్వాలలతో కూడిన తైలబిందువులు రాలినట్టు, కన్నీటి బొట్లు రాలాయి. పళ్ళు కొరుకుతున్న అతని దంతధ్వని, దానవులు లాగుతూ మథిస్తున్న యంత్రం చేసే శబ్దంలా వినిపించింది. ప్రళయాగ్నిలా మహాక్రుద్ధుడైన అతడు ఏ ఏ దిక్కు వైపు చూశాడో, ఆ ఆ దిక్కులో రాక్షసులు భయంతో వణికిపోయి దాక్కున్నారు. చరాచరాలను మింగివేయాలనుకొనే అంతకునిలా కోపంతో అన్ని దిక్కులనూ చూస్తున్న అతని దగ్గరికి రాక్షసులు వెళ్ళలేకపోయారు. అప్పుడు పరమక్రుద్ధుడైన రాక్షసాధిపతి రావణుడు యుద్ధంలో వారిని స్థిరపరచాలని రాక్షసుల మధ్య ఇలా అన్నాడు. ఇక్కడ కవి క్రోధపు శారీరక లక్షణాలను క్రమంగా వర్ణిస్తాడు — ముడిపడిన కనుబొమ్మలు, నోటి నుండి అగ్ని, ఎర్రని కళ్ళు, కన్నీళ్ళు, పళ్ళు కొరకడం, చూపుతోనే భయం కలిగించడం. కన్నీటి బొట్లను దీపతైలపు బొట్లతో పోల్చడం విశేషం — శోకమూ క్రోధమూ ఒకేసారి, కన్నీళ్ళు కూడా అగ్నిమయాలే. అతని చూపు పడగానే రాక్షసులు కూడా దాక్కుంటారు — తనవారు కూడా అతని దగ్గరికి రాలేరు. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలోనే సీతావధ బీజం నాటబడింది. పుత్రశోకం వివేకాన్ని ఎలా నశింపజేస్తుందో ఇక్కడ స్పష్టమవుతుంది. ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు ప్రచలిత పాఠం (వల్గేట్) లో మాత్రమే ఉన్నాయి. ఉపమానాల బాహుళ్యం గమనించదగినది — ఎండాకాలపు సూర్యుడు, ప్రళయసముద్రం, వృత్రుని ముఖం, రుద్రుడు, ప్రళయాగ్ని, అంతకుడు. ఇవన్నీ వినాశానికి ప్రతీకలు. పుత్రశోకం రావణునికి సంహారకరూపాన్ని తెచ్చిపెడుతోందని కవి చూపిస్తాడు. ‘స్వభావరీత్యా కోపిష్ఠి’ అన్న పదంతో క్రోధం అతని స్వభావమే అనీ, పుత్రశోకం కేవలం ఇంధనమనీ సూచించబడుతుంది. ‘స్వభావరీత్యా ఎర్రనైన’ కళ్ళు క్రోధంతో రెట్టింపు ఎర్రబడ్డాయి. పళ్ళు కొరికే శబ్దం సముద్రమథనంలో యంత్రం చేసిన శబ్దం వంటిది — ఈ ఉపమానం పురాణప్రసిద్ధమైన దేవదానవుల సముద్రమథనాన్ని గుర్తుకు తెస్తుంది. ప్రళయకాలంలో ప్రజలు దాక్కున్నట్టు, అతని చూపుకు భయపడి రాక్షసులు దాక్కుంటారు. చివరలో అతడు సైనికులను స్థిరపరచడానికి మాట్లాడతాడు — ఇది రాజు పాత్ర; శోకంలో ఉన్నా అతడు సైన్యానికి నాయకుడే. ఇరవయ్యవ శ్లోకంలో ‘వైదేహ్యా రోచయద్వధమ్’ (వైదేహి వధను నిశ్చయించుకున్నాడు) అని పఠించబడింది, ముప్పై నాలుగవ శ్లోకంలో మళ్ళీ ‘సీతాం హంతుం వ్యవస్యత’ (సీతను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు) అని — ముద్రణలో ఈ ఆలోచన రెండుసార్లు వస్తుంది. సమీక్షిత సంస్కరణలో మాత్రం ఒక్కసారే. ఈ భాగంలో రావణుడు ఇంకా ఏమీ మాట్లాడడు, అతని రూపం మాత్రమే వర్ణించబడుతుంది — ఇలా కవి మాటలకు ముందే అతని భావాన్ని చూపిస్తాడు, దాంతో తరువాత వచ్చే మాట మరింత ప్రభావవంతమవుతుంది. ఇలా శోకం నుండి క్రోధం, క్రోధం నుండి మోహం, మోహం నుండి అధర్మసంకల్పం — మనస్సు పతనమయ్యే ఈ క్రమం ఇక్కడ స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

రావణుడు అన్నాడు — ‘నేను వేలాది సంవత్సరాలు పరమమైన తపస్సు చేసి ఆయా సందర్భాలలో స్వయంభువైన బ్రహ్మను సంతోషపెట్టాను. ఆ తపస్సు ఫలితంగా, స్వయంభువు అనుగ్రహం వల్ల నాకు అసురుల నుండి గాని దేవతల నుండి గాని ఎన్నడూ భయం లేదు. బ్రహ్మ ఇచ్చిన, సూర్యునితో సమానమైన కాంతి గల నా కవచం దేవాసుర సంగ్రామాలలో వజ్రపు దెబ్బలకు కూడా ఛిన్నం కాలేదు. ఆ కవచం ధరించి రథంపై నిలిచిన నన్ను ఈనాడు ఈ యుద్ధంలో సాక్షాత్తు పురందరుడు (ఇంద్రుడు) అయినా ఎవడు ఎదిరించగలడు? అప్పుడు దేవాసుర సంగ్రామాలలో ఎంతో ప్రసన్నుడైన స్వయంభువు నాకు ఇచ్చిన బాణాలతో కూడిన ఆ మహాధనుస్సును — ఆ భయంకరమైన విల్లును — ఈనాడు మహాయుద్ధంలో రామలక్ష్మణుల వధ కోసమే వందలాది తూర్యనాదాలతో పైకి ఎత్తండి.’ ఇక్కడ రావణుడు తన తపస్సు ఫలాలను స్మరిస్తున్నాడు — కవచం, ధనుస్సు, అభయం. అతని ఆత్మవిశ్వాసం తపోబలం నుండి పుట్టింది. కాని బ్రహ్మ వరం దేవాసురుల నుండి మాత్రమే అభయం ఇస్తుంది, మనుష్యుల నుండి కాదు — ఈ విషయాన్ని తరువాతి సర్గలో రాక్షసస్త్రీలు గుర్తుచేస్తారు. ‘వందలాది తూర్యనాదాలతో పైకి ఎత్తండి’ అన్న వాక్యం ధనుస్సు గౌరవాన్నీ, యుద్ధయాత్ర ఉత్సవరూపాన్నీ సూచిస్తుంది. ఇక్కడ పుత్రశోకం ప్రతీకారంగా పరిణమిస్తోంది. రావణుని తపస్సు ప్రసిద్ధమైనది — పదివేల సంవత్సరాలు తపస్సు చేసి, ప్రతి వెయ్యి సంవత్సరాలకు ఒక తలను అగ్నిలో హోమం చేశాడని ఉత్తరకాండలో చెప్పబడింది. కాబట్టి ‘ఆయా సందర్భాలలో’ అన్న పదం ఆ ప్రసంగాన్ని సూచిస్తుంది. అతని కవచం వజ్రానికి కూడా అభేద్యమైనది — ఇంద్రుని వజ్రం కూడా దానిని ఛేదించలేకపోయింది. రావణుడు ఇక్కడ రెండు వస్తువులనే ఆశ్రయిస్తున్నాడు — కవచం, ధనుస్సు. ఇంద్రజిత్తు స్థానంలో ఇప్పుడు అతడు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తాడు. అతని మాట సైనికుల మనస్సులో విశ్వాసం కలిగించే ఉద్దేశంతో కూడా చెప్పబడింది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు మరణంతో వారు భయపడి ఉన్నారు. అతడు చెబుతున్నాడు — నేను స్వయంగా ఇంద్రుని నుండి కూడా భయం లేనివాడిని, కాబట్టి భయపడకండి.

పుత్రవధతో పరితపిస్తూ, క్రూరుడై క్రోధానికి వశమైన ఆ రావణుడు బుద్ధితో ఆలోచించి సీతను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు. ఎర్రని కళ్ళు గలవాడూ, మహాఘోరుడూ, భయంకరంగా కనిపించేవాడూ, దీనుడూ అయిన అతడు దీనస్వరాలతో ఉన్న రాక్షసులందరినీ చూసి ఇలా అన్నాడు — ‘నా బిడ్డ వనవాసులైన వానరులను మోసగించడానికి మాయతో ఏదో ఒక దానిని చంపి, అక్కడ ‘ఇదిగో సీత’ అని చూపించాడు. దానిని నేను నిజంగానే చేస్తాను, అది నాకు ప్రియం కూడా. ఆ క్షత్రబంధువును (అధముడైన క్షత్రియుని) అనుసరించే వైదేహిని నశింపజేస్తాను.’ మంత్రులతో ఇలా చెప్పి అతడు ఉత్తమగుణాలు గల, నిర్మలాకాశంలా ప్రకాశించే ఖడ్గాన్ని వెంటనే పట్టుకొని పైకి ఎత్తాడు. పుత్రశోకంతో మనస్సు అతిగా కలతచెందిన రావణుడు భార్యలతో, మంత్రులతో కలిసి వేగంగా బయలుదేరాడు. మహాక్రుద్ధుడైన అతడు కత్తి పట్టుకొని హఠాత్తుగా మైథిలి ఉన్న చోటికి వెళ్తున్నాడు; ఆ రాక్షసుని చూసి మంత్రులు సింహనాదాలు చేశారు. మహాక్రుద్ధుడైన ఆ రాక్షసుని చూసి వారు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని ఇలా అన్నారు — ‘ఈనాడు ఇతనిని చూసి ఆ అన్నదమ్ములిద్దరూ తల్లడిల్లిపోతారు. కోపించిన ఇతడు నలుగురు లోకపాలకులను జయించాడు, ఇంకా ఎందరో శత్రువులను యుద్ధాలలో నేలకూల్చాడు. రావణుడు ముల్లోకాలలోని రత్నాలను తెచ్చి అనుభవిస్తున్నాడు; పరాక్రమంలో, బలంలో భూమిపై ఇతనికి సాటి ఎవరూ లేరు.’ వారు ఇలా మాట్లాడుకుంటూండగానే క్రోధంతో ఒళ్ళు మరచిన రావణుడు అశోకవనంలో ఉన్న వైదేహి వైపు పరుగెత్తాడు. హితం కోరే మిత్రులు అడ్డగిస్తున్నా, మహాక్రుద్ధుడైన అతడు ఆకాశంలో రోహిణి వైపు ఒక గ్రహం దూసుకుపోయినట్టు పరుగెత్తాడు. రాక్షసస్త్రీల కాపలాలో ఉన్న నిందారహితురాలైన మైథిలి శ్రేష్ఠమైన ఖడ్గాన్ని ధరించిన ఆ క్రుద్ధుడైన రాక్షసుని చూసింది. కత్తి పట్టుకొని, మిత్రులు ఎన్నోసార్లు అడ్డగిస్తున్నా వెనక్కి తిరగని అతనిని చూసి జనకుని కూతురు వ్యథ చెందింది. ఇంద్రజిత్తు మాయాసీతను చంపడం ఇంతకుముందు వానరులను మోహపెట్టడానికి చేసినది; ఇప్పుడు రావణుడు దానిని ‘నిజం’ చేయాలనుకుంటున్నాడు — ఇది ప్రతీకారపు అంధత్వం. ‘క్షత్రబంధువు’ అన్నది రాముని నింద — అధముడైన క్షత్రియుడు అని. మంత్రుల సింహనాదం ఆశ్చర్యం కలిగిస్తుంది — వారు అతనిని అడ్డగించడానికి కాదు, ప్రోత్సహించడానికే అరుస్తున్నారు, అతని బలాన్ని పొగుడుతున్నట్టు. రోహిణి వైపు క్రూరగ్రహం దూసుకుపోయే ఉపమానం సీత నిర్దోషత్వాన్నీ రావణుని క్రౌర్యాన్నీ చూపిస్తుంది. ఇలా సీత ప్రాణాలు సంకటంలో పడ్డాయి. ఇక్కడ రావణుని మంత్రుల మాటలు విచిత్రమైనవి — వారు అతని బలాన్ని ప్రశంసిస్తారు, రామలక్ష్మణుల వ్యథను ఊహిస్తారు, కాని స్త్రీవధలోని అధర్మాన్ని గురించి మాట్లాడరు. దీనితో రాక్షససభ యొక్క నైతికపతనం సూచించబడుతుంది — రాజు కోరికే ధర్మం. లోకపాలకులపై విజయం, ముల్లోకాల రత్నాల భోగం — ఇవి రావణుని పూర్వకీర్తికి చిహ్నాలు, ఇప్పుడు అర్థం లేనివి. అతడు భార్యలతో కలిసి బయలుదేరుతాడు — బహుశా అతనిని అడ్డగించడానికే అతని భార్యలు కూడా వెంట వెళ్తున్నారు. ‘ఉత్తమగుణాలు గల, నిర్మలాకాశంలా ప్రకాశించే’ అన్న ఖడ్గవర్ణన — నిర్మలమైన ఆకాశంలా మెరిసే కత్తి — వైరుధ్యం ద్వారా అతని ఉద్దేశంలోని మాలిన్యాన్ని చూపిస్తుంది. హితం కోరే మిత్రులు అతనిని వారిస్తారు, కాని అతడు వినడు; క్రోధం బుద్ధిని నశింపజేస్తుంది. ‘దీనో దీనస్వరాన్’ అన్న రెండు పదాలతో రావణుని దైన్యమూ సైనికుల దైన్యమూ సమానమని సూచించబడుతుంది — అందరూ శోకంతో పీడితులే. అయినా రావణుని దైన్యం త్వరలోనే క్రూరత్వంగా మారుతుంది. ఈ సందర్భంలో సీత రాక్షసస్త్రీల మధ్య అశోకవనంలోనే ఉంది. రావణుడు కత్తి పట్టుకొని అక్కడికి పరుగెత్తుతాడు, మంత్రులూ భార్యలూ వెంట వెళ్తారు — ఈ దృశ్యం నాటకీయమైనది. పాఠకుడు సీత ప్రాణాల గురించి ఆందోళన చెందుతాడు. కవి రావణుని గమనాన్ని ‘వేగంగా’, ‘హఠాత్తుగా’, ‘పరుగెత్తాడు’, ‘దూసుకుపోయాడు’ అన్న మాటలతో మళ్ళీ మళ్ళీ వర్ణిస్తాడు, దానితో త్వరా భయమూ పెరుగుతాయి. సీత దూరం నుండే కత్తి పట్టుకున్న అతనిని చూస్తుంది, ఆమె వ్యథ తరువాతి భాగంలో విలాపరూపంలో వ్యక్తమవుతుంది. నలభయ్యవ శ్లోకంలో ‘విచుక్రుశుః’ (అరిచారు) అన్నది మంత్రుల నాదం, కాని సీతకు అది భయకారణం.

దుఃఖంలో మునిగిన సీత విలపిస్తూ ఇలా అన్నది — ‘ఈ దుర్బుద్ధి నా మీద కోపంతో స్వయంగా పరుగెత్తుకు వస్తున్న తీరు చూస్తే, భర్త గల నన్ను అనాథను చంపినట్టు చంపబోతున్నాడు. భర్తనే అనుసరించే నన్ను ‘నా భార్యవు కా’ అని ఇతడు ఎన్నోసార్లు ప్రేరేపించాడు; నేను నిశ్చయంగా తిరస్కరించాను. నేను అంగీకరించకపోవడంతో ఇతడు స్పష్టంగా నిరాశ పొంది, క్రోధమోహాలలో మునిగి నన్ను చంపడానికి సిద్ధపడ్డాడు. లేదా ఈ అనార్యుడు నా కారణంగా నరశ్రేష్ఠులైన ఆ అన్నదమ్ములు రామలక్ష్మణులను ఈనాడు యుద్ధంలో నేలకూల్చాడేమో. ఎందుకంటే సంతోషంతో ప్రియవార్త చాటుతూ అరుస్తున్న అనేకమంది రాక్షసుల భయంకరమైన మహానాదం నేను విన్నాను. అయ్యో, ఛీ, ఈ రాజకుమారుల వినాశానికి నేనే కారణం. లేదా పాపనిశ్చయుడైన ఈ రౌద్ర రాక్షసుడు పుత్రశోకంతో రామలక్ష్మణులను చంపకుండానే నన్ను చంపబోతున్నాడేమో. అల్పబుద్ధినైన నేను హనుమంతుని ఆ మాట చేయలేదు; అప్పుడు నేను ఎవరికీ ఓడిపోకుండా అతని వీపుపై ఎక్కి వెళ్ళి ఉంటే, ఈనాడు భర్త ఒడిలో ఉంటూ ఇలా శోకించేదాన్ని కాను. ఏకైక పుత్రుడు గల కౌసల్య యుద్ధంలో కొడుకు నశించాడని విన్నప్పుడు ఆమె హృదయం బద్దలవుతుందని అనుకుంటాను. ఆమె ఏడుస్తూ ఆ మహాత్ముని జన్మనూ, బాల్యాన్నీ, యౌవనాన్నీ, ధర్మకార్యాలనూ, రూపాన్నీ స్మరించుకుంటుంది. కొడుకు హతుడైతే ఆశ లేక, స్పృహ కోల్పోయి, శ్రాద్ధం చేసి ఆమె నిశ్చయంగా అగ్నిలో ప్రవేశిస్తుంది, లేదా నీటిలో ప్రవేశిస్తుంది. ఎవరి కారణంగా కౌసల్య ఈ శోకాన్ని అనుభవించబోతోందో, ఆ పాపనిశ్చయురాలూ దుష్టురాలూ అయిన గూనిది మంథరకు ఛీ.’ సీత విలాపంలో అనేక భావాలున్నాయి — తన మృత్యువు గురించిన భయం కాదు, రామలక్ష్మణుల గురించిన చింత, హనుమంతుని మాట పాటించనందుకు పశ్చాత్తాపం, కౌసల్య దుఃఖం గురించిన ఊహ, మంథరపై నింద. సుందరకాండలో హనుమంతుడు ఆమెను తన వీపుపై ఎక్కించుకొని రాముని దగ్గరికి తీసుకువెళ్ళాలనుకున్నాడు, కాని ఆమె పరపురుషస్పర్శను కోరక నిరాకరించింది — దాని స్మరణ ఇక్కడ ఉంది. ‘భర్త గల నన్ను అనాథలా’ అన్న విరోధం ఆమె పట్ల కరుణను పెంచుతుంది. ఆమె తన దుఃఖాన్ని మరచి అత్తగారి దుఃఖాన్ని గురించి ఆలోచిస్తుంది — ఇది ఆమె శీలపు ఔన్నత్యం. సమస్త దుఃఖానికీ మూలం మంథర అని ఆమె భావిస్తుంది. ‘ఇలా విలపిస్తున్న తపస్విని మైథిలిని చూసి’ అన్న వాక్యం అరవయ్యవ శ్లోకంలో మొదలై తరువాతి భాగంలో పూర్తవుతుంది. సీత మొదటి ఆలోచన — ఇతడు నన్ను చంపుతాడు, ఎందుకంటే నేను తిరస్కరించాను. రెండవది — లేదా రామలక్ష్మణులు హతులయ్యారేమో, ఎందుకంటే రాక్షసుల హర్షనాదం వినిపించింది. నిజానికి ఆ నాదం మంత్రుల సింహనాదం, విజయఘోష కాదు, కాని సీతకు అది తెలియదు. మూడవది — పుత్రశోకంతో ఇతడు నన్ను చంపుతున్నాడు. ఇలా ఆమె మూడు వికల్పాలను ఆలోచిస్తుంది, అన్నీ దుఃఖకరమైనవే. కౌసల్య విషయంలో ఆమె ఊహ విస్తృతమైనది — జన్మ, బాల్యం, యౌవనం, ధర్మకార్యాలు, రూపం స్మరించుకొని ఏడవడం, శ్రాద్ధం, అగ్నిప్రవేశం లేదా జలప్రవేశం. ఇక్కడ రాముని తల్లి పట్ల సీతకున్న ప్రేమా గౌరవమూ కనిపిస్తాయి. మంథరపై ఆమె కోపం — ఆమెయే వనవాసానికి కారణం, వనవాసమే అపహరణకు కారణం. ఇలా సమస్త దుఃఖపు పరంపరను ఆమె వెతికి పట్టుకుంటుంది. ‘అల్పబుద్ధినైన నేను’ అన్న ఆత్మనింద ఆమె దుఃఖపు లోతును చూపిస్తుంది. అప్పటి ఆ నిర్ణయం ధర్మానుసారమైనదే అయినా, ఆమె తన నిర్ణయాన్ని మళ్ళీ తరచి చూసుకుంటుంది. ‘భర్త ఒడిలో ఉంటూ’ అన్న పదంతో ఆమె ఏకైక కోరిక వ్యక్తమవుతుంది — భర్త దగ్గర ఉండడం. ఆమె విలాపం సుదీర్ఘమైనది, కాని దానిలో రావణుని ఉద్దేశించి ఒక్క యాచనాపదం కూడా లేదు — ఆమె ప్రాణభిక్ష అడగదు.

