अश्वेषु हतेषु भूमौ तिष्ठन् महातेजाः निशाचरः इन्द्रजित् परमक्रुद्धः तेजसा सम्प्रजज्वाल — पराजयः तस्य क्रोधम् एव अवर्धयत्। तौ धन्विनौ लक्ष्मणेन्द्रजितौ परस्परम् इषुभिः भृशं जिघांसन्तौ विजयेन अभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषौ इव आस्ताम्। राक्षसाः वानराः च अन्योन्यं निबर्हयन्तः ततस्ततः सम्पतन्तः अपि स्वं स्वं भर्तारं युद्धे न जहुः — उभयपक्षे निष्ठा दृढा आसीत्। वनगजवृषयोः उपमया द्वयोः समबलत्वं, सैनिकानां स्वामिभक्तिः च सूच्यते। पूर्वसर्गस्य अन्ते इन्द्रजित् पदातिः अभवत्; अत्र सः हतोत्साहः न, अपितु अधिकं दीप्तः। सर्गस्य आरम्भे एव कविः सूचयति यत् युद्धस्य अन्तिमः भागः आगतः, यतः इन्द्रजितः सर्वाणि साधनानि एकैकशः नश्यन्ति, तथापि तस्य तेजः न शाम्यति।

ततः रावणात्मजः सर्वान् राक्षसान् हर्षयन् स्तुवन् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘हे राक्षसोत्तमाः, बहुलेन तमसा सर्वाः दिशः संसक्ताः; इह स्वः परः वा न विज्ञायते। अतः यूयं वानराणां मोहनाय धृष्टं युध्यध्वम्। अहं तु रथम् आस्थाय पुनः संयुगम् आगमिष्यामि। यूयं तथा कुरुत यथा इमे महात्मानः वनौकसः मयि नगरं प्रविष्टे न युध्येयुः।’ इति उक्त्वा अमित्रहा रावणसुतः वनौकसः वञ्चयित्वा रथहेतोः लङ्कां पुरीं प्रविवेश। सः रुचिरं हेमभूषितं प्रासासिशरसंयुक्तं परमवाजिभिः युक्तं हयज्ञेन आप्तोपदेशिना सूतेन अधिष्ठितं रथं भूषयित्वा आरुरोह। मुख्यैः राक्षसगणैः वृतः वीरः मन्दोदरीसुतः कृतान्तबलेन चोदितः इव नगरात् निर्ययौ। नगरात् अभिनिष्क्रम्य सः परमौजसा जवनैः अश्वैः सविभीषणं लक्ष्मणम् अभ्ययात्। अयं समग्रः प्रसङ्गः वुल्गेटपाठे एव दृश्यते, समीक्षिते न। कविः इन्द्रजितः चातुर्यं दर्शयति — सः अन्धकारस्य लाभं गृहीत्वा स्वसैनिकान् वानराणां मोहनाय नियुङ्क्ते। ‘कृतान्तबलचोदितः’ इति विशेषणं सूचयति यत् सः स्वमृत्युं प्रति एव गच्छति। ‘आप्तोपदेशिना’ इति सारथेः विशेषणं — विश्वस्तः, हितोपदेष्टा — पूर्वस्य हतसारथेः स्थाने नूतनस्य योग्यतां दर्शयति। इन्द्रजितः अयं प्रत्यागमः तस्य दुराग्रहं, पराजयं न स्वीकर्तुम् इच्छां च प्रकाशयति। अस्य भागस्य एकः अन्यः अर्थः अपि अस्ति। इन्द्रजित् पूर्वं मायया अदृश्यः भूत्वा युद्धम् अकरोत्, अधुना तु सः अन्धकारस्य आश्रयेण एव वानरान् वञ्चयति। तस्य सैनिकाः ‘धृष्टं युध्यन्तु’ इति आदेशं प्राप्नुवन्ति — अर्थात् साहसेन, निर्भयतया, येन वानराः तस्य अनुपस्थितिं न जानीयुः। एषा युद्धनीतिः तस्य बुद्धिमत्तां दर्शयति। किन्तु वञ्चना अपि तं न रक्षति। सः नगरं गत्वा नूतनं रथं आनयति, न तु पितरं साहाय्यं याचते — तस्य अभिमानः अत्र दृश्यते। सः एकाकी एव शत्रून् जेतुम् इच्छति। पाठकः जानाति यत् अयम् अन्तिमः प्रयासः। नवमे श्लोके रथस्य वर्णनं — प्रासैः असिभिः शरैः च पूर्णः, सुवर्णेन भूषितः, उत्तमैः अश्वैः युक्तः — सः रथः युद्धाय सर्वथा सज्जः। तथापि तस्य रथस्य अपि अन्तः समीपे एव। ‘समितिंजयः’ इति विशेषणम् इन्द्रजितः पूर्वविजयान् स्मारयति — सः बहुषु युद्धेषु अजितः आसीत्, अतः अधुना अपि आत्मविश्वासेन आगच्छति।

ततः रथस्थं रावणात्मजम् आलोक्य सौमित्रिः, महावीर्याः वानराः, राक्षसः विभीषणः च तस्य धीमतः लाघवात् परमं विस्मयं जग्मुः — अल्पे काले सः नूतनं रथं सज्जीकृत्य प्रत्यागतः। रावणिः अपि संक्रुद्धः रणे वानरयूथपान् शतशः सहस्रशः च बाणौघैः पातयामास। समितिंजयः सः मण्डलीकृतधनुः परं लाघवम् आस्थितः क्रुद्धः हरीन् अभ्यहनत्। तैः नाराचैः वध्यमानाः भीमविक्रमाः हरयः प्रजापतिं प्रजाः इव सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः। ततः समरकोपेन ज्वलितः रघुनन्दनः पाणिलाघवं दर्शयन् तस्य कार्मुकं चिच्छेद। सः अन्यत् कार्मुकम् आदाय त्वरन् इव सज्यं चक्रे, तत् अपि लक्ष्मणः त्रिभिः बाणैः निरकृन्तत। अथ छिन्नधन्वानम् एनं रावणिं सौमित्रिः आशीविषविषोपमैः पञ्चभिः शरैः उरसि विव्याध। ‘मण्डलीकृतधनुः’ इति पदेन निरन्तरं धनुषः आकर्षणं सूच्यते। वानराणां लक्ष्मणे शरणागतिः तस्य रक्षकत्वं दर्शयति। अत्र लक्ष्मणस्य पराक्रमः द्विगुणः दृश्यते — एकवारं न, अपितु द्विवारं सः शत्रोः धनुः छिनत्ति। इन्द्रजितः लाघवं यथा आश्चर्यकरं, तथा लक्ष्मणस्य लाघवम् अपि। वानराः यदा पीड्यन्ते तदा ते लक्ष्मणम् एव शरणं गच्छन्ति, यथा प्रजाः प्रजापतिम्। एषा उपमा लक्ष्मणस्य स्थानं उन्नतं करोति — सः केवलं योद्धा न, अपितु रक्षकः, पालकः च। पञ्च शराः उरसि विद्धाः इति तस्य प्रहारस्य गम्भीरता। ‘आशीविषविषोपमैः’ इति विशेषणं शराणां घातकतां सूचयति — ते सर्पविषवत् प्राणहराः। इन्द्रजित् अपि एतेन न पराजितः, सः पुनः नूतनं धनुः गृह्णाति। द्वयोः एवं परस्परं स्पर्धा वर्धते। अत्र विभीषणः अपि विस्मितः इति उक्तम् — सः स्वभ्रातृपुत्रस्य कौशलं जानाति एव, तथापि तस्य वेगः तम् अपि आश्चर्ययति। सप्तदशः श्लोकः त्रिपादः इति मुद्रणस्य स्वरूपम्।

महाकार्मुकनिःसृताः ते बाणाः तस्य कायं निर्भिद्य रक्ताः महोरगाः इव धरणीं निपेतुः। छिन्नधन्वा रावणिः वक्त्रेण रुधिरं वमन् दृढज्यं बलवत्तरं कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह। सः लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवम् आस्थितः पुरंदरः वर्षाणि इव शरवर्षाणि ववर्ष। इन्द्रजिता मुक्तं तत् सुदुरासदं शरवर्षम् अरिंदमः लक्ष्मणः असम्भ्रान्तः आवारयत्। महातेजाः रघुनन्दनः असम्भ्रान्तः एव रावणिं स्वपराक्रमं संदर्शयामास — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। ततः परमक्रुद्धः सः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन् तान् सर्वान् राक्षसान् आहवे एकैकं त्रिभिः शरैः अविध्यत्, राक्षसेन्द्रसुतं च बाणौघैः समताडयत्। शत्रुघातिना बलवता शत्रुणा अतिविद्धः सः लक्ष्मणाय असक्तं बहून् शरान् प्रेषयामास। परवीरहा लक्ष्मणः तान् अप्राप्तान् एव शितैः बाणैः चिच्छेद। रथसत्तमः धर्मात्मा सः रणे अस्य रथिनः सारथेः शिरः आनतपर्वणा भल्लेन जहार। असूताः हयाः तत्र अविक्लवाः रथं मण्डलानि अभिधावन्तः ऊहुः — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। अमर्षवशम् आपन्नः दृढविक्रमः सौमित्रिः तस्य हयान् शरैः वित्रासयन् प्रत्यविध्यत्। तत् कर्म अमर्षमाणः रावणस्य सुतः अमर्षणं तं सौमित्रिं दशभिः बाणैः विव्याध। किन्तु तस्य वज्रप्रतिमाः सर्पविषोपमाः शराः काञ्चनप्रभं कवचम् आगत्य विलयं जग्मुः। द्वितीयवारम् अपि सारथिः हतः इति विशेषः — इन्द्रजितः सर्वः प्रयत्नः विफलः। सारथिहीनाः अश्वाः अपि शिक्षिताः मण्डलानि चरन्ति, एतत् अपि अद्भुतम्। लक्ष्मणस्य कवचं शत्रोः सर्पविषोपमान् अपि बाणान् निष्फलान् करोति। अस्मिन् भागे युद्धस्य गतिः अतीव त्वरिता। इन्द्रजितः रक्तवमनं तस्य गम्भीरं आघातं सूचयति, तथापि सः नूतनं दृढतरं धनुः गृहीत्वा इन्द्रः इव शरान् वर्षति। लक्ष्मणः असम्भ्रान्तः — एतत् पदं द्विवारम् आगच्छति, येन तस्य स्थिरता मनःशान्तिः च बोध्यते। लक्ष्मणः न केवलम् आत्मानं रक्षति, अपितु इन्द्रजितः सहायकान् राक्षसान् अपि एकैकं त्रिभिः शरैः विध्यति। इन्द्रजितः बाणाः लक्ष्यं प्राप्तुं पूर्वम् एव छिद्यन्ते — ‘अप्राप्तान्’ इति पदं महत्त्वपूर्णम्। सारथेः वधः अत्र पुनः — प्रथमः पूर्वसर्गे हतः, अयं द्वितीयः। तथापि अश्वाः शिक्षिताः, ते सारथिं विना अपि रथं मण्डलाकारं वहन्ति। अन्ते इन्द्रजितः दश बाणाः लक्ष्मणस्य कवचं प्राप्य विलीनाः भवन्ति, यथा अग्नौ हिमम्। एतेन सूच्यते यत् दैवी रक्षा लक्ष्मणस्य समीपे अस्ति। कविः एतत् स्पष्टं न वदति, किन्तु घटनाक्रमेण एव बोधयति। पञ्चविंशः एकत्रिंशः च श्लोकौ त्रिपादौ मुद्रणे दृश्येते। ‘असूताः हयाः अविक्लवाः’ इति वर्णनं विशेषं ध्येयम् — ते न भीताः, न व्याकुलाः, स्वयम् एव मण्डलानि चरन्ति। एतत् दृष्ट्वा लक्ष्मणः तान् अपि शरैः वित्रासयति, येन रथः निश्चलः भवेत्। इन्द्रजितः क्रोधः अनेन अधिकं वर्धते, सः च लक्ष्मणं दशभिः शरैः प्रहरति। अस्मिन् भागे एकः सूक्ष्मः विषयः — लक्ष्मणः शत्रोः सहायकान् अपि विध्यति, न केवलं मुख्यं शत्रुम्। एषा समग्रा युद्धदृष्टिः।

लक्ष्मणस्य कवचम् अभेद्यं मत्वा रावणात्मजः इन्द्रजित् परमक्रुद्धः शीघ्रम् अस्त्रं प्रदर्शयन् सुपुङ्खैः त्रिभिः बाणैः लक्ष्मणं ललाटे अविध्यत्। ललाटस्थैः तैः पृषत्कैः रणाग्रे समरश्लाघी रघुनन्दनः त्रिशृङ्गः पर्वतः इव शुशुभे — वेदना अपि तस्य शोभां न न्यूनीकरोति। तथा राक्षसेन मृधे बाणैः अर्दितः अपि लक्ष्मणः तम् आशु पञ्चभिः शरैः प्रतिविव्याध; विकृष्य इन्द्रजितः शुभकुण्डले वदने युद्धे प्राहरत्। महाबलशरासनौ लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ भीमविक्रमौ विशिखैः अन्योन्यं जघ्नतुः। ततः शोणितदिग्धाङ्गौ तौ उभौ वीरौ रणे पुष्पितौ किंशुकौ इव रेजतुः। तौ धन्विनौ परस्परम् अभ्येत्य जये कृतभावौ घोरैः बाणैः सर्वगात्रेषु विव्यधतुः। ‘त्रिशृङ्गः पर्वतः’ इति उपमया त्रयः बाणाः शिखराणि इव दृश्यन्ते। किंशुकोपमा रक्तवर्णं सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति — भीषणे अपि युद्धे कविः सौन्दर्यं पश्यति। ‘कृतभावौ जये’ इति पदेन उभयोः दृढनिश्चयः सूच्यते। इन्द्रजित् यदा कवचं भेत्तुं न शक्नोति, तदा सः ललाटं लक्ष्यीकरोति — यत्र कवचं नास्ति। एषा तस्य चतुरता। तथापि लक्ष्मणः न विचलति; तस्य ललाटे स्थिताः त्रयः शराः शिखराणि इव शोभन्ते। सः अपि तत्क्षणं प्रत्युत्तरं ददाति, इन्द्रजितः वदनं कुण्डलयुक्तं पञ्चभिः शरैः विध्यति। एवं उभौ अपि मुखे आहतौ, रक्तेन सिक्तौ, वसन्ते पुष्पितौ किंशुकवृक्षौ इव दृश्येते। उभौ अपि जयाय कृतनिश्चयौ, अतः युद्धं न शाम्यति। अत्र कवेः दृष्टिः निष्पक्षा — उभयोः शौर्यं समानं वर्णयति। तथापि पाठकः जानाति यत् धर्मस्य पक्षे लक्ष्मणः एव जेष्यति। कुण्डलस्य उल्लेखः अत्र कृतः, स च अग्रे शिरश्छेदसमये पुनः आगमिष्यति। एवं युद्धं समतुल्यम् एव तिष्ठति।

ततः समरकोपेन संयुतः रावणात्मजः विभीषणं शुभे वदने त्रिभिः बाणैः विव्याध। राक्षसेन्द्रं विभीषणं त्रिभिः अयोमुखैः विद्ध्वा सः तान् सर्वान् हरियूथपान् एकैकेन अभिविव्याध। तस्मै दुरात्मने रावणये क्रुद्धः महातेजाः विभीषणः दृढतरं गदया तस्य हयान् जघान। निहतसारथेः हताश्वात् रथात् अवप्लुत्य महातेजाः इन्द्रजित् पितृव्याय शक्तिं मुमोच। ताम् आपतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः लक्ष्मणः निशितैः बाणैः चिच्छेद, दशधा भुवि अपातयत्। दृढधनुः क्रुद्धः विभीषणः हताश्वाय तस्मै वज्रस्पर्शसमान् पञ्च मार्गणान् उरसि ससर्ज। ते रुक्मपुङ्खाः निमित्तगाः बाणाः तस्य कायं भित्त्वा लोहितादिग्धाः रक्ताः महोरगाः इव बभूवुः। अत्र पितृव्यभ्रातृपुत्रयोः साक्षात् संघर्षः — इन्द्रजित् पितृव्यं हन्तुं शक्तिं क्षिपति, लक्ष्मणः च तं रक्षति। विभीषणः पूर्वं भ्रातृपुत्रवधे सङ्कुचितः आसीत्, किन्तु अधुना युद्धे सः अपि तं प्रहरति। तृतीयवारं इन्द्रजितः अश्वाः हताः इति अपि ध्येयम्। गदया अश्वानां वधः विभीषणस्य बलं दर्शयति — सः केवलं धनुर्धरः न, गदायुद्धे अपि कुशलः। इन्द्रजितः शक्तिः लक्ष्मणेन खण्डिता इति लक्ष्मणस्य मित्ररक्षणं सूच्यते — सः विभीषणं स्वप्राणवत् रक्षति, यतः रामः तं शरणागतं स्वीकृतवान्। विभीषणस्य पञ्च बाणाः इन्द्रजितः शरीरं भित्त्वा रक्तेन लिप्ताः सर्पाः इव दृश्यन्ते। एवं पितृव्यः भ्रातृपुत्रः च परस्परं घातयतः — एतत् दृश्यं रावणकुलस्य विनाशस्य प्रतीकम्। ‘निमित्तगाः’ इति पदेन बाणानां लक्ष्यगामित्वं सूच्यते। अस्य भागस्य अधिकांशः वुल्गेटपाठे एव अस्ति। एवं विभीषणस्य लक्ष्मणस्य च सहकारः अत्र दृश्यते — एकः अश्वान् हन्ति, अपरः शक्तिं छिनत्ति। विभीषणः अत्र स्वपक्षस्य प्रति स्वनिष्ठां क्रियया एव सिद्धां करोति, वचनेन न।

सः इन्द्रजित् पितृव्यस्य उपरि संक्रुद्धः रक्षसां मध्ये यमदत्तम् उत्तमं शरम् आददे। तेन संहितं तं महेषुं समीक्ष्य भीमपराक्रमः लक्ष्मणः अपि अन्यं बाणम् आददे — यः कुबेरेण अमितात्मना स्वयं स्वप्ने दत्तः, सेन्द्रैः सुरासुरैः अपि दुर्जयः दुर्विषह्यः च आसीत्। तयोः परिघोपमैः बाहुभिः बलवत् विकृष्यमाणे श्रेष्ठे धनुषी क्रौञ्चौ इव चुकूजतुः। ताभ्यां धनुषि संहितौ सायकोत्तमौ विकृष्यमाणौ श्रिया भृशं जज्वलतुः। धनुर्भ्यां च्युतौ तौ विशिखौ आकाशं भासयन्तौ मुखेन मुखम् आहत्य ओजसा संनिपेततुः। घोररूपयोः तयोः शरयोः संनिपातः अभवत्, ततः सधूमविस्फुलिङ्गः दारुणः अग्निः अजायत। महाग्रहसंकाशौ तौ अन्योन्यं संनिपत्य संग्रामे शतधा यातौ मेदिन्यां पेततुः। रणमूर्धनि प्रतिहतौ शरौ दृष्ट्वा लक्ष्मणेन्द्रजितौ व्रीडितौ जातरोषौ च अभवताम्। ततः सुसंरब्धः सौमित्रिः वारुणम् अस्त्रम् आददे; युधि निष्ठितः महेन्द्रजित् रौद्रम् असृजत्, तेन तत् वारुणं परमाद्भुतं शस्त्रं विहितम्। ततः क्रुद्धः महातेजाः समितिंजयः इन्द्रजित् लोकं संक्षिपन् इव दीप्तम् आग्नेयं संदधे; वीरः लक्ष्मणः तत् सौरेण अस्त्रेण पर्यवारयत्। अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः शत्रुदारणम् आसुरं निशितं बाणम् आददे। तस्मात् चापात् भास्वराः कूटमुद्गराः, शूलानि, भुशुण्ड्यः, गदाः, खड्गाः, परश्वधाः च विनिष्पेतुः। संख्ये सर्वभूतानाम् अवार्यं सर्वशस्त्रविदारणं तत् घोरम् आसुरम् अस्त्रं दृष्ट्वा द्युतिमान् लक्ष्मणः माहेश्वरेण अस्त्रेण प्रत्यवारयत्। तयोः अद्भुतं रोमहर्षणं युद्धम् अभवत्; गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन्। भैरवाभिरुते भीमे वानररक्षसां युद्धे विस्मितैः बहुभिः भूतैः आकाशम् आवृतं बभौ। ऋषयः पितरः देवाः गन्धर्वगरुडोरगाः शतक्रतुं पुरस्कृत्य रणे लक्ष्मणं ररक्षुः। अत्र युद्धं मानवीयस्तरात् दिव्यस्तरं प्राप्नोति — यमः कुबेरः वरुणः रुद्रः अग्निः सूर्यः असुराः महेश्वरः च इति सर्वे देवताः अस्त्ररूपेण रणे उपस्थिताः। प्रत्येकं अस्त्रं प्रतिअस्त्रेण निवार्यते — जलं रौद्रेण, अग्निः सूर्येण, आसुरं माहेश्वरेण। एषः क्रमः सूचयति यत् उभौ अपि अस्त्रविद्यायां समानौ, अतः निर्णयः अस्त्रात् न, अपितु धर्मबलात् भविष्यति। देवानां लक्ष्मणपरिवारणं तस्य पक्षस्य दैवीं स्वीकृतिं दर्शयति। यमदत्तस्य कुबेरदत्तस्य च शरयोः संघर्षः विशेषः — यमः दक्षिणदिशः पालकः, कुबेरः उत्तरदिशः; द्वयोः दिक्पालयोः शस्त्राणि परस्परं निघ्नन्ति। कुबेरः रावणस्य ज्येष्ठभ्राता इति स्मर्तव्यम् — तस्य दत्तः शरः अधुना रावणपुत्रस्य विरुद्धं प्रयुज्यते। धनुषोः क्रौञ्चपक्षिवत् कूजनम् इति उपमा ज्याघोषस्य मधुरतां भीषणतां च दर्शयति। शरयोः मुखेन मुखस्य आघातः, धूमस्फुलिङ्गयुक्तः अग्निः, शतधा भङ्गः — एतत् सर्वं ग्रहयोः संघट्टनम् इव। उभौ योद्धारौ स्वशस्त्रस्य निष्फलतां दृष्ट्वा लज्जिताः क्रुद्धाः च। ततः अस्त्राणां परम्परा आरभ्यते। वारुणास्त्रं जलमयं, तत् रौद्रेण निवारितम्; आग्नेयं लोकं दहत् इव, तत् सौरेण; आसुरं सर्वशस्त्रमयं, कूटमुद्गरशूलभुशुण्डीगदाखड्गपरश्वधान् वर्षत्, तत् माहेश्वरेण। अस्य संघर्षस्य दर्शनाय सर्वाणि भूतानि आकाशे एकत्रितानि। ऋषयः पितरः देवाः गन्धर्वाः गरुडाः उरगाः च इन्द्रं पुरस्कृत्य लक्ष्मणं रक्षन्ति — अर्थात् तस्य विजयः समस्तस्य लोकस्य इच्छा। अस्मिन् भागे अनेके श्लोकाः वुल्गेटमात्राः, समीक्षिते तु संक्षिप्तम्। षट्पञ्चाशः श्लोकः त्रिपादः इति मुद्रणस्य स्वरूपम्। अस्य युद्धस्य वर्णने कविः क्रमशः वर्धमानां तीव्रतां दर्शयति। प्रथमं साधारणाः बाणाः, ततः दिक्पालदत्ताः शराः, ततः दिव्यास्त्राणि, अन्ते च माहेश्वरम्। प्रत्येकस्मिन् सोपाने इन्द्रजित् आक्रमति, लक्ष्मणः निवारयति। इन्द्रजितः अस्त्राणि विनाशकानि — जलप्रलयः, अग्निदाहः, शस्त्रवर्षः; लक्ष्मणस्य अस्त्राणि रक्षकाणि। एतेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः आक्रमणे न, अपितु धर्मरक्षणे प्रवृत्तः। आकाशे भूतानां समूहः, भैरवः नादः, विस्मितानां दर्शकानां च बाहुल्यम् — एतत् सर्वं युद्धभूमिं रङ्गमञ्चम् इव करोति, यत्र त्रयः लोकाः प्रेक्षकाः। ‘रोमहर्षणम्’ इति पदेन दर्शकानां रोमाञ्चः सूच्यते। शतक्रतोः पुरस्कारः इन्द्रस्य व्यक्तिगतं प्रयोजनम् अपि दर्शयति — स्वशत्रोः वधं द्रष्टुं सः स्वयम् आगतः। एवं देवाः ऋषयः च लक्ष्मणस्य सहायाः, राक्षसपक्षे तु केवलं इन्द्रजितः स्वबलम्। अस्मिन् संघर्षे लक्ष्मणः कदापि प्रथमं दिव्यास्त्रं न प्रयुङ्क्ते; सः केवलं प्रत्युत्तरं ददाति। एषा धर्मयुद्धस्य मर्यादा — आक्रान्तः एव प्रतिकरोति। अस्य मर्यादायाः फलम् अग्रे ऐन्द्रास्त्रे दृश्यते।

