शत्रुजेतारम् इन्द्रजितम् आहवे हत्वा रुधिरेण क्लिन्नगात्रः शुभलक्षणः लक्ष्मणः हृष्टः बभूव। युद्धे तस्य शरीरं व्रणैः पूर्णम् आसीत्, तथापि मनसि हर्षः एव। ततः वीर्यवान् महातेजाः सः जाम्बवन्तं हनूमन्तं च सर्वान् वनौकसः च संनिपत्य यत्र सुग्रीवराघवौ तत्र शीघ्रम् आजगाम। विभीषणं हनूमन्तं च अवष्टभ्य सः आगच्छत् — श्रमात् आघातात् च सः तयोः अवलम्बनं गृहीतवान् इति भावः। ततः रामम् अभिक्रम्य सौमित्रिः अभिवाद्य च भ्रातुः समीपे तस्थौ, यथा इन्द्रस्य समीपे उपेन्द्रः अनुजः तिष्ठति। वीरः सः निष्टनन् इव आगत्य महात्मने राघवाय इन्द्रजितः घोरं वधम् आचचक्षे। ततः हृष्टः विभीषणः ‘महात्मना लक्ष्मणेन रावणेः शिरः छिन्नम्’ इति रामाय न्यवेदयत्। अत्र लक्ष्मणस्य विनयः दृश्यते — महत् कार्यं कृत्वा अपि सः प्रथमं भ्रातरम् अभिवादयति, भ्रातुः समीपे एव तिष्ठति। शक्रस्य उपेन्द्रस्य च उपमा रामलक्ष्मणयोः सम्बन्धं दिव्यं करोति। ‘निष्टनन्निव’ इति पदेन तस्य वेदना श्रमश्च सूच्येते। वधस्य स्पष्टं निवेदनं विभीषणः एव करोति, यतः लक्ष्मणः स्वप्रशंसां न इच्छति। एवं मित्रम् एव वीरस्य कीर्तिं प्रकाशयति। सः इन्द्रजितं जित्वा अपि स्वयम् अग्रे न गच्छति, अपितु सर्वैः सहचरैः सह एकत्र आगच्छति — एतेन सः विजयं सर्वेषां मन्यते इति सूच्यते। जाम्बवतः हनूमतः विभीषणस्य च उल्लेखः तेषां साहाय्यस्य स्मरणम्। रामः सुग्रीवेण सह प्रतीक्षते स्म, यतः इन्द्रजितः निकुम्भिलायां यज्ञविघ्नाय सः लक्ष्मणं प्रेषितवान् आसीत्।

लक्ष्मणेन कृतम् इन्द्रजिद्वधं श्रुत्वा एव महावीर्यः रामः अतुलं प्रहर्षं लेभे, इदं वाक्यं च उवाच — ‘साधु लक्ष्मण, तुष्टः अस्मि; त्वया असुकरं कर्म कृतम्। रावणेः विनाशेन जितम् इति उपधारय।’ सः वीर्यवान् रामः कीर्तिवर्धनं लज्जमानं लक्ष्मणं स्नेहात् बलात् अङ्कम् आरोप्य शिरसि उपाघ्राय, उत्सङ्गे उपवेश्य, अवपीडितं परिष्वज्य, स्निग्धं भ्रातरं लक्ष्मणं पुनः पुनः उदैक्षत। शल्यैः सम्पीडितं, शस्तं, निःश्वसन्तं, निःश्वासपीडितं तं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः दुःखसंतप्तः अभवत्। ततः पुरुषर्षभः सः मूर्ध्नि एनं उपाघ्राय भूयः त्वरन् संस्पृश्य आश्वास्य लक्ष्मणं वाक्यम् उवाच। अत्र रामस्य भ्रातृस्नेहः विशदं चित्रितः — विजयस्य हर्षः, भ्रातुः वेदनायाः दुःखं च युगपत्। ‘लज्जमानम्’ इति पदं लक्ष्मणस्य विनयं पुनः दर्शयति — प्रशंसया सः लज्जते। अङ्के आरोपणं, शिरसि आघ्राणं च पितुः इव वात्सल्यस्य लक्षणे। रामः पुनः पुनः तं पश्यति, यथा तस्य सुरक्षितत्वे विश्वासं कर्तुम् इच्छति। ‘जितमित्युपधारय’ इति वाक्यं युद्धस्य निर्णायकं क्षणं स्वीकरोति। ‘शस्तम्’ इति पदस्य शस्त्रैः हतम् इति अर्थः। रामः केवलं ‘साधु’ इति न वदति, अपितु तस्य कर्मणः परिणामम् अपि स्पष्टीकरोति — इन्द्रजितः नाशेन युद्धं प्रायः जितम्। एवं सः लक्ष्मणस्य कार्यस्य महत्त्वं सर्वेषां पुरतः स्थापयति। भ्रातुः शरीरे शल्यानि दृष्ट्वा तस्य हर्षः दुःखेन मिश्रितः — एषः मानवीयः भावः रामस्य चरित्रं सजीवं करोति।

राम उवाच — ‘दुष्करकर्मणा त्वया परमकल्याणं कर्म कृतम्। पुत्रे हते अद्य अहं रावणं युधि निहतम् एव मन्ये। अद्य अहं शत्रौ विजयी, यतः सः दुरात्मा हतः। हे वीर, दिष्ट्या त्वया रणे नृशंसस्य रावणस्य दक्षिणः बाहुः छिन्नः, यतः सः एव तस्य व्यपाश्रयः आसीत्। विभीषणहनूमद्भ्याम् अपि रणे महत् कर्म कृतम्। त्रिभिः अहोरात्रैः सः वीरः कथंचित् विनिपातितः। अद्य अहं निरमित्रः कृतः अस्मि; रावणः हि निर्यास्यति। पुत्रं निपातितं श्रुत्वा सः महता बलव्यूहेन निर्यास्यति। पुत्रवधेन संतप्तं निर्यान्तं तं दुर्जयं राक्षसाधिपं महता बलेन आवृत्य अहं निहनिष्यामि। हे लक्ष्मण, त्वया नाथेन हते तस्मिन् शक्रजेतरि आहवे सीता पृथिवी च मे न दुष्प्रापे।’ अत्र रामः इन्द्रजितः वधं रावणस्य दक्षिणबाहोः छेदनेन उपमिनोति — एषा उपमा राजनीतौ प्रसिद्धा। विभीषणस्य हनूमतः च साहाय्यम् अपि सः न विस्मरति; एवं सः सर्वेषां श्रेयः स्वीकरोति। ‘बलव्यूहेन महता’ इति पादस्य द्विरुक्तिः मुद्रणे दृश्यते, सा च रक्षिता। रामः शत्रोः मनः सम्यक् जानाति — पुत्रशोकः तं क्रोधेन युद्धाय प्रेरयिष्यति। ‘त्वया नाथेन’ इति पदेन रामः लक्ष्मणं स्वस्य रक्षकं मन्यते — एषः परमः सम्मानः। ‘अहोरात्रैस्त्रिभिः’ इति पदेन इन्द्रजिता सह युद्धस्य दीर्घता सूच्यते — त्रीणि दिनानि रात्रयः च। ‘निरमित्रः कृतोऽस्म्यद्य’ इति वाक्यं रामस्य आत्मविश्वासं दर्शयति; इन्द्रजिति हते रावणः एकाकी इव। अस्य भागस्य बहवः श्लोकाः वुल्गेटपाठे एव सन्ति।

सः राघवः भ्रातरम् आश्वास्य परिष्वज्य च मुदितः सुषेणं समाभाष्य इदम् अब्रवीत् — ‘हे महाप्राज्ञ, अयं मित्रवत्सलः सौमित्रिः विशल्यः भवेत्; यथा सः सुस्वस्थः भवति तथा त्वं समुपाचर। सविभीषणः सौमित्रिः क्षिप्रं विशल्यः क्रियताम्। ऋक्षवानरसैन्यानां द्रुमयोधिनां शूराणां ये अपि अन्ये अत्र सशल्याः व्रणिनः युध्यन्ति, ते अपि सर्वे त्वया प्रयत्नेन सुखिनः क्रियन्ताम्।’ एवं रामेण उक्तः महात्मा हरियूथपः सुषेणः लक्ष्मणाय नस्तः परमौषधं ददौ। तस्य गन्धम् आघ्राय लक्ष्मणः विशल्यः समपद्यत, निर्वेदनः संरूढव्रणः च अभवत्। ततः राघवस्य आज्ञया सः विभीषणप्रमुखानां सुहृदां सर्ववानरमुख्यानां च चिकित्साम् अकरोत्। ततः हृतशल्यः गतक्लमः प्रकृतिम् आपन्नः सौमित्रिः क्षणेन विगतज्वरः तत्र मुमुदे। रामः स्वभ्रातरं विस्मृत्य न अन्येषां चिन्तां त्यजति — सर्वे सैनिकाः चिकित्सायाः अधिकारिणः। सुषेणः वानराणां वैद्यः, तस्य औषधं नासिकया एव प्रयुज्यते — गन्धमात्रेण शल्याः निःसरन्ति, व्रणाः रोहन्ति। एतत् दिव्यम् औषधम् इव। एकविंशे श्लोके मुद्रणं ‘विशल्योऽयम्’ इति स्पष्टं पठति (समीक्षिते ‘सशल्यः’); अत्र ‘विशल्यः’ इति साध्यरूपेण — ‘शल्यरहितः भवेत्’ इति — योजनीयम्, यथा अनन्तरं ‘विशल्यः क्रियताम्’ इति। क्षणेन स्वास्थ्यलाभः युद्धस्य अग्रिमाय सोपानाय लक्ष्मणं सज्जीकरोति। सुषेणः वानराणां प्रसिद्धः वैद्यः, ओषधीनां ज्ञाता, सुग्रीवस्य श्वशुरः च। अत्र तस्य समीपे एव औषधम् अस्ति, दूरात् आनेतव्यं न। एषः चिकित्सकस्य आदर्शः — सः धैर्येन सर्वान् उपचरति। तस्य कौशलेन न केवलं लक्ष्मणः, अपितु सर्वे आहताः योद्धारः स्वास्थ्यं प्राप्नुवन्ति। एषः भागः युद्धे वैद्यस्य महत्त्वं दर्शयति। ‘नस्तः’ इति पदं नासिकया इति अर्थे। रामस्य आदेशे विभीषणस्य विशेषः उल्लेखः — सः अपि युद्धे आहतः आसीत्, इन्द्रजितः त्रिभिः बाणैः वदने विद्धः। एवं सर्वेषां सुहृदां चिन्ता रामस्य स्वभावः।