చంద్రుడు లేక గ్రహానికి వశమైన రోహిణిలా విలపిస్తున్న తపస్విని మైథిలిని చూసి, ఈ మధ్యలో రావణుని అమాత్యుడూ, శీలవంతుడూ, పవిత్రుడూ, మేధావీ అయిన సుపార్శ్వుడు, ఇతర మంత్రులు వారిస్తున్నా, రాక్షసశ్రేష్ఠుడైన రావణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘దశగ్రీవా, సాక్షాత్తు వైశ్రవణుని (కుబేరుని) తమ్ముడవైన నీవు క్రోధంతో ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి వైదేహిని ఎలా చంపాలనుకుంటున్నావు? వీరా, రాక్షసేశ్వరా, వేదవిద్యావ్రతాలు పూర్తిచేసి స్నాతకుడవైన, స్వధర్మంలో నిరతుడవైన నీవు స్త్రీవధను ఎందుకు తలపెడుతున్నావు? రాజా, రూపసంపన్న అయిన ఈ మైథిలిని ఒక్కసారి చూడు; మాతో కలిసి యుద్ధంలో ఆ రాఘవుని మీదే నీ క్రోధాన్ని ప్రయోగించు. ఈనాడు కృష్ణపక్ష చతుర్దశి; నీవు ఈనాడే సన్నాహం చేసి, రేపు అమావాస్యనాడు సైన్యంతో కలిసి విజయం కోసం బయలుదేరు. శూరుడవూ, ధీమంతుడవూ, రథికుడవూ, ఖడ్గధారివీ అయిన నీవు శ్రేష్ఠమైన రథాన్ని ఎక్కి దశరథుని కుమారుడైన రాముని చంపి మైథిలిని పొందుతావు.’ దురాత్ముడైన ఆ రావణుడు మిత్రుడు నివేదించిన ఆ ధర్మయుక్తమైన మాటను అంగీకరించి ఇంటికి వెళ్ళాడు; ఆ తరువాత పరాక్రమవంతుడైన అతడు మిత్రులతో కలిసి మళ్ళీ సభకు వెళ్ళాడు. సుపార్శ్వుని ఉపదేశం చతురమైనది — అతడు రావణునికి అతని వంశాన్నీ, విద్యనూ, వ్రతాన్నీ గుర్తుచేస్తాడు, స్త్రీవధలోని అధర్మాన్ని చూపిస్తాడు, తరువాత క్రోధానికి సరైన లక్ష్యంగా రాముని నిర్దేశిస్తాడు. ‘ఒక్కసారి చూడు’ అన్న పదంతో అతడు సీత సౌందర్యాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — అంటే, ఆమెను చంపి నీవు ఏమి పొందుతావు? అమావాస్య ప్రస్తావన యుద్ధానికి కాలనిర్ణయం. ఇతర మంత్రులు వారిస్తున్నా అతడు మాట్లాడతాడన్నది అతని ధైర్యాన్నీ సత్యవాదిత్వాన్నీ సూచిస్తుంది. చివరకు రావణుడు ధర్మయుక్తమైన మాటను అంగీకరిస్తాడు — అతని చరిత్రలో ఇది అరుదైన క్షణం. చివరి శ్లోకం వంశస్థవృత్తంలో రచించబడింది. సుపార్శ్వుడు ‘శీలవంతుడు, పవిత్రుడు, మేధావి’ అన్న మూడు విశేషణాలతో వర్ణించబడ్డాడు — అతడు రావణుని హితైషి అయిన మంత్రి, ముఖస్తుతి చేసేవాడు కాదు. ఈ ఉపదేశపు ఫలం సీత ప్రాణరక్షణ. ఇలా సర్గ రావణుని సభాప్రవేశంతో ముగుస్తుంది; తరువాతి సర్గలో అతడు సైన్యాన్ని యుద్ధానికి పంపుతాడు. సుపార్శ్వుడు రావణుని ‘వేదవిద్యావ్రతస్నాతుడు’ అని సంబోధిస్తాడు — రావణుడు బ్రాహ్మణకులంలో పుట్టినవాడు, పులస్త్యుని మనుమడు, వేదాధ్యయనం చేసినవాడు. ‘స్వధర్మంలో నిరతుడు’ అని కూడా. ఇలా అతడు రావణుని ఆత్మగౌరవాన్ని మేల్కొలుపుతాడు, దానివల్ల అతడు నీచకర్మ నుండి వెనుదిరుగుతాడని. స్త్రీవధ శాస్త్రాలలో మహాపాపం, ముఖ్యంగా జ్ఞానికి.

இந்திரஜித் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு, அதை நன்கு உறுதிசெய்துகொண்ட புலஸ்திய குலத்து ராவணனின் அமைச்சர்கள் விரைந்து சென்று தசக்ரீவனிடம் தெரிவித்தனர் — ‘மகாராஜா, விபீஷணனின் துணையோடு லக்ஷ்மணன், நாங்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே, பேரொளி படைத்த உன் மகனைப் போரில் கொன்றுவிட்டான். போர்களில் என்றும் தோல்வியறியாத வீரனான உன் மகன், தேவேந்திரனை வென்றவன், வீரனான லக்ஷ்மணனோடு மோதிக் கொல்லப்பட்டான். அவன் லக்ஷ்மணனைத் தன் அம்புகளால் நிறைவுசெய்த பிறகே மேலான உலகங்களை அடைந்தான்.’ இந்திரஜித்தின் அந்தக் கோரமான, அச்சமூட்டும், கொடிய வதத்தைக் கேட்ட ராவணன் பெரும் மயக்கத்தில் ஆழ்ந்தான். நெடுநேரம் கழித்து நினைவு திரும்பியபோது, ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான அந்த மன்னன் புத்திரசோகத்தால் கலங்கி வாடினான். அமைச்சர்கள் செய்தியை மென்மையாக்க விரும்புகிறார்கள் — ‘அம்புகளால் நிறைவுசெய்து’, ‘மேலான உலகங்களை அடைந்தான்’ என்று வீரனின் நற்கதியை வருணிக்கிறார்கள். ‘விபீஷணனின் துணையோடு’ என்ற குறிப்பு ராவணனின் மனத்தில் தம்பியின் துரோகத்தை நினைவூட்டுகிறது. ‘நாங்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே’ என்ற சொல் அவர்களுடைய நாணத்தைச் சுட்டுகிறது — பார்த்துக்கொண்டிருந்தும் அவர்களால் காக்க இயலவில்லை. ராவணனின் மயக்கம் அவனுடைய புத்திரப் பாசத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது; கடுமையானவனாயினும் அவனும் ஒரு தந்தையே. அமைச்சர்களின் சொல்லில் ‘வீரன் வீரனோடு மோதி’ என்ற தொடரால் இருவருடைய வீரமும் ஒப்புக்கொள்ளப்படுகிறது — இந்திரஜித் ஒரு பலவீனனால் அல்ல, வீரனால்தான் கொல்லப்பட்டான். இவ்விதம் அவர்கள் மன்னனின் சினத்திலிருந்து தங்களைக் காத்துக்கொள்ளவும் முயல்கிறார்கள்; ஏனெனில் தீய செய்தியைக் கொண்டுவருபவன் பெரும்பாலும் தண்டிக்கப்படுவான். இவ்வாறு சோகம் தொடங்குகிறது.

புலன்கள் கலங்கிய அவன் இவ்வாறு புலம்பினான் — ‘ஐயோ, ராக்ஷசப் படையின் தலைவனே, என் குழந்தாய், பெரும் வலிமையுடையவனே, இந்திரனையே வென்ற நீ இன்று எப்படி லக்ஷ்மணனின் வசமானாய்? நீ சினம் கொண்டால் உன் அம்புகளால் காலனையும் அந்தகனையும்கூட, மந்தர மலையின் சிகரங்களையும்கூடப் பிளந்துவிடுவாயே; போரில் லக்ஷ்மணன் எம்மாத்திரம்? நெடுந்தோளனே, இன்று நீ காலதர்மத்தோடு இணைந்தாய் என்றால், விவஸ்வானின் மகனான யமராஜன் இன்று என் மதிப்பில் மேலும் உயர்ந்தவனாகிறான் — அந்த யமன் ஒருவனே என் மகனைப் பறிக்கும் ஆற்றல் பெற்றான். தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்திலும்கூட நல்ல போர்வீரர்களுக்கு இதுவே வழி — தலைவனுக்காகக் கொல்லப்படுகிற ஆண்மகன் சுவர்க்கத்தை அடைகிறான். இந்திரஜித் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டு இன்று தேவர் கூட்டங்கள் அனைத்தும், உலகபாலர்களும் மகரிஷிகளும் அச்சம் நீங்கி இன்பமாக உறங்குவார்கள். இந்திரஜித் ஒருவன் இல்லாததால் மூவுலகங்களும், காடுகளோடு கூடிய பூமி முழுவதும் இன்று எனக்கு வெறுமையாகத் தோன்றுகின்றன. இன்று அந்தப்புரத்தில் நைர்ருதக் கன்னியரின் ஓலத்தைக் கேட்பேன் — மலைக்குகையில் பெண் யானைக் கூட்டத்தின் பிளிறலைப் போல. பகைவரை வாட்டுபவனே, இளவரசுப் பதவியையும் இலங்கையையும் ராக்ஷசர்களையும் உன் தாயையும் என்னையும் உன் மனைவியரையும் விட்டுவிட்டு எங்கே போனாய்? வீரனே, நான் யமனுலகம் சென்றபின் எனக்கு ஈமக்கடன்களை நீ செய்திருக்க வேண்டும்; நீயோ தலைகீழாக நடந்துகொள்கிறாய். சுக்ரீவனும் லக்ஷ்மணனும் ராகவனோடு உயிரோடிருக்கையில், என் நெஞ்சில் தைத்த முள்ளை எடுக்காமலேயே நீ எங்கே சென்றாய்?’ இந்தப் புலம்பலில் ஒரு தந்தையின் இதயம் திறந்து காட்டப்படுகிறது. ‘யமன் மதிப்புக்குரியவன்’ என்பது ஒரு நுட்பமான குறிப்புப் பொருள் — என் மகனைக் கொல்ல வல்லவன் நிச்சயம் பெரியவனே. ‘தலைகீழாக நடந்துகொள்கிறாய்’ என்ற வாக்கியத்தில் எல்லாத் தந்தையரின் துயரமும் அடங்கியுள்ளது — மகன் தந்தைக்குச் சிராத்தம் செய்ய வேண்டும், தந்தை மகனுக்கு அல்ல. ‘முள்ளை எடுக்காமலேயே’ என்ற சொல்லால், சீதையைக் கவர்ந்ததால் எழுந்த பகை இன்னும் தீர்க்கப்படவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. மகனின் வீரமரணம் சுவர்க்கம் தருவது என்று அவன் தன்னைத் தேற்றிக்கொள்ள முயல்கிறான்; ஆனால் சோகம் தணியவில்லை. இப்பகுதியில் ராவணன் மகனின் பராக்கிரமத்தை நினைவுகூர்கிறான் — அவன் இந்திரனை வென்றான், காலனையும் அந்தகனையும்கூடப் பிளக்க வல்லவனாக இருந்தான். ஆகவே லக்ஷ்மணனால் அவன் கொல்லப்பட்டது ராவணனுக்கு நம்ப முடியாததாக இருக்கிறது. அவன் தேவர்களின் நிம்மதியான உறக்கத்தைக் கற்பனை செய்கிறான் — இந்திரஜித் உயிரோடிருந்தபோது அவர்கள் அஞ்சினார்கள், இப்போது கவலையற்றவர்கள். இந்த எண்ணம் அவனுடைய சோகத்தைக் கூர்மையாக்குகிறது. அந்தப்புரத்தில் ராக்ஷசியரின் ஓலத்தை — மலைக்குகையில் பெண் யானைகளின் பிளிறலைப் போல — அவன் முன்னதாகவே கேட்கிறான். இளவரசன் இல்லாத இலங்கையின் எதிர்காலம் நிச்சயமற்றது; தாய் மண்டோதரி, தந்தை ராவணன், மனைவியர் — எல்லோரும் ஆதரவற்றவர்கள். இவை அனைத்தையும் அவன் ஒவ்வொன்றாக எண்ணிப் பார்க்கிறான். ‘மம நாம த்வயா வீர’ என்ற சுலோகத்தில் மகனுக்குத் தந்தைமீதுள்ள கடமை கூறப்படுகிறது — தந்தை இறந்தால் மகன் ஈமக்கடன்களைச் செய்கிறான். இன்றோ அது தலைகீழாகிவிட்டது. இவ்விதம் ராவணன் வாழ்க்கையின் இயல்பான வரிசை உடைந்துபோனதைக் காண்கிறான்.

இவ்வாறு பலவாறு புலம்பித் துயருற்ற ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணனை, மகனின் இழப்பால் பிறந்த பெரும் சினம் ஆட்கொண்டது. இயல்பாகவே சினமுடையவனான அவனை, கோடையில் கதிரவனை அவன் கதிர்கள் மேலும் சுடர்விடச் செய்வதுபோல, மகனுக்கான மனவேதனைகள் மேலும் மூட்டிவிட்டன. நெற்றியில் ஒன்றுகூடிய புருவச் சுளிப்புகளோடு அவன், யுகமுடிவில் முதலைகளோடும் பேரலைகளோடும் கொந்தளிக்கும் கடலைப்போலத் தோன்றினான். சினத்தால் கொட்டாவிவிட்டுப் பிளந்த அவன் வாயிலிருந்து, விருத்திரனின் வாயிலிருந்துபோல, புகையோடு கூடிய நெருப்பு வெளிப்படையாக எரிந்து எழுந்தது. மகனின் வதத்தால் வெந்து, சினத்துக்கு அடிமையான வீரன் ராவணன், அறிவால் ஆராய்ந்து வைதேகியைக் கொல்வதையே விரும்பினான். இயல்பாகவே சிவந்து, சினத்தீயாலும் சிவந்த அவனுடைய மிகக் கோரமான கண்கள் சுடர்விட்டன. இயல்பாகவே கோரமான அவன் உருவம், சினத்தீயால் பெருகி, சினமுற்ற ருத்திரனைப்போல அணுக முடியாததாயிற்று. சினமுற்ற அவன் கண்களிலிருந்து கண்ணீர்த்துளிகள் விழுந்தன — சுடர்விட்டு எரியும் இரண்டு விளக்குகளிலிருந்து தீச்சுடரோடு எண்ணெய்த்துளிகள் விழுவதுபோல. அவன் பற்களைக் கடித்தபோது எழுந்த ஒலி, தானவர்கள் இழுத்துக் கடையும் கடைசல் இயந்திரத்தின் ஒலிபோலக் கேட்டது. காலாக்கினியைப்போலச் சினந்த அவன் எந்த எந்தத் திசையை நோக்கினானோ, அந்த அந்தத் திசையில் இருந்த ராக்ஷசர்கள் அச்சத்தால் நடுங்கி ஒளிந்துகொண்டனர். அசைவனவற்றையும் அசையாதனவற்றையும் விழுங்கத் துடிக்கும் அந்தகனைப்போலச் சினந்து எல்லாத் திசைகளையும் நோக்கிக்கொண்டிருந்த அவனை ராக்ஷசர்கள் அணுகவில்லை. பிறகு மிகுந்த சினமுற்ற ராக்ஷசத் தலைவன் ராவணன், போரில் படையை உறுதிப்படுத்த விரும்பி, ராக்ஷசர்களின் நடுவே பேசினான். இங்கே கவி சினத்தின் உடல் அறிகுறிகளை வரிசையாக வருணிக்கிறார் — புருவச் சுளிப்பு, வாயிலிருந்து நெருப்பு, சிவந்த கண்கள், கண்ணீர், பல் கடித்தல், பார்வையாலேயே அச்சம். கண்ணீர்த்துளிகளை விளக்கெண்ணெய்த் துளிகளோடு ஒப்பிடும் உவமை சிறப்பானது — சோகமும் சினமும் ஒருசேர; கண்ணீரும் நெருப்புமயம். அவன் பார்வை விழுந்ததும் ராக்ஷசர்களே ஒளிந்துகொள்கிறார்கள் — சொந்தமானவர்களாலும் அவனை அணுக முடியவில்லை. இருபதாம் சுலோகத்திலேயே சீதை வதத்தின் விதை ஊன்றப்பட்டுவிட்டது. புத்திரசோகம் எவ்வாறு விவேகத்தை அழிக்கிறது என்பது இங்கே தெளிவாகிறது. இப்பகுதியின் பல சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. உவமைகளின் மிகுதி கவனிக்கத்தக்கது — கோடைக் கதிரவன், பிரளயக் கடல், விருத்திரனின் வாய், ருத்திரன், காலாக்கினி, அந்தகன். இவை அனைத்தும் அழிவின் குறியீடுகள். புத்திரசோகம் ராவணனை அழிப்பவனின் உருவத்துக்குக் கொண்டுசெல்கிறது என்று கவி காட்டுகிறார். ‘இயல்பாகவே சினமுடையவன்’ என்ற சொல்லால், சினம் அவனுடைய இயல்பே என்றும் புத்திரசோகம் அதற்கு எரிபொருள் மட்டுமே என்றும் சுட்டப்படுகிறது. ‘இயல்பாகவே சிவந்த’ கண்கள் சினத்தால் இருமடங்கு சிவந்தன. பல் கடிக்கும் ஒலி கடல் கடையும் இயந்திரத்தின் ஒலிபோல — இந்த உவமை புராணப் புகழ்பெற்ற தேவாசுரர்களின் பாற்கடல் கடைதலை நினைவூட்டுகிறது. பிரளயகாலத்தில் மக்கள் ஒளிவதுபோல, ராக்ஷசர்கள் அவன் பார்வைக்கு அஞ்சி ஒளிந்துகொள்கிறார்கள். இறுதியில் அவன் வீரர்களை நிலைப்படுத்தப் பேசுகிறான் — இதுவே மன்னனின் பங்கு; சோகத்திலும் அவன் படையின் தலைவன். இருபதாம் சுலோகத்தில் ‘வைதேஹ்யா ரோசயத்வதம்’ (வைதேகியின் வதத்தை விரும்பினான்) என்று படிக்கப்படுகிறது; முப்பத்து நான்காம் சுலோகத்தில் மீண்டும் ‘ஸீதாம் ஹந்தும் வ்யவஸ்யத’ (சீதையைக் கொல்லத் தீர்மானித்தான்) — அச்சுப் பதிப்பில் இந்த எண்ணம் இருமுறை வருகிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ஒருமுறை மட்டுமே. இப்பகுதியில் ராவணன் இன்னும் எதுவும் பேசவில்லை, அவனுடைய உருவம் மட்டுமே வருணிக்கப்படுகிறது — இவ்வாறு கவி சொல்லுக்கு முன்பே அவன் உணர்வைக் காட்டுகிறார்; அதனால் அடுத்து வரும் சொல் மேலும் தாக்கம் பெறுகிறது. இவ்வாறு சோகத்திலிருந்து சினம், சினத்திலிருந்து மயக்கம், மயக்கத்திலிருந்து அதர்ம முடிவு — என்ற மனவீழ்ச்சியின் வரிசை இங்கே தெளிவாகத் தெரிகிறது.