अथ राघवानुजः अन्यं मार्गणश्रेष्ठं संदधे — हुताशनसमस्पर्शं, रावणात्मजस्य दारणं, सुपत्रम्, अनुवृत्ताङ्गं, सुपर्वाणं, सुसंस्थितं, सुवर्णविकृतं, शरीरान्तकरं, दुरावारं, दुर्विषहं, राक्षसानां भयावहम्, आशीविषविषप्रख्यं, देवसंघैः समर्चितम्। येन शरेण पुरा देवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः महातेजाः प्रभुः शक्रः दानवान् अजयत्। अथ संयुगेषु अपराजितं तत् ऐन्द्रम् अस्त्रं सौमित्रिः श्रेष्ठे धनुषि शरश्रेष्ठं विकर्षन् लक्ष्मीवान् लक्ष्मणः आत्मनः अर्थसाधकम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यदि दाशरथिः रामः धर्मात्मा सत्यसंधः पौरुषे च अप्रतिद्वन्द्वः, तदा एनं रावणिं जहि।’ इति उक्त्वा परवीरहा वीरः लक्ष्मणः तम् अजिह्मगं बाणम् आकर्णं विकृष्य ऐन्द्रास्त्रेण समायुज्य समरे इन्द्रजितं प्रति ससर्ज। सः बाणः इन्द्रजितः सशिरस्त्राणं श्रीमत् ज्वलितकुण्डलं शिरः कायात् प्रमथ्य भूतले पातयामास। राक्षसतनूजस्य तत् भिन्नस्कन्धं रुधिरोक्षितं महत् शिरः भूमौ तपनीयनिभं ददृशे। ततः हतः सः रावणात्मजः कवची सशिरस्त्राणः विप्रविद्धशरासनः धरण्यां निपपात। अत्र लक्ष्मणस्य सत्यक्रिया — रामस्य धर्मः सत्यं पौरुषं च एव तस्य बाणस्य बलम्। इन्द्रस्य विजेता इन्द्रस्य एव अस्त्रेण हतः इति काव्यन्यायः। समीक्षिते ‘नरश्रेष्ठोऽभिसंदधे… कालो लोकक्षये यथा’ इति द्वौ अर्धौ अधिकौ, वुल्गेटे तु तयोः स्थाने ‘शरश्रेष्ठं धनुश्रेष्ठे विकर्षन्’ इति संक्षिप्तम्। लक्ष्मणस्य अन्तिमः बाणः द्वादशभिः विशेषणैः वर्णितः — एषा दीर्घा सूची तस्य बाणस्य महत्त्वं दर्शयति, अन्तिमस्य प्रहारस्य गौरवं च। सः बाणः इन्द्रस्य प्राचीनविजयेन सम्बद्धः, अतः इन्द्रजितः वधे तस्य प्रयोगः अत्यन्तम् उचितः। लक्ष्मणस्य वचनं सत्यक्रियारूपम् — यदि मम भ्राता सत्यवान्, तर्हि मम बाणः सफलः भवतु। अत्र लक्ष्मणः स्वबलं न, अपितु रामस्य धर्मं प्रमाणीकरोति। एतेन भ्रातृभक्तिः तस्य सर्वोच्चः आदर्शः इति प्रकाश्यते। ‘लक्ष्मीवान्’ इति विशेषणं तस्य शोभां, विजयलक्ष्मीं च सूचयति। शिरः भूमौ पतितं तपनीयनिभं — सुवर्णवत् दीप्तम्, रुधिरेण सिक्तम्। कवचं शिरस्त्राणं धनुः च सर्वं निष्फलम्। एकोनसप्ततितमः सप्ततितमः च श्लोकौ त्रिपादौ। अस्य वधस्य वर्णनं संक्षिप्तम्, किन्तु तीक्ष्णम् — एकेन एव बाणेन सर्वं समाप्तम्। दीर्घस्य युद्धस्य अन्ते क्षणिकः निर्णयः। तस्य शरीरं कवचेन सह भूमौ पतति, धनुः दूरं विक्षिप्तम्। रावणस्य सर्वश्रेष्ठः योद्धा, तस्य आशायाः अन्तिमः आधारः, अधुना नास्ति। इन्द्रजितः मृत्युः एकस्मिन् एव क्षणे, यथा वज्रपातः। लक्ष्मणस्य वचनानन्तरं बाणः सद्यः एव लक्ष्यं प्राप्नोति।

तस्मिन् निहते सविभीषणाः सर्वे वानराः वृत्रवधे देवाः इव हृष्यन्तः चुक्रुशुः। अथ अन्तरिक्षे देवानां महात्मनाम् ऋषीणां गन्धर्वाप्सरसां च जयसंनादः जज्ञे। तं पतितं समभिज्ञाय सा महती राक्षसी चमूः जितकाशिभिः हरिभिः वध्यमाना दिशः भेजे। वानरैः वध्यमानाः राक्षसाः शस्त्राणि उत्सृज्य भ्रष्टसंज्ञाः लङ्काम् अभिमुखाः प्रधाविताः सस्रुः। भीताः ते शतशः पट्टिशासिपरश्वधान् सर्वान् प्रहरणान् त्यक्त्वा बहुधा दिशः दुद्रुवुः। केचित् वानरार्दिताः परित्रस्ताः लङ्कां प्रविष्टाः, केचित् समुद्रे पतिताः, केचित् पर्वतम् आश्रिताः। रणक्षितौ शयानं हतम् इन्द्रजितं दृष्ट्वा राक्षसानां सहस्रेषु कश्चित् अपि न प्रत्यदृश्यत। यथा आदित्ये अस्तं गते रश्मयः न अवतिष्ठन्ते, तथा तस्मिन् निपतिते ते राक्षसाः दिशः गताः। सः महाबाहुः शान्तरश्मिः आदित्यः इव, निर्वाणः पावकः इव, व्यपास्तगतजीवितः बभूव। राक्षसेन्द्रसुते पतिते लोकः प्रशान्तपीडाबहुलः विनष्टारिः प्रहर्षवान् बभूव। तस्मिन् पापकर्मणि राक्षसे निहते भगवान् शक्रः सर्वैः महर्षिभिः सह हर्षं जगाम। आकाशे देवानां दुन्दुभिस्वनः शुश्रुवे; नृत्यद्भिः अप्सरोभिः महात्मभिः गन्धर्वैः च पुष्पवर्षाणि ववर्षुः — तत् अद्भुतम् इव अभवत्। तस्मिन् क्रूरकर्मणि हते सर्वलोकभयावहे पतिते आपः नभः च शुद्धाः प्रशशाम, देवदानवाः जहृषुः, आजग्मुः च। देवगन्धर्वदानवाः सहिताः तुष्टाः ऊचुः — ‘ब्राह्मणाः विज्वराः शान्तकलुषाः विचरन्तु।’ ततः अप्रतिबलं नैर्ऋतपुङ्गवं हतं दृष्ट्वा संहृष्टाः हरियूथपाः समरे अभ्यनन्दन्। विभीषणः हनूमान् ऋक्षयूथपः जाम्बवान् च विजयेन अभिनन्दन्तः लक्ष्मणं तुष्टुवुः। क्ष्वेडन्तः प्लवन्तः गर्जन्तः च लब्धलक्षाः प्लवंगमाः रघुसुतं परिवार्य उपतस्थिरे। लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तः च वानराः ‘लक्ष्मणः जयति’ इति वाक्यं विश्रावयन्। हृष्टमानसाः हरयः अन्योन्यं समाश्लिष्य राघवाश्रयाः उच्चावचगुणाः सत्कथाः चक्रुः। युधि लक्ष्मणस्य तत् असुकरं कर्म अभिवीक्ष्य तस्य प्रियसुहृदः हृष्टाः; इन्द्ररिपुं विनिहतं निशम्य देवाः अपि परमं मनःप्रहर्षम् उपालभन्। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्ते निबद्धः। इन्द्रजितः मृत्युः अस्तं गतस्य सूर्यस्य, निर्वाणस्य अग्नेः च उपमया वर्ण्यते — तस्य तेजः महत् आसीत् इति कविः स्वीकरोति। तस्य वधेन त्रयः लोकाः निर्भयाः, जलम् आकाशं च निर्मलम् — एतत् सर्वं रावणस्य अपि आसन्नं विनाशं सूचयति। वानराणां नृत्यं जयघोषः च सैनिकानां सहजं हर्षं दर्शयति। राक्षसानां पलायनं विस्तरेण वर्णितम् — केचित् लङ्कां, केचित् समुद्रं, केचित् पर्वतं गताः। सहस्रेषु एकः अपि न तिष्ठति — एतेन इन्द्रजितः सेनायाः आधारत्वं स्पष्टम्। सूर्यस्य अस्तं गते रश्मयः इव राक्षसाः अदृश्याः भवन्ति। इन्द्रस्य हर्षः विशेषतः उल्लिखितः, यतः इन्द्रजित् पूर्वं इन्द्रं जित्वा एव एतत् नाम प्राप्तवान्। देवानां वचनं ‘ब्राह्मणाः निर्भयाः विचरन्तु’ इति सूचयति यत् इन्द्रजितः यज्ञविघ्नकारी आसीत्। वानराणां जयघोषः ‘लक्ष्मणो जयति’ इति — एषः लक्ष्मणस्य महत्तमः विजयः। तेषां कथाः ‘राघवाश्रयाः’ — रामलक्ष्मणयोः गुणानां विषये। सर्वे मित्राणि लक्ष्मणं स्तुवन्ति — विभीषणः, हनूमान्, जाम्बवान् च। सर्गस्य अन्ते देवानां हर्षः पुनः उक्तः — एवं आरम्भे अन्ते च लोकव्यापी आनन्दः। अस्य सर्गस्य वुल्गेटपाठे पुष्पवर्षदुन्दुभिवर्णनं अधिकम्। आपः शुद्धाः, नभः निर्मलम् इति प्रकृतेः प्रसादः — पूर्वसर्गे यत् वायुः न ववौ, अग्निः न जज्वाल, तस्य विपरीतम् अत्र शान्तिः। एवं युद्धस्य आरम्भे प्रकृतिः स्तब्धा, अन्ते प्रसन्ना। देवाः दानवाः च अपि हृष्टाः इति विचित्रम् — इन्द्रजितः अत्याचारः सर्वेषां दुःखदः आसीत् इति भावः। वानराणां आलिङ्गनं, नृत्यं, लाङ्गूलविक्षेपः, सिंहनादः च तेषां स्वभावानुसारं हर्षप्रकाशनम्। ते ‘लब्धलक्षाः’ — यत् लक्ष्यं प्राप्तुम् इच्छन्ति स्म, तत् प्राप्तम्। अस्य सर्गस्य शेषः भागः लक्ष्मणस्य स्तुतिः एव। अग्रिमे सर्गे लक्ष्मणः रामं प्रति गत्वा एतत् वृत्तं निवेदयिष्यति। एवं इन्द्रजितः वधेन युद्धकाण्डस्य एकः प्रमुखः अध्यायः समाप्तः — कुम्भकर्णस्य अनन्तरं रावणस्य द्वितीयः महान् स्तम्भः पतितः। अधुना केवलं रावणः एव अवशिष्यते, तस्य च शोकः क्रोधः च अग्रिमेषु सर्गेषु वर्णयिष्येते। कविः इन्द्रजितः वधं केवलं विजयरूपेण न, अपितु लोकशान्तेः हेतुरूपेण अपि दर्शयति। ऋषयः निर्भयाः, ब्राह्मणाः निश्चिन्ताः, देवाः सुखिनः — एषः एव धर्मयुद्धस्य उद्देशः। अन्तिमे पुष्पिताग्राश्लोके ‘असुकरं कर्म’ इति पदेन लक्ष्मणस्य कार्यस्य दुष्करता पुनः उच्यते। ‘शान्तरश्मिरिवादित्यः’ इति उपमा द्विधा अर्थवती — इन्द्रजितः तेजः सूर्यवत् महत् आसीत्, तस्य अन्तः अपि सूर्यास्तवत् निश्चितः। अस्तं गते सूर्ये लोकः अन्धकारे पतति, किन्तु अत्र विपरीतं — राक्षसस्य अस्ते लोकः प्रकाशं प्राप्नोति। अतः एव कविः ‘प्रशान्तपीडाबहुलः’ इति लोकस्य विशेषणं ददाति। शक्रः महर्षिभिः सह हर्षं गच्छति, यतः तस्य पुरातनं वैरं समाप्तम्। दुन्दुभयः आकाशे नदन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति — स्वर्गे उत्सवः। पृथिव्यां वानराः, आकाशे देवाः — द्वयोः लोकयोः समानः आनन्दः। वानराः ‘राघवाश्रयाः सत्कथाः’ कुर्वन्ति — अर्थात् रामस्य गुणकथाः, येन स्पष्टं यत् तेषां दृष्टौ सर्वस्य विजयस्य मूलं रामः एव।

గుర్రాలు హతమైన తరువాత నేలపై నిలిచిన మహాతేజస్వి అయిన నిశాచరుడు ఇంద్రజిత్తు ఎంతో క్రోధంతో తేజస్సుతో మండిపోయాడు — పరాజయం అతని క్రోధాన్నే పెంచింది. ధనుర్ధరులైన ఆ లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు బాణాలతో ఒకరినొకరు చంపాలని తీవ్రంగా కోరుకొంటూ, విజయం కోసం బయలుదేరిన వనంలోని రెండు మదగజాల్లా ఉన్నారు. రాక్షసులూ వానరులూ ఒకరినొకరు చంపుకొంటూ అటూ ఇటూ పరుగెత్తుతున్నా, యుద్ధంలో తమ తమ యజమానిని విడువలేదు — రెండు పక్షాలలోనూ నిష్ఠ దృఢంగా ఉంది. వనగజాల ఉపమానంతో ఇద్దరి సమబలత్వమూ సైనికుల స్వామిభక్తీ సూచించబడతాయి. మునుపటి సర్గ చివర ఇంద్రజిత్తు కాలినడకన మిగిలాడు; ఇక్కడ అతడు ఉత్సాహం కోల్పోలేదు, మరింత ప్రజ్వలిస్తున్నాడు. సర్గ ఆరంభంలోనే యుద్ధపు చివరి భాగం వచ్చిందని కవి సూచిస్తాడు, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు సాధనాలన్నీ ఒక్కొక్కటిగా నశిస్తున్నాయి, అయినా అతని తేజస్సు చల్లారడం లేదు.

అప్పుడు రావణపుత్రుడు రాక్షసులందరినీ సంతోషపెడుతూ, ప్రశంసిస్తూ ఈ మాట అన్నాడు — ‘రాక్షసశ్రేష్ఠులారా, దట్టమైన చీకటి దిక్కులన్నిటినీ కమ్మేసింది; ఇక్కడ మనవాడెవడో పరాయివాడెవడో తెలియడం లేదు. కాబట్టి మీరు వానరులను మోసగించడానికి ధైర్యంగా పోరాడండి. నేను రథం ఎక్కి మళ్ళీ యుద్ధానికి వస్తాను. నేను నగరంలోకి వెళ్ళినప్పుడు ఈ మహాత్ములైన వనవాసులు యుద్ధం చేయకుండా ఉండేలా మీరు చేయండి.’ ఇలా చెప్పి శత్రుఘాతి అయిన రావణపుత్రుడు వనవాసులను మోసగించి రథం కోసం లంకాపురిలోకి ప్రవేశించాడు. అతడు అందమైన, బంగారంతో అలంకరించిన, ప్రాసాలూ కత్తులూ బాణాలూ నిండిన, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు పూన్చిన, గుర్రాల గురించి తెలిసిన, నమ్మదగిన హితోపదేశం చేసే సారథి అధిష్ఠించిన రథాన్ని అలంకరించి ఎక్కాడు. ముఖ్యులైన రాక్షసగణాలు చుట్టి ఉండగా వీరుడైన మండోదరీపుత్రుడు కృతాంతుని (యముని) బలం చేత ప్రేరేపించబడినట్టు నగరం నుండి బయలుదేరాడు. నగరం నుండి బయటికి వచ్చి అతడు మహాబలం గల వేగవంతమైన గుర్రాలతో విభీషణునితో కూడిన లక్ష్మణునిపైకి వచ్చాడు. ఈ సందర్భమంతా వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. కవి ఇంద్రజిత్తు చాతుర్యాన్ని చూపిస్తాడు — అతడు చీకటిని ఉపయోగించుకొని తన సైనికులను వానరులను మోసగించడానికి నియోగిస్తాడు. ‘కృతాంతబలచోదితః’ (యముని బలం చేత ప్రేరేపించబడినవాడు) అనే విశేషణం అతడు తన మృత్యువు వైపే వెళ్తున్నాడని సూచిస్తుంది. సారథికి ఇచ్చిన ‘ఆప్తోపదేశినా’ (నమ్మదగిన, హితోపదేశం చేసే) అనే విశేషణం, ఇంతకుముందు హతుడైన సారథి స్థానంలో వచ్చిన కొత్తవాని యోగ్యతను చూపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు ఈ పునరాగమనం అతని మొండితనాన్నీ, పరాజయాన్ని అంగీకరించకూడదనే కోరికనూ వెల్లడిస్తుంది. ఈ భాగానికి మరొక అర్థం కూడా ఉంది. ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు మాయతో అదృశ్యుడై యుద్ధం చేశాడు, ఇప్పుడు మాత్రం చీకటిని ఆశ్రయించే వానరులను మోసగిస్తున్నాడు. అతని సైనికులకు ‘ధైర్యంగా పోరాడండి’ అనే ఆదేశం అందుతుంది — అంటే సాహసంతో, నిర్భయంగా, వానరులు అతని గైర్హాజరును గుర్తించకుండా. ఈ యుద్ధనీతి అతని బుద్ధిమత్తను చూపిస్తుంది. కాని మోసం కూడా అతనిని కాపాడదు. అతడు నగరానికి వెళ్ళి కొత్త రథాన్ని తెచ్చుకొంటాడు, తండ్రిని సహాయం అడగడు — ఇక్కడ అతని అభిమానం కనిపిస్తుంది. అతడు ఒంటరిగానే శత్రువులను జయించాలనుకొంటున్నాడు. ఇది చివరి ప్రయత్నమని పాఠకునికి తెలుసు. తొమ్మిదవ శ్లోకంలో రథవర్ణన — ప్రాసాలతో, కత్తులతో, బాణాలతో నిండి, బంగారంతో అలంకరించబడి, ఉత్తమమైన గుర్రాలు పూన్చినది — ఆ రథం యుద్ధానికి అన్నివిధాలా సిద్ధంగా ఉంది. అయినా ఆ రథపు అంతం కూడా దగ్గరలోనే ఉంది. ‘సమితింజయః’ (యుద్ధంలో జయించేవాడు) అనే విశేషణం ఇంద్రజిత్తు పూర్వవిజయాలను గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఎన్నో యుద్ధాలలో ఓడనివాడు, అందుకే ఇప్పుడు కూడా ఆత్మవిశ్వాసంతో వస్తున్నాడు.