तदा एव रामः प्लवगाधिपः सुग्रीवः, विभीषणः, वीर्यवान् ऋक्षपतिः जाम्बवान् च अरोगम् उत्थितं सौमित्रिम् अवेक्ष्य ससैन्याः मुदा सुचिरं जहर्षिरे। महात्मा दाशरथिः रामः लक्ष्मणस्य तत् सुदुष्करं कर्म अपूजयत्; शक्रजितं निपातितं निशम्य वानरेन्द्रः सुग्रीवः अपि युधि हृष्टः बभूव। उभौ अपि श्लोकौ दीर्घवृत्तौ — प्रथमः वंशस्थः, द्वितीयः उपजातिः। सर्गस्य अन्ते सर्वे हर्षिताः, युद्धस्य अन्तिमस्य भागस्य प्रतीक्षा च। एवं सर्गः आनन्देन समाप्यते, रावणस्य च आगमनं प्रतीक्ष्यते।

శత్రువులను జయించే ఇంద్రజిత్తును యుద్ధంలో చంపి, రక్తంతో తడిసిన శరీరంతో, శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు సంతోషించాడు. యుద్ధంలో అతని శరీరం గాయాలతో నిండి ఉంది, అయినా మనస్సులో హర్షమే. అప్పుడు పరాక్రమవంతుడూ మహాతేజస్వీ అయిన అతడు జాంబవంతునీ హనుమంతునీ వనవాసులందరినీ కూడగట్టుకొని, సుగ్రీవుడూ రాఘవుడూ ఉన్న చోటికి త్వరగా వచ్చాడు. విభీషణునీ హనుమంతునీ ఆసరాగా పట్టుకొని అతడు వచ్చాడు — అలసట వల్లా దెబ్బల వల్లా అతడు వారిద్దరి ఆధారాన్ని తీసుకొన్నాడని భావం. అప్పుడు రాముని సమీపించి నమస్కరించి సౌమిత్రి, ఇంద్రుని సమీపంలో తమ్ముడైన ఉపేంద్రుడు నిలిచినట్టు, అన్న దగ్గర నిలిచాడు. ఆ వీరుడు మూలుగుతున్నట్టుగా వచ్చి మహాత్ముడైన రాఘవునికి ఇంద్రజిత్తు ఘోరవధను చెప్పాడు. అప్పుడు సంతోషించిన విభీషణుడు ‘మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు రావణి తలను నరికాడు’ అని రామునికి నివేదించాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని వినయం కనిపిస్తుంది — గొప్ప కార్యం చేసినా అతడు మొదట అన్నకు నమస్కరిస్తాడు, అన్న దగ్గరే నిలుస్తాడు. శక్రుని, ఉపేంద్రుని ఉపమానం రామలక్ష్మణుల సంబంధాన్ని దివ్యమైనదిగా చేస్తుంది. ‘నిష్టనన్నివ’ (మూలుగుతున్నట్టుగా) అనే పదంతో అతని వేదనా అలసటా సూచించబడతాయి. వధను స్పష్టంగా నివేదించేది విభీషణుడే, ఎందుకంటే లక్ష్మణుడు స్వప్రశంసను కోరడు. ఇలా మిత్రుడే వీరుని కీర్తిని ప్రకాశింపజేస్తాడు. ఇంద్రజిత్తును జయించినా అతడు తానొక్కడే ముందుకు రాడు, సహచరులందరితో కలిసి వస్తాడు — దీనితో అతడు విజయాన్ని అందరిదిగా భావిస్తాడని సూచించబడుతుంది. జాంబవంతుని, హనుమంతుని, విభీషణుని ప్రస్తావన వారి సహాయాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. రాముడు సుగ్రీవునితో కలిసి ఎదురుచూస్తున్నాడు, ఎందుకంటే నికుంభిలలో ఇంద్రజిత్తు యజ్ఞానికి విఘ్నం కలిగించడానికి అతడు లక్ష్మణుని పంపాడు.

లక్ష్మణుడు చేసిన ఇంద్రజిత్తు వధను వినగానే మహావీర్యుడైన రాముడు సాటిలేని హర్షం పొందాడు, ఈ మాట అన్నాడు — ‘బాగుంది లక్ష్మణా, సంతోషించాను; నీవు దుష్కరమైన కర్మ చేశావు. రావణి వినాశనంతో మనం జయించినట్టే అని గ్రహించు.’ పరాక్రమవంతుడైన ఆ రాముడు కీర్తిని పెంచే, సిగ్గుపడుతున్న లక్ష్మణుని స్నేహంతో బలవంతంగా దగ్గరికి లాక్కొని, తలను ఆఘ్రాణించి, ఒడిలో కూర్చోబెట్టుకొని, గట్టిగా కౌగిలించుకొని, ప్రియమైన తమ్ముడు లక్ష్మణుని మళ్ళీ మళ్ళీ చూశాడు. శల్యాలతో (గుచ్చుకొన్న బాణపు ములుకులతో) పీడించబడి, శస్త్రాలతో గాయపడి, నిట్టూరుస్తూ, శ్వాసకు ఇబ్బంది పడుతున్న ఆ లక్ష్మణుని చూసి రాముడు దుఃఖంతో తపించాడు. అప్పుడు ఆ పురుషశ్రేష్ఠుడు అతని తలను మళ్ళీ ఆఘ్రాణించి, త్వరత్వరగా తడుముతూ, ఓదార్చి లక్ష్మణునితో ఈ మాట అన్నాడు. ఇక్కడ రాముని సోదరప్రేమ స్పష్టంగా చిత్రించబడింది — విజయపు హర్షమూ తమ్ముని వేదన వల్ల దుఃఖమూ ఒకేసారి. ‘లజ్జమానమ్’ (సిగ్గుపడుతున్నవానిని) అనే పదం లక్ష్మణుని వినయాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది — ప్రశంసకు అతడు సిగ్గుపడుతున్నాడు. ఒడిలోకి తీసుకోవడమూ తలను ఆఘ్రాణించడమూ తండ్రి వంటి వాత్సల్యానికి లక్షణాలు. రాముడు అతనిని మళ్ళీ మళ్ళీ చూస్తున్నాడు, అతడు సురక్షితంగా ఉన్నాడని నమ్మకం కలిగించుకోవాలనుకొంటున్నట్టు. ‘జితమిత్యుపధారయ’ (జయించినట్టే అని గ్రహించు) అనే వాక్యం యుద్ధంలోని నిర్ణాయకక్షణాన్ని అంగీకరిస్తుంది. ‘శస్తమ్’ అనే పదానికి శస్త్రాలతో గాయపడినవాడని అర్థం. రాముడు కేవలం ‘బాగుంది’ అని చెప్పడు, అతని కర్మ ఫలితాన్ని కూడా స్పష్టం చేస్తాడు — ఇంద్రజిత్తు నాశనంతో యుద్ధం దాదాపు గెలిచినట్టే. ఇలా అతడు లక్ష్మణుని కార్యపు ప్రాముఖ్యాన్ని అందరి ఎదుటా స్థాపిస్తాడు. తమ్ముని శరీరంలో శల్యాలను చూసి అతని హర్షం దుఃఖంతో కలగలసింది — ఈ మానవీయమైన భావం రాముని పాత్రను సజీవం చేస్తుంది.

రాముడు ఇలా అన్నాడు — ‘దుష్కరమైన కర్మ చేసి నీవు పరమకల్యాణకరమైన కార్యం సాధించావు. కొడుకు హతుడైనందున ఈ రోజు రావణుడు యుద్ధంలో హతుడైనట్టే నేను భావిస్తున్నాను. ఈ రోజు శత్రువుపై నేను విజేతను, ఎందుకంటే ఆ దురాత్ముడు హతుడయ్యాడు. వీరుడా, అదృష్టవశాత్తు నీవు రణంలో క్రూరుడైన రావణుని కుడిచేతిని నరికేశావు, ఎందుకంటే అతడే అతనికి ఆశ్రయం. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ కూడా రణంలో గొప్ప కార్యం చేశారు. మూడు పగళ్ళూ మూడు రాత్రులతో ఆ వీరుడు ఎలాగో పడగొట్టబడ్డాడు. ఈ రోజు నేను శత్రువులు లేనివాడనయ్యాను; రావణుడు తప్పకుండా బయలుదేరుతాడు. కొడుకు పడగొట్టబడ్డాడని విని అతడు గొప్ప సైన్యవ్యూహంతో బయలుదేరుతాడు. పుత్రవధతో తపిస్తూ బయలుదేరే, జయించరాని ఆ రాక్షసాధిపతిని గొప్ప సైన్యంతో చుట్టుముట్టి నేను చంపుతాను. లక్ష్మణా, నీవు రక్షకుడవై ఉండగా, ఇంద్రుని జయించిన అతడు యుద్ధంలో హతుడైనందున, సీతా భూమీ నాకు దుర్లభం కావు.’ ఇక్కడ రాముడు ఇంద్రజిత్తు వధను రావణుని కుడిచేతిని నరకడంతో పోలుస్తాడు — ఈ ఉపమానం రాజనీతిలో ప్రసిద్ధమైనది. విభీషణుని, హనుమంతుని సహాయాన్ని కూడా అతడు మరువడు; ఇలా అతడు అందరి శ్రేయస్సునూ అంగీకరిస్తాడు. ‘బలవ్యూహేన మహతా’ (గొప్ప సైన్యవ్యూహంతో) అనే పాదం ముద్రణలో రెండుసార్లు కనిపిస్తుంది, అది అలాగే ఉంచబడింది. రాముడు శత్రువు మనస్సును చక్కగా ఎరుగును — పుత్రశోకం అతనిని క్రోధంతో యుద్ధానికి ప్రేరేపిస్తుంది. ‘త్వయా నాథేన’ (నీవు రక్షకుడవై ఉండగా) అనే పదంతో రాముడు లక్ష్మణుని తన రక్షకునిగా భావిస్తున్నాడు — ఇది పరమసమ్మానం. ‘అహోరాత్రైస్త్రిభిః’ (మూడు పగళ్ళూ రాత్రులతో) అనే పదంతో ఇంద్రజిత్తుతో జరిగిన యుద్ధపు దీర్ఘత సూచించబడుతుంది — మూడు పగళ్ళూ మూడు రాత్రులూ. ‘నిరమిత్రః కృతోఽస్మ్యద్య’ (ఈ రోజు శత్రువులు లేనివాడనయ్యాను) అనే వాక్యం రాముని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది; ఇంద్రజిత్తు హతుడయ్యాక రావణుడు దాదాపు ఒంటరివాడే. ఈ భాగంలోని చాలా శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి.