ராவணன் சொன்னான் — ‘ஆயிரக்கணக்கான ஆண்டுகள் நான் மேலான தவம் செய்து, அந்த அந்தச் சந்தர்ப்பங்களில் சுயம்புவான பிரம்மனை மகிழ்வித்தேன். அந்தத் தவத்தின் பயனாலும் சுயம்புவின் அருளாலும் அசுரர்களிடமிருந்தோ தேவர்களிடமிருந்தோ எனக்கு ஒருபோதும் அச்சமில்லை. பிரம்மன் அளித்த, கதிரவனுக்கு நிகரான ஒளியுடைய என் கவசம், தேவாசுரப் போர்களில் வஜ்ராயுதம் ஏந்திய கைகளாலும் பிளக்கப்படவில்லை. அந்தக் கவசம் அணிந்து தேரில் நிற்கும் என்னை இன்று இங்கே போரில் சாட்சாத் புரந்தரனே ஆனாலும் யார் எதிர்கொள்ள முடியும்? தேவாசுரப் போர்களின்போது அன்று மிக மகிழ்ந்த சுயம்பு எனக்குக் கொடுத்த, அம்புகளோடு கூடிய பெரிய வில் உண்டு; அந்தப் பயங்கரமான வில்லை இன்றே பெரும்போரில் ராமலக்ஷ்மணர்களின் வதத்துக்காக நூற்றுக்கணக்கான வாத்தியங்கள் முழங்க எடுத்து வாருங்கள்.’ இங்கே ராவணன் தன் தவத்தின் பயன்களை நினைவுகூர்கிறான் — கவசம், வில், அச்சமின்மை. அவனுடைய தன்னம்பிக்கை தவவலிமையிலிருந்து பிறந்தது. ஆனால் பிரம்மனின் வரம் தேவர்களிடமிருந்தும் அசுரர்களிடமிருந்தும் மட்டுமே அச்சமின்மை தருகிறது, மனிதர்களிடமிருந்து அல்ல — இதை அடுத்த சர்க்கத்தில் ராக்ஷசியர் நினைவூட்டுவார்கள். ‘நூற்றுக்கணக்கான வாத்தியங்கள் முழங்க எடுத்து வாருங்கள்’ என்ற வாக்கியம் வில்லின் பெருமையையும், போர்ப் புறப்பாட்டின் திருவிழாத் தன்மையையும் சுட்டுகிறது. புத்திரசோகம் இங்கே பழிவாங்கும் உணர்வாக மாறுகிறது. ராவணனின் தவம் புகழ்பெற்றது — பத்தாயிரம் ஆண்டுகள் தவம் செய்து, ஒவ்வோர் ஆயிரம் ஆண்டுக்கும் ஒரு தலையை நெருப்பில் ஆகுதியாக இட்டான் என்று உத்தர காண்டத்தில் சொல்லப்படுகிறது. ஆகவே ‘அந்த அந்தச் சந்தர்ப்பங்களில்’ என்ற சொல் அந்த நிகழ்ச்சியைச் சுட்டுகிறது. அவனுடைய கவசம் வஜ்ராயுதத்தாலும் பிளக்க முடியாதது — இந்திரனின் வஜ்ரமும் அதைப் பிளக்க இயலவில்லை. ராவணன் இங்கே இரண்டு பொருள்களையே சார்ந்திருக்கிறான் — கவசமும் வில்லும். இந்திரஜித்தின் இடத்தில் இனி அவனே போர் செய்வான். அவனுடைய சொல், வீரர்களின் மனத்தில் நம்பிக்கையை உண்டாக்கும் நோக்கமும் கொண்டது; ஏனெனில் இந்திரஜித்தின் மரணத்தால் அவர்கள் அஞ்சியிருக்கிறார்கள். அவன் சொல்கிறான் — நான் இந்திரனுக்கே அஞ்சாதவன்; ஆகவே அஞ்சாதீர்கள்.

மகனின் வதத்தால் வெந்து, சினத்துக்கு வசப்பட்ட அந்தக் கொடிய ராவணன், அறிவால் ஆராய்ந்து சீதையைக் கொல்லத் தீர்மானித்தான். செம்பு நிறக் கண்களுடைய, மிகக் கோரமான, பார்வைக்கே அச்சம் தரும், ஆனால் துயருற்ற அவன், தளர்ந்த குரலில் இருந்த எல்லா இரவுலாவிகளையும் பார்த்துச் சொன்னான் — ‘காட்டில் வாழும் வானரர்களை ஏமாற்றுவதற்காக என் குழந்தை மாயையால் ஏதோ ஒன்றைக் கொன்று, அங்கே ‘இவள் சீதை’ என்று காட்டினான். அதை நான் உண்மையாக்குவேன்; அது எனக்கும் பிரியமானது. அந்த இழிந்த க்ஷத்திரியனைப் பின்பற்றும் வைதேகியை அழிப்பேன்.’ இவ்வாறு அமைச்சர்களிடம் சொல்லிவிட்டு, சிறந்த குணங்கள் கொண்ட, தெளிந்த வானம்போல ஒளிரும் வாளை அவன் விரைந்து பற்றி உருவினான். புத்திரசோகத்தால் மிகவும் கலங்கிய மனத்துடன் ராவணன், மனைவியரோடும் அமைச்சர்கள் சூழவும் வேகமாக வெளியேறினான். மிகுந்த சினத்தோடு வாளை ஏந்தியவனாக அவன் திடீரென மைதிலி இருந்த இடத்தை நோக்கிச் செல்கிறான்; அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு அமைச்சர்கள் சிங்கநாதம் செய்து முழங்கினார்கள். மிகுந்த சினத்திலிருந்த அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு அவர்கள் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு சொன்னார்கள் — ‘இன்று இவனைக் கண்டு அந்த உடன்பிறந்தோர் இருவரும் நடுங்குவார்கள். இவன் சினந்தபோது நான்கு உலகபாலர்களும் வெல்லப்பட்டனர்; வேறு பல பகைவர்களும் போர்களில் வீழ்த்தப்பட்டனர். மூவுலகங்களிலுமுள்ள ரத்தினங்களைக் கொண்டுவந்து ராவணன் அனுபவிக்கிறான்; வீரத்திலும் வலிமையிலும் இவனுக்கு நிகரானவன் பூமியில் இல்லை.’ அவர்கள் இவ்வாறு பேசிக்கொண்டிருக்கும்போதே, சினத்தால் மதிமயங்கிய ராவணன் அசோகவனத்திலிருந்த வைதேகியை நோக்கிப் பாய்ந்தான். நன்மை நாடும் நண்பர்கள் தடுத்தும், மிகுந்த சினமுற்ற அவன், வானில் ரோகிணியை நோக்கி ஒரு கிரகம் பாய்வதுபோலப் பாய்ந்தான். ராக்ஷசியரால் காக்கப்பட்டிருந்த, பழிக்கப்படாத மைதிலி, சிறந்த வாளை ஏந்திய சினமுற்ற ராக்ஷசனைக் கண்டாள். வாளோடு, நண்பர்கள் பலமுறை தடுத்தும் திரும்பாமல் வரும் அவனைக் கண்டு ஜனகனின் மகள் வேதனையுற்றாள். இந்திரஜித்தின் மாயா சீதை வதம் முன்பு வானரர்களை மயக்குவதற்காகச் செய்யப்பட்டது; இப்போது ராவணன் அதை ‘உண்மையாக்க’ விரும்புகிறான் — இது பழிவாங்கலின் குருட்டுத்தனம். ‘க்ஷத்ரபந்து’ என்பது ராமனை இழிவுபடுத்தும் சொல் — இழிந்த க்ஷத்திரியன் என்று பொருள். அமைச்சர்களின் சிங்கநாதம் வியப்பூட்டுகிறது — அவர்கள் அவனைத் தடுக்க அல்ல, ஊக்குவிக்கவே முழங்குகிறார்கள்; அவனுடைய வலிமையைப் புகழ்வதுபோல. ரோகிணியை நோக்கிப் பாயும் கொடிய கிரகத்தின் உவமை சீதையின் குற்றமின்மையையும் ராவணனின் கொடுமையையும் காட்டுகிறது. இவ்வாறு சீதையின் உயிர் ஆபத்தில் சிக்குகிறது. இங்கே ராவணனின் அமைச்சர்களுடைய சொல் விசித்திரமானது — அவர்கள் அவன் வலிமையைப் புகழ்கிறார்கள், ராமலக்ஷ்மணர்களின் வேதனையைக் கற்பனை செய்கிறார்கள், ஆனால் பெண்ணைக் கொல்வதன் அதர்மத்தைப் பற்றிப் பேசவில்லை. இதனால் ராக்ஷச சபையின் அறவீழ்ச்சி சுட்டப்படுகிறது — மன்னனின் விருப்பமே தர்மம். உலகபாலர்களை வென்றது, மூவுலக ரத்தினங்களை அனுபவிப்பது — இவை ராவணனின் முந்தைய புகழின் அடையாளங்கள்; இப்போது அவை பொருளற்றவை. அவன் மனைவியரோடு வெளியேறுகிறான் — அவன் மனைவியரும் அவனைப் பின்தொடர்கிறார்கள், ஒருவேளை தடுப்பதற்காக. ‘சிறந்த குணங்கள் கொண்ட, தெளிந்த வானம்போல ஒளிரும்’ என்ற வாளின் வருணனை — மாசற்ற வானம்போல ஒளிரும் வாள் — முரண்பாட்டால் அவன் நோக்கத்தின் மாசைக் காட்டுகிறது. நன்மை நாடும் நண்பர்கள் அவனைத் தடுக்கிறார்கள்; ஆனால் அவன் கேட்பதில்லை; சினம் அறிவை அழிக்கிறது. ‘தீனோ தீனஸ்வரான்’ (துயருற்றவன், தளர்ந்த குரலுடையவர்களை) என்ற இரு சொற்களால், ராவணனின் துயரமும் வீரர்களின் துயரமும் ஒன்றே என்று சுட்டப்படுகிறது — எல்லோரும் சோகத்தால் வாடுகிறார்கள். ஆயினும் ராவணனின் துயரம் விரைவிலேயே கொடுமையாக மாறுகிறது. இந்தச் சந்தர்ப்பத்தில் சீதை ராக்ஷசியர் சூழ அசோகவனத்திலேயே இருந்தாள். ராவணன் வாளை ஏந்தி அங்கே ஓடுகிறான், அமைச்சர்களும் மனைவியரும் பின்தொடர்கிறார்கள் — இந்தக் காட்சி நாடகத்தன்மை வாய்ந்தது. வாசகன் சீதையின் உயிரைப் பற்றிக் கவலைகொள்கிறான். ‘வேகமாக’, ‘திடீரென’, ‘பாய்ந்தான்’, ‘ஓடினான்’ என்ற சொற்களால் கவி ராவணனின் இயக்கத்தை மீண்டும் மீண்டும் வருணிக்கிறார்; அதனால் பரபரப்பும் அச்சமும் பெருகுகின்றன. சீதை தொலைவிலிருந்தே வாள் ஏந்திய அவனைக் காண்கிறாள்; அவளுடைய வேதனை அடுத்த பகுதியில் புலம்பலாக வெளிப்படுகிறது. நாற்பதாம் சுலோகத்தில் ‘விசுக்ருஶு:’ என்பது அமைச்சர்களின் முழக்கம்; சீதைக்கோ அது அச்சத்துக்குக் காரணம்.

துயரத்தில் மூழ்கிய சீதை புலம்பியவாறு இதைச் சொன்னாள் — ‘இந்தத் தீய மதியுடையவன் என்மீது சினந்து தானே இவ்வாறு பாய்ந்து வருவதைப் பார்த்தால், காப்பவன் உள்ள என்னை ஆதரவற்றவளைப்போலக் கொன்றுவிடுவான். கணவனிடம் பற்றுக்கொண்ட என்னை ‘என் மனைவியாகு’ என்று இவன் பலமுறை தூண்டினான்; நான் உறுதியாக மறுத்துவிட்டேன். நான் இணங்காததால் இவன் வெளிப்படையாகவே நம்பிக்கை இழந்து, சினமும் மயக்கமும் ஆட்கொள்ள என்னைக் கொல்ல முனைந்திருக்கிறான். அல்லது, இந்த இழிந்தவன் என் பொருட்டு நரசிம்மங்களான உடன்பிறந்தோர் ராமலக்ஷ்மணர் இருவரையும் இன்று போரில் வீழ்த்திவிட்டானோ? ஏனெனில், மகிழ்ச்சியில் ஆரவாரம் செய்யும் பல ராக்ஷசர்களின் பெரும் பயங்கர முழக்கத்தை நான் கேட்டேன். ஐயோ, அந்தோ! என் பொருட்டு அரசகுமாரர் இருவருக்கும் இந்த அழிவு! அல்லது, புத்திரசோகத்தால், ராமலக்ஷ்மணர்களைக் கொல்லாமலேயே, பாவ முடிவுகொண்ட இந்தக் கொடிய ராக்ஷசன் என்னை அழிக்கப்போகிறானோ? அனுமனின் அந்தச் சொல்லை அற்பமான நான் செய்யவில்லை; அப்போது நான் அவன் முதுகில் ஏறி, யாராலும் வெல்லப்படாமல் சென்றிருந்தால், இன்று கணவனின் மடியில் இருந்துகொண்டு இவ்வாறு வருந்த வேண்டியிருந்திருக்காது. ஒரே மகனுடைய கௌசல்யை, போரில் தன் மகன் அழிந்தான் என்று கேட்கும்போது அவள் இதயம் வெடித்துவிடும் என்று நினைக்கிறேன். அந்த மகாத்மாவின் பிறப்பையும் குழந்தைப் பருவத்தையும் இளமையையும் தர்ம காரியங்களையும் அழகையும் அழுதுகொண்டே நினைத்துப் பார்ப்பாள். மகன் கொல்லப்பட்டபின் நம்பிக்கையிழந்து உணர்விழந்து, சிராத்தம் செய்துவிட்டு நிச்சயமாக நெருப்பில் புகுவாள், அல்லது நீரில் புகுவாள். எவள் காரணமாகக் கௌசல்யை இந்தச் சோகத்தை அடையப்போகிறாளோ, அந்தப் பாவ நோக்கமுடைய தீயவளான கூனி மந்தரைக்கு அழிவு உண்டாகட்டும்.’ சீதையின் புலம்பலில் பல உணர்வுகள் — தன் மரணத்தைப் பற்றிய அச்சம் அல்ல, ராமலக்ஷ்மணர்களைப் பற்றிய கவலை, அனுமனின் சொல்லைச் செய்யாததற்கான வருத்தம், கௌசல்யையின் துயரத்தின் கற்பனை, மந்தரையின் மீதான பழிப்பு. சுந்தர காண்டத்தில் அனுமன் அவளைத் தன் முதுகில் ஏற்றி ராமனிடம் கொண்டுசெல்ல விரும்பினான்; அவளோ பிற ஆடவனின் தீண்டலை விரும்பாமல் மறுத்துவிட்டாள் — அதன் நினைவு இங்கே. ‘காப்பவன் உள்ள என்னை ஆதரவற்றவளைப்போல’ என்ற முரண் அவளுடைய அவலத்தைப் பெருக்குகிறது. அவள் தன் துயரத்தை மறந்து மாமியாரின் துயரத்தை எண்ணுகிறாள் — இது அவளுடைய ஒழுக்கத்தின் உயர்வு. எல்லாத் துயரத்துக்கும் வேர் மந்தரையே என்று அவள் கருதுகிறாள். ‘இவ்வாறு புலம்பும் தவக்கோலத்தவளான மைதிலியைக் கண்டு’ — என்ற வாக்கியம் அறுபதாம் சுலோகத்தில் தொடங்கி அடுத்த பகுதியில் முடிகிறது. சீதையின் முதல் எண்ணம் — நான் மறுத்ததால் இவன் என்னைக் கொல்வான். இரண்டாவது — அல்லது ராமலக்ஷ்மணர் கொல்லப்பட்டார்கள், ஏனெனில் ராக்ஷசர்களின் மகிழ்ச்சி முழக்கம் கேட்டது. உண்மையில் அந்த முழக்கம் அமைச்சர்களின் சிங்கநாதம், வெற்றி முழக்கம் அல்ல; ஆனால் சீதைக்கு அது தெரியாது. மூன்றாவது — புத்திரசோகத்தால் இவன் என்னைக் கொல்கிறான். இவ்வாறு அவள் மூன்று வாய்ப்புகளை எண்ணுகிறாள்; எல்லாமே துயரம் தருபவை. கௌசல்யையைப் பற்றிய அவளுடைய கற்பனை விரிவானது — பிறப்பு, குழந்தைப் பருவம், இளமை, தர்ம காரியங்கள், அழகு ஆகியவற்றை நினைத்து அழுதல், சிராத்தம், நெருப்பில் புகுதல் அல்லது நீரில் புகுதல். இங்கே ராமனின் தாயிடம் சீதைக்குள்ள அன்பும் மதிப்பும் தெரிகின்றன. மந்தரையின்மீது அவளுக்குச் சினம் — வனவாசத்துக்கு அவளே காரணம், கவர்ந்து செல்லப்பட்டதற்கு வனவாசமே காரணம். இவ்வாறு எல்லாத் துயரங்களின் தொடர்ச்சியையும் அவள் பின்தொடர்ந்து காண்கிறாள். ‘அற்பமான நான்’ என்ற தன்னிகழ்ச்சி அவளுடைய துயரத்தின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. அன்றைய முடிவு தர்மத்துக்கு ஏற்றதாக இருந்தபோதிலும், அவள் தன் முடிவை மீண்டும் ஆராய்கிறாள். ‘கணவனின் மடியில் இருந்துகொண்டு’ என்ற சொல்லால் அவளுடைய ஒரே விருப்பம் வெளிப்படுகிறது — கணவனின் அருகில் இருப்பது. அவள் புலம்பல் நீண்டது; ஆனால் அதில் ராவணனிடம் இரக்கம் கேட்கும் ஒரு சொல்லும் இல்லை — அவள் உயிர்ப்பிச்சை கேட்கவில்லை.