అప్పుడు రథంలో ఉన్న రావణపుత్రుని చూసి సౌమిత్రీ, మహావీర్యులైన వానరులూ, రాక్షసుడైన విభీషణుడూ ఆ ధీమంతుని వేగానికి ఎంతో విస్మయం పొందారు — కొద్ది సమయంలోనే అతడు కొత్త రథాన్ని సిద్ధం చేసుకొని తిరిగి వచ్చాడు. రావణి కూడా ఎంతో కోపించి యుద్ధంలో వందలాది, వేలాది వానరయూథపతులను బాణసమూహాలతో కూల్చాడు. యుద్ధంలో జయించే అతడు విల్లును మండలాకారంగా వంచి, గొప్ప వేగాన్ని ఆశ్రయించి, క్రోధంతో వానరులను చంపాడు. ఆ నారాచాలతో చంపబడుతున్న భయంకర పరాక్రమశాలులైన వానరులు, ప్రజలు ప్రజాపతిని శరణు వేడినట్టు, సౌమిత్రిని శరణు వేడారు. అప్పుడు యుద్ధక్రోధంతో మండిపోతున్న రఘునందనుడు తన చేతివేగాన్ని చూపిస్తూ అతని విల్లును విరగ్గొట్టాడు. అతడు మరొక విల్లును తీసుకొని త్వరపడుతున్నట్టుగా నారి కట్టాడు, దానిని కూడా లక్ష్మణుడు మూడు బాణాలతో తెంచేశాడు. అప్పుడు విల్లు తెగిపోయిన ఈ రావణిని సౌమిత్రి విషసర్పాల విషం వంటి ఐదు బాణాలతో ఛాతీపై కొట్టాడు. ‘మండలీకృతధనుః’ (విల్లును మండలాకారంగా వంచినవాడు) అనే పదంతో విల్లును ఎడతెగకుండా లాగుతూ ఉండడం సూచించబడుతుంది. వానరులు లక్ష్మణుని శరణు వేడడం అతని రక్షకత్వాన్ని చూపిస్తుంది. ఇక్కడ లక్ష్మణుని పరాక్రమం రెట్టింపుగా కనిపిస్తుంది — ఒక్కసారి కాదు, రెండుసార్లు అతడు శత్రువు విల్లును విరగ్గొడతాడు. ఇంద్రజిత్తు వేగం ఎంత ఆశ్చర్యకరమో లక్ష్మణుని వేగమూ అంతే. వానరులు పీడించబడినప్పుడు, ప్రజలు ప్రజాపతిని ఆశ్రయించినట్టు, లక్ష్మణునే శరణు వేడతారు. ఈ ఉపమానం లక్ష్మణుని స్థానాన్ని ఉన్నతం చేస్తుంది — అతడు కేవలం యోధుడు కాదు, రక్షకుడూ పాలకుడూ. ఐదు బాణాలు ఛాతీపై గుచ్చుకొన్నాయనేది అతని దెబ్బ తీవ్రతను సూచిస్తుంది. ‘ఆశీవిషవిషోపమైః’ (విషసర్పాల విషం వంటి) అనే విశేషణం బాణాల ఘాతకత్వాన్ని సూచిస్తుంది — అవి సర్పవిషంలా ప్రాణాలను హరిస్తాయి. ఇంద్రజిత్తు దీనితో కూడా ఓడిపోలేదు, అతడు మళ్ళీ కొత్త విల్లు పట్టుకొంటాడు. ఇలా ఇద్దరి మధ్య పోటీ పెరుగుతుంది. ఇక్కడ విభీషణుడు కూడా విస్మయం చెందాడని చెప్పబడింది — తన అన్న కొడుకు నైపుణ్యం అతనికి తెలిసినదే, అయినా అతని వేగం అతనిని కూడా ఆశ్చర్యపరుస్తుంది. పదిహేడవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ఇది ముద్రణ స్వరూపం.

మహాధనుస్సు నుండి వెలువడిన ఆ బాణాలు అతని శరీరాన్ని చీల్చుకొని ఎర్రని మహాసర్పాల్లా నేలపై పడ్డాయి. విల్లు తెగిపోయిన రావణి నోటి నుండి రక్తం కక్కుతూ, దృఢమైన నారి గల, మరింత బలమైన శ్రేష్ఠమైన విల్లును చేపట్టాడు. అతడు లక్ష్మణుని గురిపెట్టి, గొప్ప వేగాన్ని ఆశ్రయించి, ఇంద్రుడు వర్షాలు కురిపించినట్టు బాణవర్షాలు కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు వదిలిన ఆ ఎదిరించరాని బాణవర్షాన్ని శత్రువులను అణచే లక్ష్మణుడు కలవరపడకుండా అడ్డుకొన్నాడు. మహాతేజస్వి అయిన రఘునందనుడు కలవరపడకుండానే రావణికి తన పరాక్రమాన్ని ప్రదర్శించాడు — అది అద్భుతంగా తోచింది. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన అతడు శీఘ్రాస్త్రాన్ని ప్రదర్శిస్తూ యుద్ధంలో ఆ రాక్షసులందరినీ ఒక్కొక్కరినీ మూడేసి బాణాలతో కొట్టాడు, రాక్షసేంద్రుని కొడుకును బాణసమూహాలతో బాదాడు. శత్రుఘాతి, బలవంతుడూ అయిన శత్రువు చేత తీవ్రంగా గాయపడిన అతడు ఎడతెగకుండా అనేక బాణాలను లక్ష్మణునిపైకి పంపాడు. శత్రువీరులను చంపే లక్ష్మణుడు అవి తనను చేరకముందే వాడి బాణాలతో వాటిని తెంచేశాడు. రథికులలో శ్రేష్ఠుడూ ధర్మాత్ముడూ అయిన అతడు యుద్ధంలో ఆ రథికుని సారథి తలను వంగిన కణుపులు గల భల్లబాణంతో హరించాడు. సారథి లేని గుర్రాలు అక్కడ కలవరపడకుండా మండలాకారంగా పరుగెత్తుతూ రథాన్ని మోశాయి — అది అద్భుతంగా తోచింది. అసహనానికి లోనైన దృఢపరాక్రమశాలి సౌమిత్రి బాణాలతో అతని గుర్రాలను బెదరగొడుతూ కొట్టాడు. ఆ పనిని సహించలేక రావణుని కొడుకు, (తానూ) సహనం లేని ఆ సౌమిత్రిని పది బాణాలతో కొట్టాడు. కాని వజ్రం వంటి, సర్పవిషం వంటి అతని బాణాలు బంగారు కాంతి గల (లక్ష్మణుని) కవచాన్ని చేరి లయమైపోయాయి. రెండవసారి కూడా సారథి హతుడయ్యాడనేది విశేషం — ఇంద్రజిత్తు ప్రయత్నమంతా విఫలం. సారథి లేని గుర్రాలు కూడా శిక్షణ పొందినవై మండలాకారంగా తిరుగుతున్నాయి, ఇది కూడా అద్భుతమే. లక్ష్మణుని కవచం శత్రువు సర్పవిషం వంటి బాణాలను కూడా నిష్ఫలం చేస్తుంది. ఈ భాగంలో యుద్ధగతి ఎంతో వేగంగా ఉంది. ఇంద్రజిత్తు రక్తం కక్కడం అతనికి తగిలిన గంభీరమైన దెబ్బను సూచిస్తుంది, అయినా అతడు కొత్త, మరింత దృఢమైన విల్లు పట్టుకొని ఇంద్రునిలా బాణాలు కురిపిస్తాడు. లక్ష్మణుడు ‘అసంభ్రాంతః’ (కలవరపడనివాడు) — ఈ పదం రెండుసార్లు వస్తుంది, దానితో అతని స్థిరత్వమూ మనశ్శాంతీ బోధించబడతాయి. లక్ష్మణుడు తనను తాను కాపాడుకోవడమే కాదు, ఇంద్రజిత్తు సహాయకులైన రాక్షసులను కూడా ఒక్కొక్కరినీ మూడేసి బాణాలతో కొడతాడు. ఇంద్రజిత్తు బాణాలు గురిని చేరకముందే తెగిపోతాయి — ‘అప్రాప్తాన్’ (చేరకముందే) అనే పదం ముఖ్యమైనది. సారథి వధ ఇక్కడ మళ్ళీ జరుగుతుంది — మొదటివాడు మునుపటి సర్గలో హతుడయ్యాడు, ఇతడు రెండవవాడు. అయినా గుర్రాలు శిక్షణ పొందినవి, అవి సారథి లేకుండానే రథాన్ని మండలాకారంగా మోస్తాయి. చివరకు ఇంద్రజిత్తు పది బాణాలు లక్ష్మణుని కవచాన్ని చేరి, అగ్నిలో మంచులా, లయమైపోతాయి. దీనితో దైవరక్షణ లక్ష్మణుని దగ్గర ఉందని సూచించబడుతుంది. కవి దీనిని స్పష్టంగా చెప్పడు, సంఘటనల క్రమం ద్వారానే బోధిస్తాడు. ఇరవై ఐదవ, ముప్పై ఒకటవ శ్లోకాలు ముద్రణలో మూడు పాదాలవిగా కనిపిస్తాయి. ‘అసూతాః హయాః అవిక్లవాః’ (సారథి లేని గుర్రాలు కలవరపడకుండా) అనే వర్ణన ప్రత్యేకంగా గమనించదగినది — అవి భయపడలేదు, వ్యాకులపడలేదు, తమంతట తామే మండలాలుగా తిరుగుతున్నాయి. ఇది చూసి లక్ష్మణుడు వాటిని కూడా బాణాలతో బెదరగొడతాడు, రథం నిశ్చలం కావాలని. దీనితో ఇంద్రజిత్తు క్రోధం మరింత పెరుగుతుంది, అతడు లక్ష్మణుని పది బాణాలతో కొడతాడు. ఈ భాగంలో ఒక సూక్ష్మమైన విషయం — లక్ష్మణుడు ప్రధానశత్రువునే కాక శత్రువు సహాయకులను కూడా కొడతాడు. ఇది సమగ్రమైన యుద్ధదృష్టి.

లక్ష్మణుని కవచం అభేద్యమని భావించి రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు ఎంతో కోపించి, వేగంగా అస్త్రాన్ని ప్రదర్శిస్తూ మంచి పింఛాలు గల మూడు బాణాలతో లక్ష్మణుని నుదుటిపై కొట్టాడు. నుదుటిపై నిలిచిన ఆ బాణాలతో, యుద్ధాన్ని ఇష్టపడే రఘునందనుడు రణరంగపు ముందుభాగంలో మూడు శిఖరాల పర్వతంలా ప్రకాశించాడు — వేదన కూడా అతని శోభను తగ్గించలేదు. అలా యుద్ధంలో రాక్షసుని బాణాలతో పీడించబడినా లక్ష్మణుడు అతనిని వెంటనే ఐదు బాణాలతో తిరిగి కొట్టాడు; విల్లు లాగి యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు అందమైన కుండలాలు గల ముఖంపై కొట్టాడు. మహాబలమైన విల్లులు గల, భయంకర పరాక్రమశాలులైన వీరులు లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు బాణాలతో ఒకరినొకరు కొట్టుకొన్నారు. అప్పుడు రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు గల ఆ ఇద్దరు వీరులూ రణంలో పూచిన మోదుగ చెట్లలా ప్రకాశించారు. ఆ ఇద్దరు ధనుర్ధరులూ ఒకరినొకరు సమీపించి, విజయంపై మనస్సు నిలిపి, భయంకరమైన బాణాలతో అవయవాలన్నిటిలోనూ గాయపరచుకొన్నారు. ‘మూడు శిఖరాల పర్వతం’ అనే ఉపమానంతో మూడు బాణాలూ శిఖరాల్లా కనిపిస్తాయి. మోదుగ ఉపమానం ఎరుపు రంగునూ సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తుంది — భీషణమైన యుద్ధంలో కూడా కవి సౌందర్యాన్ని చూస్తాడు. ‘కృతభావౌ జయే’ (విజయంపై మనస్సు నిలిపినవారు) అనే పదంతో ఇద్దరి దృఢనిశ్చయమూ సూచించబడుతుంది. కవచాన్ని చీల్చలేనప్పుడు ఇంద్రజిత్తు నుదుటిని — కవచం లేని చోటును — గురిపెడతాడు. ఇది అతని చాతుర్యం. అయినా లక్ష్మణుడు చలించడు; అతని నుదుటిపై నిలిచిన మూడు బాణాలు శిఖరాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. అతడు కూడా వెంటనే ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, ఇంద్రజిత్తు కుండలాలతో కూడిన ముఖాన్ని ఐదు బాణాలతో కొడతాడు. ఇలా ఇద్దరూ ముఖంపై దెబ్బతిని, రక్తంతో తడిసి, వసంతంలో పూచిన మోదుగ చెట్లలా కనిపిస్తున్నారు. ఇద్దరూ విజయానికి కృతనిశ్చయులు, కాబట్టి యుద్ధం చల్లారదు. ఇక్కడ కవి దృష్టి నిష్పక్షపాతమైనది — ఇద్దరి శౌర్యాన్నీ సమానంగా వర్ణిస్తాడు. అయినా ధర్మపక్షంలో ఉన్న లక్ష్మణుడే జయిస్తాడని పాఠకునికి తెలుసు. కుండలాల ప్రస్తావన ఇక్కడ చేయబడింది, అది ముందు శిరచ్ఛేద సమయంలో మళ్ళీ వస్తుంది. ఇలా యుద్ధం సమతుల్యంగానే నిలిచి ఉంది.

అప్పుడు యుద్ధక్రోధంతో నిండిన రావణపుత్రుడు విభీషణుని అందమైన ముఖంపై మూడు బాణాలతో కొట్టాడు. రాక్షసేంద్రుడైన విభీషణుని మూడు ఇనుప మొనల బాణాలతో కొట్టి, అతడు ఆ వానరయూథపతులందరినీ ఒక్కొక్క బాణంతో కొట్టాడు. దురాత్ముడైన ఆ రావణిపై కోపించిన మహాతేజస్వి విభీషణుడు గదతో అతని గుర్రాలను బలంగా కొట్టి చంపాడు. సారథి హతుడై, గుర్రాలు చచ్చిన రథం నుండి దూకి మహాతేజస్వి అయిన ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిపై శక్తిని ప్రయోగించాడు. అది వచ్చి పడుతూ ఉండడం చూసి సుమిత్ర ఆనందాన్ని పెంచే లక్ష్మణుడు వాడి బాణాలతో దానిని నరికి పది ముక్కలుగా నేలపై పడగొట్టాడు. దృఢమైన విల్లు గల విభీషణుడు కోపించి, గుర్రాలు చచ్చిన అతని ఛాతీపై వజ్రస్పర్శ వంటి ఐదు బాణాలను వదిలాడు. బంగారు పింఛాలు గల, గురి తప్పని ఆ బాణాలు అతని శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో పూసుకొని ఎర్రని మహాసర్పాల్లా అయ్యాయి. ఇక్కడ పినతండ్రికీ అన్న కొడుకుకూ నేరుగా సంఘర్షణ — ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిని చంపడానికి శక్తిని విసురుతాడు, లక్ష్మణుడు అతనిని కాపాడతాడు. విభీషణుడు ఇంతకుముందు అన్న కొడుకును చంపడానికి సంకోచించాడు, కాని ఇప్పుడు యుద్ధంలో అతడు కూడా అతనిని కొడుతున్నాడు. ఇంద్రజిత్తు గుర్రాలు మూడవసారి హతమయ్యాయనేది కూడా గమనించదగినది. గదతో గుర్రాలను చంపడం విభీషణుని బలాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు కేవలం ధనుర్ధరుడు కాదు, గదాయుద్ధంలో కూడా నేర్పరి. ఇంద్రజిత్తు శక్తిని లక్ష్మణుడు ఖండించాడనే దానితో లక్ష్మణుడు మిత్రుని కాపాడడం సూచించబడుతుంది — రాముడు శరణాగతునిగా స్వీకరించినవాడు కాబట్టి అతడు విభీషణుని తన ప్రాణంలా కాపాడుతున్నాడు. విభీషణుని ఐదు బాణాలు ఇంద్రజిత్తు శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో పూసుకొన్న పాముల్లా కనిపిస్తున్నాయి. ఇలా పినతండ్రీ అన్న కొడుకూ ఒకరినొకరు గాయపరచుకొంటున్నారు — ఈ దృశ్యం రావణకుల వినాశనానికి ప్రతీక. ‘నిమిత్తగాః’ (గురి వైపు వెళ్ళేవి) అనే పదంతో బాణాలు గురి తప్పవని సూచించబడుతుంది. ఈ భాగంలో చాలావరకు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది. ఇలా విభీషణ లక్ష్మణుల సహకారం ఇక్కడ కనిపిస్తుంది — ఒకడు గుర్రాలను చంపుతాడు, మరొకడు శక్తిని ఖండిస్తాడు. విభీషణుడు ఇక్కడ తన పక్షం పట్ల తన నిష్ఠను మాటతో కాక చేతతోనే నిరూపిస్తాడు.