ఆ రాఘవుడు తమ్ముని ఓదార్చి, కౌగిలించుకొని, సంతోషంతో సుషేణుని పిలిచి ఇలా అన్నాడు — ‘మహాప్రాజ్ఞుడా, మిత్రుల పట్ల ప్రేమ గల ఈ సౌమిత్రి శల్యరహితుడు కావాలి; అతడు పూర్తిగా స్వస్థుడయ్యేలా నీవు చికిత్స చెయ్యి. విభీషణునితో సహా సౌమిత్రిని త్వరగా శల్యరహితుని చెయ్యి. చెట్లతో పోరాడే శూరులైన భల్లూకవానర సైన్యాలలో శల్యాలు గుచ్చుకొని గాయాలతో ఇక్కడ పోరాడుతున్న మిగతావారందరినీ కూడా నీవు ప్రయత్నపూర్వకంగా సుఖంగా ఉండేలా చెయ్యి.’ రాముడు ఇలా చెప్పగా మహాత్ముడైన వానరయూథపతి సుషేణుడు లక్ష్మణునికి ముక్కు ద్వారా పరమౌషధాన్ని ఇచ్చాడు. దాని వాసన పీల్చి లక్ష్మణుడు శల్యరహితుడయ్యాడు, వేదన తొలగి గాయాలు మానిపోయాయి. తరువాత రాఘవుని ఆజ్ఞతో అతడు విభీషణుడు మొదలైన మిత్రులకూ వానరముఖ్యులందరికీ చికిత్స చేశాడు. అప్పుడు శల్యాలు తొలగి, అలసట పోయి, సహజస్థితికి వచ్చిన సౌమిత్రి క్షణంలోనే జ్వరం విడిచి అక్కడ ఆనందించాడు. రాముడు తన తమ్ముని గురించిన చింతలో ఇతరుల గురించిన చింతను విడువడు — సైనికులందరూ చికిత్సకు అర్హులు. సుషేణుడు వానరుల వైద్యుడు, అతని ఔషధం ముక్కు ద్వారానే ప్రయోగించబడుతుంది — వాసన మాత్రంతోనే శల్యాలు బయటికి వస్తాయి, గాయాలు మానుతాయి. ఇది దివ్యౌషధం వంటిది. ఇరవై ఒకటవ శ్లోకంలో ముద్రణ ‘విశల్యోఽయమ్’ (ఇతడు శల్యరహితుడు) అని స్పష్టంగా చదువుతుంది (సమీక్షిత పాఠంలో ‘సశల్యః’ — శల్యాలు గలవాడు); ఇక్కడ ‘విశల్యః’ అనే దానిని సాధించవలసిన రూపంగా — ‘శల్యరహితుడు కావాలి’ అని — అన్వయించుకోవాలి, తరువాత ‘విశల్యః క్రియతామ్’ (శల్యరహితుని చెయ్యి) అని ఉన్నట్టే. క్షణంలో ఆరోగ్యం పొందడం లక్ష్మణుని యుద్ధపు తరువాతి మెట్టుకు సిద్ధం చేస్తుంది. సుషేణుడు వానరులలో ప్రసిద్ధుడైన వైద్యుడు, ఓషధులు తెలిసినవాడు, సుగ్రీవుని మామ కూడా. ఇక్కడ ఔషధం అతని దగ్గరే ఉంది, దూరం నుండి తేవలసిన అవసరం లేదు. ఇది వైద్యుని ఆదర్శం — అతడు ఓపికతో అందరికీ చికిత్స చేస్తాడు. అతని నైపుణ్యంతో లక్ష్మణుడే కాదు, గాయపడిన యోధులందరూ ఆరోగ్యం పొందుతారు. ఈ భాగం యుద్ధంలో వైద్యుని ప్రాముఖ్యాన్ని చూపిస్తుంది. ‘నస్తః’ అనే పదానికి ముక్కు ద్వారా అని అర్థం. రాముని ఆదేశంలో విభీషణుని ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించారు — అతడు కూడా యుద్ధంలో గాయపడ్డాడు, ఇంద్రజిత్తు మూడు బాణాలతో అతని ముఖంపై కొట్టాడు. ఇలా మిత్రులందరి గురించీ చింతించడం రాముని స్వభావం.

అప్పుడే రాముడూ, వానరాధిపతి సుగ్రీవుడూ, విభీషణుడూ, పరాక్రమవంతుడైన భల్లూకపతి జాంబవంతుడూ, ఆరోగ్యంతో లేచిన సౌమిత్రిని చూసి సైన్యంతో సహా చాలాసేపు ఆనందంతో సంతోషించారు. మహాత్ముడైన దాశరథి రాముడు లక్ష్మణుని ఆ మహాదుష్కరమైన కర్మను ప్రశంసించాడు; ఇంద్రుని జయించినవాడు పడగొట్టబడ్డాడని విని వానరేంద్రుడు సుగ్రీవుడు కూడా యుద్ధరంగంలో సంతోషించాడు. ఈ రెండు శ్లోకాలూ దీర్ఘవృత్తాలలో ఉన్నాయి — మొదటిది వంశస్థం, రెండవది ఉపజాతి. సర్గ చివర అందరూ సంతోషంగా ఉన్నారు, యుద్ధపు చివరి భాగం కోసం ఎదురుచూపు కూడా ఉంది. ఇలా సర్గ ఆనందంతో ముగుస్తుంది, రావణుని రాక కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు.

பகைவர்களை வென்றவனான இந்திரஜித்தைப் போரில் கொன்று, இரத்தத்தில் நனைந்த அங்கங்களோடு, நல்லிலக்கணங்கள் கொண்ட லக்ஷ்மணன் மகிழ்ச்சியடைந்தான். போரில் அவனுடைய உடல் காயங்களால் நிறைந்திருந்தது; இருந்தும் மனத்தில் மகிழ்ச்சியே இருந்தது. பிறகு வீரமும் பேரொளியும் கொண்ட அவன், ஜாம்பவானையும் அனுமனையும் காட்டுவாசிகள் அனைவரையும் ஒன்றுதிரட்டிக்கொண்டு, சுக்ரீவனும் ராகவனும் இருந்த இடத்துக்கு விரைந்து வந்தான். விபீஷணனையும் அனுமனையும் பற்றிக்கொண்டு அவன் வந்தான் — களைப்பாலும் அடிகளாலும் அவன் அவ்விருவரின் தாங்கலைப் பற்றிக்கொண்டான் என்பது கருத்து. பிறகு ராமனை அணுகி வணங்கிவிட்டு, இந்திரனின் அருகே அவனுடைய தம்பி உபேந்திரன் நிற்பதுபோல, சௌமித்திரி தமையனின் அருகே நின்றான். வீரனான அவன் முனகுவதுபோல வந்து, மகாத்மாவான ராகவனிடம் இந்திரஜித்தின் கோரமான வதத்தைத் தெரிவித்தான். பிறகு மகிழ்ந்த விபீஷணன், ‘மகாத்மாவான லக்ஷ்மணன் ராவணியின் தலையைக் கொய்துவிட்டான்’ என்று ராமனுக்குத் தெரிவித்தான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் பணிவு தெரிகிறது — பெரும் காரியத்தைச் செய்து முடித்தும் அவன் முதலில் தமையனை வணங்குகிறான்; தமையனின் அருகிலேயே நிற்கிறான். இந்திரன் — உபேந்திரன் உவமை ராம லக்ஷ்மணரின் உறவைத் தெய்வீகமாக்குகிறது. ‘நிஷ்டனன்னிவ’ — ‘முனகுவதுபோல’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய வேதனையும் களைப்பும் சுட்டப்படுகின்றன. வதத்தைத் தெளிவாகத் தெரிவிப்பவன் விபீஷணனே; ஏனெனில் லக்ஷ்மணன் தன்னைப் புகழ்ந்துகொள்ள விரும்பவில்லை. இவ்வாறு நண்பனே வீரனின் புகழை வெளிப்படுத்துகிறான். இந்திரஜித்தை வென்றும் அவன் தனியாக முன்னே செல்லவில்லை; தோழர்கள் அனைவரோடும் ஒன்றாக வருகிறான் — இதனால் அவன் வெற்றியை அனைவருக்கும் உரியதாகக் கருதுகிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ஜாம்பவான், அனுமன், விபீஷணன் ஆகியோரைக் குறிப்பிடுவது அவர்களுடைய உதவியை நினைவுகூர்வதாகும். நிகும்பிலையில் இந்திரஜித்தின் வேள்விக்குத் தடை செய்வதற்காக ராமன் லக்ஷ்மணனை அனுப்பியிருந்தான்; ஆகவே அவன் சுக்ரீவனோடு காத்திருந்தான்.