சந்திரன் இல்லாமல் கொடிய கிரகத்தின் வசப்பட்ட ரோகிணியைப்போலப் புலம்பும் தவக்கோலத்தவளான மைதிலியைக் கண்டு, அதே வேளையில், ஒழுக்கமுடையவனும் தூயவனும் அறிவாளியுமான சுபார்சுவன் என்ற ராவணனின் அமைச்சன், பிற அமைச்சர்கள் தடுத்தும், ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனான ராவணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான் — ‘தசக்ரீவனே, சாட்சாத் வைசிரவணனின் தம்பியான நீ, சினத்தால் தர்மத்தைக் கைவிட்டு வைதேகியைக் கொல்ல எப்படித்தான் விரும்புகிறாய்? வீரனே, ராக்ஷசேசுவரனே, வேதக் கல்வியையும் விரதங்களையும் நிறைவுசெய்து நீராடியவனும், உன் கடமைகளில் ஈடுபட்டவனுமான நீ, ஒரு பெண்ணைக் கொல்வதை ஏன் எண்ணுகிறாய்? அரசனே, அழகு நிறைந்த மைதிலியைச் சற்றுக் கவனித்துப் பார்; உன் சினத்தை எங்களோடு சேர்ந்து போரில் அந்த ராகவன்மீதே செலுத்து. இன்று கிருஷ்ண பக்ஷ சதுர்த்தசி; இன்றே ஆயத்தங்களைச் செய்துகொண்டு, நாளை அமாவாசையன்று படைகள் சூழ வெற்றிக்காகப் புறப்படு. வீரனும் அறிவாளியும் தேர்வீரனும் வாள் ஏந்தியவனுமான நீ, சிறந்த தேரில் ஏறி, தசரதனின் மகனான ராமனைக் கொன்று மைதிலியை அடைவாய்.’ நண்பன் எடுத்துச் சொன்ன அந்தத் தர்மம் நிறைந்த சொல்லை ஏற்றுக்கொண்டு, தீய உள்ளமுடைய ராவணன் தன் மாளிகைக்குச் சென்றான்; பிறகு வீரமுடைய அவன் நண்பர்கள் சூழ மீண்டும் சபைக்குச் சென்றான். சுபார்சுவனின் அறிவுரை சாமர்த்தியமானது — அவன் ராவணனின் குலத்தையும் கல்வியையும் விரதத்தையும் நினைவூட்டுகிறான், பெண்ணைக் கொல்வதன் அதர்மத்தைக் காட்டுகிறான், பிறகு சினத்துக்குரிய தகுந்த இலக்காக ராமனைச் சுட்டுகிறான். ‘கவனித்துப் பார்’ என்ற சொல்லால் அவன் சீதையின் அழகை நினைவூட்டுகிறான் — அதாவது, அவளைக் கொன்று என்ன பெறப்போகிறாய்? அமாவாசையைக் குறிப்பிடுவது போருக்கான நேரத்தைத் தீர்மானிப்பதாகும். பிற அமைச்சர்கள் தடுத்தும் அவன் பேசுகிறான் என்பது அவனுடைய துணிவையும் உண்மை பேசும் இயல்பையும் சுட்டுகிறது. இறுதியில் ராவணன் தர்மம் நிறைந்த சொல்லை ஏற்கிறான் — இது அவனுடைய பாத்திரப் படைப்பில் அரிதான ஒரு கணம். இறுதிச் சுலோகம் வம்சஸ்த யாப்பில் அமைந்தது. சுபார்சுவன் ‘ஒழுக்கமுடையவன், தூயவன், அறிவாளி’ என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் வருணிக்கப்படுகிறான் — அவன் ராவணனின் நலம் நாடும் அமைச்சன், முகஸ்துதி செய்பவன் அல்லன். இந்த அறிவுரையின் பயன் சீதையின் உயிர் காக்கப்பட்டதுதான். இவ்வாறு சர்க்கம் ராவணன் சபைக்குள் நுழைவதோடு நிறைவுறுகிறது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவன் படையைப் போருக்கு அனுப்புவான். சுபார்சுவன் ராவணனை ‘வேதக் கல்வியையும் விரதங்களையும் நிறைவுசெய்து நீராடியவன்’ என்று விளிக்கிறான் — ராவணன் அந்தணக் குலத்தில் பிறந்தவன், புலஸ்தியரின் பேரன், வேதம் கற்றவன். ‘உன் கடமைகளில் ஈடுபட்டவன்’ என்றும் சொல்கிறான். இவ்வாறு அவன் ராவணனின் தன்மானத்தை எழுப்புகிறான்; அதனால் அவன் இழிசெயலிலிருந்து விலகக்கூடும். பெண்ணைக் கொல்வது சாஸ்திரங்களில் பெரும்பாவம், அதிலும் அறிவுடையவனுக்கு.

ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಾದ ರಾವಣನ ಸಚಿವರು ಅದನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಂಡು ಅವಸರದಿಂದ ದಶಗ್ರೀವನಿಗೆ ತಿಳಿಸಿದರು: ‘ಮಹಾರಾಜ, ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ನಿನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದನು. ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದ ಶೂರನಾದ ನಿನ್ನ ಮಗ, ದೇವೇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು, ಶೂರನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಹತನಾದನು. ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಣಿಸಿ ಪರಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ತೆರಳಿದನು.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆ ಘೋರವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ, ದಾರುಣವಾದ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾವಣನು ಗಾಢವಾದ ಮೂರ್ಛೆಗೆ ಒಳಗಾದನು. ಬಹಳ ಹೊತ್ತಿನ ಬಳಿಕ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾಜನು ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ತತ್ತರಿಸಿ ದೀನನಾದನು. ಸಚಿವರು ವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಮೃದುಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾರೆ — ‘ಶರೈಃ ಸಂತರ್ಪ್ಯ’ (ಬಾಣಗಳಿಂದ ತಣಿಸಿ), ‘ಪರಮಾನ್ ಲೋಕಾನ್ ಗತಃ’ (ಪರಮ ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಹೋದನು) ಎಂದು ವೀರನ ಸದ್ಗತಿಯನ್ನು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ವಿಭೀಷಣಸಹಾಯೇನ’ (ವಿಭೀಷಣನ ಸಹಾಯದಿಂದ) ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖವು ರಾವಣನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತಮ್ಮನ ದ್ರೋಹದ ನೆನಪನ್ನು ಎಬ್ಬಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಿಷತಾಂ ನಃ’ (ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ) ಎಂಬ ಮಾತು ಅವರ ನಾಚಿಕೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನೋಡುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವರು ರಕ್ಷಿಸಲು ಶಕ್ತರಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನ ಮೂರ್ಛೆಯು ಅವನ ಪುತ್ರಸ್ನೇಹದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕಠೋರನಾದರೂ ಅವನು ತಂದೆ. ಸಚಿವರ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ‘ಶೂರಃ ಶೂರೇಣ ಸಂಗಮ್ಯ’ (ಶೂರನು ಶೂರನೊಡನೆ ಎದುರಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವೂ ಒಪ್ಪಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ದುರ್ಬಲನಿಂದಲ್ಲ, ಶೂರನಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು. ಹೀಗೆ ಅವರು ರಾಜನ ಕೋಪದಿಂದ ತಮ್ಮನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಳ್ಳಲೂ ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅಶುಭವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಹೇಳುವವನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದಂಡನೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕವು ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಇಂದ್ರಿಯಗಳೆಲ್ಲ ಕಲಕಿಹೋದ ಅವನು ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸಿದನು: ‘ಹಾ, ರಾಕ್ಷಸಸೇನೆಯ ಮುಖ್ಯನೇ, ನನ್ನ ಕಂದನೇ, ಮಹಾಬಲನೇ, ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ ನೀನು ಇಂದು ಹೇಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಶನಾದೆ? ನೀನು ಕುಪಿತನಾದರೆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕಾಲನನ್ನೂ ಅಂತಕನನ್ನೂ ಸೀಳಬಲ್ಲೆ, ಮಂದರಪರ್ವತದ ಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಒಡೆಯಬಲ್ಲೆ; ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೇನು? ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಇಂದು ನಿನ್ನನ್ನು ಕಾಲಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಒಳಪಡಿಸಿದ ವೈವಸ್ವತನಾದ ಯಮರಾಜನು ನನಗೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹಿರಿಯವನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ — ಆ ಯಮನೇ ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಶಕ್ತನಾದನು. ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಉತ್ತಮ ಯೋಧರ ಮಾರ್ಗ ಇದೇ — ಸ್ವಾಮಿಗಾಗಿ ಹತನಾಗುವ ಪುರುಷನು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಸೇರುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಎಲ್ಲ ದೇವಗಣಗಳೂ ಲೋಕಪಾಲರೂ ಮಹರ್ಷಿಗಳೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದನೆಂದು ಕೇಳಿ ನಿರ್ಭಯರಾಗಿ ಸುಖವಾಗಿ ನಿದ್ರಿಸುವರು. ಇಂದು ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಕಾಡುಗಳೊಡನೆ ಇಡೀ ಭೂಮಿಯೂ ಒಬ್ಬ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಲ್ಲದೆ ನನಗೆ ಬರಿದಾದಂತೆ ತೋರುತ್ತವೆ. ಇಂದು ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಕನ್ಯೆಯರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು ಕೇಳುವೆನು, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಹಿಂಡಿನ ಘೀಳಿನಂತೆ. ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸುಡುವವನೇ, ಯುವರಾಜಪದವಿಯನ್ನೂ ಲಂಕೆಯನ್ನೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ತಾಯಿಯನ್ನೂ ನನ್ನನ್ನೂ ಹೆಂಡತಿಯರನ್ನೂ ಬಿಟ್ಟು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ? ವೀರನೇ, ನಾನು ಯಮಸದನಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ ನೀನು ನನ್ನ ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡಬೇಕಾಗಿತ್ತು; ಆದರೆ ನೀನು ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಡೆದುಕೊಂಡಿರುವೆ. ಸುಗ್ರೀವನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ರಾಘವನೂ ಬದುಕಿರುವಾಗ, ನನ್ನ ಎದೆಯ ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳದೆ ನೀನು ಎಲ್ಲಿಗೆ ಹೋದೆ?’ ಈ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಹೃದಯ ತೆರೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಯಮಃ ಬಹುಮತಃ’ (ಯಮನು ಹಿರಿಯವನಾಗಿ ತೋರುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನನ್ನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲವನು ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿಯೂ ಮಹಾನ್. ‘ವಿಪರೀತೇ ವರ್ತಸೇ’ (ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ನಡೆದಿರುವೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ತಂದೆಯರ ದುಃಖವಿದೆ — ಮಗನು ತಂದೆಯ ಶ್ರಾದ್ಧ ಮಾಡಬೇಕು, ತಂದೆ ಮಗನದಲ್ಲ. ‘ಶಲ್ಯಮನುದ್ಧೃತ್ಯ’ (ಮುಳ್ಳನ್ನು ಕೀಳದೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತಾಪಹರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ವೈರವು ಇನ್ನೂ ಇತ್ಯರ್ಥವಾಗಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗನ ವೀರಮರಣವು ಸ್ವರ್ಗವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಅವನು ತನ್ನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಯತ್ನಿಸುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಶೋಕ ತಣಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಮಗನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದನು, ಕಾಲಾಂತಕರನ್ನೂ ಸೀಳಲು ಸಮರ್ಥನಾಗಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಅವನ ವಧೆ ರಾವಣನಿಗೆ ನಂಬಲಸಾಧ್ಯ. ಅವನು ದೇವತೆಗಳ ಸುಖನಿದ್ರೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬದುಕಿದ್ದಾಗ ಅವರು ಭಯಗೊಂಡಿದ್ದರು, ಈಗ ನಿಶ್ಚಿಂತರು. ಈ ಆಲೋಚನೆ ಅವನ ಶೋಕವನ್ನು ತೀವ್ರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಅಂತಃಪುರದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರ ಆಕ್ರಂದನವನ್ನು, ಬೆಟ್ಟದ ಗುಹೆಯಲ್ಲಿ ಹೆಣ್ಣಾನೆಗಳ ಘೀಳಿನಂತೆ, ಅವನು ಮುಂಚಿತವಾಗಿಯೇ ಕೇಳುತ್ತಾನೆ. ಯುವರಾಜನಿಲ್ಲದೆ ಲಂಕೆಯ ಭವಿಷ್ಯ ಅನಿಶ್ಚಿತ; ತಾಯಿ ಮಂಡೋದರಿ, ತಂದೆ ರಾವಣ, ಹೆಂಡತಿಯರು — ಎಲ್ಲರೂ ಅನಾಥರು. ಇವೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವನು ಒಂದೊಂದಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಮ ನಾಮ ತ್ವಯಾ ವೀರ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಮಗನ ಕರ್ತವ್ಯ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ತಂದೆ ಸತ್ತಾಗ ಮಗನು ಪ್ರೇತಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಇಂದು ಮಾತ್ರ ತದ್ವಿರುದ್ಧ. ಹೀಗೆ ರಾವಣನು ಜೀವನದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಕ್ರಮವೇ ಮುರಿದುಬಿದ್ದುದನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಮೊದಲಾಗಿ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತ ನೊಂದಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನಾದ ರಾವಣನನ್ನು ಪುತ್ರನ ಸಾವಿನಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದ ಮಹಾಕೋಪವು ಆವರಿಸಿತು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠನಾದ ಇವನನ್ನು ಮಗನ ಕುರಿತ ಮನೋವ್ಯಥೆಗಳು, ಬೇಸಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕಿರಣಗಳು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಉರಿಸುವಂತೆ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಸಿದವು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದ ಹುಬ್ಬುಗಂಟುಗಳಿಂದ ಅವನು, ಯುಗಾಂತದಲ್ಲಿ ಮೊಸಳೆಗಳೊಡನೆ ಮಹಾತೆರೆಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಸಮುದ್ರದಂತೆ ಕಂಡನು. ಕೋಪದಿಂದ ಆಕಳಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಬಾಯಿಂದ, ವೃತ್ರನ ಬಾಯಿಂದ ಎಂಬಂತೆ, ಹೊಗೆಯೊಡನೆ ಉರಿಯುವ ಬೆಂಕಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮುವಂತಿತ್ತು. ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಶೂರ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ವೈದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೆಂಪಾಗಿದ್ದ, ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದಲೂ ಕೆಂಪಾದ ಅವನ ಮಹಾಘೋರ ಕಣ್ಣುಗಳು ಉರಿಯತೊಡಗಿದವು. ಸ್ವಭಾವತಃ ಘೋರವಾದ ಅವನ ರೂಪವು ಕೋಪಾಗ್ನಿಯಿಂದ ಕೆರಳಿ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರುದ್ರನಂತೆ ಸಮೀಪಿಸಲಾಗದಂತಾಯಿತು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ, ಉರಿಯುವ ದೀಪಗಳಿಂದ ಜ್ವಾಲೆಯೊಡನೆ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳು ಬೀಳುವಂತೆ, ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳು ಉದುರಿದವು. ಅವನು ಹಲ್ಲು ಕಡಿಯುವಾಗ ಹಲ್ಲುಗಳ ಸದ್ದು, ದಾನವರು ಎಳೆಯುತ್ತಿರುವ ಕಡೆಯುವ ಯಂತ್ರದ ಸದ್ದಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಯಾವ ಯಾವ ದಿಕ್ಕಿಗೆ ನೋಡಿದನೋ ಆಯಾ ದಿಕ್ಕಿನಲ್ಲಿ ಭಯದಿಂದ ನಡುಗಿದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅಡಗಿಕೊಂಡರು. ಚರಾಚರವನ್ನೆಲ್ಲ ನುಂಗಲು ಬಯಸುವ ಅಂತಕನಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರು ಸಮೀಪಿಸಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಪರಮಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪ ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಮಾತನಾಡಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯು ಕೋಪದ ದೈಹಿಕ ಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಹುಬ್ಬುಗಂಟು, ಬಾಯಿಂದ ಬೆಂಕಿ, ಕೆಂಪು ಕಣ್ಣುಗಳು, ಕಣ್ಣೀರು, ಹಲ್ಲು ಕಡಿತ, ನೋಟದಿಂದಲೇ ಭಯ. ಕಣ್ಣೀರಹನಿಗಳಿಗೆ ದೀಪದ ಎಣ್ಣೆಯ ಹನಿಗಳ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾದುದು — ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಒಟ್ಟಿಗೇ, ಕಣ್ಣೀರೂ ಬೆಂಕಿಯಂತೆ. ಅವನ ನೋಟಕ್ಕೆ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವಜನರೂ ಅವನನ್ನು ಸಮೀಪಿಸಲಾರರು. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲೇ ಸೀತಾವಧೆಯ ಬೀಜ ಬಿತ್ತಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಪುತ್ರಶೋಕವು ವಿವೇಕವನ್ನು ಹೇಗೆ ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬುದು ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಉಪಮೆಗಳ ಸಮೃದ್ಧಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಬೇಸಿಗೆಯ ಸೂರ್ಯ, ಪ್ರಳಯದ ಸಮುದ್ರ, ವೃತ್ರನ ಬಾಯಿ, ರುದ್ರ, ಕಾಲಾಗ್ನಿ, ಅಂತಕ. ಇವೆಲ್ಲವೂ ವಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕಗಳು. ಪುತ್ರಶೋಕವು ರಾವಣನಿಗೆ ಸಂಹಾರಕ ರೂಪವನ್ನು ತಂದೊಡ್ಡುತ್ತದೆ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ಕೋಪನಮ್’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೋಪಿಷ್ಠ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕೋಪವು ಅವನ ಸ್ವಭಾವವೇ, ಪುತ್ರಶೋಕ ಕೇವಲ ಇಂಧನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಕೃತ್ಯಾ ರಕ್ತೇ’ (ಸ್ವಭಾವತಃ ಕೆಂಪಾದ) ಕಣ್ಣುಗಳು ಕೋಪದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಕೆಂಪಾಗುತ್ತವೆ. ಹಲ್ಲು ಕಡಿತದ ಸದ್ದು ಸಮುದ್ರಮಥನದ ಯಂತ್ರದ ಸದ್ದಿನಂತೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ದೇವದಾನವರ ಸಮುದ್ರಮಥನವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜೆಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನ ನೋಟದ ಭಯದಿಂದ ಅಡಗಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೈನಿಕರನ್ನು ಸ್ಥಿರಗೊಳಿಸಲು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ — ಇದು ರಾಜನ ಪಾತ್ರ; ಶೋಕದಲ್ಲೂ ಅವನು ಸೇನೆಯ ನಾಯಕ. ಇಪ್ಪತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವೈದೇಹ್ಯಾ ರೋಚಯದ್ವಧಮ್’ (ವೈದೇಹಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಮೆಚ್ಚಿಕೊಂಡನು) ಎಂದು ಪಠಿತವಾಗಿದೆ, ಮೂವತ್ತನಾಲ್ಕನೆಯದರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ‘ಸೀತಾಂ ಹಂತುಂ ವ್ಯವಸ್ಯತ’ (ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು) ಎಂದು — ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಚಾರ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಒಮ್ಮೆಯೇ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ಇನ್ನೂ ಏನನ್ನೂ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ರೂಪ ಮಾತ್ರ ವರ್ಣಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಹೀಗೆ ಕವಿಯು ಮಾತಿಗಿಂತ ಮೊದಲು ಅವನ ಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಶೋಕದಿಂದ ಕೋಪ, ಕೋಪದಿಂದ ಮೋಹ, ಮೋಹದಿಂದ ಅಧರ್ಮಸಂಕಲ್ಪ — ಎಂಬ ಮನಸ್ಸಿನ ಪತನದ ಕ್ರಮ ಇಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ರಾವಣನು ಹೇಳಿದನು: ‘ನಾನು ಸಾವಿರಾರು ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲ ಪರಮ ತಪಸ್ಸನ್ನು ಆಚರಿಸಿ ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ವಯಂಭುವನ್ನು ಸಂತೋಷಪಡಿಸಿದೆನು. ಆ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲದಿಂದಲೂ ಸ್ವಯಂಭುವಿನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದಲೂ ನನಗೆ ಅಸುರರಿಂದಾಗಲಿ ದೇವತೆಗಳಿಂದಾಗಲಿ ಎಂದಿಗೂ ಭಯವಿಲ್ಲ. ಬ್ರಹ್ಮನು ಕೊಟ್ಟ, ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ನನ್ನ ಕವಚವು ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ವಜ್ರದ ಮುಷ್ಟಿಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದಲೂ ಭೇದಿಸಲ್ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಆ ಕವಚವನ್ನು ತೊಟ್ಟು ರಥದಲ್ಲಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಇಂದು ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಸಾಕ್ಷಾತ್ ಪುರಂದರನೇ ಆದರೂ ಯಾರು ಎದುರಿಸಬಲ್ಲರು? ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧಗಳ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನನಾದ ಸ್ವಯಂಭು ನನಗೆ ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳೊಡನೆಯ ಆ ಮಹಾಧನುಸ್ಸನ್ನು, ಆ ಭೀಕರ ಬಿಲ್ಲನ್ನು, ಇಂದು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವಧೆಗಾಗಿಯೇ ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು ವಾದ್ಯಗಳ ಘೋಷದೊಡನೆ ಎತ್ತಿತರಲಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನು ತನ್ನ ತಪಸ್ಸಿನ ಫಲಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ — ಕವಚ, ಧನುಸ್ಸು ಮತ್ತು ಅಭಯ. ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ತಪೋಬಲದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದುದು. ಆದರೆ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರವು ದೇವಾಸುರರಿಂದ ಮಾತ್ರ ಅಭಯವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತದೆ, ಮನುಷ್ಯರಿಂದಲ್ಲ — ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಕ್ಷಸಿಯರು ನೆನಪಿಸುವರು. ‘ತೂರ್ಯಶತೈಃ ಉತ್ಥಾಪ್ಯತಾಮ್’ (ನೂರಾರು ವಾದ್ಯಗಳೊಡನೆ ಎತ್ತಿತರಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವು ಧನುಸ್ಸಿನ ಗೌರವವನ್ನೂ ಯುದ್ಧಯಾತ್ರೆಯ ಉತ್ಸವರೂಪವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಪುತ್ರಶೋಕವು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ತಪಸ್ಸು ಪ್ರಸಿದ್ಧ — ಹತ್ತು ಸಾವಿರ ವರ್ಷ ತಪಸ್ಸು ಮಾಡಿ ಅವನು ಪ್ರತಿ ಸಾವಿರ ವರ್ಷಕ್ಕೊಮ್ಮೆ ಒಂದು ತಲೆಯನ್ನು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮಿಸಿದನೆಂದು ಉತ್ತರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ‘ತೇಷು ತೇಷ್ವವಕಾಶೇಷು’ (ಆಯಾ ಸಂದರ್ಭಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದ ಆ ಪ್ರಸಂಗವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಕವಚ ವಜ್ರದಿಂದಲೂ ಅಭೇದ್ಯ — ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರವೂ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ರಾವಣನು ಇಲ್ಲಿ ಎರಡೇ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸುತ್ತಾನೆ — ಕವಚ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಈಗ ಅವನೇ ಸ್ವತಃ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾವಿನಿಂದ ಭಯಗೊಂಡ ಸೈನಿಕರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ವಿಶ್ವಾಸ ಹುಟ್ಟಿಸುವುದೂ ಅವನ ಮಾತಿನ ಉದ್ದೇಶ. ಅವನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ನಾನು ಇಂದ್ರನಿಂದಲೂ ಅಭಯನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಹೆದರಬೇಡಿ.

ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾದ, ಕ್ರೂರನಾದ, ಕೋಪಕ್ಕೆ ವಶನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ಆಲೋಚಿಸಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು. ಕೆಂಗಣ್ಣಿನ, ಅತಿಘೋರನಾದ, ಘೋರವಾಗಿ ಕಾಣುವ, ದೀನನಾದ ಅವನು ದೀನಸ್ವರದಲ್ಲಿದ್ದ ಎಲ್ಲ ನಿಶಾಚರರನ್ನೂ ನೋಡಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಕಂದನು ವಾನರರನ್ನು ವಂಚಿಸಲು ಮಾಯೆಯಿಂದ ಯಾವುದೋ ಒಂದನ್ನು ಕೊಂದು, ಅಲ್ಲಿ ‘ಇವಳೇ ಸೀತೆ’ ಎಂದು ತೋರಿಸಿದನು. ಅದನ್ನು ನಾನು ನಿಜವಾಗಿಯೇ ಮಾಡುವೆನು, ಅದು ನನಗೂ ಪ್ರಿಯ. ಕ್ಷತ್ರಬಂಧುವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವೆನು.’ ಹೀಗೆ ಸಚಿವರಿಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಉತ್ತಮ ಗುಣಗಳುಳ್ಳ, ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಡಿದು ಹಿರಿದನು. ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲಕಿದ ಮನಸ್ಸಿನ ರಾವಣನು ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ, ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವೇಗವಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಥಟ್ಟನೆ ಮೈಥಿಲಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ನಡೆಯುತ್ತಾನೆ; ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಸಚಿವರು ಸಿಂಹನಾದ ಮಾಡಿ ಕೂಗಿದರು. ಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ನೋಡಿ ಅವರು ಒಬ್ಬರನ್ನೊಬ್ಬರು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು ಹೇಳಿದರು: ‘ಇಂದು ಇವನನ್ನು ಕಂಡು ಆ ಇಬ್ಬರು ಸಹೋದರರೂ ತತ್ತರಿಸುವರು. ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಇವನಿಂದ ನಾಲ್ವರು ಲೋಕಪಾಲರು ಸೋಲಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು, ಇನ್ನೂ ಅನೇಕ ಶತ್ರುಗಳು ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಲ್ಪಟ್ಟರು. ಮೂರು ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿನ ರತ್ನಗಳನ್ನು ತಂದು ರಾವಣನು ಅನುಭವಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪರಾಕ್ರಮದಲ್ಲೂ ಬಲದಲ್ಲೂ ಇವನಿಗೆ ಸಮಾನರು ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲ.’ ಅವರು ಹೀಗೆ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿರುವಾಗಲೇ ಕೋಪದಿಂದ ಮೈಮರೆತ ರಾವಣನು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲಿದ್ದ ವೈದೇಹಿಯೆಡೆಗೆ ಧಾವಿಸಿದನು. ಹಿತಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅತಿಸಂಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ರೋಹಿಣಿಯೆಡೆಗೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹವು ಸಾಗುವಂತೆ, ನುಗ್ಗಿದನು. ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಕಾವಲಿರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅನಿಂದಿತೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡಳು. ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾಗಿ, ಸ್ನೇಹಿತರು ಪದೇಪದೇ ತಡೆದರೂ ಹಿಂದಿರುಗದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಜನಕನ ಮಗಳು ವ್ಯಥೆಗೊಂಡಳು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆ ಹಿಂದೆ ವಾನರರನ್ನು ಮರುಳುಗೊಳಿಸಲು ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿತ್ತು; ಈಗ ರಾವಣನು ಅದನ್ನು ‘ನಿಜ’ವಾಗಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪ್ರತೀಕಾರದ ಕುರುಡುತನ. ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧುಮ್’ ಎಂಬುದು ರಾಮನ ನಿಂದೆ — ಅಧಮ ಕ್ಷತ್ರಿಯ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ಸಚಿವರ ಸಿಂಹನಾದ ಆಶ್ಚರ್ಯಕರ — ಅವರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಅಲ್ಲ, ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಹೊಗಳುವಂತೆ. ರೋಹಿಣಿಯೆಡೆಗೆ ಸಾಗುವ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ಉಪಮೆ ಸೀತೆಯ ನಿರ್ದೋಷತೆಯನ್ನೂ ರಾವಣನ ಕ್ರೌರ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣ ಸಂಕಟಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿತು. ಇಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಸಚಿವರ ಮಾತು ವಿಚಿತ್ರ — ಅವರು ಅವನ ಬಲವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾರೆ, ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ವ್ಯಥೆಯನ್ನು ಕಲ್ಪಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ. ಇದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಸಭೆಯ ನೈತಿಕ ಪತನ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಜನ ಇಚ್ಛೆಯೇ ಧರ್ಮ. ಲೋಕಪಾಲರ ಮೇಲಿನ ವಿಜಯ, ಮೂರು ಲೋಕಗಳ ರತ್ನಗಳ ಭೋಗ — ಇವು ರಾವಣನ ಹಿಂದಿನ ಕೀರ್ತಿಯ ಚಿಹ್ನೆಗಳು, ಈಗ ಅರ್ಥಹೀನ. ಅವನು ಹೆಂಡತಿಯರೊಡನೆ ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಅವನನ್ನು ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ, ಬಹುಶಃ ತಡೆಯಲು. ‘ಗುಣಸಂಪನ್ನಂ ವಿಮಲಾಂಬರವರ್ಚಸಮ್’ ಎಂಬ ಖಡ್ಗದ ವರ್ಣನೆ — ನಿರ್ಮಲಾಕಾಶದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಖಡ್ಗ — ಅವನ ಉದ್ದೇಶದ ಮಾಲಿನ್ಯವನ್ನು ವೈರುಧ್ಯದ ಮೂಲಕ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಹಿತಬುದ್ಧಿಯ ಸ್ನೇಹಿತರು ಅವನನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಆದರೆ ಅವನು ಕೇಳುವುದಿಲ್ಲ; ಕೋಪವು ಬುದ್ಧಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ. ‘ದೀನೋ ದೀನಸ್ವರಾನ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ರಾವಣನ ಮತ್ತು ಸೈನಿಕರ ದೈನ್ಯ ಸಮಾನ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಎಲ್ಲರೂ ಶೋಕಪೀಡಿತರು. ಆದರೂ ರಾವಣನ ದೈನ್ಯ ಬೇಗನೆ ಕ್ರೌರ್ಯವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ಸೀತೆ ರಾಕ್ಷಸಿಯರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅಶೋಕವನದಲ್ಲೇ ಇದ್ದಳು. ರಾವಣನು ಖಡ್ಗವನ್ನು ಹಿಡಿದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಓಡುತ್ತಾನೆ, ಸಚಿವರೂ ಹೆಂಡತಿಯರೂ ಹಿಂಬಾಲಿಸುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ನಾಟಕೀಯ. ಓದುಗನು ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣದ ಬಗ್ಗೆ ಆತಂಕಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಕವಿಯು ರಾವಣನ ಗತಿಯನ್ನು ‘ವೇಗೇನ’ (ವೇಗವಾಗಿ), ‘ಸಹಸಾ’ (ಥಟ್ಟನೆ), ‘ಅಭಿದುದ್ರಾವ’ (ಧಾವಿಸಿದನು), ‘ಅಭ್ಯಧಾವತ’ (ನುಗ್ಗಿದನು) ಎಂಬ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವಸರವೂ ಭಯವೂ ಹೆಚ್ಚುತ್ತವೆ. ಸೀತೆ ದೂರದಿಂದಲೇ ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾದ ಅವನನ್ನು ನೋಡುತ್ತಾಳೆ, ಅವಳ ವ್ಯಥೆ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಲಾಪರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ನಲವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಚುಕ್ರುಶುಃ’ (ಕೂಗಿದರು) ಎಂಬುದು ಸಚಿವರ ನಾದ; ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅದು ಭಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣ.

ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಸೀತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದಳು: ‘ಈ ದುರ್ಮತಿಯು ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕುಪಿತನಾಗಿ ತಾನೇ ಸ್ವತಃ ಧಾವಿಸಿ ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ನೋಡಿದರೆ, ಪತಿಯುಳ್ಳ ನನ್ನನ್ನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಪತಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುವ ನನ್ನನ್ನು ‘ನನ್ನ ಹೆಂಡತಿಯಾಗು’ ಎಂದು ಇವನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಪೀಡಿಸಿದನು; ನಾನು ದೃಢವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆನು. ನಾನು ಒಪ್ಪದಿದ್ದುದರಿಂದ ಇವನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ನಿರಾಶನಾಗಿ, ಕೋಪ-ಮೋಹಗಳಿಗೆ ಒಳಗಾಗಿ ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೊರಟಿದ್ದಾನೆ. ಅಥವಾ ಈ ಅನಾರ್ಯನು ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಆ ಇಬ್ಬರು ನರವ್ಯಾಘ್ರರಾದ ಸಹೋದರರು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಇಂದು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಉರುಳಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಏಕೆಂದರೆ, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಪ್ರಿಯವಾರ್ತೆಯನ್ನು ಕೂಗುತ್ತಿರುವ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾಭೀಕರ ನಾದವನ್ನು ನಾನು ಕೇಳಿದೆನು. ಅಯ್ಯೋ, ಧಿಕ್ಕಾರ, ರಾಜಪುತ್ರರ ಈ ವಿನಾಶ ನನ್ನ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ. ಅಥವಾ ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯನಾದ ಈ ರೌದ್ರ ರಾಕ್ಷಸನು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕೊಲ್ಲದೆ ನನ್ನನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲುವನು. ಹನುಮಂತನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನಾನು ಪಾಲಿಸಲಿಲ್ಲ; ಆಗ ನಾನು ಸೋಲದೆ ಅವನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಹೋಗಿದ್ದರೆ, ಇಂದು ಪತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು ಹೀಗೆ ದುಃಖಿಸುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬನೇ ಮಗನುಳ್ಳ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಗನು ನಾಶವಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿದಾಗ ಅವಳ ಹೃದಯ ಒಡೆದುಹೋಗುವುದೆಂದು ನನಗನಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮನ ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ರೂಪ — ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಅವಳು ಅಳುತ್ತ ನೆನೆಯುವಳು. ಮಗನು ಹತನಾದಾಗ ನಿರಾಶಳಾಗಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಗೆಟ್ಟು ಶ್ರಾದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿ ನಿಶ್ಚಯವಾಗಿ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸುವಳು, ಅಥವಾ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗುವಳು. ಯಾರ ನಿಮಿತ್ತವಾಗಿ ಕೌಸಲ್ಯೆ ಈ ಶೋಕವನ್ನು ಅನುಭವಿಸುವಳೋ ಆ ಪಾಪನಿಶ್ಚಯಳಾದ, ದುಷ್ಟೆಯಾದ ಗೂನಿ ಮಂಥರೆಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರವಿರಲಿ.’ ಸೀತೆಯ ವಿಲಾಪದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಭಾವಗಳಿವೆ — ತನ್ನ ಸಾವಿನ ಭಯವಲ್ಲ, ಬದಲಿಗೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಚಿಂತೆ, ಹನುಮಂತನ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸದುದಕ್ಕೆ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪ, ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ದುಃಖದ ಕಲ್ಪನೆ, ಮಂಥರೆಯ ನಿಂದೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಅವಳನ್ನು ತನ್ನ ಬೆನ್ನಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿ ರಾಮನಲ್ಲಿಗೆ ಕೊಂಡೊಯ್ಯಲು ಬಯಸಿದ್ದನು; ಅವಳಾದರೋ ಪರಪುರುಷಸ್ಪರ್ಶವನ್ನು ಬಯಸದೆ ನಿರಾಕರಿಸಿದ್ದಳು — ಅದರ ನೆನಪು ಇಲ್ಲಿ. ‘ಸನಾಥಾಮ್ ಅನಾಥಾಮ್ ಇವ’ (ಪತಿಯುಳ್ಳವಳನ್ನು ಅನಾಥೆಯಂತೆ) ಎಂಬ ವಿರೋಧ ಅವಳ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅವಳು ತನ್ನ ದುಃಖವನ್ನು ಮರೆತು ಅತ್ತೆಯ ದುಃಖವನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ — ಇದು ಅವಳ ಶೀಲದ ಉತ್ಕರ್ಷ. ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಮೂಲ ಮಂಥರೆ ಎಂದು ಅವಳು ಭಾವಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಹೀಗೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು’ ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಅರವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಆರಂಭವಾಗಿ ಮುಂದಿನ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ. ಸೀತೆಯ ಮೊದಲ ಆಲೋಚನೆ — ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು, ಏಕೆಂದರೆ ನಾನು ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದೆ. ಎರಡನೆಯದು — ಅಥವಾ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಹತರಾಗಿದ್ದಾರೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಹರ್ಷನಾದ ಕೇಳಿಸಿತು. ನಿಜವಾಗಿ ಆ ನಾದ ಸಚಿವರ ಸಿಂಹನಾದ, ವಿಜಯಘೋಷವಲ್ಲ; ಆದರೆ ಸೀತೆಗೆ ಅದು ತಿಳಿಯದು. ಮೂರನೆಯದು — ಪುತ್ರಶೋಕದಿಂದ ಇವನು ನನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವಳು ಮೂರು ಸಾಧ್ಯತೆಗಳನ್ನು ಚಿಂತಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಎಲ್ಲವೂ ದುಃಖದಾಯಕ. ಕೌಸಲ್ಯೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಅವಳ ಕಲ್ಪನೆ ವಿಸ್ತಾರವಾದುದು — ಜನನ, ಬಾಲ್ಯ, ಯೌವನ, ಧರ್ಮಕಾರ್ಯಗಳು, ರೂಪ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ನೆನೆದು ರೋದನ, ಶ್ರಾದ್ಧ, ಅಗ್ನಿಪ್ರವೇಶ ಅಥವಾ ಜಲಪ್ರವೇಶ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ತಾಯಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಸೀತೆಯ ಪ್ರೇಮವೂ ಗೌರವವೂ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮಂಥರೆಯ ಮೇಲಿನ ಅವಳ ಕೋಪ — ಅವಳೇ ವನವಾಸಕ್ಕೆ ಕಾರಣ, ವನವಾಸವೇ ಅಪಹರಣಕ್ಕೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಸರಪಳಿಯನ್ನು ಅವಳು ಹಿಂಬಾಲಿಸಿ ಹುಡುಕುತ್ತಾಳೆ. ‘ಕ್ಷುದ್ರಯಾ ಮಯಾ’ (ಕ್ಷುದ್ರಳಾದ ನನ್ನಿಂದ) ಎಂಬ ಆತ್ಮನಿಂದೆ ಅವಳ ದುಃಖದ ಆಳವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆಗಿನ ನಿರ್ಣಯ ಧರ್ಮಾನುಸಾರವಾಗಿದ್ದರೂ ಅವಳು ತನ್ನ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ಮರುವಿಮರ್ಶಿಸುತ್ತಾಳೆ. ‘ಭರ್ತುರಂಕಗತಾ ಸತೀ’ (ಪತಿಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿದ್ದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವಳ ಏಕಮಾತ್ರ ಇಚ್ಛೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಪತಿಯ ಬಳಿ ಇರುವುದು. ಅವಳ ವಿಲಾಪ ದೀರ್ಘ, ಆದರೆ ಅದರಲ್ಲಿ ರಾವಣನನ್ನು ಬೇಡುವ ಒಂದು ಶಬ್ದವೂ ಇಲ್ಲ — ಅವಳು ಪ್ರಾಣಭಿಕ್ಷೆಯನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ.