ఆ ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రిపై ఎంతో కోపించి, రాక్షసుల మధ్య యముడు ఇచ్చిన ఉత్తమమైన బాణాన్ని చేపట్టాడు. అతడు సంధించిన ఆ మహాబాణాన్ని చూసి భయంకర పరాక్రమశాలి లక్ష్మణుడు కూడా మరొక బాణాన్ని చేపట్టాడు — అది అపారమైన మహిమ గల కుబేరుడు స్వయంగా కలలో ఇచ్చినది, ఇంద్రునితో కూడిన దేవాసురులకు కూడా జయించరానిది, సహించరానిది. పరిఘల వంటి వారి బాహువులతో బలంగా లాగబడుతున్న ఆ రెండు శ్రేష్ఠమైన విల్లులూ క్రౌంచపక్షుల్లా కూశాయి. వారు విల్లులపై సంధించి లాగుతున్న ఆ రెండు ఉత్తమ బాణాలూ కాంతితో తీవ్రంగా మండాయి. విల్లుల నుండి వెలువడిన ఆ రెండు బాణాలూ ఆకాశాన్ని ప్రకాశింపజేస్తూ, ముఖానికి ముఖం ఢీకొని, బలంగా ఒకదానిపై ఒకటి పడ్డాయి. భయంకర రూపం గల ఆ రెండు బాణాల ఢీ జరిగింది, దాని నుండి పొగతో, నిప్పురవ్వలతో కూడిన దారుణమైన అగ్ని పుట్టింది. మహాగ్రహాల వంటి ఆ రెండూ యుద్ధంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని వంద ముక్కలై నేలపై పడ్డాయి. యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో తమ బాణాలు ప్రతిహతం కావడం చూసి లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు సిగ్గుపడ్డారు, రోషం పొందారు. అప్పుడు ఎంతో ఆవేశంతో సౌమిత్రి వారుణాస్త్రాన్ని చేపట్టాడు; యుద్ధంలో దృఢంగా నిలిచిన ఇంద్రజిత్తు రౌద్రాస్త్రాన్ని ప్రయోగించాడు, దానితో పరమాద్భుతమైన ఆ వారుణశస్త్రం నిరోధించబడింది. అప్పుడు కోపించిన మహాతేజస్వి, యుద్ధంలో జయించే ఇంద్రజిత్తు లోకాన్ని సంహరిస్తున్నట్టుగా మండుతున్న ఆగ్నేయాస్త్రాన్ని సంధించాడు; వీరుడైన లక్ష్మణుడు దానిని సౌరాస్త్రంతో నివారించాడు. అస్త్రం నివారించబడడం చూసి క్రోధంతో ఉక్కిరిబిక్కిరైన రావణి శత్రువులను చీల్చే వాడియైన ఆసురబాణాన్ని చేపట్టాడు. ఆ విల్లు నుండి మెరిసే కూటముద్గరాలూ, శూలాలూ, భుశుండులూ, గదలూ, ఖడ్గాలూ, గొడ్డళ్ళూ వెలువడ్డాయి. యుద్ధంలో సమస్త ప్రాణులకూ నివారించరానిది, అన్ని శస్త్రాలనూ చీల్చేది అయిన ఆ ఘోరమైన ఆసురాస్త్రాన్ని చూసి తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు మాహేశ్వరాస్త్రంతో దానిని నివారించాడు. వారిద్దరి మధ్య అద్భుతమైన, రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసే యుద్ధం జరిగింది; ఆకాశంలో ఉన్న ప్రాణులు లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టాయి. భయంకరమైన అరుపులతో కూడిన భీషణమైన వానరరాక్షసుల యుద్ధంలో, విస్మయం చెందిన అనేక ప్రాణులతో ఆకాశం నిండిపోయి ప్రకాశించింది. ఋషులూ పితృదేవతలూ దేవతలూ గంధర్వులూ గరుడులూ నాగులూ శతక్రతువును (ఇంద్రుని) ముందుంచుకొని రణంలో లక్ష్మణుని కాపాడారు. ఇక్కడ యుద్ధం మానవస్థాయి నుండి దివ్యస్థాయికి చేరుతుంది — యముడు, కుబేరుడు, వరుణుడు, రుద్రుడు, అగ్ని, సూర్యుడు, అసురులు, మహేశ్వరుడు — వీరందరూ అస్త్రరూపంలో రణంలో ఉన్నారు. ప్రతి అస్త్రమూ ప్రత్యస్త్రంతో నివారించబడుతుంది — జలం రౌద్రంతో, అగ్ని సౌరంతో, ఆసురం మాహేశ్వరంతో. ఈ క్రమం ఇద్దరూ అస్త్రవిద్యలో సమానులని సూచిస్తుంది, కాబట్టి నిర్ణయం అస్త్రం వల్ల కాదు, ధర్మబలం వల్లనే జరుగుతుంది. దేవతలు లక్ష్మణుని చుట్టుముట్టి కాపాడడం అతని పక్షానికి దైవామోదాన్ని చూపిస్తుంది. యముడిచ్చిన బాణానికీ కుబేరుడిచ్చిన బాణానికీ మధ్య సంఘర్షణ విశేషమైనది — యముడు దక్షిణదిక్పాలకుడు, కుబేరుడు ఉత్తరదిక్పాలకుడు; ఇద్దరు దిక్పాలకుల శస్త్రాలూ ఒకదానినొకటి నిర్వీర్యం చేస్తున్నాయి. కుబేరుడు రావణుని అన్న అని గుర్తుంచుకోవాలి — అతడిచ్చిన బాణం ఇప్పుడు రావణపుత్రునికి వ్యతిరేకంగా ప్రయోగించబడుతోంది. విల్లులు క్రౌంచపక్షుల్లా కూశాయనే ఉపమానం వింటినారి ధ్వని మాధుర్యాన్నీ భీషణత్వాన్నీ చూపిస్తుంది. బాణాల ముఖాముఖి ఢీ, పొగతో నిప్పురవ్వలతో కూడిన అగ్ని, వంద ముక్కలుగా విరగడం — ఇదంతా రెండు గ్రహాల ఢీకొనడం వంటిది. ఇద్దరు యోధులూ తమ శస్త్రం నిష్ఫలమవడం చూసి సిగ్గుపడ్డారు, కోపించారు. తరువాత అస్త్రాల పరంపర మొదలవుతుంది. వారుణాస్త్రం జలమయం, అది రౌద్రంతో నివారించబడింది; ఆగ్నేయం లోకాన్ని దహిస్తున్నట్టున్నది, అది సౌరంతో; ఆసురం సర్వశస్త్రమయం, కూటముద్గరాలనూ శూలాలనూ భుశుండులనూ గదలనూ ఖడ్గాలనూ గొడ్డళ్ళనూ కురిపిస్తుంది, అది మాహేశ్వరంతో. ఈ సంఘర్షణను చూడడానికి సమస్త ప్రాణులూ ఆకాశంలో గుమిగూడాయి. ఋషులూ పితృదేవతలూ దేవతలూ గంధర్వులూ గరుడులూ నాగులూ ఇంద్రుని ముందుంచుకొని లక్ష్మణుని కాపాడుతున్నారు — అంటే అతని విజయం సమస్తలోకపు కోరిక. ఈ భాగంలో అనేక శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం సంక్షిప్తం. యాభై ఆరవ శ్లోకం మూడు పాదాలది — ఇది ముద్రణ స్వరూపం. ఈ యుద్ధవర్ణనలో కవి క్రమంగా పెరుగుతున్న తీవ్రతను చూపిస్తాడు. మొదట సాధారణ బాణాలు, తరువాత దిక్పాలకులు ఇచ్చిన బాణాలు, తరువాత దివ్యాస్త్రాలు, చివరకు మాహేశ్వరం. ప్రతి మెట్టులోనూ ఇంద్రజిత్తు దాడి చేస్తాడు, లక్ష్మణుడు నివారిస్తాడు. ఇంద్రజిత్తు అస్త్రాలు వినాశకమైనవి — జలప్రళయం, అగ్నిదాహం, శస్త్రవర్షం; లక్ష్మణుని అస్త్రాలు రక్షకమైనవి. దీనితో లక్ష్మణుడు దాడిలో కాక ధర్మరక్షణలో ప్రవర్తిస్తున్నాడని సూచించబడుతుంది. ఆకాశంలో ప్రాణుల సమూహం, భైరవనాదం, విస్మితులైన ప్రేక్షకుల బాహుళ్యం — ఇదంతా యుద్ధభూమిని ఒక రంగస్థలంలా చేస్తుంది, అక్కడ మూడు లోకాలూ ప్రేక్షకులు. ‘రోమహర్షణమ్’ (రోమాలు నిక్కబొడుచుకొనేలా చేసేది) అనే పదంతో ప్రేక్షకుల రోమాంచం సూచించబడుతుంది. శతక్రతువును ముందుంచుకోవడం ఇంద్రుని వ్యక్తిగత ప్రయోజనాన్ని కూడా చూపిస్తుంది — తన శత్రువు వధను చూడడానికి అతడే స్వయంగా వచ్చాడు. ఇలా దేవతలూ ఋషులూ లక్ష్మణునికి సహాయులు, రాక్షసపక్షంలో మాత్రం ఇంద్రజిత్తు స్వబలమే. ఈ సంఘర్షణలో లక్ష్మణుడు ఎప్పుడూ ముందుగా దివ్యాస్త్రాన్ని ప్రయోగించడు; ప్రత్యుత్తరం మాత్రమే ఇస్తాడు. ఇది ధర్మయుద్ధపు మర్యాద — దాడికి గురైనవాడే ప్రతీకారం చేస్తాడు. ఈ మర్యాద ఫలం ముందు ఐంద్రాస్త్రంలో కనిపిస్తుంది.

అప్పుడు రాఘవుని తమ్ముడు మరొక శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని సంధించాడు — అది అగ్నితో సమానమైన స్పర్శ గలది, రావణపుత్రుని చీల్చేది, మంచి ఈకలు గలది, గుండ్రని అవయవాలు గలది, మంచి కణుపులు గలది, చక్కగా రూపొందినది, బంగారంతో అలంకరించబడినది, శరీరాన్ని అంతం చేసేది, నివారించరానిది, సహించరానిది, రాక్షసులకు భయం కలిగించేది, విషసర్పాల విషం వంటిది, దేవసమూహాల చేత పూజించబడినది. పూర్వం దేవాసురయుద్ధంలో పరాక్రమవంతుడూ హరివాహనుడూ (పచ్చని గుర్రాలు గలవాడు) మహాతేజస్వీ ప్రభువూ అయిన శక్రుడు (ఇంద్రుడు) ఏ బాణంతో దానవులను జయించాడో అదే ఇది. అప్పుడు యుద్ధాలలో ఎన్నడూ ఓడని ఆ ఐంద్రాస్త్రాన్ని, ఆ శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని శ్రేష్ఠమైన విల్లుపై లాగుతూ, శోభాయమానుడైన సౌమిత్రి లక్ష్మణుడు తన కార్యాన్ని సాధించే ఈ మాట అన్నాడు — ‘దశరథపుత్రుడైన రాముడు ధర్మాత్ముడూ సత్యసంధుడూ పౌరుషంలో సాటిలేనివాడూ అయితే, ఈ రావణిని చంపు.’ ఇలా చెప్పి శత్రువీరులను చంపే వీరుడైన లక్ష్మణుడు సూటిగా వెళ్ళే ఆ బాణాన్ని చెవి వరకు లాగి, ఐంద్రాస్త్రంతో కలిపి యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తు వైపు వదిలాడు. ఆ బాణం శిరస్త్రాణంతో కూడిన, శోభాయమానమైన, మెరిసే కుండలాలు గల ఇంద్రజిత్తు తలను శరీరం నుండి వేరుచేసి నేలపై పడగొట్టింది. రాక్షసపుత్రుని ఆ పెద్ద తల, తెగిన మెడతో, రక్తంతో తడిసి, నేలపై బంగారంలా మెరుస్తూ కనిపించింది. అప్పుడు హతుడైన ఆ రావణపుత్రుడు కవచంతో, శిరస్త్రాణంతో, దూరంగా విసిరేయబడిన విల్లుతో నేలపై పడిపోయాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని సత్యక్రియ — రాముని ధర్మమూ సత్యమూ పౌరుషమూ అతని బాణానికి బలం. ఇంద్రుని జయించినవాడు ఇంద్రుని అస్త్రంతోనే హతుడయ్యాడు — ఇది కావ్యన్యాయం. సమీక్షిత పాఠంలో ‘నరశ్రేష్ఠోఽభిసందధే… కాలో లోకక్షయే యథా’ (నరశ్రేష్ఠుడు సంధించాడు… లోకక్షయ సమయంలో కాలునిలా) అనే రెండు అర్ధశ్లోకాలు అదనంగా ఉన్నాయి, వల్గేట్‌లో మాత్రం వాటి స్థానంలో ‘శరశ్రేష్ఠం ధనుశ్రేష్ఠే వికర్షన్’ (శ్రేష్ఠమైన బాణాన్ని శ్రేష్ఠమైన విల్లుపై లాగుతూ) అని సంక్షిప్తంగా ఉంది. లక్ష్మణుని చివరి బాణం పన్నెండు విశేషణాలతో వర్ణించబడింది — ఈ సుదీర్ఘమైన జాబితా ఆ బాణపు ప్రాముఖ్యాన్నీ చివరి దెబ్బ గౌరవాన్నీ చూపిస్తుంది. ఆ బాణం ఇంద్రుని ప్రాచీనవిజయంతో ముడిపడినది, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు వధలో దానిని ప్రయోగించడం ఎంతో ఉచితం. లక్ష్మణుని మాట సత్యక్రియారూపమైనది — నా అన్న సత్యవంతుడైతే నా బాణం సఫలం కావాలి. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు తన బలాన్ని కాక రాముని ధర్మాన్ని ప్రమాణంగా చేస్తున్నాడు. దీనితో సోదరభక్తే అతని అత్యున్నత ఆదర్శమని ప్రకాశిస్తుంది. ‘లక్ష్మీవాన్’ (శోభాయమానుడు) అనే విశేషణం అతని శోభనూ విజయలక్ష్మినీ సూచిస్తుంది. నేలపై పడిన తల తపనీయం (మేలిమి బంగారం) వలె — బంగారంలా మెరుస్తూ, రక్తంతో తడిసి. కవచమూ శిరస్త్రాణమూ విల్లూ అన్నీ నిష్ఫలమయ్యాయి. అరవై తొమ్మిదవ, డెబ్బయ్యవ శ్లోకాలు మూడు పాదాలవి. ఈ వధ వర్ణన సంక్షిప్తమైనది, కాని తీక్ష్ణమైనది — ఒక్క బాణంతోనే అంతా ముగిసింది. సుదీర్ఘమైన యుద్ధం చివర క్షణికమైన నిర్ణయం. అతని శరీరం కవచంతో సహా నేలపై పడుతుంది, విల్లు దూరంగా విసిరేయబడింది. రావణుని సర్వశ్రేష్ఠ యోధుడు, అతని ఆశకు చివరి ఆధారం, ఇప్పుడు లేడు. ఇంద్రజిత్తు మృత్యువు ఒక్క క్షణంలో, పిడుగుపాటులా జరిగింది. లక్ష్మణుడు మాట పలికిన వెంటనే బాణం గురిని చేరింది.

అతడు హతుడు కాగా విభీషణునితో సహా వానరులందరూ వృత్రవధ సమయంలో దేవతల్లా సంతోషిస్తూ కేకలు వేశారు. అప్పుడు ఆకాశంలో దేవతల, మహాత్ములైన ఋషుల, గంధర్వుల, అప్సరసల జయనాదం పుట్టింది. అతడు పడిపోయాడని గుర్తించి, విజయగర్వంతో ఉన్న వానరుల చేత చంపబడుతున్న ఆ మహారాక్షససేన దిక్కులకు పారిపోయింది. వానరుల చేత చంపబడుతున్న రాక్షసులు శస్త్రాలను విడిచిపెట్టి, స్పృహ కోల్పోయి, లంక వైపు పరుగెత్తి వెళ్ళిపోయారు. భయపడిన వారు వందలకొలదీ పట్టిసాలనూ కత్తులనూ గొడ్డళ్ళనూ అన్ని ఆయుధాలనూ విడిచిపెట్టి రకరకాల దిక్కులకు పారిపోయారు. వానరుల చేత పీడించబడి భయపడిన కొందరు లంకలోకి ప్రవేశించారు, కొందరు సముద్రంలో పడ్డారు, కొందరు పర్వతాన్ని ఆశ్రయించారు. రణభూమిలో హతుడై పడి ఉన్న ఇంద్రజిత్తును చూసి వేలాది రాక్షసులలో ఒక్కడు కూడా అక్కడ కనిపించలేదు. సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు కిరణాలు నిలువనట్టు, అతడు పడిపోగానే ఆ రాక్షసులు దిక్కులకు వెళ్ళిపోయారు. ఆ మహాబాహువు కిరణాలు చల్లారిన సూర్యునిలా, ఆరిపోయిన అగ్నిలా, ప్రాణం పోయినవాడయ్యాడు. రాక్షసేంద్రుని కొడుకు పడిపోగానే లోకం ఎంతో పీడ తొలగినదై, శత్రువు నశించినదై, హర్షంతో నిండింది. పాపకర్ముడైన ఆ రాక్షసుడు హతుడవగానే భగవంతుడైన శక్రుడు మహర్షులందరితో కలిసి హర్షం పొందాడు. ఆకాశంలో దేవదుందుభుల ధ్వని వినిపించింది; నృత్యం చేస్తున్న అప్సరసలూ మహాత్ములైన గంధర్వులూ పుష్పవర్షాలు కురిపించారు — అది అద్భుతంగా తోచింది. క్రూరకర్ముడూ సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించేవాడూ అయిన అతడు హతుడై పడిపోగానే జలాలూ ఆకాశమూ శుద్ధమై శాంతించాయి, దేవదానవులు సంతోషించారు, అక్కడికి వచ్చారు. దేవగంధర్వదానవులు కలిసి సంతుష్టులై ఇలా అన్నారు — ‘బ్రాహ్మణులు తాపం లేకుండా, కల్మషం శాంతించి సంచరించుగాక.’ అప్పుడు సాటిలేని బలం గల రాక్షసశ్రేష్ఠుడు హతుడవడం చూసి సంతోషించిన వానరయూథపతులు యుద్ధభూమిలో (లక్ష్మణుని) అభినందించారు. విభీషణుడూ హనుమంతుడూ భల్లూకయూథపతి జాంబవంతుడూ విజయాన్ని అభినందిస్తూ లక్ష్మణుని స్తుతించారు. కిలకిలారావాలు చేస్తూ, ఎగురుతూ, గర్జిస్తూ, లక్ష్యాన్ని సాధించిన వానరులు రఘుపుత్రుని చుట్టుముట్టి నిలిచారు. తోకలను ఝాడిస్తూ, చరుస్తూ వానరులు ‘లక్ష్మణుడు జయిస్తున్నాడు’ అనే మాటను వినిపించారు. సంతోషించిన మనస్సులతో వానరులు ఒకరినొకరు కౌగిలించుకొని, రాఘవుని గురించిన రకరకాల గుణాలతో కూడిన సత్కథలు చెప్పుకొన్నారు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు చేసిన ఆ దుష్కరమైన కర్మను చూసి అతని ప్రియమిత్రులు సంతోషించారు; ఇంద్రశత్రువు హతుడయ్యాడని విని దేవతలు కూడా పరమానందం పొందారు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇంద్రజిత్తు మృత్యువు అస్తమించిన సూర్యుని, ఆరిపోయిన అగ్ని ఉపమానాలతో వర్ణించబడింది — అతని తేజస్సు గొప్పదని కవి అంగీకరిస్తాడు. అతని వధతో మూడు లోకాలూ నిర్భయమయ్యాయి, జలమూ ఆకాశమూ నిర్మలమయ్యాయి — ఇదంతా రావణుని సమీపిస్తున్న వినాశనాన్ని కూడా సూచిస్తుంది. వానరుల నృత్యమూ జయఘోషా సైనికుల సహజ హర్షాన్ని చూపిస్తాయి. రాక్షసుల పలాయనం విస్తారంగా వర్ణించబడింది — కొందరు లంకకు, కొందరు సముద్రానికి, కొందరు పర్వతానికి వెళ్ళారు. వేలమందిలో ఒక్కడు కూడా నిలవడు — దీనితో ఇంద్రజిత్తు సేనకు ఎంత ఆధారమో స్పష్టమవుతుంది. సూర్యుడు అస్తమించినప్పుడు కిరణాల్లా రాక్షసులు అదృశ్యులవుతారు. ఇంద్రుని హర్షం ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించబడింది, ఎందుకంటే ఇంద్రజిత్తు ఇంతకుముందు ఇంద్రుని జయించే ఈ పేరు పొందాడు. ‘బ్రాహ్మణులు నిర్భయంగా సంచరించుగాక’ అనే దేవతల మాట ఇంద్రజిత్తు యజ్ఞాలకు విఘ్నం కలిగించేవాడని సూచిస్తుంది. వానరుల జయఘోష ‘లక్ష్మణో జయతి’ (లక్ష్మణుడు జయిస్తున్నాడు) — ఇది లక్ష్మణుని అత్యంత గొప్ప విజయం. వారి కథలు ‘రాఘవాశ్రయాః’ — రామలక్ష్మణుల గుణాల గురించినవి. మిత్రులందరూ — విభీషణుడూ హనుమంతుడూ జాంబవంతుడూ — లక్ష్మణుని స్తుతిస్తారు. సర్గ చివర దేవతల హర్షం మళ్ళీ చెప్పబడింది — ఇలా ఆరంభంలోనూ చివరలోనూ లోకవ్యాప్తమైన ఆనందం. ఈ సర్గ వల్గేట్ పాఠంలో పుష్పవర్ష, దుందుభి వర్ణన ఎక్కువగా ఉంది. జలాలు శుద్ధమయ్యాయి, ఆకాశం నిర్మలమైంది — ఇది ప్రకృతి ప్రసన్నత; మునుపటి సర్గలో గాలి వీయలేదు, అగ్ని మండలేదు, దానికి విరుద్ధంగా ఇక్కడ శాంతి. ఇలా యుద్ధారంభంలో ప్రకృతి స్తంభించింది, చివరలో ప్రసన్నమైంది. దేవతలూ దానవులూ కూడా సంతోషించారనేది విచిత్రం — ఇంద్రజిత్తు అత్యాచారం అందరికీ దుఃఖకరమైనదని భావం. వానరుల ఆలింగనమూ నృత్యమూ తోకల ఝాడింపూ సింహనాదమూ వారి స్వభావానుసారమైన హర్షప్రకటన. వారు ‘లబ్ధలక్షాః’ — ఏ లక్ష్యాన్ని పొందాలనుకొన్నారో దానిని పొందారు. ఈ సర్గలో మిగిలిన భాగమంతా లక్ష్మణుని స్తుతే. తరువాతి సర్గలో లక్ష్మణుడు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళి ఈ వృత్తాంతాన్ని నివేదిస్తాడు. ఇలా ఇంద్రజిత్తు వధతో యుద్ధకాండలో ఒక ప్రముఖ అధ్యాయం ముగిసింది — కుంభకర్ణుని తరువాత రావణుని రెండవ మహాస్తంభం కూలిపోయింది. ఇక రావణుడు ఒక్కడే మిగిలాడు, అతని శోకమూ క్రోధమూ తరువాతి సర్గలలో వర్ణించబడతాయి. కవి ఇంద్రజిత్తు వధను కేవలం విజయంగా కాక లోకశాంతికి కారణంగా కూడా చూపిస్తాడు. ఋషులు నిర్భయులు, బ్రాహ్మణులు నిశ్చింతులు, దేవతలు సుఖులు — ఇదే ధర్మయుద్ధపు ఉద్దేశం. చివరి పుష్పితాగ్రా శ్లోకంలో ‘అసుకరం కర్మ’ (దుష్కరమైన కర్మ) అనే పదంతో లక్ష్మణుని కార్యపు దుష్కరత్వం మళ్ళీ చెప్పబడుతుంది. ‘శాంతరశ్మిరివాదిత్యః’ (కిరణాలు చల్లారిన సూర్యునిలా) అనే ఉపమానం రెండు విధాల అర్థవంతమైనది — ఇంద్రజిత్తు తేజస్సు సూర్యునిలా గొప్పది, అతని అంతం కూడా సూర్యాస్తమయంలా నిశ్చితం. సూర్యుడు అస్తమిస్తే లోకం చీకటిలో పడుతుంది, కాని ఇక్కడ విరుద్ధంగా — రాక్షసుడు అస్తమిస్తే లోకం వెలుగును పొందుతుంది. అందుకే కవి లోకానికి ‘ప్రశాంతపీడాబహులః’ (ఎంతో పీడ తొలగినది) అనే విశేషణం ఇస్తాడు. శక్రుడు మహర్షులతో కలిసి హర్షిస్తాడు, ఎందుకంటే అతని పాత వైరం ముగిసింది. ఆకాశంలో దుందుభులు మ్రోగుతున్నాయి, అప్సరసలు నృత్యం చేస్తున్నారు — స్వర్గంలో ఉత్సవం. భూమిపై వానరులు, ఆకాశంలో దేవతలు — రెండు లోకాలలోనూ సమానమైన ఆనందం. వానరులు ‘రాఘవాశ్రయాః సత్కథాః’ చెప్పుకొంటారు — అంటే రాముని గుణకథలు, దీనితో వారి దృష్టిలో విజయమంతటికీ మూలం రాముడేనని స్పష్టమవుతుంది.