லக்ஷ்மணன் இந்திரஜித்தைக் கொன்றதைக் கேட்டதுமே, பெருவீரம் கொண்ட ராமன் ஒப்பற்ற மகிழ்ச்சியடைந்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘நன்று, லக்ஷ்மணா, நான் மகிழ்கிறேன்; அரிய செயலைச் செய்திருக்கிறாய். ராவணியின் அழிவால் வெற்றி கிடைத்துவிட்டது என்று உணர்ந்துகொள்.’ வீரமிக்க ராமன், புகழைப் பெருக்குபவனும் நாணமுற்றவனுமான லக்ஷ்மணனை அன்பின் மிகுதியால் வலிய மடியில் ஏற்றி, தலையை முகர்ந்து, மடியில் அமர்த்தி, இறுகத் தழுவி, அன்புத் தம்பியான லக்ஷ்மணனை மீண்டும் மீண்டும் உற்றுநோக்கினான். அம்புகளால் மிகவும் வருத்தப்பட்டு, ஆயுதங்களால் காயமுற்று, பெருமூச்சு விட்டுக்கொண்டு, மூச்சுத் திணறலால் வேதனைப்பட்ட அந்த லக்ஷ்மணனைக் கண்டு ராமன் துயரத்தால் வெந்தான். பிறகு மனிதருள் சிறந்த அவன் இவனுடைய தலையை முகர்ந்து, மீண்டும் விரைந்து தொட்டு, தேற்றி, லக்ஷ்மணனிடம் சொல்லலானான். இங்கே ராமனின் சகோதர அன்பு தெளிவாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது — வெற்றியின் மகிழ்ச்சியும் தம்பியின் வேதனையால் துயரமும் ஒருசேர. ‘லஜ்ஜமானம்’ — ‘நாணமுற்றவன்’ — என்ற சொல் லக்ஷ்மணனின் பணிவை மீண்டும் காட்டுகிறது — புகழ்ச்சியால் அவன் நாணுகிறான். மடியில் ஏற்றுதலும் தலையை முகர்தலும் தந்தையைப் போன்ற வாஞ்சையின் அடையாளங்கள். ராமன் அவனை மீண்டும் மீண்டும் பார்க்கிறான்; அவன் பாதுகாப்பாக இருக்கிறான் என்று உறுதிசெய்ய விரும்புவதுபோல. ‘ஜிதமித்யுபதாரய’ — ‘வெற்றி கிடைத்துவிட்டது என்று உணர்ந்துகொள்’ — என்ற வாக்கியம் போரின் தீர்மானமான கணத்தை ஒப்புக்கொள்கிறது. ‘ஶஸ்தம்’ என்ற சொல்லுக்கு ஆயுதங்களால் காயமுற்றவன் என்பது பொருள். ராமன் ‘நன்று’ என்று மட்டும் சொல்லவில்லை; அவனுடைய செயலின் விளைவையும் தெளிவுபடுத்துகிறான் — இந்திரஜித்தின் அழிவால் போர் ஏறக்குறைய வெல்லப்பட்டுவிட்டது. இவ்வாறு லக்ஷ்மணனின் காரியத்தின் முக்கியத்துவத்தை அனைவரின் முன்னிலையிலும் நிலைநாட்டுகிறான். தம்பியின் உடலில் அம்புகளைக் கண்டு அவனுடைய மகிழ்ச்சி துயரத்தோடு கலக்கிறது — இந்த மனித உணர்வு ராமனின் பாத்திரத்தை உயிர்ப்புள்ளதாக்குகிறது.

ராமன் சொன்னான்: ‘செய்வதற்கரிய செயலைச் செய்யும் நீ மிக மங்கலமான காரியத்தைச் செய்திருக்கிறாய். மகன் கொல்லப்பட்டதால், இன்று ராவணனும் போரில் கொல்லப்பட்டவனே என்று நான் கருதுகிறேன். அந்தத் தீய உள்ளத்தோன் கொல்லப்பட்டதால், இன்று நான் பகைவனை வென்றவனாகிறேன். வீரனே, நல்லவேளையாக, கொடியவனான ராவணனின் வலக்கையை நீ போரில் வெட்டிவிட்டாய்; ஏனெனில் அவனே அவனுடைய புகலிடமாக இருந்தான். விபீஷணனும் அனுமனும் போரில் பெரும் செயல் புரிந்தனர். மூன்று பகல்களும் இரவுகளும் போராடி, அந்த வீரன் எப்படியோ வீழ்த்தப்பட்டான். இன்று நான் பகைவனற்றவனாக்கப்பட்டேன்; ஏனெனில் ராவணன் புறப்பட்டு வருவான். மகன் வீழ்த்தப்பட்டதைக் கேட்டு அவன் பெரும் படையணியோடு புறப்படுவான். மகனின் வதத்தால் வெந்து புறப்பட்டு வரும், வெல்லுதற்கரிய அந்த ராக்ஷசத் தலைவனைப் பெரும் படையால் சூழ்ந்து நான் கொல்வேன். லக்ஷ்மணா, காப்பவனான உன்னால் இந்திரனை வென்ற அவன் போரில் கொல்லப்பட்டதால், சீதையும் பூமியும் எனக்கு அடைவதற்கு அரியவை அல்ல.’ இங்கே ராமன் இந்திரஜித்தின் வதத்தை ராவணனின் வலக்கையை வெட்டியதற்கு ஒப்பிடுகிறான் — இந்த உவமை ராஜநீதியில் புகழ்பெற்றது. விபீஷணனின், அனுமனின் உதவியையும் அவன் மறக்கவில்லை; இவ்வாறு அனைவருக்கும் உரிய பெருமையை ஒப்புக்கொள்கிறான். ‘பலவ்யூஹேன மஹதா’ — ‘பெரும் படையணியோடு’ — என்ற பாதம் அச்சுப் பதிப்பில் இருமுறை காணப்படுகிறது; அது அப்படியே காக்கப்பட்டுள்ளது. ராமன் பகைவனின் மனத்தை நன்கு அறிவான் — மகனை இழந்த சோகம் அவனைச் சினத்தோடு போருக்குத் தூண்டும். ‘த்வயா நாதேன’ — ‘காப்பவனான உன்னால்’ — என்ற சொல்லால் ராமன் லக்ஷ்மணனைத் தன் காவலனாகக் கருதுகிறான் — இது மிக உயர்ந்த மரியாதை. ‘அஹோராத்ரைஸ்த்ரிபி:’ — ‘மூன்று பகல்களும் இரவுகளும்’ — என்ற சொல்லால் இந்திரஜித்தோடு நடந்த போரின் நீளம் சுட்டப்படுகிறது — மூன்று பகல்களும் மூன்று இரவுகளும். ‘நிரமித்ர: க்ருதோ(அ)ஸ்ம்யத்ய’ — ‘இன்று நான் பகைவனற்றவனாக்கப்பட்டேன்’ — என்ற வாக்கியம் ராமனின் தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; இந்திரஜித் கொல்லப்பட்டதால் ராவணன் தனியனைப் போல ஆகிவிட்டான். இந்தப் பகுதியின் பல சுலோகங்கள் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளன.

அந்த ராகவன் தம்பியைத் தேற்றித் தழுவிவிட்டு, மகிழ்ச்சியோடு சுஷேணனை அழைத்து இவ்வாறு சொன்னான்: ‘பேரறிவாளனே, நண்பர்களிடம் அன்புகொண்ட இந்தச் சௌமித்திரி அம்புகள் நீங்கியவனாக வேண்டும்; அவன் முழுமையாக நலமடையும்படி நீ சிகிச்சை செய். விபீஷணனோடு சௌமித்திரியும் விரைவில் அம்புகளிலிருந்து விடுவிக்கப்படட்டும். கரடி, வானரப் படைகளில் மரங்களைக் கொண்டு போரிடும் வீரர்களில், அம்புகள் தைத்துக் காயமுற்றும் இங்கே போரிட்டுக்கொண்டிருக்கும் மற்றவர்கள் அனைவரையும் நீ முயன்று நலமாக்கு.’ ராமன் இவ்வாறு சொன்னதும், மகாத்மாவும் வானரக் கூட்டத்தலைவனுமான சுஷேணன், லக்ஷ்மணனுக்கு மூக்கின் வழியே ஒரு சிறந்த மருந்தைக் கொடுத்தான். அதன் மணத்தை முகர்ந்ததும் லக்ஷ்மணன் அம்புகள் நீங்கியவனானான்; வேதனை நீங்கி, காயங்கள் ஆறியவனானான். பிறகு ராகவனின் ஆணைப்படி அவன் விபீஷணன் முதலான நண்பர்களுக்கும் வானரத் தலைவர்கள் அனைவருக்கும் சிகிச்சை செய்தான். பிறகு அம்புகள் அகற்றப்பட்டு, களைப்பு நீங்கி, இயல்புநிலை அடைந்த சௌமித்திரி, கணநேரத்தில் காய்ச்சல் நீங்கியவனாக அங்கே மகிழ்ந்தான். ராமன் தன் தம்பியை எண்ணி மற்றவர்களைப் பற்றிய அக்கறையை மறந்துவிடவில்லை — எல்லா வீரர்களும் சிகிச்சைக்கு உரியவர்கள். சுஷேணன் வானரர்களின் மருத்துவன்; அவனுடைய மருந்து மூக்கின் வழியாகவே அளிக்கப்படுகிறது — மணத்தாலேயே அம்புகள் வெளியேறுகின்றன, காயங்கள் ஆறுகின்றன. இது ஒரு தெய்வீக மருந்தைப் போன்றது. இருபத்தொன்றாம் சுலோகத்தில் அச்சுப் பதிப்பு ‘விஶல்யோ(அ)யம்’ — ‘இவன் அம்புகள் நீங்கியவன்’ — என்று தெளிவாகப் படிக்கிறது (திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘ஸஶல்ய:’ — ‘அம்புகள் தைத்தவன்’); இங்கே ‘விஶல்ய:’ என்பதை அடைய வேண்டிய நிலையாக — ‘அம்புகள் நீங்கியவனாக வேண்டும்’ என்று — பொருள்கொள்ள வேண்டும்; பின்னர் வரும் ‘விஶல்ய: க்ரியதாம்’ — ‘அம்புகளிலிருந்து விடுவிக்கப்படட்டும்’ — என்பதைப் போல. கணநேரத்தில் நலம் பெற்றது, போரின் அடுத்த கட்டத்துக்கு லக்ஷ்மணனைத் தயார்ப்படுத்துகிறது. சுஷேணன் வானரர்களின் புகழ்பெற்ற மருத்துவன், மூலிகைகளை அறிந்தவன், சுக்ரீவனின் மாமனாரும் ஆவான். இங்கே மருந்து அவனிடமே இருக்கிறது; தொலைவிலிருந்து கொண்டுவர வேண்டியதில்லை. இது மருத்துவனின் முன்மாதிரி — அவன் பொறுமையோடு அனைவருக்கும் சிகிச்சை செய்கிறான். அவனுடைய திறமையால் லக்ஷ்மணன் மட்டுமல்ல, காயமுற்ற வீரர்கள் அனைவரும் நலம் பெறுகின்றனர். இந்தப் பகுதி போரில் மருத்துவனின் முக்கியத்துவத்தைக் காட்டுகிறது. ‘நஸ்த:’ என்ற சொல்லுக்கு மூக்கின் வழியாக என்பது பொருள். ராமனின் ஆணையில் விபீஷணன் சிறப்பாகக் குறிப்பிடப்படுகிறான் — அவனும் போரில் காயமுற்றிருந்தான்; இந்திரஜித்தின் மூன்று அம்புகளால் முகத்தில் துளைக்கப்பட்டிருந்தான். இவ்வாறு எல்லா நண்பர்களைப் பற்றியும் அக்கறை கொள்வது ராமனின் இயல்பு.