ಚಂದ್ರನಿಲ್ಲದೆ ಕ್ರೂರಗ್ರಹದ ವಶವಾದ ರೋಹಿಣಿಯಂತೆ ವಿಲಾಪಿಸುತ್ತಿದ್ದ ತಪಸ್ವಿನಿ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ಅಷ್ಟರಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ಶೀಲವಂತನಾದ, ಶುಚಿಯಾದ, ಮೇಧಾವಿಯಾದ ಸುಪಾರ್ಶ್ವನೆಂಬ ಅಮಾತ್ಯನು ಇತರ ಸಚಿವರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶಗ್ರೀವನೇ, ಸಾಕ್ಷಾತ್ ವೈಶ್ರವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ನೀನು ಕೋಪದಿಂದ ಧರ್ಮವನ್ನು ತೊರೆದು ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಗೆ ಬಯಸುತ್ತಿರುವೆ? ವೀರನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಶ್ವರನೇ, ವೇದವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ಪೂರೈಸಿ ಸ್ನಾತಕನಾದ, ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತನಾದ ನೀನು ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯನ್ನು ಏಕೆ ಯೋಚಿಸುತ್ತಿರುವೆ? ರಾಜನೇ, ರೂಪಸಂಪನ್ನೆಯಾದ ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡು; ನಮ್ಮೊಡನೆ ಸೇರಿ ಆ ರಾಘವನ ಮೇಲೆಯೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೋಪವನ್ನು ಹರಿಸು. ಇಂದು ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷದ ಚತುರ್ದಶಿ; ನೀನು ಇಂದೇ ಸಿದ್ಧತೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡು ನಾಳೆ ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯಂದು ಸೇನೆಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಡು. ಶೂರನೂ ಧೀಮಂತನೂ ರಥಿಯೂ ಖಡ್ಗಧಾರಿಯೂ ಆದ ನೀನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ರಥವನ್ನೇರಿ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನನ್ನು ಕೊಂದು ಮೈಥಿಲಿಯನ್ನು ಪಡೆಯುವೆ.’ ದುರಾತ್ಮನಾದ ಆ ರಾವಣನು ಸ್ನೇಹಿತನು ನಿವೇದಿಸಿದ ಆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸಿ ಅರಮನೆಗೆ ತೆರಳಿದನು; ಬಳಿಕ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಸ್ನೇಹಿತರೊಡಗೂಡಿ ಮತ್ತೆ ಸಭೆಗೆ ಹೋದನು. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನ ಉಪದೇಶ ಚತುರವಾದುದು — ಅವನು ರಾವಣನ ಕುಲವನ್ನೂ ವಿದ್ಯೆಯನ್ನೂ ವ್ರತವನ್ನೂ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಸ್ತ್ರೀವಧೆಯ ಅಧರ್ಮವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಬಳಿಕ ಕೋಪದ ಉಚಿತ ಗುರಿಯಾಗಿ ರಾಮನನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯವೇಕ್ಷಸ್ವ’ (ಸರಿಯಾಗಿ ನೋಡು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಸೀತೆಯ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅಂದರೆ, ಇವಳನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಏನು ಪಡೆಯುವೆ? ಅಮಾವಾಸ್ಯೆಯ ಉಲ್ಲೇಖ ಯುದ್ಧದ ಕಾಲನಿರ್ಣಯ. ಇತರ ಸಚಿವರು ತಡೆಯುತ್ತಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನೂ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಗೆ ರಾವಣನು ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಮಾತನ್ನು ಸ್ವೀಕರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಚರಿತ್ರೆಯ ಒಂದು ಅಪರೂಪದ ಕ್ಷಣ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ‘ಶೀಲವಾನ್ ಶುಚಿಃ ಮೇಧಾವೀ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಅವನು ರಾವಣನ ಹಿತೈಷಿಯಾದ ಮಂತ್ರಿ, ಮುಖಸ್ತುತಿಗಾರನಲ್ಲ. ಈ ಉಪದೇಶದ ಫಲ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಣರಕ್ಷಣೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ರಾವಣನ ಸಭಾಪ್ರವೇಶದೊಡನೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸೇನೆಯನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಕಳುಹಿಸುವನು. ಸುಪಾರ್ಶ್ವನು ರಾವಣನನ್ನು ‘ವೇದವಿದ್ಯಾವ್ರತಸ್ನಾತಃ’ ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾವಣನು ಬ್ರಾಹ್ಮಣಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವನು, ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ಮೊಮ್ಮಗ, ವೇದಾಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದವನು. ‘ಸ್ವಕರ್ಮನಿರತಃ’ (ತನ್ನ ಕರ್ತವ್ಯದಲ್ಲಿ ನಿರತ) ಎಂದೂ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಆತ್ಮಗೌರವವನ್ನು ಎಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಇದರಿಂದ ಅವನು ನೀಚಕರ್ಮದಿಂದ ಹಿಂದೆ ಸರಿಯಲಿ ಎಂದು. ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಶಾಸ್ತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಪಾಪ, ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಜ್ಞಾನಿಗೆ.

ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധം കേട്ട്, അതു ശരിയായി ഉറപ്പുവരുത്തിയ ശേഷം, പൗലസ്ത്യനായ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാർ തിടുക്കത്തിൽ ദശഗ്രീവനെ അറിയിച്ചു: ‘മഹാരാജാവേ, വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ ലക്ഷ്മണൻ ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ അങ്ങയുടെ മഹാതേജസ്വിയായ പുത്രനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നു. യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ശൂരനായ അങ്ങയുടെ പുത്രൻ, ദേവേന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ, ശൂരനായ ലക്ഷ്മണനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി കൊല്ലപ്പെട്ടു. ലക്ഷ്മണനെ ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തിയിട്ടാണ് അവൻ പരമലോകങ്ങളിലേക്കു പോയത്.’ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഘോരവും ഭയാനകവും ദാരുണവുമായ ആ വധം കേട്ട് രാവണൻ കടുത്ത മോഹാലസ്യത്തിലാണ്ടു. ഏറെനേരം കഴിഞ്ഞ് ബോധം വീണ്ടെടുത്ത രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ ആ രാജാവ് പുത്രശോകത്താൽ വ്യാകുലനും ദീനനുമായി. മന്ത്രിമാർ വാർത്തയെ മയപ്പെടുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ‘ശരങ്ങൾകൊണ്ടു തൃപ്തിപ്പെടുത്തി’, ‘പരമലോകങ്ങളിലേക്കു പോയി’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവർ വീരന്റെ സദ്ഗതി വർണിക്കുന്നു. ‘വിഭീഷണസഹായേന’ (വിഭീഷണന്റെ സഹായത്തോടെ) എന്ന പരാമർശം രാവണന്റെ മനസ്സിൽ സഹോദരന്റെ ദ്രോഹത്തിന്റെ ഓർമ ഉണർത്തുന്നു. ‘മിഷതാം നഃ’ (ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെ) എന്ന വാക്ക് അവരുടെ ലജ്ജ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നിട്ടും രക്ഷിക്കാൻ അവർക്കു കഴിഞ്ഞില്ല. രാവണന്റെ മോഹാലസ്യം അവന്റെ പുത്രസ്നേഹത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു; കഠിനനെങ്കിലും അവൻ ഒരു പിതാവാണ്. മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകളിൽ ‘ശൂരഃ ശൂരേണ സംഗമ്യ’ (ശൂരൻ ശൂരനുമായി ഏറ്റുമുട്ടി) എന്ന പ്രയോഗത്താൽ ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം അംഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒരു ദുർബലനാലല്ല, ശൂരനാൽത്തന്നെയാണ് കൊല്ലപ്പെട്ടത്. ഇങ്ങനെ രാജാവിന്റെ ക്രോധത്തിൽനിന്നു സ്വയം രക്ഷിക്കാനും അവർ ശ്രമിക്കുന്നു, കാരണം അശുഭവാർത്ത പറയുന്നവൻ പലപ്പോഴും ശിക്ഷിക്കപ്പെടാറുണ്ട്. ഇങ്ങനെയാണ് ശോകത്തിന്റെ ആരംഭം.

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ കലങ്ങിയ അവൻ വിലപിച്ചു: ‘ഹാ രാക്ഷസസേനാനായകാ, എന്റെ കുഞ്ഞേ, മഹാബലാ, ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച നീ ഇന്ന് എങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ വശത്തായി? ക്രുദ്ധനായാൽ നിന്റെ ബാണങ്ങൾകൊണ്ട് കാലനെയും അന്തകനെയും പോലും, മന്ദരപർവതത്തിന്റെ ശൃംഗങ്ങളെപ്പോലും നീ പിളർക്കുമായിരുന്നല്ലോ; പിന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ പറയാനുണ്ടോ? മഹാബാഹോ, ഇന്നു നിന്നെ കാലധർമത്തിനു വിധേയനാക്കിയ വൈവസ്വതനായ യമരാജൻ ഇന്ന് എനിക്ക് ഏറെ മാനിക്കപ്പെടേണ്ടവനായിരിക്കുന്നു — ആ യമനുതന്നെയാണല്ലോ എന്റെ പുത്രനെ അപഹരിക്കാൻ കഴിഞ്ഞത്. സകല ദേവഗണങ്ങൾക്കിടയിലും നല്ല യോദ്ധാക്കളുടെ വഴി ഇതാണ് — യജമാനനുവേണ്ടി കൊല്ലപ്പെടുന്ന പുരുഷൻ സ്വർഗം പ്രാപിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നു കേട്ട് ഇന്നു സകല ദേവഗണങ്ങളും ലോകപാലന്മാരും മഹർഷിമാരും ഭയമില്ലാതെ സുഖമായി ഉറങ്ങും. ഇന്ന് മൂന്നു ലോകങ്ങളും മുഴുവൻ, കാടുകളോടുകൂടിയ ഭൂമിയും, ഒരൊറ്റ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇല്ലാതായതോടെ ശൂന്യമെന്നപോലെ എനിക്കു തോന്നുന്നു. ഇന്ന് അന്തഃപുരത്തിൽ രാക്ഷസകന്യകമാരുടെ നിലവിളി ഞാൻ കേൾക്കും — പർവതഗുഹയിൽ പിടിയാനക്കൂട്ടത്തിന്റെ ചിന്നംവിളിപോലെ. ശത്രുതാപനാ, യുവരാജപദവിയെയും ലങ്കയെയും രാക്ഷസന്മാരെയും അമ്മയെയും എന്നെയും ഭാര്യമാരെയും ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടെപ്പോയി? വീരാ, ഞാൻ യമസദനത്തിലേക്കു പോയാൽ എന്റെ പ്രേതകർമങ്ങൾ നീയായിരുന്നു ചെയ്യേണ്ടിയിരുന്നത്; എന്നാൽ നീ നേരെ വിപരീതമായി നിൽക്കുന്നു. സുഗ്രീവനും ലക്ഷ്മണനും രാഘവനും ജീവിച്ചിരിക്കെ, എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ തറച്ച മുള്ള് പിഴുതുകളയാതെ നീ എവിടെപ്പോയി?’ ഈ വിലാപത്തിൽ ഒരു പിതാവിന്റെ ഹൃദയം തുറന്നുകാട്ടപ്പെടുന്നു. ‘യമൻ ബഹുമാനിക്കപ്പെടേണ്ടവൻ’ എന്നതിൽ വ്യംഗ്യമുണ്ട് — എന്റെ പുത്രനെ കൊല്ലാൻ കഴിവുള്ളവൻ തീർച്ചയായും മഹാൻതന്നെ. ‘വിപരീതേ വർതസേ’ (നീ വിപരീതമായി നിൽക്കുന്നു) എന്ന വാക്യത്തിൽ എല്ലാ പിതാക്കന്മാരുടെയും ദുഃഖമുണ്ട് — പിതാവിന്റെ ശ്രാദ്ധം പുത്രനാണു ചെയ്യേണ്ടത്, പുത്രന്റേത് പിതാവല്ല. ‘ശല്യമനുദ്ധൃത്യ’ (മുള്ള് പിഴുതുകളയാതെ) എന്ന പദത്താൽ സീതാപഹരണത്തിൽനിന്നുണ്ടായ വൈരം തീർപ്പാകാതെ കിടക്കുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രന്റെ വീരമരണം സ്വർഗം നൽകുന്നതാണെന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ സ്വയം ആശ്വസിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു, എന്നാൽ ശോകം ശമിക്കുന്നില്ല. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണൻ പുത്രന്റെ പരാക്രമം ഓർക്കുന്നു — അവൻ ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചു, കാലനെയും അന്തകനെയും പോലും പിളർക്കാൻ കഴിവുള്ളവനായിരുന്നു. അതിനാൽ ലക്ഷ്മണൻ അവനെ കൊന്നു എന്നത് രാവണനു വിശ്വസിക്കാനാവാത്തതാണ്. ദേവന്മാരുടെ സുഖനിദ്ര അവൻ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് ജീവിച്ചിരുന്നപ്പോൾ അവർ ഭയന്നിരുന്നു, ഇപ്പോൾ നിശ്ചിന്തരായി. ഈ ചിന്ത അവന്റെ ശോകത്തെ തീവ്രമാക്കുന്നു. അന്തഃപുരത്തിലെ രാക്ഷസിമാരുടെ നിലവിളി, പർവതഗുഹയിലെ പിടിയാനകളുടെ നാദംപോലെ, അവൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കേൾക്കുന്നു. യുവരാജാവില്ലാതെ ലങ്കയുടെ ഭാവി അനിശ്ചിതമാണ്; അമ്മ മണ്ഡോദരിയും പിതാവ് രാവണനും ഭാര്യമാരും അനാഥരായി. ഇതെല്ലാം അവൻ ഓരോന്നായി എണ്ണുന്നു. ‘മമ നാമ ത്വയാ വീര’ എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ പുത്രന് പിതാവിനോടുള്ള കർത്തവ്യം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — പിതാവു മരിച്ചാൽ പുത്രനാണ് പ്രേതകർമങ്ങൾ ചെയ്യുന്നത്. ഇന്നോ, നേരെ വിപരീതം. ഇങ്ങനെ ജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവികക്രമം തകർന്നതായി രാവണൻ കാണുന്നു.

ഇങ്ങനെയും മറ്റും വിലപിച്ചു തളർന്ന രാക്ഷസാധിപനായ രാവണനിൽ പുത്രവിയോഗത്തിൽനിന്നുണ്ടായ മഹാക്രോധം ആവേശിച്ചു. സ്വതവേ കോപിഷ്ഠനായ അവനെ പുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള മനോവ്യഥകൾ, വേനലിൽ സൂര്യനെ രശ്മികൾ എന്നപോലെ, വീണ്ടും ജ്വലിപ്പിച്ചു. നെറ്റിയിൽ ഒന്നിച്ചുചേർന്ന പുരികക്കൊടികളാൽ അവൻ യുഗാന്തത്തിൽ മുതലകളോടുകൂടിയ മഹാതിരമാലകളാൽ ഇളകുന്ന സമുദ്രംപോലെ ശോഭിച്ചു. ക്രോധത്താൽ കോട്ടുവായിടുന്ന അവന്റെ വായിൽനിന്ന്, വൃത്രന്റെ മുഖത്തുനിന്നെന്നപോലെ, പുകയോടുകൂടിയ അഗ്നി വ്യക്തമായി ജ്വലിച്ചുകൊണ്ട് ഉയർന്നുവരുന്നതുപോലെ തോന്നി. പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനും ക്രോധത്തിനു വശംവദനുമായ ശൂരനായ രാവണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച് വൈദേഹിയുടെ വധം ഉചിതമെന്നു തീരുമാനിച്ചു. സ്വതവേ ചുവന്നതും ക്രോധാഗ്നിയാൽ കൂടുതൽ ചുവന്നതുമായ അവന്റെ മഹാഘോരമായ കണ്ണുകൾ ജ്വലിച്ചു. സ്വതവേ ഘോരമായ അവന്റെ രൂപം ക്രോധാഗ്നിയാൽ പടർന്ന്, ക്രുദ്ധനായ രുദ്രന്റേതുപോലെ, സമീപിക്കാനാവാത്തതായി. ക്രുദ്ധനായ അവന്റെ കണ്ണുകളിൽനിന്ന് കണ്ണീർത്തുള്ളികൾ ഉതിർന്നു — ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ടു ദീപങ്ങളിൽനിന്ന് ജ്വാലയോടുകൂടിയ എണ്ണത്തുള്ളികൾ എന്നപോലെ. പല്ലുകടിക്കുന്ന അവന്റെ ദന്തനാദം ദാനവന്മാർ വലിച്ചു കടയുന്ന യന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെ കേൾക്കപ്പെട്ടു. കാലാഗ്നിയെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായി അവൻ ഏതേതു ദിക്കിലേക്കു നോക്കിയോ, അവിടെയെല്ലാം ഭയന്നുവിറച്ച രാക്ഷസന്മാർ ഒളിച്ചു. ചരാചരങ്ങളെ മുഴുവൻ തിന്നാനൊരുങ്ങുന്ന അന്തകനെപ്പോലെ ക്രുദ്ധനായി എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കുന്ന അവനെ സമീപിക്കാൻ രാക്ഷസന്മാർ ധൈര്യപ്പെട്ടില്ല. പിന്നീട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാക്ഷസാധിപൻ രാവണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസരെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ ആഗ്രഹിച്ച് അവരുടെ മധ്യത്തിൽ സംസാരിച്ചു. ഇവിടെ കവി ക്രോധത്തിന്റെ ശാരീരികലക്ഷണങ്ങൾ ക്രമമായി വർണിക്കുന്നു — ചുളിഞ്ഞ പുരികം, വായിൽനിന്ന് അഗ്നി, ചുവന്ന കണ്ണുകൾ, കണ്ണീർ, പല്ലുകടി, നോട്ടംകൊണ്ടുള്ള ഭയം. കണ്ണീർത്തുള്ളികളെ ദീപത്തിലെ എണ്ണത്തുള്ളികളോട് ഉപമിച്ചത് ശ്രദ്ധേയമാണ് — ശോകവും ക്രോധവും ഒരേസമയം; കണ്ണീർപോലും അഗ്നിമയം. അവന്റെ നോട്ടമേൽക്കുമ്പോൾ രാക്ഷസന്മാർപോലും ഒളിക്കുന്നു — സ്വജനങ്ങൾക്കുപോലും അവനെ സമീപിക്കാനാവുന്നില്ല. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽത്തന്നെ സീതാവധത്തിന്റെ വിത്തു വിതയ്ക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. പുത്രശോകം വിവേകത്തെ എങ്ങനെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് ഇവിടെ വ്യക്തമാണ്. ഈ ഭാഗത്തിലെ പല ശ്ലോകങ്ങളും വൾഗേറ്റിൽ മാത്രമുള്ളവയാണ്. ഉപമകളുടെ ബാഹുല്യം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — വേനലിലെ സൂര്യൻ, പ്രളയത്തിലെ സമുദ്രം, വൃത്രന്റെ മുഖം, രുദ്രൻ, കാലാഗ്നി, അന്തകൻ. ഇവയെല്ലാം വിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകങ്ങളാണ്. പുത്രശോകം രാവണനെ സംഹാരരൂപത്തിലെത്തിക്കുന്നു എന്നു കവി കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃത്യാ കോപനം’ (സ്വതവേ കോപിഷ്ഠൻ) എന്ന പദത്താൽ ക്രോധം അവന്റെ സ്വഭാവംതന്നെയാണെന്നും പുത്രശോകം വെറും ഇന്ധനം മാത്രമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രകൃത്യാ രക്തേ’ (സ്വതവേ ചുവന്ന) കണ്ണുകൾ ക്രോധത്താൽ ഇരട്ടി ചുവന്നു. പല്ലുകടിയുടെ ശബ്ദം സമുദ്രമഥനത്തിലെ യന്ത്രത്തിന്റെ ശബ്ദംപോലെ — ഈ ഉപമ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ ദേവദാനവന്മാരുടെ പാലാഴിമഥനത്തെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. പ്രളയകാലത്തു പ്രജകൾ എന്നപോലെ, അവന്റെ നോട്ടം ഭയന്ന് രാക്ഷസന്മാർ ഒളിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ സൈനികരെ ഉറപ്പിച്ചുനിർത്താൻ അവൻ സംസാരിക്കുന്നു — ഇതാണ് രാജാവിന്റെ ധർമം; ശോകത്തിലും അവൻ സൈന്യത്തിന്റെ നായകനാണ്. ഇരുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘വൈദേഹ്യാ രോചയദ്വധം’ (വൈദേഹിയുടെ വധം ഉചിതമെന്നു കരുതി) എന്നും, മുപ്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിൽ വീണ്ടും ‘സീതാം ഹന്തും വ്യവസ്യത’ (സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു) എന്നും വായിക്കുന്നു — അച്ചടിയിൽ ഈ ആശയം രണ്ടുതവണ വരുന്നു; സമീക്ഷിതപതിപ്പിലാകട്ടെ ഒരിക്കൽ മാത്രം. ഈ ഭാഗത്ത് രാവണൻ ഇതുവരെ ഒന്നും പറയുന്നില്ല, അവന്റെ രൂപം മാത്രമേ വർണിക്കപ്പെടുന്നുള്ളൂ — അങ്ങനെ വാക്കിനു മുമ്പേ കവി അവന്റെ ഭാവം കാണിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് പിന്നീടു വരുന്ന വാക്കിന് കൂടുതൽ ശക്തി ലഭിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ശോകത്തിൽനിന്നു ക്രോധം, ക്രോധത്തിൽനിന്നു മോഹം, മോഹത്തിൽനിന്ന് അധർമസങ്കൽപ്പം — എന്ന മനസ്സിന്റെ പതനക്രമം ഇവിടെ വ്യക്തമായി കാണാം.