குதிரைகள் கொல்லப்பட்டதால் தரையில் நின்ற, பேரொளி கொண்ட இரவில் திரிவோனான இந்திரஜித், கடுஞ்சினமுற்று ஒளியால் கொழுந்துவிட்டெரிந்தான் — தோல்வி அவனுடைய சினத்தையே பெருக்கியது. வில்லாளிகளான லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும் அம்புகளால் ஒருவரையொருவர் கொல்லக் கடுமையாக முனைந்து, வெற்றி வேட்கையோடு புறப்பட்ட காட்டு யானைகளில் இரு தலைமைக் களிறுகளைப் போல இருந்தனர். ராக்ஷசர்களும் வானரர்களும் ஒருவரையொருவர் கொன்றபடி அங்குமிங்கும் பாய்ந்தபோதும், போரில் தத்தம் தலைவனைக் கைவிடவில்லை — இரு தரப்பிலும் பற்றுறுதி உறுதியாக இருந்தது. காட்டு யானைகளில் தலைமைக் களிறுகளின் உவமையால் இருவரின் சம வலிமையும், வீரர்களின் தலைவன் மீதான பக்தியும் சுட்டப்படுகின்றன. முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் இந்திரஜித் காலாளானான்; இங்கே அவன் ஊக்கம் இழக்கவில்லை, மாறாக மேலும் சுடர்விடுகிறான். இந்திரஜித்தின் வசதிகள் அனைத்தும் ஒவ்வொன்றாக அழிந்தாலும் அவனுடைய ஒளி தணியவில்லை; ஆகவே போரின் இறுதிப் பகுதி வந்துவிட்டது என்று கவி சர்க்கத்தின் தொடக்கத்திலேயே சுட்டுகிறார்.

பிறகு ராவணனின் மகன் ராக்ஷசர்கள் அனைவரையும் மகிழ்வித்து, புகழ்ந்து, இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசச் சிறந்தோரே, அடர்ந்த இருள் எல்லாத் திசைகளையும் கவ்வியிருக்கிறது; இங்கே நம்மவர் யார், அயலார் யார் என்று அறிய முடியவில்லை. ஆகவே வானரர்களை மயக்குவதற்காக நீங்கள் துணிச்சலோடு போரிடுங்கள். நானோ ஒரு தேரில் ஏறி மீண்டும் போர்க்களத்துக்கு வருவேன். நான் நகருக்குள் புகுந்திருக்கும்போது மகாத்மாக்களான இந்தக் காட்டுவாசிகள் போரிடாதபடி செய்யுங்கள்.’ இவ்வாறு சொல்லி, பகைவரைக் கொல்லும் ராவணனின் மகன், காட்டுவாசிகளை ஏமாற்றிவிட்டுத் தேருக்காக இலங்கை நகருக்குள் புகுந்தான். அழகியதும், பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டதும், பிராசங்களும் வாள்களும் அம்புகளும் நிறைந்ததும், சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்டதும், குதிரைகளை அறிந்தவனும் நம்பகமான அறிவுரையாளனுமான சாரதி அமர்ந்திருந்ததுமான தேரை அலங்கரித்து அவன் அதில் ஏறினான். முதன்மையான ராக்ஷசக் கூட்டங்கள் சூழ, வீரனான மண்டோதரியின் மகன், காலனின் வலிமையால் உந்தப்பட்டவனைப் போல நகரிலிருந்து புறப்பட்டான். நகரிலிருந்து வெளிவந்த அவன், பேராற்றல் கொண்ட வேகமான குதிரைகளோடு, விபீஷணனோடு இருந்த லக்ஷ்மணனை நோக்கிச் சென்றான். இந்த நிகழ்ச்சி முழுவதும் வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே காணப்படுகிறது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. கவி இந்திரஜித்தின் சாமர்த்தியத்தைக் காட்டுகிறார் — இருளைப் பயன்படுத்திக்கொண்டு அவன் தன் வீரர்களை வானரர்களை மயக்குவதற்காக நியமிக்கிறான். ‘க்ருதாந்தபலசோதித:’ — ‘காலனின் வலிமையால் உந்தப்பட்டவன்’ — என்ற அடைமொழி, அவன் தன் மரணத்தை நோக்கியே செல்கிறான் என்று சுட்டுகிறது. ‘ஆப்தோபதேஶினா’ — ‘நம்பகமானவன், நலம்தரும் அறிவுரை கூறுபவன்’ — என்ற சாரதியின் அடைமொழி, கொல்லப்பட்ட முந்தைய சாரதியின் இடத்துக்கு வந்த புதியவனின் தகுதியைக் காட்டுகிறது. இந்திரஜித்தின் இந்தத் திரும்பி வருகை அவனுடைய பிடிவாதத்தையும், தோல்வியை ஏற்க விரும்பாமையையும் வெளிப்படுத்துகிறது. இந்தப் பகுதிக்கு வேறொரு பொருளும் உண்டு. முன்பு இந்திரஜித் மாயையால் கண்ணுக்குத் தெரியாமல் போரிட்டான்; இப்போதோ இருளின் துணையாலேயே வானரர்களை ஏமாற்றுகிறான். அவனுடைய வீரர்கள் ‘த்ருஷ்டம் யுத்யந்தாம்’ — ‘துணிச்சலோடு போரிடட்டும்’ — என்ற ஆணையைப் பெறுகிறார்கள்; அதாவது வீரத்தோடு, அச்சமின்றி, வானரர்கள் அவன் இல்லாததை அறியாதபடி. இந்தப் போர் உத்தி அவனுடைய அறிவுக்கூர்மையைக் காட்டுகிறது. ஆனால் வஞ்சனையும் அவனைக் காப்பாற்றவில்லை. அவன் நகருக்குச் சென்று புதிய தேரைக் கொண்டுவருகிறான்; தந்தையிடம் உதவி கேட்கவில்லை — அவனுடைய தன்மானம் இங்கே தெரிகிறது. அவன் தனியாகவே பகைவர்களை வெல்ல விரும்புகிறான். இது கடைசி முயற்சி என்று வாசகருக்குத் தெரியும். ஒன்பதாம் சுலோகத்தில் தேரின் வருணனை — பிராசங்களும் வாள்களும் அம்புகளும் நிறைந்து, பொன்னால் அலங்கரிக்கப்பட்டு, சிறந்த குதிரைகள் பூட்டப்பட்டு — அந்தத் தேர் போருக்கு எல்லா வகையிலும் தயாராக உள்ளது. இருந்தும் அந்தத் தேரின் முடிவும் நெருங்கிவிட்டது. ‘ஸமிதிஞ்ஜய:’ — ‘போர்களை வெல்பவன்’ — என்ற அடைமொழி இந்திரஜித்தின் முந்தைய வெற்றிகளை நினைவூட்டுகிறது — அவன் பல போர்களில் வெல்லப்படாதவனாக இருந்தான்; ஆகவே இப்போதும் தன்னம்பிக்கையோடு வருகிறான்.

பிறகு தேரில் இருந்த ராவணனின் மகனைக் கண்டு, சௌமித்திரியும், பெருவீரம் கொண்ட வானரர்களும், ராக்ஷசனான விபீஷணனும், அறிவாளியான அவனுடைய விரைவைக் கண்டு பெரும் வியப்படைந்தனர் — சிறிது நேரத்திலேயே அவன் புதிய தேரை ஆயத்தப்படுத்திக்கொண்டு திரும்பி வந்திருந்தான். ராவணியும் கடுஞ்சினமுற்று, போர்க்களத்தில் வானரக் கூட்டத்தலைவர்களை நூற்றுக்கணக்கிலும் ஆயிரக்கணக்கிலும் அம்புத்திரள்களால் வீழ்த்தினான். போர்களை வெல்லும் அவன், வில்லை வட்டமாக வளைத்து, மிகுந்த கை வேகத்தோடு, சினமுற்று வானரர்களைக் கொன்றான். அந்த நாராசங்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த பயங்கர வீரம் கொண்ட வானரர்கள், குடிமக்கள் பிரஜாபதியைச் சரணடைவதுபோல சௌமித்திரியைச் சரணடைந்தனர். பிறகு போர்ச்சினத்தால் கொழுந்துவிட்டெரிந்த ரகுநந்தனன், தன் கை வேகத்தைக் காட்டியபடி அவனுடைய வில்லை முறித்தான். அவன் வேறொரு வில்லை எடுத்து விரைந்து நாணேற்றினான்; அதையும் லக்ஷ்மணன் மூன்று அம்புகளால் துண்டித்தான். பிறகு வில் முறிந்த இந்த ராவணியை, சௌமித்திரி நச்சுப் பாம்பின் விஷத்துக்கு நிகரான ஐந்து அம்புகளால் மார்பில் துளைத்தான். ‘மண்டலீக்ருததனு:’ — ‘வில்லை வட்டமாக வளைத்தவன்’ — என்ற சொல்லால் இடைவிடாமல் வில்லை இழுப்பது சுட்டப்படுகிறது. வானரர்கள் லக்ஷ்மணனைச் சரணடைவது அவன் காப்பவன் என்பதைக் காட்டுகிறது. இங்கே லக்ஷ்மணனின் வீரம் இருமடங்காகத் தெரிகிறது — ஒருமுறை அல்ல, இருமுறை அவன் பகைவனின் வில்லை முறிக்கிறான். இந்திரஜித்தின் கை வேகம் எவ்வளவு வியப்பூட்டுவதோ, லக்ஷ்மணனின் கை வேகமும் அவ்வளவே. வானரர்கள் துன்புறுத்தப்படும்போது, குடிமக்கள் பிரஜாபதியைச் சரணடைவதுபோல, லக்ஷ்மணனையே சரணடைகிறார்கள். இந்த உவமை லக்ஷ்மணனின் நிலையை உயர்த்துகிறது — அவன் வெறும் போர்வீரன் மட்டுமல்லன், காப்பவனும் பேணுபவனும் ஆவான். மார்பில் ஐந்து அம்புகள் துளைத்தன என்பது அவனுடைய அடியின் ஆழத்தைக் காட்டுகிறது. ‘ஆஶீவிஷவிஷோபமை:’ — ‘நச்சுப் பாம்பின் விஷத்துக்கு நிகரானவை’ — என்ற அடைமொழி அம்புகளின் கொல்லும் தன்மையைச் சுட்டுகிறது — அவை பாம்பின் விஷம் போல உயிரைப் பறிப்பவை. இதனாலும் இந்திரஜித் தோற்கவில்லை; அவன் மீண்டும் புதிய வில்லை எடுக்கிறான். இவ்வாறு இருவருக்கும் இடையிலான போட்டி பெருகுகிறது. இங்கே விபீஷணனும் வியப்படைந்தான் என்று சொல்லப்படுகிறது — தன் சகோதரனின் மகனுடைய திறமையை அவன் அறிவான்; இருந்தும் அவனுடைய வேகம் அவனையும் வியக்கச் செய்கிறது. பதினேழாம் சுலோகம் மூன்று பாதங்கள் கொண்டது என்பது அச்சுப் பதிப்பின் அமைப்பு.

பெரிய வில்லிலிருந்து புறப்பட்ட அந்த அம்புகள் அவனுடைய உடலைப் பிளந்துகொண்டு, சிவந்த பெரும் பாம்புகளைப் போல நிலத்தில் விழுந்தன. வில் முறிந்த ராவணி, வாயால் இரத்தம் கக்கியபடி, உறுதியான நாணும் மிகுந்த வலிமையும் கொண்ட ஒரு சிறந்த வில்லை எடுத்தான். லக்ஷ்மணனைக் குறிவைத்து, மிகுந்த கை வேகத்தோடு, இந்திரன் மழை பொழிவதுபோல அவன் அம்பு மழை பொழிந்தான். இந்திரஜித் விடுத்த, தாங்குதற்கு மிகக் கடினமான அந்த அம்பு மழையை, பகைவரை அடக்கும் லக்ஷ்மணன் பதற்றமின்றித் தடுத்தான். பேரொளி கொண்ட ரகுநந்தனன் பதற்றமின்றியே ராவணிக்குத் தன் வீரத்தைக் காட்டினான் — அது வியப்பாக இருந்தது. பிறகு கடுஞ்சினமுற்ற அவன், விரைவான அஸ்திரத் திறமையைக் காட்டியபடி, போர்க்களத்தில் அந்த ராக்ஷசர்கள் ஒவ்வொருவரையும் மூன்று அம்புகளால் துளைத்தான்; ராக்ஷசேந்திரனின் மகனையும் அம்புத்திரள்களால் தாக்கினான். பகைவரைக் கொல்லும் வலிமைமிக்க பகைவனால் மிகவும் துளைக்கப்பட்ட அவன், லக்ஷ்மணன் மீது இடைவிடாமல் பல அம்புகளை எய்தான். பகைவீரரைக் கொல்லும் லக்ஷ்மணன் அவை வந்தடைவதற்கு முன்பே கூரிய அம்புகளால் அவற்றைத் துண்டித்தான். தேர்வீரர்களில் சிறந்தவனும் தர்மாத்மாவுமான அவன், போர்க்களத்தில் அந்தத் தேர்வீரனின் சாரதியின் தலையை வளைந்த கணுக்கள் கொண்ட ஒரு பல்லத்தால் கொய்தான். சாரதியற்ற குதிரைகள் அங்கே கலங்காமல், வட்டமாக ஓடியபடி தேரைச் சுமந்தன — அது வியப்பாக இருந்தது. பொறுக்க முடியாத சினத்தின் வசப்பட்ட, உறுதியான வீரம் கொண்ட சௌமித்திரி, அவனுடைய குதிரைகளை அம்புகளால் அச்சுறுத்தியபடி திருப்பித் துளைத்தான். அந்தச் செயலைப் பொறுக்காத ராவணனின் மகன், பொறுக்காதவனான அந்தச் சௌமித்திரியைப் பத்து அம்புகளால் துளைத்தான். ஆனால் வஜ்ரம் போன்றவையும் பாம்பின் விஷத்துக்கு நிகரானவையுமான அவனுடைய அம்புகள், பொன்னொளி கொண்ட கவசத்தை அடைந்து அழிந்துபோயின. இரண்டாம் முறையும் சாரதி கொல்லப்பட்டான் என்பது சிறப்பு — இந்திரஜித்தின் முயற்சி அனைத்தும் பயனற்றுப்போகிறது. சாரதியற்ற குதிரைகளும் பயிற்சி பெற்றவையாக வட்டமிடுகின்றன; இதுவும் வியப்பானதே. லக்ஷ்மணனின் கவசம், பகைவனின் பாம்பு விஷம் போன்ற அம்புகளையும் பயனற்றவையாக்குகிறது. இந்தப் பகுதியில் போரின் போக்கு மிக வேகமானது. இந்திரஜித் இரத்தம் கக்குவது அவனுக்கு ஏற்பட்ட ஆழமான அடியைச் சுட்டுகிறது; இருந்தும் அவன் புதிய, மேலும் உறுதியான வில்லை எடுத்து இந்திரனைப் போல அம்புகளைப் பொழிகிறான். லக்ஷ்மணன் ‘அஸம்ப்ராந்த:’ — ‘பதற்றமற்றவன்’ — இந்தச் சொல் இருமுறை வருகிறது; அதனால் அவனுடைய உறுதியும் மன அமைதியும் உணர்த்தப்படுகின்றன. லக்ஷ்மணன் தன்னைக் காத்துக்கொள்வது மட்டுமல்ல, இந்திரஜித்துக்கு உதவும் ராக்ஷசர்கள் ஒவ்வொருவரையும் மூன்று அம்புகளால் துளைக்கிறான். இந்திரஜித்தின் அம்புகள் இலக்கை அடைவதற்கு முன்பே துண்டிக்கப்படுகின்றன — ‘அப்ராப்தான்’ — ‘வந்தடைவதற்கு முன்பே’ — என்ற சொல் முக்கியமானது. இங்கே சாரதியின் வதம் மீண்டும் — முதல் சாரதி முந்தைய சர்க்கத்தில் கொல்லப்பட்டான், இவன் இரண்டாமவன். இருந்தும் குதிரைகள் பயிற்சி பெற்றவை; சாரதியின்றியும் தேரை வட்டமாகச் சுமக்கின்றன. இறுதியில் இந்திரஜித்தின் பத்து அம்புகள் லக்ஷ்மணனின் கவசத்தை அடைந்து, நெருப்பில் பனி போல மறைந்துவிடுகின்றன. இதனால் தெய்வீகக் காப்பு லக்ஷ்மணனிடம் இருக்கிறது என்பது சுட்டப்படுகிறது. கவி இதை வெளிப்படையாகச் சொல்லவில்லை; நிகழ்ச்சிகளின் போக்கிலேயே உணர்த்துகிறார். இருபத்தைந்தாம், முப்பத்தொன்றாம் சுலோகங்கள் அச்சுப் பதிப்பில் மூன்று பாதங்கள் கொண்டவையாகக் காணப்படுகின்றன. ‘அஸூதா ஹயா அவிக்லவா:’ — ‘சாரதியற்ற குதிரைகள் கலங்காமல்’ — என்ற வருணனை தனிக் கவனத்துக்குரியது — அவை அஞ்சவில்லை, குழம்பவில்லை, தாமாகவே வட்டமிடுகின்றன. இதைக் கண்டு லக்ஷ்மணன் அவற்றையும் அம்புகளால் அச்சுறுத்துகிறான்; அதனால் தேர் அசைவற்றுப் போக வேண்டும் என்பது நோக்கம். இதனால் இந்திரஜித்தின் சினம் மேலும் பெருகுகிறது; அவன் லக்ஷ்மணனைப் பத்து அம்புகளால் தாக்குகிறான். இந்தப் பகுதியில் ஒரு நுட்பமான விஷயம் உண்டு — லக்ஷ்மணன் முதன்மைப் பகைவனை மட்டுமல்ல, பகைவனுக்கு உதவுபவர்களையும் துளைக்கிறான். இது போரை முழுமையாக நோக்கும் பார்வை.

லக்ஷ்மணனின் கவசம் பிளக்க முடியாதது என்று கருதிய ராவணனின் மகன் இந்திரஜித், கடுஞ்சினமுற்று, விரைவான அஸ்திரத் திறமையைக் காட்டியபடி, அழகிய இறகுகள் கொண்ட மூன்று அம்புகளால் லக்ஷ்மணனின் நெற்றியில் துளைத்தான். நெற்றியில் பதிந்த அந்த அம்புகளோடு, போர்முனையில் போரைப் போற்றும் ரகுநந்தனன் மூன்று சிகரங்கள் கொண்ட மலையைப் போல விளங்கினான் — வேதனையும் அவனுடைய அழகைக் குறைக்கவில்லை. இவ்வாறு போரில் ராக்ஷசனின் அம்புகளால் வருத்தப்பட்டும், லக்ஷ்மணன் விரைவில் ஐந்து அம்புகளால் அவனைத் திருப்பித் துளைத்தான்; வில்லை இழுத்துப் போரில் இந்திரஜித்தின் அழகிய குண்டலங்கள் அணிந்த முகத்தில் தாக்கினான். பெரும் வலிமையுடைய விற்களைக் கொண்ட, பயங்கர வீரம் கொண்ட வீரர்களான லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும் அம்புகளால் ஒருவரையொருவர் தாக்கினர். பிறகு இரத்தம் தோய்ந்த அங்கங்களோடு அந்த இரு வீரர்களும் போர்க்களத்தில் பூத்த இரு முருக்க மரங்களைப் போல விளங்கினர். வெற்றியில் மனத்தை நிறுத்திய அந்த இரு வில்லாளிகளும் ஒருவரையொருவர் நெருங்கி, கோரமான அம்புகளால் எல்லா அங்கங்களிலும் துளைத்தனர். ‘மூன்று சிகரங்கள் கொண்ட மலை’ என்ற உவமையால், மூன்று அம்புகளும் சிகரங்களைப் போலத் தெரிகின்றன. முருக்க மரத்தின் உவமை சிவந்த நிறத்தையும் அழகையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறது — பயங்கரமான போரிலும் கவி அழகைக் காண்கிறார். ‘க்ருதபாவௌ ஜயே’ — ‘வெற்றியில் மனத்தை நிறுத்தியவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் இருவரின் உறுதியான தீர்மானம் சுட்டப்படுகிறது. கவசத்தைப் பிளக்க முடியாதபோது, இந்திரஜித் கவசம் இல்லாத இடமான நெற்றியை இலக்காக்குகிறான். இது அவனுடைய சாமர்த்தியம். இருந்தும் லக்ஷ்மணன் நிலைகுலையவில்லை; அவனுடைய நெற்றியில் பதிந்த மூன்று அம்புகளும் சிகரங்களைப் போல விளங்குகின்றன. அவனும் உடனே மறுமொழி தருகிறான்; இந்திரஜித்தின் குண்டலங்கள் அணிந்த முகத்தை ஐந்து அம்புகளால் துளைக்கிறான். இவ்வாறு இருவரும் முகத்தில் அடிபட்டு, இரத்தத்தில் நனைந்து, வசந்தத்தில் பூத்த இரு முருக்க மரங்களைப் போலத் தெரிகின்றனர். இருவரும் வெற்றிக்காக உறுதிகொண்டிருக்கின்றனர்; ஆகவே போர் ஓயவில்லை. இங்கே கவியின் பார்வை நடுநிலையானது — இருவரின் வீரத்தையும் சமமாக வருணிக்கிறார். இருந்தும் தர்மத்தின் பக்கம் நிற்கும் லக்ஷ்மணனே வெல்வான் என்று வாசகர் அறிவார். குண்டலங்கள் இங்கே குறிப்பிடப்படுகின்றன; பின்னர் தலை கொய்யப்படும் நேரத்தில் அவை மீண்டும் வரும். இவ்வாறு போர் சமநிலையிலேயே நிற்கிறது.