அப்போதே ராமனும், வானரத் தலைவனான சுக்ரீவனும், விபீஷணனும், வீரமிக்க கரடித் தலைவனான ஜாம்பவானும், நோய் நீங்கி எழுந்த சௌமித்திரியைக் கண்டு, படையோடு நெடுநேரம் மகிழ்ச்சியில் திளைத்தனர். மகாத்மாவான தசரதனின் மகன் ராமன், லக்ஷ்மணனின் மிகக் கடினமான அந்தச் செயலைப் போற்றினான்; இந்திரனை வென்றவன் வீழ்த்தப்பட்டதைக் கேட்டு வானர அரசனான சுக்ரீவனும் போர்க்களத்தில் மகிழ்ந்தான். இரண்டு சுலோகங்களும் நீண்ட விருத்தங்களில் அமைந்தவை — முதலாவது வம்சஸ்தம், இரண்டாவது உபஜாதி. சர்க்கத்தின் முடிவில் அனைவரும் மகிழ்ந்திருக்கின்றனர்; போரின் இறுதிப் பகுதிக்கான எதிர்பார்ப்பும் உள்ளது. இவ்வாறு சர்க்கம் மகிழ்ச்சியோடு முடிகிறது; ராவணனின் வருகை எதிர்பார்க்கப்படுகிறது.

ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ದೇಹವುಳ್ಳ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಶರೀರ ಗಾಯಗಳಿಂದ ತುಂಬಿತ್ತು, ಆದರೂ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಹರ್ಷವೇ ಇತ್ತು. ಅನಂತರ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯೂ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಆದ ಅವನು ಜಾಂಬವಂತನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳನ್ನೂ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸಿಕೊಂಡು ಸುಗ್ರೀವ-ರಾಘವರು ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಬಂದನು. ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಆಸರೆಯಾಗಿ ಹಿಡಿದುಕೊಂಡು ಅವನು ಬಂದನು — ದಣಿವಿನಿಂದಲೂ ಗಾಯಗಳಿಂದಲೂ ಅವನು ಅವರಿಬ್ಬರ ಆಸರೆಯನ್ನು ಪಡೆದನು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಅನಂತರ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ಸೌಮಿತ್ರಿ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ, ಇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಅವನ ತಮ್ಮ ಉಪೇಂದ್ರನು ನಿಲ್ಲುವಂತೆ ಅಣ್ಣನ ಬಳಿ ನಿಂತನು. ಆ ವೀರನು ನರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ ಬಂದು ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಘೋರ ವಧೆಯನ್ನು ತಿಳಿಸಿದನು. ಆಗ ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು’ ಎಂದು ರಾಮನಿಗೆ ನಿವೇದಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿಯೂ ಅವನು ಮೊದಲು ಅಣ್ಣನಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅಣ್ಣನ ಬಳಿಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ರ ಮತ್ತು ಉಪೇಂದ್ರರ ಉಪಮೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ದಿವ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಿಷ್ಟನನ್ನಿವ’ (ನರಳುತ್ತಿರುವಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ನೋವೂ ದಣಿವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಧೆಯ ಸ್ಪಷ್ಟ ನಿವೇದನೆಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನೇ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸ್ವಪ್ರಶಂಸೆಯನ್ನು ಬಯಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಮಿತ್ರನೇ ವೀರನ ಕೀರ್ತಿಯನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಗೆದ್ದರೂ ಅವನು ತಾನೊಬ್ಬನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ, ಎಲ್ಲ ಸಹಚರರೊಡನೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಬರುತ್ತಾನೆ — ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಿಜಯವನ್ನು ಎಲ್ಲರದೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಜಾಂಬವಂತ, ಹನುಮಂತ, ವಿಭೀಷಣರ ಉಲ್ಲೇಖ ಅವರ ಸಹಾಯದ ಸ್ಮರಣೆ. ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯಜ್ಞಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದ್ದರಿಂದ ರಾಮನು ಸುಗ್ರೀವನೊಡನೆ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದನು.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಮಹಾವೀರ್ಯನಾದ ರಾಮನು ಅಸಮಾನ ಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದನು, ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಭಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಸಂತುಷ್ಟನಾದೆ; ನೀನು ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದೆ. ರಾವಣಿಯ ವಿನಾಶದಿಂದ ನಾವು ಗೆದ್ದೆವು ಎಂದೇ ತಿಳಿ.’ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಆ ರಾಮನು ಕೀರ್ತಿವರ್ಧಕನಾದ, ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ನೇಹದಿಂದ ಬಲವಂತವಾಗಿ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಂಡು, ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಕೂರಿಸಿಕೊಂಡು, ಬಿಗಿಯಾಗಿ ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸ್ನೇಹಮಯನಾದ ತಮ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡಿದನು. ಶಲ್ಯಗಳಿಂದ (ನಾಟಿದ ಬಾಣಗಳಿಂದ) ಪೀಡಿತನಾದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ, ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ, ಉಸಿರಾಟದಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮನು ದುಃಖಸಂತಪ್ತನಾದನು. ಅನಂತರ ಪುರುಷಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ಇವನ ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ, ಮತ್ತೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಮುಟ್ಟಿ, ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಭ್ರಾತೃಸ್ನೇಹ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ವಿಜಯದ ಹರ್ಷವೂ ತಮ್ಮನ ನೋವಿನ ದುಃಖವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ. ‘ಲಜ್ಜಮಾನಮ್’ (ನಾಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿನಯವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪ್ರಶಂಸೆಯಿಂದ ಅವನು ನಾಚುತ್ತಾನೆ. ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಏರಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು, ತಲೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸುವುದು — ಇವು ತಂದೆಯಂತಹ ವಾತ್ಸಲ್ಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳು. ತಮ್ಮನು ಸುರಕ್ಷಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ನಂಬಲು ಬಯಸುವವನಂತೆ ರಾಮನು ಅವನನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಜಿತಮಿತ್ಯುಪಧಾರಯ’ (ಗೆದ್ದೆವು ಎಂದೇ ತಿಳಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣವನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ‘ಶಸ್ತಮ್’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡವನು ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನು ಕೇವಲ ‘ಭಲೇ’ ಎನ್ನುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನ ಕಾರ್ಯದ ಪರಿಣಾಮವನ್ನೂ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಶದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಬಹುತೇಕ ಗೆದ್ದಂತಾಯಿತು. ಹೀಗೆ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಎಲ್ಲರ ಮುಂದೆ ಸ್ಥಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ತಮ್ಮನ ಶರೀರದಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯಗಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಹರ್ಷ ದುಃಖದೊಡನೆ ಬೆರೆಯುತ್ತದೆ — ಈ ಮಾನವೀಯ ಭಾವ ರಾಮನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯವನ್ನು ಸಜೀವಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ.

ರಾಮನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ನೀನು ಪರಮ ಕಲ್ಯಾಣಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದೀಯೆ. ಮಗನು ಹತನಾದುದರಿಂದ ಇಂದು ರಾವಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನೆಂದೇ ನಾನು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುವಿನ ಮೇಲೆ ವಿಜಯಿ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ದುರಾತ್ಮನು ಹತನಾದನು. ವೀರನೇ, ಅದೃಷ್ಟವಶಾತ್ ನೀನು ರಣದಲ್ಲಿ ಕ್ರೂರಿಯಾದ ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿದ್ದೀಯೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ಅವನ ಆಶ್ರಯವಾಗಿದ್ದನು. ವಿಭೀಷಣ-ಹನುಮಂತರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಮಹತ್ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ ಆ ವೀರನು ಹೇಗೋ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟನು. ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುರಹಿತನಾದೆ; ರಾವಣನು ಖಂಡಿತ ಹೊರಬರುವನು. ಮಗನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ಅವನು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದೊಡನೆ ಹೊರಬರುವನು. ಪುತ್ರವಧೆಯಿಂದ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿ ಹೊರಬರುವ ಆ ದುರ್ಜಯ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನನ್ನು ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನಾಗಿ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಂದಿರುವುದರಿಂದ ಸೀತೆಯೂ ಭೂಮಿಯೂ ನನಗೆ ದುರ್ಲಭವಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ರಾವಣನ ಬಲಗೈಯನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುವುದಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಉಪಮೆ ರಾಜನೀತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧ. ವಿಭೀಷಣ-ಹನುಮಂತರ ಸಹಾಯವನ್ನೂ ಅವನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ; ಹೀಗೆ ಅವನು ಎಲ್ಲರ ಶ್ರೇಯವನ್ನೂ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಲವ್ಯೂಹೇನ ಮಹತಾ’ (ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದೊಡನೆ) ಎಂಬ ಪಾದದ ಪುನರುಕ್ತಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಅದನ್ನು ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ. ರಾಮನು ಶತ್ರುವಿನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು — ಪುತ್ರಶೋಕ ಅವನನ್ನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದು. ‘ತ್ವಯಾ ನಾಥೇನ’ (ನೀನೇ ರಕ್ಷಕನಾಗಿರುವುದರಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತನ್ನ ರಕ್ಷಕನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಪರಮ ಸನ್ಮಾನ. ‘ಅಹೋರಾತ್ರೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ’ (ಮೂರು ಹಗಲು-ರಾತ್ರಿಗಳಲ್ಲಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ಮೂರು ದಿನ, ಮೂರು ರಾತ್ರಿ. ‘ನಿರಮಿತ್ರಃ ಕೃತೋಽಸ್ಮ್ಯದ್ಯ’ (ಇಂದು ನಾನು ಶತ್ರುರಹಿತನಾದೆ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ರಾಮನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹತನಾದ ಮೇಲೆ ರಾವಣನು ಏಕಾಕಿಯಂತೆ. ಈ ಭಾಗದ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ.

ಆ ರಾಘವನು ತಮ್ಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸಿ, ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಸಂತೋಷದಿಂದ ಸುಷೇಣನನ್ನು ಕರೆದು ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಪ್ರಾಜ್ಞನೇ, ಮಿತ್ರವತ್ಸಲನಾದ ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಶಲ್ಯರಹಿತನಾಗಬೇಕು; ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣ ಸ್ವಸ್ಥನಾಗುವಂತೆ ನೀನು ಉಪಚರಿಸು. ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಬೇಗನೆ ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು. ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಶೂರರಾದ ಕರಡಿ-ವಾನರ ಸೈನ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಲ್ಯಗಳುಳ್ಳ, ಗಾಯಗೊಂಡ ಇನ್ನಾರು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದಾರೋ ಅವರೆಲ್ಲರನ್ನೂ ನೀನು ಪ್ರಯತ್ನಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಸುಖಿಗಳನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು.’ ರಾಮನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು ಮಹಾತ್ಮನಾದ ಕಪಿಯೂಥಪತಿ ಸುಷೇಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಪರಮ ಔಷಧಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟನು. ಅದರ ವಾಸನೆಯನ್ನು ಆಘ್ರಾಣಿಸಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶಲ್ಯರಹಿತನಾದನು, ನೋವಿಲ್ಲದವನೂ ಗಾಯಗಳು ಮಾಗಿದವನೂ ಆದನು. ಅನಂತರ ರಾಘವನ ಆಜ್ಞೆಯಂತೆ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನೇ ಮೊದಲಾದ ಮಿತ್ರರ ಮತ್ತು ಎಲ್ಲ ವಾನರಮುಖ್ಯರ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಮಾಡಿದನು. ಅನಂತರ ಶಲ್ಯಗಳು ತೆಗೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ದಣಿವು ದೂರವಾಗಿ, ಸಹಜಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಪಡೆದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಜ್ವರರಹಿತನಾಗಿ ಅಲ್ಲಿ ಸಂತೋಷಗೊಂಡನು. ರಾಮನು ತನ್ನ ತಮ್ಮನ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಇತರರ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ಮರೆಯುವುದಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲ ಸೈನಿಕರೂ ಚಿಕಿತ್ಸೆಗೆ ಅರ್ಹರು. ಸುಷೇಣನು ವಾನರರ ವೈದ್ಯ, ಅವನ ಔಷಧಿ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕವೇ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ವಾಸನೆಯಿಂದಲೇ ಶಲ್ಯಗಳು ಹೊರಬರುತ್ತವೆ, ಗಾಯಗಳು ಮಾಗುತ್ತವೆ. ಇದು ದಿವ್ಯ ಔಷಧಿಯಂತೆ. 21ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠ ‘ವಿಶಲ್ಯೋಽಯಮ್’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಓದುತ್ತದೆ (ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ಸಶಲ್ಯಃ’); ಇಲ್ಲಿ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ’ ಎಂಬುದನ್ನು ಸಾಧಿಸಬೇಕಾದ ಸ್ಥಿತಿಯಾಗಿ — ‘ಶಲ್ಯರಹಿತನಾಗಬೇಕು’ ಎಂದು — ಅರ್ಥೈಸಬೇಕು, ಮುಂದೆ ‘ವಿಶಲ್ಯಃ ಕ್ರಿಯತಾಮ್’ (ಶಲ್ಯರಹಿತನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡು) ಎಂದಿರುವಂತೆ. ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಲಾಭ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಯುದ್ಧದ ಮುಂದಿನ ಹಂತಕ್ಕೆ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಸುಷೇಣನು ವಾನರರ ಪ್ರಸಿದ್ಧ ವೈದ್ಯ, ಓಷಧಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು, ಸುಗ್ರೀವನ ಮಾವನೂ ಹೌದು. ಇಲ್ಲಿ ಔಷಧಿ ಅವನ ಬಳಿಯೇ ಇದೆ, ದೂರದಿಂದ ತರಬೇಕಾಗಿಲ್ಲ. ಇದು ಚಿಕಿತ್ಸಕನ ಆದರ್ಶ — ಅವನು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಉಪಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಕೌಶಲದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಗಾಯಗೊಂಡ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರೂ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೈದ್ಯನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ನಸ್ತಃ’ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ಮೂಗಿನ ಮೂಲಕ ಎಂದು ಅರ್ಥ. ರಾಮನ ಆದೇಶದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖವಿದೆ — ಅವನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡಿದ್ದನು. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರ ಚಿಂತೆ ರಾಮನ ಸ್ವಭಾವ.

ಆಗಲೇ ರಾಮನೂ ಕಪಿರಾಜ ಸುಗ್ರೀವನೂ ವಿಭೀಷಣನೂ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ ಋಕ್ಷಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನೂ ರೋಗರಹಿತನಾಗಿ ಎದ್ದುನಿಂತ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಕಂಡು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಬಹಳ ಹೊತ್ತು ಸಂತೋಷದಿಂದ ಹರ್ಷಿಸಿದರು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ದಾಶರಥಿ ರಾಮನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ಅತಿ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದನು; ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೆಡವಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರೇಂದ್ರ ಸುಗ್ರೀವನೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಎರಡೂ ಶ್ಲೋಕಗಳು ದೀರ್ಘವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ವಂಶಸ್ಥ, ಎರಡನೆಯದು ಉಪಜಾತಿ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹರ್ಷಿತರು, ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗಕ್ಕಾಗಿ ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಆನಂದದಿಂದ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ರಾವಣನ ಆಗಮನವನ್ನು ಎದುರುನೋಡಲಾಗುತ್ತಿದೆ.

ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്ന്, ചോരയിൽ കുതിർന്ന അവയവങ്ങളോടെ, ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ സന്തുഷ്ടനായി. യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ ശരീരം മുറിവുകൾ നിറഞ്ഞതായിരുന്നു; എന്നിട്ടും മനസ്സിൽ ഹർഷംതന്നെ. പിന്നെ വീര്യവാനും മഹാതേജസ്വിയുമായ അവൻ ജാംബവാനെയും ഹനുമാനെയും എല്ലാ വനവാസികളെയും ഒന്നിച്ചുകൂട്ടി, സുഗ്രീവനും രാഘവനും എവിടെയോ അവിടേക്കു വേഗം വന്നു. വിഭീഷണനെയും ഹനുമാനെയും താങ്ങിപ്പിടിച്ചാണ് അവൻ വന്നത് — ക്ഷീണവും ആഘാതവും കാരണം അവൻ അവരുടെ താങ്ങു സ്വീകരിച്ചു എന്നു ഭാവം. പിന്നെ രാമന്റെ അരികിലെത്തി സൗമിത്രി നമസ്കരിച്ച്, ഇന്ദ്രന്റെ അരികിൽ അനുജനായ ഉപേന്ദ്രൻ നിൽക്കുന്നതുപോലെ, ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽ നിന്നു. ആ വീരൻ നെടുവീർപ്പിടുന്നതുപോലെ വന്ന്, മഹാത്മാവായ രാഘവനോട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഘോരമായ വധം പറഞ്ഞു. പിന്നെ സന്തുഷ്ടനായ വിഭീഷണൻ ‘മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയുടെ തല അറുത്തു’ എന്ന് രാമനെ അറിയിച്ചു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം കാണാം — മഹത്തായ ഒരു കാര്യം ചെയ്തിട്ടും അവൻ ആദ്യം ജ്യേഷ്ഠനെ നമസ്കരിക്കുന്നു, ജ്യേഷ്ഠന്റെ അരികിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു. ശക്രന്റെയും ഉപേന്ദ്രന്റെയും ഉപമ രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ബന്ധത്തെ ദിവ്യമാക്കുന്നു. ‘നിഷ്ടനന്നിവ’ (നെടുവീർപ്പിടുന്നതുപോലെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ വേദനയും ക്ഷീണവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വധത്തെക്കുറിച്ചു വ്യക്തമായി അറിയിക്കുന്നത് വിഭീഷണനാണ്, കാരണം ലക്ഷ്മണൻ സ്വപ്രശംസ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ മിത്രംതന്നെ വീരന്റെ കീർത്തി പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ജയിച്ചിട്ടും അവൻ ഒറ്റയ്ക്കു മുന്നിൽ പോകുന്നില്ല, എല്ലാ സഹചരന്മാരോടുമൊപ്പം ഒന്നിച്ചു വരുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് വിജയം എല്ലാവരുടേതുമാണെന്ന് അവൻ കരുതുന്നു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ജാംബവാന്റെയും ഹനുമാന്റെയും വിഭീഷണന്റെയും പരാമർശം അവരുടെ സഹായത്തിന്റെ സ്മരണയാണ്. നികുംഭിലയിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യജ്ഞം മുടക്കാൻ ലക്ഷ്മണനെ അയച്ചതിനാൽ രാമൻ സുഗ്രീവനോടൊപ്പം കാത്തിരിക്കുകയായിരുന്നു.