രാവണൻ പറഞ്ഞു: ‘ആയിരക്കണക്കിനു വർഷങ്ങൾ ഞാൻ പരമമായ തപസ്സു ചെയ്ത് അതതു സന്ദർഭങ്ങളിൽ സ്വയംഭൂവായ ബ്രഹ്മാവിനെ പ്രസാദിപ്പിച്ചു. ആ തപസ്സിന്റെ ഫലത്താലും സ്വയംഭൂവിന്റെ പ്രസാദത്താലും എനിക്ക് അസുരന്മാരിൽനിന്നോ ദേവന്മാരിൽനിന്നോ ഒരിക്കലും ഭയമില്ല. ബ്രഹ്മാവു തന്ന, ആദിത്യനു തുല്യമായ പ്രഭയുള്ള എന്റെ കവചം ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങളിൽ വജ്രമുഷ്ടികളാൽപ്പോലും ഭേദിക്കപ്പെട്ടിട്ടില്ല. ആ കവചം ധരിച്ച് രഥത്തിലിരിക്കുന്ന എന്നെ ഇന്ന് ഈ യുദ്ധത്തിൽ സാക്ഷാൽ പുരന്ദരൻപോലും ആർ നേരിടും? അന്ന് പ്രസന്നനായ സ്വയംഭൂ ദേവാസുരയുദ്ധങ്ങൾക്കായി എനിക്കു തന്ന, ശരങ്ങളോടുകൂടിയ ആ മഹാകാർമുകം — ആ ഭീമമായ വില്ല് — ഇന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വധത്തിനായി ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനു വാദ്യങ്ങളുടെ അകമ്പടിയോടെ എടുത്തുകൊണ്ടുവരട്ടെ.’ ഇവിടെ രാവണൻ തന്റെ തപസ്സിന്റെ ഫലങ്ങൾ ഓർക്കുന്നു — കവചം, വില്ല്, അഭയം. അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം തപോബലത്തിൽനിന്നുണ്ടായതാണ്. എന്നാൽ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം ദേവാസുരന്മാരിൽനിന്നു മാത്രമേ അഭയം നൽകുന്നുള്ളൂ, മനുഷ്യരിൽനിന്നല്ല — ഈ കാര്യം അടുത്ത സർഗത്തിൽ രാക്ഷസിമാർ ഓർമിപ്പിക്കും. ‘തൂര്യശതൈഃ ഉത്ഥാപ്യതാം’ (നൂറു വാദ്യങ്ങളോടെ എടുപ്പിക്കട്ടെ) എന്ന വാക്യം വില്ലിന്റെ ഗൗരവവും യുദ്ധയാത്രയുടെ ഉത്സവസ്വഭാവവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പുത്രശോകം ഇവിടെ പ്രതികാരമായി പരിണമിക്കുന്നു. രാവണന്റെ തപസ്സു പ്രസിദ്ധമാണ് — പതിനായിരം വർഷം തപസ്സു ചെയ്ത് ഓരോ ആയിരം വർഷവും അവൻ ഓരോ ശിരസ്സ് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു എന്ന് ഉത്തരകാണ്ഡത്തിൽ പറയുന്നു. അതിനാൽ ‘തേഷു തേഷ്വവകാശേഷു’ (അതതു സന്ദർഭങ്ങളിൽ) എന്ന പദം ആ സംഭവത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ കവചം വജ്രത്താൽപ്പോലും ഭേദിക്കാനാവാത്തതാണ് — ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനുപോലും അതിനെ മുറിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. രാവണൻ ഇവിടെ രണ്ടു വസ്തുക്കളെ മാത്രമാണ് ആശ്രയിക്കുന്നത് — കവചവും വില്ലും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഇനി അവൻതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണത്തോടെ സൈനികർ ഭയന്നിരിക്കുന്നതിനാൽ അവരുടെ മനസ്സിൽ വിശ്വാസം ജനിപ്പിക്കാനും അവന്റെ വാക്കുകൾ ഉദ്ദേശിക്കുന്നു. അവൻ പറയുന്നു — ഞാൻതന്നെ ഇന്ദ്രനിൽനിന്നുപോലും നിർഭയനാണ്, അതിനാൽ നിങ്ങൾ ഭയപ്പെടേണ്ട.

പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനും ക്രൂരനും ക്രോധവശനുമായ ആ രാവണൻ ബുദ്ധികൊണ്ട് ആലോചിച്ച് സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ചു. ചെമ്പിച്ച കണ്ണുകളുള്ളവനും അതിഘോരനും ഘോരദർശനനും ദീനനുമായ അവൻ ദീനസ്വരത്തിൽ കരയുന്ന എല്ലാ നിശാചരന്മാരെയും നോക്കി പറഞ്ഞു: ‘വനവാസികളെ വഞ്ചിക്കാനായി എന്റെ കുഞ്ഞ് മായകൊണ്ട് ഒന്നിനെ കൊന്നു; അവിടെ ‘ഇതു സീത’ എന്നു കാണിക്കുകയും ചെയ്തു. അതുതന്നെ ഞാൻ ഇന്നു സത്യമാക്കും; അത് എനിക്കു പ്രിയവുമാണ്. ആ ക്ഷത്രബന്ധുവിനെ അനുസരിക്കുന്ന വൈദേഹിയെ ഞാൻ നശിപ്പിക്കും.’ മന്ത്രിമാരോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ഗുണസമ്പന്നവും നിർമലമായ ആകാശത്തിന്റെ കാന്തിയുള്ളതുമായ വാൾ വേഗത്തിൽ പിടിച്ചെടുത്ത് ഉറയിൽനിന്ന് ഊരി. പുത്രശോകത്താൽ മനസ്സ് അത്യന്തം കലങ്ങിയ രാവണൻ ഭാര്യമാരോടുകൂടി, മന്ത്രിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട്, വേഗത്തിൽ പുറപ്പെട്ടു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ വാളുമെടുത്ത് പെട്ടെന്ന് മൈഥിലി ഇരിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോകുന്നു; ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് മന്ത്രിമാർ സിംഹനാദം മുഴക്കി. ക്രുദ്ധനായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് അവർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്തു പറഞ്ഞു: ‘ഇന്ന് ഇവനെ കണ്ട് ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരും വ്യഥിതരാകും. ക്രുദ്ധനായ ഇവനാൽ നാലു ലോകപാലന്മാരും ജയിക്കപ്പെട്ടു; മറ്റനേകം ശത്രുക്കൾ യുദ്ധങ്ങളിൽ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രത്നങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്ന് രാവണൻ അനുഭവിക്കുന്നു; വിക്രമത്തിലും ബലത്തിലും ഭൂമിയിൽ ഇവനു തുല്യനായി ആരുമില്ല.’ അവർ ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെത്തന്നെ ക്രോധത്താൽ മതിമറന്ന രാവണൻ അശോകവനികയിലുള്ള വൈദേഹിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഹിതബുദ്ധികളായ സുഹൃത്തുക്കൾ തടഞ്ഞിട്ടും അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ, ആകാശത്തിൽ രോഹിണിയുടെ നേർക്ക് ഒരു ക്രൂരഗ്രഹമെന്നപോലെ, ഓടിയടുത്തു. രാക്ഷസിമാരാൽ കാവൽ ചെയ്യപ്പെടുന്ന കളങ്കമറ്റ മൈഥിലി ശ്രേഷ്ഠമായ വാൾ ധരിച്ച ക്രുദ്ധനായ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ടു. വാളുമായി, സുഹൃത്തുക്കൾ പലവട്ടം തടഞ്ഞിട്ടും പിന്തിരിയാതെ വരുന്ന അവനെ കണ്ട് ജനകാത്മജ വ്യഥിതയായി. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായാസീതാവധം മുമ്പ് വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ ചെയ്തതാണ്; ഇപ്പോൾ രാവണൻ അതിനെ ‘സത്യം’ ആക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു — ഇതാണ് പ്രതികാരത്തിന്റെ അന്ധത. ‘ക്ഷത്രബന്ധു’ എന്നത് രാമനെ നിന്ദിക്കുന്ന വാക്കാണ് — അധമനായ ക്ഷത്രിയൻ എന്നർഥം. മന്ത്രിമാരുടെ സിംഹനാദം അത്ഭുതകരമാണ് — അവനെ തടയാനല്ല, പ്രോത്സാഹിപ്പിക്കാനാണ് അവർ ആർക്കുന്നത്, അവന്റെ ബലത്തെ സ്തുതിക്കുന്നതുപോലെ. രോഹിണിയുടെ നേർക്കു നീങ്ങുന്ന ക്രൂരഗ്രഹത്തിന്റെ ഉപമ സീതയുടെ നിർദോഷതയും രാവണന്റെ ക്രൗര്യവും കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ സീതയുടെ പ്രാണൻ അപകടത്തിലായി. ഇവിടെ രാവണന്റെ മന്ത്രിമാരുടെ വാക്കുകൾ വിചിത്രമാണ് — അവർ അവന്റെ ബലം പ്രശംസിക്കുന്നു, രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ വ്യഥ സങ്കൽപ്പിക്കുന്നു, എന്നാൽ സ്ത്രീവധത്തിന്റെ അധർമത്തെക്കുറിച്ച് ഒന്നും പറയുന്നില്ല. ഇതു രാക്ഷസസഭയുടെ നൈതികപതനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാജാവിന്റെ ഇച്ഛതന്നെ ധർമം. ലോകപാലന്മാരുടെമേലുള്ള വിജയം, മൂന്നു ലോകങ്ങളിലെയും രത്നങ്ങളുടെ ഭോഗം — ഇവ രാവണന്റെ പൂർവകീർത്തിയുടെ അടയാളങ്ങളാണ്; ഇപ്പോൾ അവ അർഥശൂന്യമാണ്. അവൻ ഭാര്യമാരോടുകൂടി പുറപ്പെടുന്നു — ഭാര്യമാരും അവനെ പിന്തുടരുന്നു, ഒരുപക്ഷേ തടയാനായി. ‘ഗുണസമ്പന്നം വിമലാംബരവർചസം’ എന്ന വാളിന്റെ വർണന — നിർമലമായ ആകാശംപോലെ തിളങ്ങുന്ന വാൾ — വിപരീതത്താൽ അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യത്തിന്റെ മാലിന്യം കാണിക്കുന്നു. ഹിതബുദ്ധികളായ സുഹൃത്തുക്കൾ അവനെ തടയുന്നു, എന്നാൽ അവൻ കേൾക്കുന്നില്ല; ക്രോധം ബുദ്ധിയെ നശിപ്പിക്കുന്നു. ‘ദീനോ ദീനസ്വരാൻ’ എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ രാവണന്റെയും സൈനികരുടെയും ദൈന്യം ഒന്നുപോലെയാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — എല്ലാവരും ശോകത്താൽ പീഡിതർ. എങ്കിലും രാവണന്റെ ദൈന്യം വേഗംതന്നെ ക്രൂരതയായി പരിണമിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ സീത രാക്ഷസിമാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് അശോകവനികയിൽത്തന്നെയായിരുന്നു. രാവണൻ വാളുമെടുത്ത് അവിടേക്ക് ഓടുന്നു, മന്ത്രിമാരും ഭാര്യമാരും പിന്നാലെ — ഈ ദൃശ്യം നാടകീയമാണ്. വായനക്കാരൻ സീതയുടെ പ്രാണനെക്കുറിച്ചു ചിന്താകുലനാകുന്നു. ‘വേഗേന’ (വേഗത്തിൽ), ‘സഹസാ’ (പെട്ടെന്ന്), ‘അഭിദുദ്രാവ’ (പാഞ്ഞടുത്തു), ‘അഭ്യധാവത’ (ഓടിയടുത്തു) എന്നീ വാക്കുകളാൽ കവി രാവണന്റെ ഗതി ആവർത്തിച്ചു വർണിക്കുന്നു; അതുവഴി തിടുക്കവും ഭയവും വർധിക്കുന്നു. സീത ദൂരെനിന്നുതന്നെ വാളേന്തിയ അവനെ കാണുന്നു; അവളുടെ വ്യഥ അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ വിലാപമായി പ്രകടമാകുന്നു. നാല്പതാം ശ്ലോകത്തിലെ ‘വിചുക്രുശുഃ’ (ആർത്തുവിളിച്ചു) എന്നതു മന്ത്രിമാരുടെ നാദമാണ്; സീതയ്ക്കാകട്ടെ അതു ഭയകാരണമാണ്.

ദുഃഖത്തിലാണ്ട സീത വിലപിച്ചുകൊണ്ട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ ദുർബുദ്ധി എന്നോട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി സ്വയം പാഞ്ഞടുക്കുന്ന രീതി കണ്ടാൽ, നാഥനുള്ളവളായ എന്നെ അനാഥയെപ്പോലെ ഇവൻ കൊല്ലും. ഭർത്താവിനോടു വിശ്വസ്തയായ എന്നെ ‘എന്റെ ഭാര്യയാകൂ’ എന്ന് ഇവൻ പലവട്ടം പ്രേരിപ്പിച്ചു; ഞാൻ ഉറച്ചുനിന്ന് നിരസിച്ചു. ഞാൻ വഴങ്ങാത്തതിനാൽ ഇവൻ വ്യക്തമായും നിരാശനായി, ക്രോധവും മോഹവും ബാധിച്ച് എന്നെ കൊല്ലാൻ ഒരുങ്ങിയിരിക്കുന്നു. അല്ലെങ്കിൽ, നരവ്യാഘ്രന്മാരായ ആ രണ്ടു സഹോദരന്മാരെ, രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ, എന്റെ നിമിത്തം ഈ അനാര്യൻ ഇന്നു യുദ്ധത്തിൽ വീഴ്ത്തിയിരിക്കാം. കാരണം, ഹർഷംപൂണ്ട് സന്തോഷവാർത്ത വിളിച്ചുപറയുന്ന അനേകം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ ഭൈരവനാദം ഞാൻ കേട്ടു. അയ്യോ കഷ്ടം, രാജപുത്രന്മാരുടെ ഈ വിനാശം എന്റെ നിമിത്തമാണല്ലോ. അല്ലെങ്കിൽ, പാപനിശ്ചയനും രൗദ്രനുമായ ഈ രാക്ഷസൻ പുത്രശോകത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കൊല്ലാതെ എന്നെ കൊല്ലാൻ പോകുന്നതാവാം. ഹനുമാന്റെ ആ വാക്ക് നിസ്സാരയായ ഞാൻ അനുസരിച്ചില്ല; അന്ന് ആരാലും ജയിക്കപ്പെടാതെ അവന്റെ മുതുകിലേറി ഞാൻ പോയിരുന്നെങ്കിൽ, ഇന്നു ഭർത്താവിന്റെ മടിയിലിരുന്നുകൊണ്ട് ഞാൻ ഇങ്ങനെ ദുഃഖിക്കേണ്ടിവരില്ലായിരുന്നു. ഏകപുത്രയായ കൗസല്യ യുദ്ധത്തിൽ പുത്രൻ നശിച്ചു എന്നു കേൾക്കുമ്പോൾ അവളുടെ ഹൃദയം പൊട്ടിപ്പിളരും എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. ആ മഹാത്മാവിന്റെ ജനനവും ബാല്യവും യൗവനവും ധർമകർമങ്ങളും രൂപവും കരഞ്ഞുകൊണ്ട് അവൾ ഓർക്കും. പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ നിരാശയും ബോധമറ്റവളുമായി ശ്രാദ്ധം നൽകിയശേഷം അവൾ തീർച്ചയായും അഗ്നിയിൽ പ്രവേശിക്കും, അല്ലെങ്കിൽ ജലത്തിൽ പ്രവേശിക്കും. ആരു നിമിത്തമാണോ കൗസല്യയ്ക്ക് ഈ ശോകം അനുഭവിക്കേണ്ടിവരുന്നത്, പാപനിശ്ചയയും ദുഷ്ടയുമായ ആ കൂനി മന്ഥരയ്ക്കു ധിക്കാരം!’ സീതയുടെ വിലാപത്തിൽ അനേകം ഭാവങ്ങളുണ്ട് — സ്വന്തം മരണത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ഭയമല്ല, മറിച്ച് രാമലക്ഷ്മണന്മാരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത, ഹനുമാന്റെ വാക്ക് അനുസരിക്കാത്തതിലുള്ള പശ്ചാത്താപം, കൗസല്യയുടെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചുള്ള സങ്കൽപ്പം, മന്ഥരയോടുള്ള നിന്ദ. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ ഹനുമാൻ അവളെ തന്റെ മുതുകിലേറ്റി രാമന്റെ അടുത്തേക്കു കൊണ്ടുപോകാൻ ആഗ്രഹിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ പരപുരുഷസ്പർശം ആഗ്രഹിക്കാത്ത അവൾ അതു നിരസിച്ചു — അതിന്റെ ഓർമയാണ് ഇവിടെ. ‘സനാഥാം അനാഥാമിവ’ (നാഥനുള്ളവളെ അനാഥയെപ്പോലെ) എന്ന വിരോധം അവളുടെ കരുണയെ വർധിപ്പിക്കുന്നു. സ്വന്തം ദുഃഖം മറന്ന് അവൾ ഭർത്തൃമാതാവിന്റെ ദുഃഖത്തെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുന്നു — ഇത് അവളുടെ ശീലത്തിന്റെ ഉൽക്കർഷമാണ്. എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം മന്ഥരയാണെന്ന് അവൾ കരുതുന്നു. ‘ഇങ്ങനെ വിലപിക്കുന്ന തപസ്വിനിയായ മൈഥിലിയെ കണ്ട്’ — എന്ന വാക്യം അറുപതാം ശ്ലോകത്തിൽ തുടങ്ങി അടുത്ത ഭാഗത്തിൽ പൂർണമാകുന്നു. സീതയുടെ ഒന്നാമത്തെ ചിന്ത — ഞാൻ നിരസിച്ചതിനാൽ ഇവൻ എന്നെ കൊല്ലും. രണ്ടാമത്തേത് — അല്ലെങ്കിൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടിരിക്കാം, കാരണം രാക്ഷസരുടെ ഹർഷനാദം കേട്ടു. വാസ്തവത്തിൽ ആ നാദം മന്ത്രിമാരുടെ സിംഹനാദമാണ്, വിജയഘോഷമല്ല; എന്നാൽ സീത അത് അറിയുന്നില്ല. മൂന്നാമത്തേത് — പുത്രശോകത്താൽ ഇവൻ എന്നെ കൊല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ അവൾ മൂന്നു സാധ്യതകൾ ചിന്തിക്കുന്നു, എല്ലാം ദുഃഖകരം. കൗസല്യയെക്കുറിച്ചുള്ള അവളുടെ സങ്കൽപ്പം വിസ്തൃതമാണ് — ജനനം, ബാല്യം, യൗവനം, ധർമകർമങ്ങൾ, രൂപം എന്നിവ ഓർത്തുള്ള കരച്ചിൽ, ശ്രാദ്ധം, അഗ്നിപ്രവേശം അല്ലെങ്കിൽ ജലപ്രവേശം. ഇവിടെ രാമന്റെ അമ്മയോടുള്ള സീതയുടെ സ്നേഹവും ആദരവും കാണാം. മന്ഥരയോടുള്ള അവളുടെ ക്രോധം — അവളാണ് വനവാസത്തിനു കാരണം, വനവാസമാണ് അപഹരണത്തിനു കാരണം. ഇങ്ങനെ എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും പരമ്പര അവൾ പിന്തുടർന്നു കണ്ടെത്തുന്നു. ‘ക്ഷുദ്രയാ മയാ’ (നിസ്സാരയായ ഞാൻ) എന്ന ആത്മനിന്ദ അവളുടെ ദുഃഖത്തിന്റെ ആഴം കാണിക്കുന്നു. അന്നത്തെ തീരുമാനം ധർമാനുസൃതമായിരുന്നിട്ടും അവൾ അതു വീണ്ടും പുനരാലോചിക്കുന്നു. ‘ഭർതുരങ്കഗതാ സതീ’ (ഭർത്താവിന്റെ മടിയിലിരിക്കുന്നവളായി) എന്ന പദത്താൽ അവളുടെ ഏക ആഗ്രഹം പ്രകടമാകുന്നു — പതിയുടെ സമീപത്തു കഴിയുക. അവളുടെ വിലാപം ദീർഘമാണ്, എന്നാൽ അതിൽ രാവണനോടു യാചിക്കുന്ന ഒരു വാക്കുപോലുമില്ല — അവൾ പ്രാണഭിക്ഷ യാചിക്കുന്നില്ല.