பிறகு போர்ச்சினம் கொண்ட ராவணனின் மகன், விபீஷணனின் அழகிய முகத்தில் மூன்று அம்புகளால் துளைத்தான். ராக்ஷசேந்திரனான விபீஷணனை இரும்பு முனை கொண்ட மூன்று அம்புகளால் துளைத்துவிட்டு, அந்த வானரக் கூட்டத்தலைவர்கள் அனைவரையும் ஒவ்வொருவராக ஓர் அம்பால் துளைத்தான். தீய உள்ளம் கொண்ட அந்த ராவணியின் மீது சினமுற்ற பேரொளி கொண்ட விபீஷணன், கதையால் மிக உறுதியாக அவனுடைய குதிரைகளைக் கொன்றான். சாரதி கொல்லப்பட்டு, குதிரைகளும் கொல்லப்பட்ட தேரிலிருந்து குதித்து, பேரொளி கொண்ட இந்திரஜித் சிற்றப்பன் மீது ஒரு சக்தி ஆயுதத்தை வீசினான். அது விழுவதைக் கண்டு, சுமித்திரையின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் லக்ஷ்மணன் கூரிய அம்புகளால் அதைத் துண்டித்து, பத்துத் துண்டுகளாகத் தரையில் வீழ்த்தினான். உறுதியான வில் கொண்ட, சினமுற்ற விபீஷணன், குதிரைகளை இழந்த அவனுடைய மார்பில் வஜ்ரத்தின் தீண்டலுக்கு நிகரான ஐந்து அம்புகளை எய்தான். பொன் இறகுகள் கொண்ட, இலக்கைத் தவறாது அடையும் அந்த அம்புகள் அவனுடைய உடலைப் பிளந்துகொண்டு, இரத்தம் தோய்ந்து, சிவந்த பெரும் பாம்புகளைப் போல ஆயின. இங்கே சிற்றப்பனுக்கும் சகோதரனின் மகனுக்கும் இடையே நேரடி மோதல் — இந்திரஜித் சிற்றப்பனைக் கொல்ல சக்தியை வீசுகிறான், லக்ஷ்மணன் அவனைக் காக்கிறான். முன்பு விபீஷணன் சகோதரனின் மகனைக் கொல்லத் தயங்கினான்; ஆனால் இப்போது போரில் அவனும் அவனைத் தாக்குகிறான். மூன்றாம் முறையாக இந்திரஜித்தின் குதிரைகள் கொல்லப்பட்டன என்பதும் கவனிக்கத்தக்கது. கதையால் குதிரைகளைக் கொன்றது விபீஷணனின் வலிமையைக் காட்டுகிறது — அவன் வில்லாளி மட்டுமல்லன், கதைப் போரிலும் வல்லவன். இந்திரஜித்தின் சக்தியை லக்ஷ்மணன் துண்டித்தது, அவன் நண்பனைக் காப்பதைச் சுட்டுகிறது — ராமன் சரணடைந்தவனாக ஏற்றுக்கொண்ட விபீஷணனை அவன் தன் உயிரைப் போலக் காக்கிறான். விபீஷணனின் ஐந்து அம்புகள் இந்திரஜித்தின் உடலைப் பிளந்து, இரத்தம் தோய்ந்த பாம்புகளைப் போலத் தெரிகின்றன. இவ்வாறு சிற்றப்பனும் சகோதரனின் மகனும் ஒருவரையொருவர் தாக்குகின்றனர் — இந்தக் காட்சி ராவண குலத்தின் அழிவின் குறியீடு. ‘நிமித்தகா:’ — ‘இலக்கைத் தவறாது அடைபவை’ — என்ற சொல்லால் அம்புகள் இலக்கை நோக்கிச் செல்லும் தன்மை சுட்டப்படுகிறது. இந்தப் பகுதியின் பெரும்பகுதி வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது. இவ்வாறு விபீஷணனுக்கும் லக்ஷ்மணனுக்கும் இடையிலான ஒத்துழைப்பு இங்கே தெரிகிறது — ஒருவன் குதிரைகளைக் கொல்கிறான், மற்றவன் சக்தியைத் துண்டிக்கிறான். விபீஷணன் இங்கே தன் பக்கத்தின் மீதான பற்றுறுதியைச் சொல்லால் அல்ல, செயலாலேயே நிரூபிக்கிறான்.

சிற்றப்பன் மீது கடுஞ்சினமுற்ற அந்த இந்திரஜித், ராக்ஷசர்களின் நடுவே யமன் அளித்த ஒரு சிறந்த அம்பை எடுத்தான். அவன் தொடுத்த அந்தப் பெரும் அம்பைக் கண்டு, பயங்கர வீரம் கொண்ட லக்ஷ்மணனும் வேறோர் அம்பை எடுத்தான் — அது அளவற்ற மனமுடைய குபேரனால் கனவில் நேரில் அளிக்கப்பட்டது; இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் அசுரர்களாலும் வெல்ல முடியாததும் தாங்க முடியாததுமானது. பரிகம் போன்ற அவர்களுடைய கைகளால் வலுவாக இழுக்கப்பட்ட அந்த இரு சிறந்த விற்களும் இரு அன்றில் பறவைகளைப் போலக் கூவின. அவ்விருவரும் விற்களில் தொடுத்து இழுத்த அந்த இரு சிறந்த அம்புகளும் பொலிவால் மிகவும் சுடர்விட்டன. விற்களிலிருந்து விடுபட்ட அந்த இரு அம்புகளும் வானத்தை ஒளிரச் செய்தபடி, முனைக்கு முனை மோதி, பெரும் வேகத்தோடு ஒன்றின் மீது ஒன்று விழுந்தன. கோர உருவம் கொண்ட அந்த இரு அம்புகளும் மோதியபோது, புகையும் தீப்பொறிகளும் கொண்ட கொடிய நெருப்பு உண்டாயிற்று. பெரும் கோள்களைப் போன்ற அவை ஒன்றோடொன்று மோதி, போர்க்களத்தில் நூறு துண்டுகளாகி நிலத்தில் விழுந்தன. போர்முனையில் தம் அம்புகள் தடுக்கப்பட்டதைக் கண்டு லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும் நாணமும் சினமும் கொண்டனர். பிறகு கடுஞ்சினமுற்ற சௌமித்திரி வாருணாஸ்திரத்தை எடுத்தான்; போரில் உறுதியாக நின்ற மகேந்திரனை வென்றவன் ரௌத்ராஸ்திரத்தை விடுத்தான்; அதனால் மிக வியப்பான அந்த வாருண ஆயுதம் தடுக்கப்பட்டது. பிறகு சினமுற்ற, பேரொளி கொண்ட, போர்களை வெல்லும் இந்திரஜித், உலகையே சுருக்கிவிடுவதுபோல, சுடர்விடும் ஆக்னேயாஸ்திரத்தைத் தொடுத்தான்; வீரனான லக்ஷ்மணன் அதை சௌராஸ்திரத்தால் தடுத்தான். அஸ்திரம் தடுக்கப்பட்டதைக் கண்டு சினத்தால் தன்னிலை இழந்த ராவணி, பகைவர்களைப் பிளக்கும் கூரிய ஆசுர அம்பை எடுத்தான். அந்த வில்லிலிருந்து ஒளிரும் கூடமுத்கரங்களும், சூலங்களும், புசுண்டிகளும், கதைகளும், வாள்களும், கோடரிகளும் வெளிப்பட்டன. போரில் எல்லா உயிர்களாலும் தடுக்க முடியாததும், எல்லா ஆயுதங்களையும் பிளப்பதுமான அந்தக் கோரமான ஆசுராஸ்திரத்தைக் கண்டு, ஒளிமிக்க லக்ஷ்மணன் மாகேஸ்வராஸ்திரத்தால் அதைத் தடுத்தான். அவர்களுடைய போர் வியப்பானதாகவும் மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வதாகவும் இருந்தது; வானில் இருந்த உயிர்கள் லக்ஷ்மணனைச் சூழ்ந்துகொண்டன. அச்சமூட்டும் கூக்குரல்கள் நிறைந்த, வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையிலான பயங்கரப் போரில், வியப்புற்ற பல உயிர்களால் வானம் நிறைந்து விளங்கியது. ரிஷிகளும் பித்ருக்களும் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் கருடர்களும் நாகர்களும், நூறு வேள்விகள் செய்த இந்திரனை முன்னிட்டுக்கொண்டு, போரில் லக்ஷ்மணனைக் காத்தனர். இங்கே போர் மனித நிலையிலிருந்து தெய்வீக நிலையை அடைகிறது — யமன், குபேரன், வருணன், ருத்திரன், அக்னி, சூரியன், அசுரர்கள், மகேஸ்வரன் — எல்லாத் தெய்வங்களும் அஸ்திர வடிவில் போர்க்களத்தில் இருக்கின்றனர். ஒவ்வோர் அஸ்திரமும் எதிர் அஸ்திரத்தால் தடுக்கப்படுகிறது — நீர் ரௌத்ரத்தால், நெருப்பு சௌரத்தால், ஆசுரம் மாகேஸ்வரத்தால். இருவரும் அஸ்திர வித்தையில் சமமானவர்கள்; ஆகவே முடிவு அஸ்திரத்தால் அல்ல, தர்மத்தின் வலிமையாலேயே நிகழும் என்று இந்த வரிசை சுட்டுகிறது. தேவர்கள் லக்ஷ்மணனைச் சூழ்ந்து காப்பது அவனுடைய பக்கத்துக்குக் கிடைத்த தெய்வீக ஒப்புதலைக் காட்டுகிறது. யமன் அளித்த அம்புக்கும் குபேரன் அளித்த அம்புக்கும் இடையிலான மோதல் சிறப்பானது — யமன் தெற்குத் திசையின் காவலன், குபேரன் வடக்குத் திசையின் காவலன்; இரு திக்பாலர்களின் ஆயுதங்களும் ஒன்றையொன்று அழிக்கின்றன. குபேரன் ராவணனின் மூத்த சகோதரன் என்பது நினைவுகூரத்தக்கது — அவன் அளித்த அம்பு இப்போது ராவணனின் மகனுக்கு எதிராகப் பயன்படுத்தப்படுகிறது. விற்கள் அன்றில் பறவைகளைப் போலக் கூவின என்ற உவமை நாண் ஓசையின் இனிமையையும் பயங்கரத்தையும் காட்டுகிறது. அம்புகள் முனைக்கு முனை மோதுதல், புகையும் தீப்பொறிகளும் கொண்ட நெருப்பு, நூறு துண்டுகளாக உடைதல் — இவையனைத்தும் இரு கோள்கள் மோதுவதைப் போல உள்ளன. இரு வீரர்களும் தம் ஆயுதம் பயனற்றுப்போனதைக் கண்டு நாணமும் சினமும் அடைகின்றனர். பிறகு அஸ்திரங்களின் தொடர் தொடங்குகிறது. வாருணாஸ்திரம் நீர்மயமானது, அது ரௌத்ரத்தால் தடுக்கப்பட்டது; ஆக்னேயம் உலகை எரிப்பதுபோன்றது, அது சௌரத்தால்; ஆசுரம் எல்லா ஆயுதங்களும் நிறைந்தது, கூடமுத்கரம், சூலம், புசுண்டி, கதை, வாள், கோடரி ஆகியவற்றைப் பொழிவது, அது மாகேஸ்வரத்தால். இந்த மோதலைக் காண எல்லா உயிர்களும் வானில் கூடின. ரிஷிகளும் பித்ருக்களும் தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் கருடர்களும் நாகர்களும் இந்திரனை முன்னிட்டு லக்ஷ்மணனைக் காக்கின்றனர் — அதாவது அவனுடைய வெற்றி உலகம் முழுவதன் விருப்பம். இந்தப் பகுதியில் பல சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் இது சுருக்கமாக உள்ளது. ஐம்பத்தாறாம் சுலோகம் மூன்று பாதங்கள் கொண்டது என்பது அச்சுப் பதிப்பின் அமைப்பு. இந்தப் போரின் வருணனையில் கவி படிப்படியாகப் பெருகும் கடுமையைக் காட்டுகிறார். முதலில் சாதாரண அம்புகள், பிறகு திக்பாலர்கள் அளித்த அம்புகள், பிறகு தெய்வீக அஸ்திரங்கள், இறுதியில் மாகேஸ்வரம். ஒவ்வொரு படியிலும் இந்திரஜித் தாக்குகிறான், லக்ஷ்மணன் தடுக்கிறான். இந்திரஜித்தின் அஸ்திரங்கள் அழிவு தருபவை — நீர்ப்பிரளயம், நெருப்பின் எரிப்பு, ஆயுத மழை; லக்ஷ்மணனின் அஸ்திரங்கள் காப்பவை. இதனால், லக்ஷ்மணன் தாக்குதலில் அல்ல, தர்மத்தைக் காப்பதில் ஈடுபட்டிருக்கிறான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. வானில் உயிர்களின் கூட்டம், அச்சமூட்டும் ஒலி, வியப்புற்ற பார்வையாளர்களின் மிகுதி — இவையனைத்தும் போர்க்களத்தை மூவுலகும் பார்வையாளர்களாக இருக்கும் ஒரு நாடக அரங்கைப் போல ஆக்குகின்றன. ‘ரோமஹர்ஷணம்’ — ‘மயிர்க்கூச்செறியச் செய்வது’ — என்ற சொல்லால் பார்வையாளர்களின் சிலிர்ப்பு சுட்டப்படுகிறது. நூறு வேள்வி செய்தவனான இந்திரன் முன்னிறுத்தப்படுவது இந்திரனின் தனிப்பட்ட நோக்கத்தையும் காட்டுகிறது — தன் பகைவனின் வதத்தைக் காண அவனே வந்திருக்கிறான். இவ்வாறு தேவர்களும் ரிஷிகளும் லக்ஷ்மணனுக்குத் துணையாக இருக்கின்றனர்; ராக்ஷசர் பக்கத்திலோ இந்திரஜித்தின் சொந்த வலிமை மட்டுமே. இந்த மோதலில் லக்ஷ்மணன் ஒருபோதும் முதலில் தெய்வீக அஸ்திரத்தைப் பயன்படுத்தவில்லை; அவன் மறுமொழி மட்டுமே தருகிறான். இதுவே தர்மயுத்தத்தின் வரம்பு — தாக்கப்பட்டவனே எதிர்வினை புரிகிறான். இந்த வரம்பின் பலன் பின்னர் ஐந்திராஸ்திரத்தில் தெரிகிறது.

பிறகு ராகவனின் தம்பி வேறொரு சிறந்த அம்பைத் தொடுத்தான் — நெருப்புக்கு நிகரான தீண்டல் கொண்டது, ராவணனின் மகனைப் பிளப்பது, அழகிய இறகுகள் கொண்டது, உருண்டு திரண்ட உடல் கொண்டது, அழகிய கணுக்கள் கொண்டது, நன்கு அமைக்கப்பட்டது, பொன்னால் இழைக்கப்பட்டது, உடலுக்கு முடிவு கட்டுவது, தடுக்க முடியாதது, தாங்க முடியாதது, ராக்ஷசர்களுக்கு அச்சமூட்டுவது, நச்சுப் பாம்பின் விஷம் போன்றது, தேவர் கூட்டங்களால் வழிபடப்பட்டது. முன்பு தேவாசுரப் போரில், வீரமிக்கவனும், பச்சைக் குதிரைகள் பூட்டிய தேருடையவனும், பேரொளி கொண்ட பிரபுவுமான இந்திரன் எந்த அம்பால் தானவர்களை வென்றானோ, அதுவே அது. பிறகு போர்களில் தோற்றதில்லாத அந்த ஐந்திராஸ்திரத்தை — அந்தச் சிறந்த அம்பை — சிறந்த வில்லில் இழுத்தபடி, ஒளிமிக்க சௌமித்திரியான லக்ஷ்மணன், தன் காரியத்தைச் சாதிக்கும் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தசரதனின் மகனான ராமன் தர்மாத்மாவும், சத்தியத்தில் உறுதியானவனும், ஆண்மையில் எதிரற்றவனும் என்றால், இந்த ராவணியைக் கொல்.’ இவ்வாறு சொல்லி, பகைவீரரைக் கொல்லும் வீரனான லக்ஷ்மணன், நேராகச் செல்லும் அந்த அம்பைக் காதுவரை இழுத்து, ஐந்திராஸ்திரத்தோடு இணைத்து, போர்க்களத்தில் இந்திரஜித்தை நோக்கி விடுத்தான். அந்த அம்பு, தலைக்கவசத்தோடு கூடியதும், ஒளிமிக்கதும், சுடர்விடும் குண்டலங்கள் அணிந்ததுமான இந்திரஜித்தின் தலையை உடலிலிருந்து பிய்த்துத் தரையில் வீழ்த்தியது. தோள்களிலிருந்து பிளக்கப்பட்டு இரத்தத்தில் நனைந்த அந்த ராக்ஷசனின் மகனுடைய பெரிய தலை, தரையில் புடம்போட்ட பொன்னைப் போலத் தெரிந்தது. பிறகு கொல்லப்பட்ட அந்த ராவணனின் மகன், கவசத்தோடும் தலைக்கவசத்தோடும், வில் வீசியெறியப்பட்டவனாக, நிலத்தில் விழுந்தான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் சத்தியக்கிரியை — சத்தியத்தின் பெயரால் செய்யும் ஆணை — உள்ளது: ராமனின் தர்மமும் சத்தியமும் ஆண்மையுமே அவனுடைய அம்பின் வலிமை. இந்திரனை வென்றவன் இந்திரனின் அஸ்திரத்தாலேயே கொல்லப்படுகிறான் என்பது காவிய நீதி. திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘நரஶ்ரேஷ்டோ(அ)பிஸந்ததே… காலோ லோகக்ஷயே யதா’ — ‘மனிதருள் சிறந்தவன் தொடுத்தான்… உலக அழிவின்போது காலனைப் போல’ — என்ற இரு அரைச்சுலோகங்கள் கூடுதலாக உள்ளன; வல்கேட்டிலோ அவற்றுக்குப் பதிலாக ‘ஶரஶ்ரேஷ்டம் தனுஶ்ரேஷ்டே விகர்ஷன்’ — ‘சிறந்த அம்பைச் சிறந்த வில்லில் இழுத்தபடி’ — என்று சுருக்கமாக உள்ளது. லக்ஷ்மணனின் இறுதி அம்பு பன்னிரண்டு அடைமொழிகளால் வருணிக்கப்படுகிறது — இந்த நீண்ட பட்டியல் அந்த அம்பின் சிறப்பையும் இறுதி அடியின் பெருமையையும் காட்டுகிறது. அந்த அம்பு இந்திரனின் பழைய வெற்றியோடு தொடர்புடையது; ஆகவே இந்திரஜித்தின் வதத்தில் அதைப் பயன்படுத்துவது மிகப் பொருத்தமானது. லக்ஷ்மணனின் சொல் சத்தியக்கிரியையின் வடிவம் — என் தமையன் சத்தியவானானால், என் அம்பு வெற்றி பெறட்டும். இங்கே லக்ஷ்மணன் தன் வலிமையை அல்ல, ராமனின் தர்மத்தையே சான்றாக்குகிறான். இதனால் சகோதர பக்தியே அவனுடைய மிக உயர்ந்த இலட்சியம் என்பது வெளிப்படுகிறது. ‘லக்ஷ்மீவான்’ — ‘ஒளிமிக்கவன்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய பொலிவையும் வெற்றித் திருமகளையும் சுட்டுகிறது. தரையில் விழுந்த தலை புடம்போட்ட பொன்னைப் போல — பொன்போல ஒளிர்ந்து, இரத்தத்தில் நனைந்து — இருந்தது. கவசம், தலைக்கவசம், வில் — எல்லாமே பயனற்றுப்போயின. அறுபத்தொன்பதாம், எழுபதாம் சுலோகங்கள் மூன்று பாதங்கள் கொண்டவை. இந்த வதத்தின் வருணனை சுருக்கமானது, ஆனால் கூர்மையானது — ஒரே அம்பால் எல்லாம் முடிந்தது. நீண்ட போரின் முடிவில் ஒரு கணநேரத் தீர்ப்பு. அவனுடைய உடல் கவசத்தோடு தரையில் விழுகிறது; வில் தொலைவில் வீசியெறியப்படுகிறது. ராவணனின் மிகச் சிறந்த போர்வீரன், அவனுடைய நம்பிக்கையின் கடைசி ஆதாரம், இப்போது இல்லை. இந்திரஜித்தின் மரணம் இடி விழுவதுபோல ஒரே கணத்தில் நிகழ்கிறது. லக்ஷ்மணன் சொல்லி முடித்ததும் அம்பு உடனே இலக்கை அடைகிறது.