ലക്ഷ്മണൻ ചെയ്ത ഇന്ദ്രജിത്ത്‌വധം കേട്ടമാത്രയിൽ മഹാവീര്യനായ രാമൻ അതുല്യമായ ഹർഷം നേടി; ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘നന്നായി ലക്ഷ്മണാ, ഞാൻ സന്തുഷ്ടനാണ്; നീ ദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. രാവണിയുടെ വിനാശത്താൽ നാം ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു മനസ്സിലാക്കുക.’ വീര്യവാനായ ആ രാമൻ, കീർത്തി വർധിപ്പിക്കുന്നവനും ലജ്ജിച്ചുനിൽക്കുന്നവനുമായ ലക്ഷ്മണനെ സ്നേഹത്തോടെ ബലമായി മടിയിലിരുത്തി, ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, മടിയിൽ ഇരുത്തി, മുറുകെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സ്നേഹമയനായ സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കി. ശരങ്ങളാൽ പീഡിതനും ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവനും നെടുവീർപ്പിടുന്നവനും ശ്വാസംമുട്ടലാൽ ക്ലേശിക്കുന്നവനുമായ ആ ലക്ഷ്മണനെ കണ്ട് രാമൻ ദുഃഖതപ്തനായി. പിന്നെ ആ പുരുഷശ്രേഷ്ഠൻ ഇവന്റെ ശിരസ്സിൽ മുകർന്ന്, വീണ്ടും തിടുക്കത്തിൽ തലോടി, ആശ്വസിപ്പിച്ച് ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു. ഇവിടെ രാമന്റെ ഭ്രാതൃസ്നേഹം വിശദമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — വിജയത്തിന്റെ ഹർഷവും സഹോദരന്റെ വേദനയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുഃഖവും ഒരേസമയം. ‘ലജ്ജമാനം’ (ലജ്ജിച്ചുനിൽക്കുന്നവൻ) എന്ന പദം ലക്ഷ്മണന്റെ വിനയം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു — പ്രശംസ കേട്ട് അവൻ ലജ്ജിക്കുന്നു. മടിയിലിരുത്തലും ശിരസ്സിൽ മുകരലും പിതാവിന്റേതുപോലുള്ള വാത്സല്യത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങളാണ്. അവൻ സുരക്ഷിതനാണെന്ന് ഉറപ്പുവരുത്താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുപോലെ രാമൻ അവനെ വീണ്ടും വീണ്ടും നോക്കുന്നു. ‘ജിതമിത്യുപധാരയ’ (നാം ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു എന്നു മനസ്സിലാക്കുക) എന്ന വാക്യം യുദ്ധത്തിന്റെ നിർണായകനിമിഷം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ശസ്തം’ എന്ന പദത്തിന് ശസ്ത്രങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റവൻ എന്നാണ് അർഥം. രാമൻ ‘നന്നായി’ എന്നു മാത്രം പറയുന്നില്ല, അവന്റെ കർമത്തിന്റെ ഫലവും വ്യക്തമാക്കുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാശത്താൽ യുദ്ധം ഏതാണ്ടു ജയിച്ചുകഴിഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ അദ്ദേഹം ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം എല്ലാവരുടെയും മുമ്പിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. സഹോദരന്റെ ശരീരത്തിൽ തറച്ച ശരങ്ങൾ കണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഹർഷം ദുഃഖത്തോടു കലരുന്നു — ഈ മാനുഷികഭാവം രാമന്റെ സ്വഭാവത്തെ സജീവമാക്കുന്നു.

രാമൻ പറഞ്ഞു: ‘ദുഷ്കരകർമിയായ നീ പരമകല്യാണകരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു. പുത്രൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഇന്ന് രാവണനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടവനായിത്തന്നെ ഞാൻ കരുതുന്നു. ആ ദുരാത്മാവ് കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവിന്റെമേൽ വിജയിയാണ്. വീരാ, ഭാഗ്യവശാൽ ക്രൂരനായ രാവണന്റെ വലതുകൈ നീ യുദ്ധത്തിൽ അറുത്തുകളഞ്ഞു; കാരണം അവനായിരുന്നു അവന്റെ ആശ്രയം. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും യുദ്ധത്തിൽ മഹത്തായ കർമം ചെയ്തു. മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട് ഏതുവിധമോ ആ വീരൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടു. ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവില്ലാത്തവനായിത്തീർന്നിരിക്കുന്നു; രാവണൻ നിശ്ചയമായും പുറപ്പെട്ടുവരും. പുത്രൻ വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് അവൻ വലിയ സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ പുറപ്പെടും. പുത്രവധത്താൽ സന്തപ്തനായി പുറപ്പെട്ടുവരുന്ന ആ ദുർജയനായ രാക്ഷസാധിപനെ വലിയ സൈന്യത്താൽ വളഞ്ഞ് ഞാൻ കൊല്ലും. ലക്ഷ്മണാ, എന്റെ നാഥനായ (രക്ഷകനായ) നീ ആ ശക്രജേതാവിനെ യുദ്ധത്തിൽ കൊന്നതിനാൽ സീതയും ഭൂമിയും എനിക്കു നേടാൻ പ്രയാസമുള്ളവയല്ല.’ ഇവിടെ രാമൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെ രാവണന്റെ വലതുകൈ അറുക്കുന്നതിനോട് ഉപമിക്കുന്നു — ഈ ഉപമ രാജനീതിയിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. വിഭീഷണന്റെയും ഹനുമാന്റെയും സഹായവും അദ്ദേഹം മറക്കുന്നില്ല; ഇങ്ങനെ എല്ലാവരുടെയും ശ്രേയസ്സ് അദ്ദേഹം അംഗീകരിക്കുന്നു. ‘ബലവ്യൂഹേന മഹതാ’ (വലിയ സൈന്യവ്യൂഹത്തോടെ) എന്ന പാദത്തിന്റെ ആവർത്തനം അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു; അതു നിലനിർത്തിയിരിക്കുന്നു. ശത്രുവിന്റെ മനസ്സ് രാമനു നന്നായി അറിയാം — പുത്രശോകം അവനെ ക്രോധത്തോടെ യുദ്ധത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കും. ‘ത്വയാ നാഥേന’ (നാഥനായ നിന്നാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് രാമൻ ലക്ഷ്മണനെ തന്റെ രക്ഷകനായി കരുതുന്നു — ഇതു പരമമായ ബഹുമതിയാണ്. ‘അഹോരാത്രൈസ്ത്രിഭിഃ’ (മൂന്നു രാപ്പകലുകൾകൊണ്ട്) എന്ന പദം ഇന്ദ്രജിത്തുമായുള്ള യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മൂന്നു പകലുകളും രാത്രികളും. ‘നിരമിത്രഃ കൃതോഽസ്മ്യദ്യ’ (ഇന്നു ഞാൻ ശത്രുവില്ലാത്തവനായി) എന്ന വാക്യം രാമന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്ത് കൊല്ലപ്പെട്ടതോടെ രാവണൻ ഏകനായതുപോലെയാണ്. ഈ ഭാഗത്തെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്.