ചന്ദ്രനില്ലാതെ ക്രൂരഗ്രഹത്തിന്റെ പിടിയിലായ രോഹിണിയെപ്പോലെ വിലപിക്കുന്ന തപസ്വിനിയായ മൈഥിലിയെ കണ്ട്, ആ സമയത്ത് രാവണന്റെ ശീലവാനും ശുചിയും മേധാവിയുമായ സുപാർശ്വൻ എന്ന അമാത്യൻ, മറ്റു മന്ത്രിമാർ തടഞ്ഞിട്ടും, രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠനായ രാവണനോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ദശഗ്രീവാ, സാക്ഷാൽ വൈശ്രവണന്റെ അനുജനായ അങ്ങ് ക്രോധത്താൽ ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച് വൈദേഹിയെ കൊല്ലാൻ എങ്ങനെ ആഗ്രഹിക്കുന്നു? വീരനായ രാക്ഷസേശ്വരാ, വേദവിദ്യയും വ്രതവും പൂർത്തിയാക്കി സ്നാതകനായവനും സ്വകർമനിരതനുമായ അങ്ങ് ഒരു സ്ത്രീയുടെ വധം എന്തിനു ചിന്തിക്കുന്നു? രാജാവേ, രൂപസമ്പന്നയായ മൈഥിലിയെ ഒന്നു നോക്കൂ; ഞങ്ങളോടൊപ്പം ആ രാഘവന്റെമേൽത്തന്നെ യുദ്ധത്തിൽ ക്രോധം ചൊരിയൂ. ഇന്നു കൃഷ്ണപക്ഷചതുർദശിയാണ്; ഇന്നുതന്നെ ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്ത് നാളെ അമാവാസിയിൽ സൈന്യങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് വിജയത്തിനായി പുറപ്പെടൂ. ശൂരനും ധീമാനും രഥിയും ഖഡ്ഗധാരിയുമായ അങ്ങ് ശ്രേഷ്ഠമായ രഥത്തിലേറി ദാശരഥിയായ രാമനെ കൊന്ന് മൈഥിലിയെ നേടും.’ സുഹൃത്ത് അറിയിച്ച ധർമനിഷ്ഠമായ ആ വാക്കു സ്വീകരിച്ച് ദുരാത്മാവായ രാവണൻ കൊട്ടാരത്തിലേക്കു പോയി; പിന്നീട് വീര്യവാനായ അവൻ സുഹൃത്തുക്കളോടൊപ്പം വീണ്ടും സഭയിലേക്കു ചെന്നു. സുപാർശ്വന്റെ ഉപദേശം സമർഥമാണ് — അവൻ രാവണന്റെ കുലവും വിദ്യയും വ്രതവും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, സ്ത്രീവധത്തിന്റെ അധർമം കാണിക്കുന്നു, എന്നിട്ട് ക്രോധത്തിന്റെ ഉചിതലക്ഷ്യമായി രാമനെ ചൂണ്ടിക്കാണിക്കുന്നു. ‘പ്രത്യവേക്ഷസ്വ’ (നോക്കൂ) എന്ന പദത്താൽ അവൻ സീതയുടെ സൗന്ദര്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അതായത്, അവളെ കൊന്നിട്ട് അങ്ങ് എന്തു നേടും? അമാവാസിയുടെ പരാമർശം യുദ്ധത്തിന്റെ കാലനിർണയമാണ്. മന്ത്രിമാർ തടഞ്ഞിട്ടും അവൻ സംസാരിക്കുന്നു എന്നത് അവന്റെ ധൈര്യവും സത്യവാദിത്വവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ രാവണൻ ധർമ്യമായ വാക്കു സ്വീകരിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ചരിത്രത്തിലെ ഒരു അപൂർവനിമിഷമാണ്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ് രചിച്ചിരിക്കുന്നത്. ‘ശീലവാൻ, ശുചി, മേധാവി’ എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ സുപാർശ്വൻ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവൻ രാവണന്റെ ഹിതൈഷിയായ മന്ത്രിയാണ്, മുഖസ്തുതിക്കാരനല്ല. ഈ ഉപദേശത്തിന്റെ ഫലം സീതയുടെ ജീവരക്ഷയാണ്. ഇങ്ങനെ രാവണന്റെ സഭാപ്രവേശത്തോടെ സർഗം സമാപിക്കുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവൻ സൈന്യത്തെ യുദ്ധത്തിന് അയയ്ക്കും. സുപാർശ്വൻ രാവണനെ ‘വേദവിദ്യാവ്രതസ്നാതൻ’ എന്നു വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു — രാവണൻ ബ്രാഹ്മണകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനാണ്, പുലസ്ത്യന്റെ പൗത്രനാണ്, വേദാധ്യയനം ചെയ്തവനാണ്. ‘സ്വകർമനിരതൻ’ എന്നും. ഇങ്ങനെ അവൻ രാവണന്റെ ആത്മാഭിമാനം ഉണർത്തുന്നു, അതുവഴി അവൻ നീചകർമത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയാൻ. ശാസ്ത്രങ്ങളിൽ സ്ത്രീവധം മഹാപാപമാണ്, വിശേഷിച്ചും ജ്ഞാനിയെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം.

When Paulastya's ministers heard of Indrajit's death and had made sure of it, they hurried to tell ten-necked Rāvaṇa. "Great king," they said, "your glorious son has been slain in battle by Lakṣmaṇa, with Vibhīṣaṇa's help, before our very eyes. Your son, a hero never defeated in battle, the conqueror of the lord of the gods, met a hero in Lakṣmaṇa and was slain by him. He has gone to the highest worlds, after sating Lakṣmaṇa with his arrows." The ministers tried to soften the news, speaking of the hero's good destiny, of the arrows he had given, and of his having fallen to a true hero and not to some weakling; perhaps they were protecting themselves too, since the bearer of bad news is often punished. Yet the words "with Vibhīṣaṇa's help" would stir in Rāvaṇa the memory of his brother's betrayal, and "before our very eyes" betrays their shame at having watched without being able to save him. Hearing of the dreadful, terrifying death of his son Indrajit in battle, Rāvaṇa fell into a deep swoon, which shows how deep a hard father's love could run. After a long while the king, bull among rākṣasas, came to his senses, wretched and distracted with grief for his son. So his grieving began.

His senses in turmoil, he lamented: "Alas, leader of the rākṣasa host, my child, my mighty one! You conquered Indra; how have you fallen today into Lakṣmaṇa's power? In your fury your arrows could have split even Kāla and the Ender, even the peaks of Mandara, let alone Lakṣmaṇa in battle! Today King Vaivasvata, Yama, stands higher in my esteem, since he has joined you, mighty-armed, to the law of death" — bitterly meaning that whoever could kill his son must indeed be great. "Still, this is the path of good warriors, even among the immortals: the man who is slain for his master's sake goes to heaven. Today all the hosts of gods, the guardians of the world and the great sages will hear that Indrajit is dead and sleep in peace, free of fear. Today the three worlds entire and the earth with its forests seem empty to me, bereft of Indrajit alone. Today I shall hear the wailing of the nairṛta women in the inner apartments, like the cry of a herd of she-elephants in a mountain cave. Where have you gone, scorcher of foes, leaving behind your place as heir, Laṅkā, the rākṣasas, your mother, me and your wives? It was for you, hero, to perform my funeral rites when I went to Yama's abode, but you have turned things the other way about. While Sugrīva lives, and Lakṣmaṇa and Rāghava, where have you gone without drawing out the dart that is in me?" The lament lays bare a father's heart. Rāvaṇa recalls his son's might, that he had conquered Indra and could have pierced even Kāla and the Ender, so that his death at Lakṣmaṇa's hands is beyond belief to him. He tries to console himself that a hero's death leads to heaven, but his grief does not abate. He imagines the gods sleeping easy at last, as they could not while Indrajit lived, and the thought sharpens his pain; he already hears the women's cries in the palace. Without its crown prince Laṅkā's future is uncertain, and his mother Mandodarī, his father and his wives are left without a protector; Rāvaṇa counts them over one by one. "You have turned things the other way about" holds the grief of every father, for it is the son who should perform the father's last rites, not the father the son's; Rāvaṇa sees the natural order of life broken. And the dart he speaks of is the feud born of Sītā's abduction, still unsettled.

As the lord of the rākṣasas lamented in this way, a great rage born of the loss of his son took hold of him. He was irascible by nature, and his agonies over his son set him further ablaze, as its rays inflame the sun in the hot season: anger was his nature, and grief was only fuel for it. With his brows knitted on his forehead he looked like the ocean at the end of an age, with its crocodiles and great waves. As he yawned in his rage, a smoking fire leapt from his mouth, blazing plainly, as from the mouth of Vṛtra. Burning at his son's death and overcome by fury, the hero turned it over in his mind and settled on killing Vaidehī; here the seed of the attempt on Sītā's life is sown. His eyes, red by nature and red now with the fire of his rage as well, became dreadful and blazing. His form, terrible by nature, now inflamed by his anger, became as unapproachable as Rudra's in wrath. Tears fell from his furious eyes like drops of oil with their flames from two blazing lamps, a striking image in which grief and rage come together and even his tears are fire. When he ground his teeth the sound was like the churning apparatus hauled by the dānavas when the ocean was churned. Raging like the fire at the end of time, he looked about him, and in whatever quarter he looked the rākṣasas hid themselves in terror; like the Ender in his wrath, eager to devour all that moves and does not move, he glared in every direction, and not even his own people dared go near him, as creatures shrink at the dissolution of the world. The poet lists the bodily signs of wrath one after another, the knitted brows, the fire from the mouth, the red eyes, the tears, the grinding teeth, the look that terrifies, and piles up images of destruction: the summer sun, the ocean at the end of an age, Vṛtra's mouth, Rudra, the fire of time, the Ender. Grief for his son was turning Rāvaṇa into a destroyer. So far he says nothing; the poet shows his state before his words, so that the words will strike the harder. Then, at the height of his fury, the lord of the rākṣasas spoke in the midst of the rākṣasas, wishing to steady them for battle, for even in grief the king was still the leader of his army. The movement of a mind falling is plain here: from grief comes anger, from anger delusion, and from delusion an unrighteous resolve.

"For thousands of years," Rāvaṇa said, "I practised the highest austerities, and on those several occasions I gratified the Self-born Brahmā. By the fruit of that austerity and by Svayaṃbhū's grace I have no fear at all of asuras or gods. The armour Brahmā gave me shines like the sun, and in the battles of gods and asuras the blows of the thunderbolt never cut it. Clad in it and standing in my chariot in the battle today, who will face me, even Purandara himself? And the great bow with its arrows that Svayaṃbhū, well pleased, gave me in those same battles of gods and asuras: let that fearsome bow be brought out today to the sound of a hundred trumpets, for the slaying of Rāma and Lakṣmaṇa in the great battle." Rāvaṇa calls to mind the fruits of his austerities: his armour, his bow and his freedom from fear. His penance was famous; the Uttara Kāṇḍa tells how he practised it for ten thousand years and offered one of his heads into the fire at the end of every thousand, and "on those several occasions" points to that. His armour could not be pierced even by Indra's thunderbolt, and on armour and bow he now relies, for in Indrajit's place he will fight in person. His confidence comes from the power of his austerities; yet Brahmā's boon protected him only from gods and asuras, not from men, as the rākṣasīs will recall in the next sarga. The hundred trumpets add grandeur to the bow and make the march to war a festival. His words were also meant to put heart into his soldiers, who were frightened by Indrajit's death: I myself am safe even from Indra, he tells them, so do not be afraid. Here grief for his son is turning into revenge.

Burning at his son's death, cruel and overcome by rage, Rāvaṇa thought it over and resolved to kill Sītā. Copper-eyed, very dreadful and terrible to see, yet wretched, he looked round at the night-rangers, whose voices were as wretched as his own, for all were stricken with grief, and said: "To deceive the forest-dwellers my child killed some figure by magic and showed it to them as Sītā. That I shall now make true, and please myself as well: I shall destroy Vaidehī, who clings to that sorry kṣatriya." Indrajit had killed the illusory Sītā to bewilder the monkeys; now Rāvaṇa wants to make it real, such is the blindness of revenge, and "sorry kṣatriya" is his sneer at Rāma. Having said this to his ministers, he quickly seized and drew his sword, a blade of every excellence gleaming like a clear sky; the purity of the blade throws into relief the foulness of his purpose. His mind utterly distraught with grief, Rāvaṇa rushed out, with his wives following him, perhaps to hold him back, and surrounded by his ministers. Sword in hand, he went straight to where Maithilī was. Seeing him go, the ministers raised a lion's roar, and embracing one another they said: "Today when those two brothers see him they will tremble. In his wrath he conquered the four guardians of the world and struck down many other enemies in battle. Rāvaṇa has seized the treasures of the three worlds and enjoys them; in valour and strength there is no one like him on earth." Strangely, they roared not to stop him but to egg him on: they praised his strength and imagined the brothers' dismay, but none spoke of the sin of killing a woman. That shows how far the rākṣasa court had fallen, where the king's will was the only law; and the conquest of the world-guardians and the spoils of three worlds, the marks of his former fame, were now meaningless. While they talked, Rāvaṇa, beside himself with rage, ran at Vaidehī in the Aśoka grove. Friends who wished him well tried to hold him back, but he would not listen, for anger had destroyed his judgment, and he rushed on in fury like a baleful planet bearing down on Rohiṇī in the sky, an image of Sītā's innocence and Rāvaṇa's cruelty. The poet keeps repeating words of speed, rushing, running, dashing, so that the haste and the fear mount together, and the reader fears for Sītā's life. Blameless Maithilī, guarded by the rākṣasīs, saw the enraged rākṣasa coming with his fine sword drawn, and seeing that he would not turn back though his friends tried again and again to stop him, Janaka's daughter was stricken with dread.

Overcome with sorrow, Sītā lamented: "The way this evil-minded one is rushing at me himself in his fury, he will kill me as if I had no protector, though I have one. Many times he urged me, devoted as I am to my husband, to be his wife, and each time I rejected him. Finding me unwilling, he has plainly given up hope, and in rage and delusion he means to kill me. Or else those two tigers among men, the brothers Rāma and Lakṣmaṇa, have been struck down in battle today because of me by this ignoble one, for I heard a great and terrible roar from many rākṣasas calling gladly to one another. Alas, shame on me, that the two princes should perish on my account! Or else, grieving for his son, without having killed Rāma and Lakṣmaṇa, this fierce rākṣasa of evil purpose will destroy me. Petty as I was, I did not do what Hanūmān told me; had I gone then on his back, unconquered, I would not be grieving like this now but would be in my husband's arms. I think Kausalyā's heart will break when she, who has a single son, hears that her son has perished in battle. Weeping, she will remember the birth of that great-souled one, his boyhood and youth, his righteous deeds and his beauty; hopeless, her son dead, she will offer the śrāddha and then, out of her mind, surely enter the fire or the waters. Shame on that hunchback Mantharā, wicked and evil in her purpose, because of whom Kausalyā will come to this grief!" Many feelings run through Sītā's lament. She thinks of three possibilities, all painful: that he will kill her because she refused him; that Rāma and Lakṣmaṇa have been killed, since she heard the rākṣasas' cry of joy, though in fact it was only the ministers' lion's roar and not a shout of victory, which she could not know; or that grief for his son drives him to kill her. Yet it is not fear of her own death that fills her but concern for Rāma and Lakṣmaṇa, remorse, and her mother-in-law's sorrow. She recalls how in the Sundara Kāṇḍa Hanūmān had offered to carry her to Rāma on his back and she had refused, unwilling to be touched by another man, and she now reproaches herself as petty, though that decision had been in keeping with dharma; her one desire is to be at her husband's side. "Protected, yet as if unprotected" deepens the pathos. Forgetting her own plight she thinks of Kausalyā's, and imagines it in full, the memories, the weeping, the funeral offering, the plunge into fire or water, which shows her love and reverence for Rāma's mother and the height of her character. And she traces the whole chain of sorrow back to Mantharā, who caused the exile, from which came the abduction. Her lament is long, yet in it there is not one word of pleading to Rāvaṇa; she does not beg for her life.

As she lamented like Rohiṇī fallen into the power of a baleful planet without the moon, the pitiable ascetic Maithilī was seen by Rāvaṇa's minister Supārśva, virtuous, pure and wise, a well-wisher and no flatterer. Though the other ministers tried to hold him back, which shows his courage and his truthfulness, he spoke to Rāvaṇa, best of rākṣasas: "Ten-necked one, you are the younger brother of Vaiśravaṇa himself; how can you want to kill Vaidehī in anger, casting righteousness aside? You have completed your study of the Vedas and kept your vows, and you are devoted to your duty; how, hero, lord of rākṣasas, can you think of killing a woman? Look at Maithilī, king, and her beauty, and turn your anger instead on Rāghava in battle, with us beside you. Today is the fourteenth of the dark fortnight; make your preparations today, and tomorrow, on the day of the new moon, go out surrounded by your forces for victory. A hero, wise, a warrior with chariot and sword, mounted on a splendid chariot, you will kill Rāma son of Daśaratha and win Maithilī." Supārśva's counsel is shrewd. He reminds Rāvaṇa of his family, his learning and his vows, for Rāvaṇa was born of a brāhmaṇa line, the grandson of Pulastya, and had studied the Vedas; he shows him that killing a woman is a grave sin, above all for a man of learning; he stirs his pride so that he will turn back from so base a deed; and then he points his anger at its proper target, Rāma. In telling him to look at Maithilī's beauty he is really asking what Rāvaṇa would gain by killing her, and the mention of the new moon fixes the day of battle. The evil Rāvaṇa accepted these most righteous words from his friend and went back to his palace, a rare moment in his story; and so Sītā's life was saved. Then, surrounded by his friends, the valiant king went once more to the assembly hall; in the next sarga he will send his army out to battle.