ആ രാഘവൻ സഹോദരനെ ആശ്വസിപ്പിച്ച്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സന്തോഷത്തോടെ സുഷേണനെ വിളിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘മഹാപ്രാജ്ഞാ, മിത്രവത്സലനായ ഈ സൗമിത്രി ശരങ്ങളിൽനിന്നു മുക്തനാകണം; അവൻ പൂർണസ്വസ്ഥനാകുന്നതുപോലെ നീ ചികിത്സിക്കുക. വിഭീഷണനോടൊപ്പം സൗമിത്രിയെയും വേഗം ശരമുക്തനാക്കുക. മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന ശൂരന്മാരായ ഋക്ഷവാനരസൈന്യങ്ങളിൽ ശരങ്ങൾ തറച്ചും മുറിവേറ്റും ഇവിടെ യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന മറ്റുള്ളവരെയും നീ പ്രയത്നപൂർവം സുഖികളാക്കുക.’ രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാത്മാവായ വാനരയൂഥപൻ സുഷേണൻ ലക്ഷ്മണനു മൂക്കിലൂടെ ഒരു പരമൗഷധം നൽകി. അതിന്റെ ഗന്ധം ശ്വസിച്ചമാത്രയിൽ ലക്ഷ്മണൻ ശരമുക്തനായി; വേദനയകന്ന്, മുറിവുകൾ ഉണങ്ങിയവനായി. പിന്നെ രാഘവന്റെ ആജ്ഞയനുസരിച്ച് അവൻ വിഭീഷണൻ മുതലായ സുഹൃത്തുക്കളെയും എല്ലാ വാനരമുഖ്യന്മാരെയും ചികിത്സിച്ചു. പിന്നെ ശരങ്ങൾ നീങ്ങി, ക്ഷീണമകന്ന്, സ്വാഭാവികാവസ്ഥ വീണ്ടെടുത്ത സൗമിത്രി ഒരു നിമിഷംകൊണ്ട് ജ്വരമകന്ന് അവിടെ സന്തോഷിച്ചു. സ്വന്തം സഹോദരനെക്കുറിച്ചു ചിന്തിക്കുമ്പോഴും രാമൻ മറ്റുള്ളവരെക്കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത കൈവിടുന്നില്ല — എല്ലാ സൈനികരും ചികിത്സയ്ക്ക് അർഹരാണ്. സുഷേണൻ വാനരന്മാരുടെ വൈദ്യനാണ്; അവന്റെ ഔഷധം മൂക്കിലൂടെത്തന്നെ പ്രയോഗിക്കുന്നു — ഗന്ധംകൊണ്ടുമാത്രം ശരങ്ങൾ പുറത്തുവരുന്നു, മുറിവുകൾ ഉണങ്ങുന്നു. ഇതൊരു ദിവ്യൗഷധംപോലെയാണ്. ഇരുപത്തൊന്നാം ശ്ലോകത്തിൽ അച്ചടി ‘വിശല്യോഽയം’ (ഇവൻ ശരമുക്തൻ) എന്നു വ്യക്തമായി വായിക്കുന്നു (സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘സശല്യഃ’ — ശരം തറച്ചവൻ); ഇവിടെ ‘വിശല്യഃ’ എന്നതിനെ സാധിക്കേണ്ട അവസ്ഥയായി — ‘ശരമുക്തനാകണം’ എന്ന് — യോജിപ്പിക്കണം, തൊട്ടുപിന്നാലെ ‘വിശല്യഃ ക്രിയതാം’ (ശരമുക്തനാക്കുക) എന്നു വരുന്നതുപോലെ. നിമിഷംകൊണ്ടുള്ള ആരോഗ്യലാഭം യുദ്ധത്തിന്റെ അടുത്ത ഘട്ടത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെ സജ്ജനാക്കുന്നു. സുഷേണൻ വാനരന്മാരുടെ പ്രസിദ്ധനായ വൈദ്യനും ഔഷധികളെ അറിയുന്നവനും സുഗ്രീവന്റെ ഭാര്യാപിതാവുമാണ്. ഇവിടെ ഔഷധം അവന്റെ കൈവശംതന്നെയുണ്ട്, ദൂരെനിന്നു കൊണ്ടുവരേണ്ടതില്ല. ഇതാണ് ചികിത്സകന്റെ ആദർശം — അവൻ ക്ഷമയോടെ എല്ലാവരെയും ചികിത്സിക്കുന്നു. അവന്റെ കൗശലത്താൽ ലക്ഷ്മണൻ മാത്രമല്ല, മുറിവേറ്റ എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും ആരോഗ്യം നേടുന്നു. യുദ്ധത്തിൽ വൈദ്യന്റെ പ്രാധാന്യം ഈ ഭാഗം കാണിക്കുന്നു. ‘നസ്തഃ’ എന്ന പദത്തിന് മൂക്കിലൂടെ എന്നാണ് അർഥം. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ വിഭീഷണനെ പ്രത്യേകം പരാമർശിക്കുന്നു — അവനും യുദ്ധത്തിൽ മുറിവേറ്റിരുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ അവനെ മുഖത്ത് എയ്തിരുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ സുഹൃത്തുക്കളെയും കുറിച്ചുള്ള ചിന്ത രാമന്റെ സ്വഭാവമാണ്.

അപ്പോൾത്തന്നെ രാമനും വാനരാധിപനായ സുഗ്രീവനും വിഭീഷണനും വീര്യവാനായ ഋക്ഷപതി ജാംബവാനും രോഗമകന്ന് എഴുന്നേറ്റുനിൽക്കുന്ന സൗമിത്രിയെ കണ്ട് സൈന്യത്തോടൊപ്പം ഏറെനേരം സന്തോഷിച്ചു. മഹാത്മാവായ ദാശരഥി രാമൻ ലക്ഷ്മണന്റെ ആ അതിദുഷ്കരമായ കർമത്തെ ബഹുമാനിച്ചു; ശക്രജിത്ത് (ഇന്ദ്രജിത്ത്) വീഴ്ത്തപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് വാനരേന്ദ്രനായ സുഗ്രീവനും യുദ്ധക്കളത്തിൽ സന്തുഷ്ടനായി. ഈ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങളും ദീർഘവൃത്തങ്ങളിലാണ് — ആദ്യത്തേതു വംശസ്ഥം, രണ്ടാമത്തേത് ഉപജാതി. സർഗാന്ത്യത്തിൽ എല്ലാവരും സന്തുഷ്ടരാണ്; യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനഭാഗത്തിനായുള്ള കാത്തിരിപ്പുമുണ്ട്. ഇങ്ങനെ സർഗം ആനന്ദത്തോടെ അവസാനിക്കുന്നു; രാവണന്റെ വരവ് പ്രതീക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു.

Having slain in battle Indrajit, the conqueror of Śakra, Lakṣmaṇa of the auspicious marks was glad at heart, though his limbs were drenched with blood and his body was full of wounds. Then the valiant and mighty prince gathered Jāmbavān, Hanūmān and all the forest-dwellers and came quickly to where Sugrīva and Rāghava were, leaning on Vibhīṣaṇa and Hanūmān, for he was exhausted and hurt. Approaching Rāma, Sumitrā's son saluted him and stood close beside his brother, as Upendra, Indra's younger brother, stands beside Śakra; the comparison lends the bond between the two brothers something divine. Coming up almost groaning, a sign of his pain and weariness, the hero told great Rāghava of Indrajit's dreadful death, and then Vibhīṣaṇa, delighted, announced plainly to Rāma that the great Lakṣmaṇa had cut off the head of Rāvaṇa's son. Lakṣmaṇa's modesty shows throughout: after so great a deed he first salutes his brother and stays at his side, and it is his friend, not he, who spells out the victory, for he does not seek his own praise. Nor does he come ahead of the rest but arrives together with all his companions, as if the victory belonged to everyone; the naming of Jāmbavān, Hanūmān and Vibhīṣaṇa recalls the help they had given. Rāma had been waiting with Sugrīva, for it was he who had sent Lakṣmaṇa to break up Indrajit's sacrifice at Nikumbhilā.

On merely hearing that Lakṣmaṇa had slain Indrajit, mighty Rāma felt joy beyond compare. "Well done, Lakṣmaṇa!" he said. "I am pleased; you have done a deed that was hard to do. Know that with the destruction of Rāvaṇa's son the victory is won." He did not stop at praise but spelled out what the deed meant: with Indrajit dead the war was all but won, and so he set the greatness of Lakṣmaṇa's work before them all. Then valiant Rāma, out of affection, drew Lakṣmaṇa, who had increased his fame and was now abashed by the praise, forcibly onto his lap, smelled his head, embraced him tightly and gazed at his beloved brother again and again, as if to assure himself that he was safe. Drawing him onto his lap and smelling his head are signs of a father's tenderness. But when he saw Lakṣmaṇa tormented by the arrow-points still lodged in him, wounded by weapons and breathing hard, Rāma burned with grief at his laboured breath. His joy at the victory and his pain at his brother's suffering came together, and it is this very human feeling that brings his character to life. The bull among men smelled his head once more, touched him again in haste, comforted him, and spoke to him.

"You, who do what is hard to do," Rāma said, "have done a supremely auspicious deed. Now that his son is slain, I count Rāvaṇa as good as slain in battle; today, with that evil one dead, I am victor over my enemy. By good fortune, hero, you have cut off cruel Rāvaṇa's right arm, for Indrajit was his mainstay." Comparing the death of a king's chief support to the severing of his right arm is a well-known figure of statecraft. Rāma did not forget the others either: "Vibhīṣaṇa and Hanūmān too have done a great deed in this battle," he said, giving everyone his due. "For three days and nights the fight went on, and at last the hero has been brought down. Today I am rid of my enemies, for Rāvaṇa will surely come out now, with a great array of troops, when he hears that his son has fallen. When the lord of rākṣasas comes out, burning at his son's death, I shall surround that hard-to-conquer foe with a great force and kill him. With you as my protector, Lakṣmaṇa, now that the conqueror of Śakra is dead, neither Sītā nor the earth will be hard for me to win." Rāma read his enemy's mind well: grief for his son would drive Rāvaṇa into battle in rage. The three days and nights mark how long the struggle with Indrajit had been; the words "I am rid of my enemies" show Rāma's confidence, since with Indrajit gone Rāvaṇa stood almost alone; and in calling Lakṣmaṇa his protector Rāma paid him the highest honour.

Having comforted and embraced his brother, Rāghava gladly turned to Suṣeṇa. "Wise one," he said, "let Sumitrā's son, who loves his friends, be freed of these arrow-points; treat him so that he becomes entirely well. Draw out the arrow-points from him quickly, and from Vibhīṣaṇa too; and any others among the armies of bears and monkeys, heroes who fight with trees, who are still fighting here wounded and with arrow-points in them, make them all well with your care." Rāma does not think of his own brother and forget the rest; every soldier has a claim to healing, and Vibhīṣaṇa is named because he too had been wounded, struck in the face by three of Indrajit's arrows. Caring for all his friends is Rāma's nature. So addressed, the great monkey leader Suṣeṇa, the monkeys' famous physician, learned in herbs and Sugrīva's father-in-law, gave Lakṣmaṇa a supreme remedy through the nose. Merely by smelling its fragrance Lakṣmaṇa was freed of the arrow-points; his pain left him and his wounds healed, as if by a divine medicine, and this time the remedy was close at hand and did not have to be fetched from afar. At Rāghava's command Suṣeṇa then treated their friends, Vibhīṣaṇa first, and all the chief monkeys, patiently caring for every one, so that not Lakṣmaṇa alone but all the wounded warriors were restored; the passage shows how much a physician counts for in war. Then, the arrow-points removed and his weariness gone, Sumitrā's son was himself again, free of fever in a moment, and he rejoiced there; his quick recovery made him ready for the next stage of the war.

Then Rāma, Sugrīva lord of the monkeys, Vibhīṣaṇa and valiant Jāmbavān, lord of the bears, seeing Sumitrā's son up again and well, rejoiced with their armies for a long while. The great son of Daśaratha honoured that most difficult deed of Lakṣmaṇa's, and Sugrīva, lord of the monkeys, rejoiced on the battlefield when he heard that the conqueror of Śakra had fallen. So the sarga ends in gladness, with everyone waiting for the last stage of the war and for Rāvaṇa to come out.