அவன் கொல்லப்பட்டதும், விபீஷணனோடு வானரர்கள் அனைவரும், விருத்திரன் கொல்லப்பட்டபோது தேவர்கள் மகிழ்ந்ததுபோல மகிழ்ந்து ஆரவாரம் செய்தனர். பிறகு வானில் தேவர்கள், மகாத்மாக்களான ரிஷிகள், கந்தர்வர்கள், அப்சரஸ்கள் ஆகியோரின் வெற்றி முழக்கம் எழுந்தது. அவன் விழுந்ததை அறிந்ததும், வெற்றிப் பெருமிதம் கொண்ட வானரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த அந்தப் பெரிய ராக்ஷசப் படை திசைகளில் சிதறியது. வானரர்களால் கொல்லப்பட்டுக்கொண்டிருந்த ராக்ஷசர்கள் ஆயுதங்களைக் கைவிட்டு, நினைவிழந்தவர்களாக இலங்கையை நோக்கி ஓடினர். அஞ்சிய அவர்கள் நூற்றுக்கணக்கில் பட்டிசங்கள், வாள்கள், கோடரிகள் என எல்லா ஆயுதங்களையும் விட்டுவிட்டுப் பல திசைகளிலும் ஓடினர். வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டு நடுங்கிய சிலர் இலங்கைக்குள் புகுந்தனர்; சிலர் கடலில் விழுந்தனர்; சிலர் மலையைச் சரணடைந்தனர். போர்க்களத்தில் கொல்லப்பட்டுக் கிடக்கும் இந்திரஜித்தைக் கண்டு, ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்களில் ஒருவர்கூட எதிர்த்து நிற்கக் காணப்படவில்லை. சூரியன் மறைந்தபின் கதிர்கள் நிலைப்பதில்லை; அதுபோல அவன் விழுந்ததும் அந்த ராக்ஷசர்கள் திசைகளில் மறைந்தனர். நீண்ட கைகளுடைய அவன், கதிர்கள் அடங்கிய சூரியனைப் போலவும், அணைந்த நெருப்பைப் போலவும், உயிர் நீங்கியவனாகக் கிடந்தான். ராக்ஷசேந்திரனின் மகன் விழுந்ததும், பெரும் துன்பங்கள் தணிந்து, பகைவன் அழிந்து, உலகம் மகிழ்ச்சியடைந்தது. பாவச் செயல்கள் புரிந்த அந்த ராக்ஷசன் கொல்லப்பட்டதும், பகவானான இந்திரன் மகரிஷிகள் அனைவரோடும் மகிழ்ந்தான். வானில் தேவர்களின் துந்துபி ஒலி கேட்டது; நடனமாடும் அப்சரஸ்களும் மகாத்மாக்களான கந்தர்வர்களும் மலர் மழை பொழிந்தனர் — அது வியப்பாக இருந்தது. கொடுஞ்செயலனும் எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சமூட்டுபவனுமான அவன் கொல்லப்பட்டு விழுந்ததும், நீரும் வானமும் தெளிவடைந்து அமைதியுற்றன; தேவர்களும் தானவர்களும் மகிழ்ந்து அங்கே வந்தனர். தேவர்களும் கந்தர்வர்களும் தானவர்களும் ஒன்றுகூடித் திருப்தியோடு சொன்னார்கள்: ‘பிராமணர்கள் கவலையின்றி, களங்கம் நீங்கி உலவட்டும்.’ பிறகு ஒப்பற்ற வலிமை கொண்ட ராக்ஷசச் சிறந்தோன் கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு, மகிழ்ந்த வானரக் கூட்டத்தலைவர்கள் போர்க்களத்தில் களிப்புற்றனர். விபீஷணனும், அனுமனும், கரடிக் கூட்டத்தலைவனான ஜாம்பவானும் வெற்றியைப் பாராட்டியபடி லக்ஷ்மணனைப் புகழ்ந்தனர். ஆர்ப்பரித்தும் தாவியும் கர்ஜித்தும், இலக்கை அடைந்த வானரர்கள் ரகுவின் வழித்தோன்றலைச் சூழ்ந்து நின்றனர். வால்களைச் சுழற்றியும் அடித்தும் வானரர்கள் ‘லக்ஷ்மணன் வெல்கிறான்!’ என்ற சொல்லை முழங்கினர். மகிழ்ந்த மனத்தோடு வானரர்கள் ஒருவரையொருவர் தழுவிக்கொண்டு, ராகவர்களைப் பற்றிய, பலவகைக் குணங்களைக் கூறும் நற்கதைகளைப் பேசினர். போரில் லக்ஷ்மணன் செய்த அந்த அரிய செயலைக் கண்டு அவனுடைய அன்பு நண்பர்கள் மகிழ்ந்தனர்; இந்திரனின் பகைவன் கொல்லப்பட்டதைக் கேட்டுத் தேவர்களும் பெரும் மனமகிழ்ச்சி அடைந்தனர். கடைசிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. இந்திரஜித்தின் மரணம் மறைந்த சூரியன், அணைந்த நெருப்பு என்ற உவமைகளால் வருணிக்கப்படுகிறது — அவனுடைய ஒளி பெரியதாக இருந்தது என்று கவி ஒப்புக்கொள்கிறார். அவனுடைய வதத்தால் மூவுலகும் அச்சம் நீங்கின, நீரும் வானமும் தெளிவடைந்தன — இவையனைத்தும் ராவணனின் அழிவும் நெருங்கிவிட்டதைச் சுட்டுகின்றன. வானரர்களின் நடனமும் வெற்றி முழக்கமும் வீரர்களின் இயல்பான மகிழ்ச்சியைக் காட்டுகின்றன. ராக்ஷசர்களின் ஓட்டம் விரிவாக வருணிக்கப்படுகிறது — சிலர் இலங்கைக்கு, சிலர் கடலுக்கு, சிலர் மலைக்குச் சென்றனர். ஆயிரக்கணக்கானோரில் ஒருவர்கூட நிற்கவில்லை — இதனால் இந்திரஜித் படைக்கு ஆதாரமாக இருந்தது தெளிவாகிறது. சூரியன் மறைந்தபின் கதிர்களைப் போல ராக்ஷசர்கள் மறைகின்றனர். இந்திரனின் மகிழ்ச்சி சிறப்பாகக் குறிப்பிடப்படுகிறது; ஏனெனில் இந்திரஜித் முன்பு இந்திரனை வென்றே இந்தப் பெயரைப் பெற்றான். ‘பிராமணர்கள் அச்சமின்றி உலவட்டும்’ என்ற தேவர்களின் சொல், இந்திரஜித் வேள்விகளுக்குத் தடை செய்பவனாக இருந்தான் என்று சுட்டுகிறது. வானரர்களின் வெற்றி முழக்கம் ‘லக்ஷ்மணோ ஜயதி’ — ‘லக்ஷ்மணன் வெல்கிறான்’ — இதுவே லக்ஷ்மணனின் மிகப் பெரிய வெற்றி. அவர்களுடைய கதைகள் ‘ராகவாஶ்ரயா:’ — ராம லக்ஷ்மணரின் குணங்களைப் பற்றியவை. நண்பர்கள் அனைவரும் லக்ஷ்மணனைப் புகழ்கின்றனர் — விபீஷணன், அனுமன், ஜாம்பவான். சர்க்கத்தின் முடிவில் தேவர்களின் மகிழ்ச்சி மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது — இவ்வாறு தொடக்கத்திலும் முடிவிலும் உலகம் தழுவிய மகிழ்ச்சி. இந்தச் சர்க்கத்தின் வல்கேட் பாடத்தில் மலர் மழை, துந்துபி ஆகியவற்றின் வருணனை கூடுதலாக உள்ளது. நீர் தெளிவடைந்தது, வானம் களங்கமற்றதானது என்பது இயற்கையின் அருள் — முந்தைய சர்க்கத்தில் காற்று வீசவில்லை, நெருப்பு எரியவில்லை; அதற்கு மாறாக இங்கே அமைதி. இவ்வாறு போரின் தொடக்கத்தில் இயற்கை ஸ்தம்பித்தது, முடிவில் மலர்ந்தது. தேவர்களும் தானவர்களும்கூட மகிழ்ந்தனர் என்பது விசித்திரமானது — இந்திரஜித்தின் கொடுமை அனைவருக்கும் துன்பம் தந்தது என்பது கருத்து. வானரர்களின் தழுவல், நடனம், வால் சுழற்றுதல், சிம்மநாதம் — இவை அவர்களுடைய இயல்புக்கு ஏற்ற மகிழ்ச்சி வெளிப்பாடு. அவர்கள் ‘லப்தலக்ஷா:’ — எந்த இலக்கை அடைய விரும்பினார்களோ, அதை அடைந்தவர்கள். இந்தச் சர்க்கத்தின் எஞ்சிய பகுதி லக்ஷ்மணனின் புகழ்ச்சியே. அடுத்த சர்க்கத்தில் லக்ஷ்மணன் ராமனிடம் சென்று இந்த நிகழ்ச்சியைத் தெரிவிப்பான். இவ்வாறு இந்திரஜித்தின் வதத்தோடு யுத்த காண்டத்தின் ஒரு முக்கிய அத்தியாயம் முடிகிறது — கும்பகர்ணனுக்குப் பிறகு ராவணனின் இரண்டாவது பெரும் தூண் விழுந்தது. இனி ராவணன் ஒருவனே எஞ்சியிருக்கிறான்; அவனுடைய சோகமும் சினமும் வரும் சர்க்கங்களில் வருணிக்கப்படும். கவி இந்திரஜித்தின் வதத்தை வெற்றியாக மட்டுமல்ல, உலக அமைதிக்கான காரணமாகவும் காட்டுகிறார். ரிஷிகள் அச்சமற்றவர்கள், பிராமணர்கள் கவலையற்றவர்கள், தேவர்கள் மகிழ்ச்சியானவர்கள் — இதுவே தர்மயுத்தத்தின் நோக்கம். கடைசிப் புஷ்பிதாக்ரா சுலோகத்தில் ‘அஸுகரம் கர்ம’ — ‘அரிய செயல்’ — என்ற சொல்லால் லக்ஷ்மணனின் காரியத்தின் கடினம் மீண்டும் சொல்லப்படுகிறது. ‘ஶாந்தரஶ்மிரிவாதித்ய:’ — ‘கதிர்கள் அடங்கிய சூரியனைப் போல’ — என்ற உவமை இருவகைப் பொருள் கொண்டது — இந்திரஜித்தின் ஒளி சூரியனைப் போலப் பெரியது; அவனுடைய முடிவும் சூரியன் மறைவதுபோல உறுதியானது. சூரியன் மறைந்தால் உலகம் இருளில் விழுகிறது; ஆனால் இங்கே நேர்மாறாக — ராக்ஷசனின் மறைவால் உலகம் ஒளி பெறுகிறது. ஆகவேதான் கவி உலகுக்கு ‘ப்ரஶாந்தபீடாபஹுல:’ — ‘பெரும் துன்பங்கள் தணிந்தது’ — என்ற அடைமொழியைத் தருகிறார். இந்திரன் மகரிஷிகளோடு மகிழ்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய பழைய பகை முடிந்தது. வானில் துந்துபிகள் முழங்குகின்றன, அப்சரஸ்கள் நடனமாடுகின்றனர் — சொர்க்கத்தில் திருவிழா. பூமியில் வானரர்கள், வானில் தேவர்கள் — இரு உலகங்களிலும் சமமான மகிழ்ச்சி. வானரர்கள் ‘ராகவாஶ்ரயா: ஸத்கதா:’ பேசுகின்றனர் — அதாவது ராமனின் குணக் கதைகள்; இதனால் அவர்களுடைய பார்வையில் எல்லா வெற்றிக்கும் வேர் ராமனே என்பது தெளிவாகிறது.

ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾಗಲು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ನಿಶಾಚರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ತೇಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿದನು — ಸೋಲು ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೇ ಹೆಚ್ಚಿಸಿತು. ಧನುರ್ಧರರಾದ ಆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಕೊಲ್ಲಲು ತೀವ್ರವಾಗಿ ಬಯಸುತ್ತ, ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದ ಕಾಡಿನ ಎರಡು ಸಲಗಗಳಂತಿದ್ದರು. ರಾಕ್ಷಸರೂ ವಾನರರೂ ಪರಸ್ಪರ ಸಂಹರಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಎರಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ಬಿಡಲಿಲ್ಲ — ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿಷ್ಠೆ ದೃಢವಾಗಿತ್ತು. ಕಾಡಿನ ಸಲಗಗಳ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಇಬ್ಬರ ಸಮಬಲವೂ ಸೈನಿಕರ ಸ್ವಾಮಿಭಕ್ತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕಾಲಾಳಾದನು; ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಉತ್ಸಾಹಹೀನನಲ್ಲ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಉರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಬಂದಿದೆ ಎಂದು ಕವಿ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳೂ ಒಂದೊಂದಾಗಿ ನಾಶವಾಗುತ್ತಿವೆ, ಆದರೂ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ.

ಅನಂತರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹರ್ಷಗೊಳಿಸುತ್ತ, ಹೊಗಳುತ್ತ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೇ, ದಟ್ಟವಾದ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ; ಇಲ್ಲಿ ತಮ್ಮವರು ಯಾರು, ಪರರು ಯಾರು ಎಂದು ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನೀವು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ. ನಾನಾದರೋ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿ ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿರುವಾಗ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ವನವಾಸಿಗಳು ಯುದ್ಧ ಮಾಡದಂತೆ (ನನ್ನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ) ನೀವು ಮಾಡಿ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುಹಂತಕನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವನವಾಸಿಗಳನ್ನು ವಂಚಿಸಿ ರಥಕ್ಕಾಗಿ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಸುಂದರವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ, ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ, ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹನೂ ಹಿತೋಪದೇಶಕನೂ ಆದ ಸಾರಥಿ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಅವನು ಹತ್ತಿದನು. ಮುಖ್ಯ ರಾಕ್ಷಸಗಣಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವೀರ ಮಂಡೋದರಿಸುತನು ಕೃತಾಂತನ (ಯಮನ) ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದವನಂತೆ ನಗರದಿಂದ ಹೊರಟನು. ನಗರದಿಂದ ಹೊರಬಂದು ಅವನು ಪರಮ ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ, ವೇಗದ ಕುದುರೆಗಳೊಡನೆ ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಈ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಚಾತುರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯ ಲಾಭ ಪಡೆದು ತನ್ನ ಸೈನಿಕರನ್ನು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಲು ನಿಯೋಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಾಂತಬಲಚೋದಿತಃ’ (ಯಮನ ಬಲದಿಂದ ಪ್ರೇರಿತನಾದವನಂತೆ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನು ತನ್ನ ಮೃತ್ಯುವಿನತ್ತಲೇ ಸಾಗುತ್ತಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಆಪ್ತೋಪದೇಶಿನಾ’ ಎಂಬ ಸಾರಥಿಯ ವಿಶೇಷಣ — ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹ, ಹಿತೋಪದೇಶಕ — ಹಿಂದೆ ಹತನಾದ ಸಾರಥಿಯ ಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಬಂದ ಹೊಸಬನ ಯೋಗ್ಯತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಮರಳುವಿಕೆ ಅವನ ಹಠವನ್ನೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳಲು ಇಚ್ಛಿಸದಿರುವುದನ್ನೂ ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗಕ್ಕೆ ಇನ್ನೊಂದು ಅರ್ಥವೂ ಇದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆ ಮಾಯೆಯಿಂದ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದ್ದನು; ಈಗಲಾದರೋ ಕತ್ತಲೆಯ ಆಶ್ರಯದಿಂದಲೇ ವಾನರರನ್ನು ವಂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಸೈನಿಕರಿಗೆ ‘ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ — ಅಂದರೆ ಸಾಹಸದಿಂದ, ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ, ವಾನರರು ಅವನ ಅನುಪಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಅರಿಯದಂತೆ. ಈ ಯುದ್ಧನೀತಿ ಅವನ ಬುದ್ಧಿವಂತಿಕೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ವಂಚನೆಯೂ ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಅವನು ನಗರಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಹೊಸ ರಥವನ್ನು ತರುತ್ತಾನೆ, ತಂದೆಯ ಸಹಾಯವನ್ನು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅವನು ಒಬ್ಬನೇ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಕೊನೆಯ ಪ್ರಯತ್ನ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. 9ನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ರಥದ ವರ್ಣನೆ — ಪ್ರಾಸ-ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಉತ್ತಮ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ — ಆ ರಥ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಎಲ್ಲ ರೀತಿಯಲ್ಲೂ ಸಜ್ಜಾಗಿದೆ. ಆದರೂ ಆ ರಥದ ಅಂತ್ಯವೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲೇ ಇದೆ. ‘ಸಮಿತಿಂಜಯಃ’ (ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವವನು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಅನೇಕ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಈಗಲೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಬರುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡು ಸೌಮಿತ್ರಿಯೂ ಮಹಾವೀರ್ಯರಾದ ವಾನರರೂ ರಾಕ್ಷಸ ವಿಭೀಷಣನೂ ಆ ಧೀಮಂತನ ಚುರುಕುತನಕ್ಕೆ ಪರಮ ವಿಸ್ಮಯಗೊಂಡರು — ಅಲ್ಪಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅವನು ಹೊಸ ರಥವನ್ನು ಸಜ್ಜುಗೊಳಿಸಿ ಮರಳಿದ್ದನು. ರಾವಣಿಯೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಣದಲ್ಲಿ ನೂರಾರು, ಸಾವಿರಾರು ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಕೆಡವಿದನು. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಅವನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತ, ಪರಮ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಕಪಿಗಳನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಆ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳು ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುವಂತೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದಿದರು. ಆಗ ಯುದ್ಧಕೋಪದಿಂದ ಉರಿಯುತ್ತಿದ್ದ ರಘುನಂದನನು ಕೈಚಳಕವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಅವನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅವನು ಇನ್ನೊಂದು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೆದೆಯೇರಿಸಿದನು; ಅದನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಈ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ‘ಮಂಡಲೀಕೃತಧನುಃ’ (ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಧನುಸ್ಸಿನ ನಿರಂತರ ಸೆಳೆತ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಶರಣುಹೊಂದುವುದು ಅವನ ರಕ್ಷಕತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಮ್ಮೆಯಲ್ಲ, ಎರಡು ಬಾರಿ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕೈಚಳಕ ಎಷ್ಟು ಆಶ್ಚರ್ಯಕರವೋ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಚಳಕವೂ ಅಷ್ಟೇ. ವಾನರರು ಪೀಡಿತರಾದಾಗ ಪ್ರಜೆಗಳು ಪ್ರಜಾಪತಿಯನ್ನು ಶರಣುಹೋಗುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಶರಣುಹೋಗುತ್ತಾರೆ. ಈ ಉಪಮೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಉನ್ನತಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಯೋಧನಲ್ಲ, ರಕ್ಷಕನೂ ಪಾಲಕನೂ ಹೌದು. ಐದು ಬಾಣಗಳು ಎದೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದವು ಎಂಬುದು ಅವನ ಪ್ರಹಾರದ ಗಂಭೀರತೆ. ‘ಆಶೀವಿಷವಿಷೋಪಮೈಃ’ (ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಬಾಣಗಳ ಘಾತಕತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಸರ್ಪವಿಷದಂತೆ ಪ್ರಾಣಹರವಾದವು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇದರಿಂದಲೂ ಸೋಲುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಹೊಸ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ಪರ್ಧೆ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನೂ ವಿಸ್ಮಿತನಾದನು ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗೆ ತನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ಕೌಶಲ ಗೊತ್ತೇ ಇತ್ತು, ಆದರೂ ಅವನ ವೇಗ ಅವನನ್ನೂ ಆಶ್ಚರ್ಯಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. 17ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಪಾದಗಳದು ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪ.

ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ಕೆಂಪು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಧನುಸ್ಸು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣಿ ಬಾಯಿಂದ ರಕ್ತವನ್ನು ಕಾರುತ್ತ, ದೃಢವಾದ ಹೆದೆಯುಳ್ಳ, ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸಿ, ಪರಮ ಕೈಚಳಕವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ, ಪುರಂದರನು (ಇಂದ್ರನು) ಮಳೆಗರೆಯುವಂತೆ ಅವನು ಬಾಣವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬಿಟ್ಟ, ಎದುರಿಸಲು ಅತಿ ಕಷ್ಟವಾದ ಆ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆ ತಡೆದನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ರಘುನಂದನನು ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದೆಯೇ ರಾವಣಿಗೆ ತನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಅನಂತರ ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನು ಶೀಘ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಆ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರನನ್ನೂ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಹೊಡೆದನು. ಶತ್ರುಘಾತಕನಾದ ಬಲಶಾಲಿ ಶತ್ರುವಿನಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಅನೇಕ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ರಥಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನು ರಣದಲ್ಲಿ ಈ ರಥಿಯ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಬಾಗಿದ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಭಲ್ಲದಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳು ಅಲ್ಲಿ ವಿಚಲಿತವಾಗದೆ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತ ರಥವನ್ನು ಎಳೆದವು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಅಸಹನೆಗೆ ವಶನಾದ ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೆದರಿಸುತ್ತ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ರಾವಣನ ಮಗನು ಅಸಹಿಷ್ಣುವಾದ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ವಜ್ರಸದೃಶವಾದ, ಸರ್ಪವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳು ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ ಕವಚವನ್ನು ತಲುಪಿ ಲೀನವಾದವು. ಎರಡನೆಯ ಬಾರಿಯೂ ಸಾರಥಿ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ವಿಶೇಷ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವೂ ವಿಫಲ. ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳೂ ಪಳಗಿದ್ದರಿಂದ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ, ಇದೂ ಅದ್ಭುತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚ ಶತ್ರುವಿನ ಸರ್ಪವಿಷಸಮಾನ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ನಿಷ್ಫಲಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಅತಿ ವೇಗವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಕ್ತವಮನ ಅವನಿಗಾದ ಗಂಭೀರ ಆಘಾತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವನು ಹೊಸ, ಇನ್ನಷ್ಟು ದೃಢವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಇಂದ್ರನಂತೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ‘ಅಸಂಭ್ರಾಂತಃ’ (ಗಲಿಬಿಲಿಗೊಳ್ಳದವನು) — ಈ ಪದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬರುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಸ್ಥಿರತೆಯೂ ಮನಃಶಾಂತಿಯೂ ತಿಳಿಯುತ್ತವೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಹಾಯಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರನ್ನಾಗಿ ಮೂರು ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ — ‘ಅಪ್ರಾಪ್ತಾನ್’ (ತಲುಪದಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು. ಸಾರಥಿಯ ವಧೆ ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ — ಮೊದಲನೆಯವನು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಹತನಾದನು, ಇವನು ಎರಡನೆಯವನು. ಆದರೂ ಕುದುರೆಗಳು ಪಳಗಿದವು, ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದೆಯೂ ರಥವನ್ನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಎಳೆಯುತ್ತವೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚವನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬೆಂಕಿಯಲ್ಲಿ ಹಿಮದಂತೆ ಲೀನವಾಗುತ್ತವೆ. ಇದರಿಂದ ದೈವೀ ರಕ್ಷೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿ ಇದೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕವಿ ಇದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುವುದಿಲ್ಲ, ಘಟನಾಕ್ರಮದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. 25 ಮತ್ತು 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಪಾದಗಳವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ‘ಅಸೂತಾ ಹಯಾ ಅವಿಕ್ಲವಾಃ’ (ಸಾರಥಿಯಿಲ್ಲದ ಕುದುರೆಗಳು ವಿಚಲಿತವಾಗದೆ) ಎಂಬ ವರ್ಣನೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಗಮನಾರ್ಹ — ಅವು ಹೆದರುವುದಿಲ್ಲ, ಕಳವಳಗೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ, ತಾವಾಗಿಯೇ ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಓಡುತ್ತವೆ. ಇದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವುಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೆದರಿಸುತ್ತಾನೆ, ರಥ ನಿಶ್ಚಲವಾಗಲೆಂದು. ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕ್ರೋಧ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹತ್ತು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸೂಕ್ಷ್ಮ ವಿಷಯ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವನ್ನು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಶತ್ರುವಿನ ಸಹಾಯಕರನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಸಮಗ್ರ ಯುದ್ಧದೃಷ್ಟಿ.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕವಚ ಭೇದಿಸಲಸಾಧ್ಯವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ, ಪರಮ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಶೀಘ್ರವಾಗಿ ಅಸ್ತ್ರಪ್ರಯೋಗವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತ ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಆ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧಪ್ರಿಯನಾದ ರಘುನಂದನನು ಮೂರು ಶಿಖರಗಳುಳ್ಳ ಪರ್ವತದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು — ನೋವೂ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನು ಕಡಿಮೆಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹಾಗೆ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತನಾದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಸೆಳೆದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸುಂದರ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಮುಖಕ್ಕೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹೊಡೆದನು. ಮಹಾಬಲವುಳ್ಳ ಧನುಸ್ಸುಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು. ಅನಂತರ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ ಆ ಇಬ್ಬರು ವೀರರೂ ರಣದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಎರಡು ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಆ ಧನುರ್ಧರರಿಬ್ಬರು ಪರಸ್ಪರ ಸಮೀಪಿಸಿ, ಜಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟು, ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದರು. ‘ಮೂರು ಶಿಖರಗಳ ಪರ್ವತ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಮುತ್ತುಗದ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಭೀಷಣ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕವಿ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಕೃತಭಾವೌ ಜಯೇ’ (ಜಯದಲ್ಲಿ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೆಟ್ಟವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಇಬ್ಬರ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕವಚವನ್ನು ಭೇದಿಸಲಾಗದಾಗ ಕವಚವಿಲ್ಲದ ಹಣೆಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಅವನ ಚತುರತೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಲಿತನಾಗುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನ ಹಣೆಯಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳು ಶಿಖರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನೂ ತಕ್ಷಣ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕುಂಡಲಯುಕ್ತ ಮುಖವನ್ನು ಐದು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಇಬ್ಬರೂ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಗಾಯಗೊಂಡು, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು, ವಸಂತದಲ್ಲಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗದ ಮರಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತಾರೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಯುದ್ಧ ಶಮನವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ದೃಷ್ಟಿ ನಿಷ್ಪಕ್ಷ — ಇಬ್ಬರ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಸಮಾನವಾಗಿ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೂ ಧರ್ಮದ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿರುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಗೆಲ್ಲುವನು ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ. ಕುಂಡಲದ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಲ್ಲಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಅದು ಮುಂದೆ ಶಿರಶ್ಛೇದದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಬರುವುದು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮತೂಕದಲ್ಲೇ ಉಳಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಯುದ್ಧಕೋಪದಿಂದ ಕೂಡಿದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸುಂದರವಾದ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಬ್ಬಿಣದ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿ, ಅವನು ಆ ಎಲ್ಲ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನೂ ಒಂದೊಂದು ಬಾಣದಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಿಯ ಮೇಲೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ವಿಭೀಷಣನು ಗದೆಯಿಂದ ಅವನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಬಲವಾಗಿ ಹೊಡೆದು ಕೊಂದನು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾದ, ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅದು ಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಸುಮಿತ್ರೆಯ ಆನಂದವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಅದನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿ ಹತ್ತು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿದನು. ದೃಢಧನುಸ್ಸುಳ್ಳ ಕ್ರುದ್ಧ ವಿಭೀಷಣನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಅವನ ಎದೆಗೆ ವಜ್ರಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಐದು ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದೆ ಸಾಗುವ ಆ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಅವನ ದೇಹವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ಕೆಂಪು ಮಹಾಸರ್ಪಗಳಂತಾದವು. ಇಲ್ಲಿ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಮತ್ತು ಅಣ್ಣನ ಮಗನ ನೇರ ಸಂಘರ್ಷ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಎಸೆಯುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಂಕೋಚಪಟ್ಟಿದ್ದನು, ಆದರೆ ಈಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನೂ ಅವನನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೂರನೆಯ ಬಾರಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದವು ಎಂಬುದೂ ಗಮನಾರ್ಹ. ಗದೆಯಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ವಧೆ ವಿಭೀಷಣನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಕೇವಲ ಧನುರ್ಧರನಲ್ಲ, ಗದಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಕುಶಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದ ಖಂಡಿತವಾಯಿತು ಎಂಬುದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಿತ್ರರಕ್ಷಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಶರಣಾಗತನೆಂದು ಸ್ವೀಕರಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ತನ್ನ ಪ್ರಾಣದಂತೆ ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಐದು ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಕಾಣುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೂ ಅಣ್ಣನ ಮಗನೂ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದಾಡುತ್ತಾರೆ — ಈ ದೃಶ್ಯ ರಾವಣಕುಲದ ವಿನಾಶದ ಪ್ರತೀಕ. ‘ನಿಮಿತ್ತಗಾಃ’ (ಗುರಿಯತ್ತ ಸಾಗುವವು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಬಾಣಗಳು ಗುರಿಯನ್ನು ತಪ್ಪದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದ ಬಹುಪಾಲು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಸಹಕಾರ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಒಬ್ಬನು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಇನ್ನೊಬ್ಬನು ಶಕ್ತ್ಯಾಯುಧವನ್ನು ಕತ್ತರಿಸುತ್ತಾನೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಇಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪಕ್ಷದ ಬಗೆಗಿನ ನಿಷ್ಠೆಯನ್ನು ಮಾತಿನಿಂದಲ್ಲ, ಕ್ರಿಯೆಯಿಂದಲೇ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ಮೇಲೆ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸರ ನಡುವೆ ಯಮನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದ ಉತ್ತಮ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಅವನು ಹೂಡಿದ ಆ ಮಹಾಬಾಣವನ್ನು ಕಂಡು ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇನ್ನೊಂದು ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು — ಅದನ್ನು ಅಮಿತಾತ್ಮನಾದ ಕುಬೇರನು ತಾನೇ ಸ್ವಪ್ನದಲ್ಲಿ ಕೊಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅದು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ದುರ್ಜಯವೂ ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವೂ ಆಗಿತ್ತು. ಅವರ ಪರಿಘದಂತಹ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಬಲವಾಗಿ ಸೆಳೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಎರಡು ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಗಿದವು. ಅವರು ಧನುಸ್ಸುಗಳಲ್ಲಿ ಹೂಡಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಎರಡು ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳು ಶೋಭೆಯಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಉರಿದವು. ಧನುಸ್ಸುಗಳಿಂದ ಹೊರಟ ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶವನ್ನು ಬೆಳಗುತ್ತ ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ ಹೊಡೆದು ಓಜಸ್ಸಿನಿಂದ ಘರ್ಷಿಸಿದವು. ಘೋರರೂಪದ ಆ ಎರಡು ಬಾಣಗಳ ಘರ್ಷಣೆ ನಡೆಯಿತು, ಅದರಿಂದ ಹೊಗೆ-ಕಿಡಿಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ದಾರುಣ ಅಗ್ನಿ ಹುಟ್ಟಿತು. ಮಹಾಗ್ರಹಗಳಂತಿದ್ದ ಅವೆರಡೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಿಸಿ ನೂರು ಚೂರುಗಳಾಗಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾಣಗಳೂ ಪ್ರತಿಹತವಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ನಾಚಿಕೊಂಡರು, ರೋಷಗೊಂಡರು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು; ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ದೃಢವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಮಹೇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರೌದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು, ಅದರಿಂದ ಆ ಪರಮಾದ್ಭುತವಾದ ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು. ಅನಂತರ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ, ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಲೋಕವನ್ನೇ ಸಂಹರಿಸುವಂತೆ ಉರಿಯುವ ಆಗ್ನೇಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹೂಡಿದನು; ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಸೌರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಡೆದನು. ಅಸ್ತ್ರ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸೀಳುವ ಹರಿತವಾದ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರದ ಬಾಣವನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಂಡನು. ಆ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊಳೆಯುವ ಕೂಟಮುದ್ಗರಗಳು, ಶೂಲಗಳು, ಭುಶುಂಡಿಗಳು, ಗದೆಗಳು, ಖಡ್ಗಗಳು, ಕೊಡಲಿಗಳು ಹೊರಬಿದ್ದವು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಎಲ್ಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನೂ ಸೀಳುವ ಆ ಘೋರ ಆಸುರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಕಂಡು ತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಅದನ್ನು ತಡೆದನು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಅದ್ಭುತವಾದ, ರೋಮಾಂಚಕಾರಿಯಾದ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯಿತು; ಆಕಾಶದಲ್ಲಿದ್ದ ಭೂತಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದವು. ಭೈರವ ಶಬ್ದಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ ಭಯಂಕರವಾದ ವಾನರ-ರಾಕ್ಷಸರ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಅನೇಕ ಭೂತಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಶೋಭಿಸಿತು. ಋಷಿಗಳೂ ಪಿತೃಗಳೂ ದೇವತೆಗಳೂ ಗಂಧರ್ವ-ಗರುಡ-ಉರಗರೂ ಶತಕ್ರತುವನ್ನು (ಇಂದ್ರನನ್ನು) ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ರಣದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ಮಾನವೀಯ ಸ್ತರದಿಂದ ದಿವ್ಯಸ್ತರಕ್ಕೆ ಏರುತ್ತದೆ — ಯಮ, ಕುಬೇರ, ವರುಣ, ರುದ್ರ, ಅಗ್ನಿ, ಸೂರ್ಯ, ಅಸುರರು, ಮಹೇಶ್ವರ — ಇವರೆಲ್ಲರೂ ಅಸ್ತ್ರರೂಪದಲ್ಲಿ ರಣದಲ್ಲಿ ಉಪಸ್ಥಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಅಸ್ತ್ರವೂ ಪ್ರತ್ಯಸ್ತ್ರದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ — ಜಲ ರೌದ್ರದಿಂದ, ಅಗ್ನಿ ಸೌರದಿಂದ, ಆಸುರ ಮಾಹೇಶ್ವರದಿಂದ. ಈ ಕ್ರಮ ಇಬ್ಬರೂ ಅಸ್ತ್ರವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಸಮಾನರು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ನಿರ್ಣಯ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲ್ಲ, ಧರ್ಮಬಲದಿಂದ ಆಗುವುದು. ದೇವತೆಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದುದು ಅವನ ಪಕ್ಷಕ್ಕಿರುವ ದೈವೀ ಸಮ್ಮತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಯಮನು ಕೊಟ್ಟ ಮತ್ತು ಕುಬೇರನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ವಿಶೇಷ — ಯಮ ದಕ್ಷಿಣ ದಿಕ್ಕಿನ ಪಾಲಕ, ಕುಬೇರ ಉತ್ತರ ದಿಕ್ಕಿನವನು; ಇಬ್ಬರು ದಿಕ್ಪಾಲಕರ ಶಸ್ತ್ರಗಳು ಪರಸ್ಪರ ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ. ಕುಬೇರನು ರಾವಣನ ಅಣ್ಣ ಎಂಬುದನ್ನು ನೆನಪಿಡಬೇಕು — ಅವನು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣ ಈಗ ರಾವಣನ ಮಗನ ವಿರುದ್ಧ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಧನುಸ್ಸುಗಳು ಕ್ರೌಂಚಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಕೂಗಿದವು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಹೆದೆಯ ಘೋಷದ ಮಾಧುರ್ಯವನ್ನೂ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಬಾಣಗಳು ಮುಖಕ್ಕೆ ಮುಖ ಹೊಡೆಯುವುದು, ಹೊಗೆ-ಕಿಡಿಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿ, ನೂರು ಚೂರುಗಳಾಗುವುದು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಗ್ರಹಗಳ ಘರ್ಷಣೆಯಂತೆ. ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ತಮ್ಮ ಶಸ್ತ್ರದ ನಿಷ್ಫಲತೆಯನ್ನು ಕಂಡು ನಾಚಿದರು, ಕ್ರುದ್ಧರಾದರು. ಅನಂತರ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಸರಣಿ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾರುಣಾಸ್ತ್ರ ಜಲಮಯ, ಅದು ರೌದ್ರದಿಂದ ತಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟಿತು; ಆಗ್ನೇಯ ಲೋಕವನ್ನು ಸುಡುವಂತಹುದು, ಅದು ಸೌರದಿಂದ; ಆಸುರ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಮಯ, ಕೂಟಮುದ್ಗರ-ಶೂಲ-ಭುಶುಂಡಿ-ಗದೆ-ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುವುದು, ಅದು ಮಾಹೇಶ್ವರದಿಂದ. ಈ ಸಂಘರ್ಷವನ್ನು ನೋಡಲು ಎಲ್ಲ ಭೂತಗಳೂ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಟ್ಟುಗೂಡಿದವು. ಋಷಿಗಳು, ಪಿತೃಗಳು, ದೇವತೆಗಳು, ಗಂಧರ್ವರು, ಗರುಡರು, ಉರಗರು ಇಂದ್ರನನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ಅವನ ವಿಜಯ ಸಮಸ್ತ ಲೋಕದ ಇಚ್ಛೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. 56ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಮೂರು ಪಾದಗಳದು ಎಂಬುದು ಮುದ್ರಣದ ಸ್ವರೂಪ. ಈ ಯುದ್ಧದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಕ್ರಮವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮೊದಲು ಸಾಧಾರಣ ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ದಿಕ್ಪಾಲಕರು ಕೊಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು, ಅನಂತರ ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳು, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಮಾಹೇಶ್ವರಾಸ್ತ್ರ. ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಹಂತದಲ್ಲೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ವಿನಾಶಕಾರಿ — ಜಲಪ್ರಳಯ, ಅಗ್ನಿದಾಹ, ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳು ರಕ್ಷಕವಾದವು. ಇದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಆಕ್ರಮಣದಲ್ಲಲ್ಲ, ಧರ್ಮರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳ ಸಮೂಹ, ಭೈರವನಾದ, ವಿಸ್ಮಿತರಾದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ಬಾಹುಳ್ಯ — ಇದೆಲ್ಲವೂ ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯನ್ನು ರಂಗಮಂಚದಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ, ಅಲ್ಲಿ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರು. ‘ರೋಮಹರ್ಷಣಮ್’ (ರೋಮಾಂಚಕಾರಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರೇಕ್ಷಕರ ರೋಮಾಂಚ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಶತಕ್ರತುವನ್ನು ಮುಂದಿಟ್ಟುಕೊಂಡದ್ದು ಇಂದ್ರನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ಉದ್ದೇಶವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ತನ್ನ ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಯನ್ನು ನೋಡಲು ಅವನು ತಾನೇ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸಹಾಯಕರು, ರಾಕ್ಷಸಪಕ್ಷದಲ್ಲಾದರೋ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸ್ವಬಲ ಮಾತ್ರ. ಈ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಎಂದೂ ಮೊದಲು ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ಅವನು ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಇದು ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಮರ್ಯಾದೆ — ಆಕ್ರಮಿತನಾದವನು ಮಾತ್ರ ಪ್ರತೀಕಾರ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಈ ಮರ್ಯಾದೆಯ ಫಲ ಮುಂದೆ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಆಗ ರಾಘವಾನುಜನು ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಹೂಡಿದನು — ಅಗ್ನಿಯ ಸ್ಪರ್ಶಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ, ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ಸೀಳುವ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ದುಂಡಾದ ಅಂಗವುಳ್ಳ, ಸುಂದರ ಗಿಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ರಚಿತವಾದ, ಚಿನ್ನದಿಂದ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಶರೀರವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ, ತಡೆಯಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ಸಹಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ, ವಿಷಸರ್ಪದ ವಿಷದಂತಿರುವ, ದೇವಸಂಘಗಳಿಂದ ಪೂಜಿತವಾದ ಬಾಣ. ಹಿಂದೆ ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವೀರ್ಯಶಾಲಿಯಾದ, ಹಸಿರು ಕುದುರೆಗಳ ವಾಹನವುಳ್ಳ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಪ್ರಭು ಶಕ್ರನು (ಇಂದ್ರನು) ಯಾವ ಬಾಣದಿಂದ ದಾನವರನ್ನು ಗೆದ್ದನೋ ಅದೇ ಬಾಣ. ಆಗ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಎಂದೂ ಸೋಲದ ಆ ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರವನ್ನು — ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣವನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಸೆಳೆಯುತ್ತ — ಶೋಭಾಶಾಲಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸುವ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದಶರಥಪುತ್ರನಾದ ರಾಮನು ಧರ್ಮಾತ್ಮನೂ ಸತ್ಯಸಂಧನೂ ಪೌರುಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿಸ್ಪರ್ಧಿಯಿಲ್ಲದವನೂ ಆಗಿದ್ದರೆ, ಈ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಶತ್ರುವೀರಹಂತಕನಾದ ವೀರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ನೇರವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಆ ಬಾಣವನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು, ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದೊಡನೆ ಜೋಡಿಸಿ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಬಾಣವು ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತವಾದ, ಶೋಭಾಯುಕ್ತವಾದ, ಉರಿಯುವ ಕುಂಡಲಗಳುಳ್ಳ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತಲೆಯನ್ನು ದೇಹದಿಂದ ಕಿತ್ತು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳಿಸಿತು. ರಾಕ್ಷಸಪುತ್ರನ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಆ ದೊಡ್ಡ ತಲೆ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ಹತನಾದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಕವಚಸಹಿತನಾಗಿ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣಸಹಿತನಾಗಿ, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆ — ರಾಮನ ಧರ್ಮ, ಸತ್ಯ, ಪೌರುಷಗಳೇ ಅವನ ಬಾಣದ ಬಲ. ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಂದ್ರನ ಅಸ್ತ್ರದಿಂದಲೇ ಹತನಾದನು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ‘ನರಶ್ರೇಷ್ಠೋಽಭಿಸಂದಧೇ… ಕಾಲೋ ಲೋಕಕ್ಷಯೇ ಯಥಾ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಅರ್ಧಗಳು ಹೆಚ್ಚಾಗಿವೆ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಾದರೋ ಅವುಗಳ ಬದಲು ‘ಶರಶ್ರೇಷ್ಠಂ ಧನುಃಶ್ರೇಷ್ಠೇ ವಿಕರ್ಷನ್’ ಎಂದು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತವಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೊನೆಯ ಬಾಣ ಹನ್ನೆರಡು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಈ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಆ ಬಾಣದ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ಕೊನೆಯ ಪ್ರಹಾರದ ಗೌರವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ಬಾಣ ಇಂದ್ರನ ಪ್ರಾಚೀನ ವಿಜಯಕ್ಕೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದುದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ಅದರ ಪ್ರಯೋಗ ಅತ್ಯಂತ ಉಚಿತ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ಸತ್ಯಕ್ರಿಯೆಯ ರೂಪದ್ದು — ನನ್ನ ಅಣ್ಣ ಸತ್ಯವಂತನಾಗಿದ್ದರೆ ನನ್ನ ಬಾಣ ಸಫಲವಾಗಲಿ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತನ್ನ ಬಲವನ್ನಲ್ಲ, ರಾಮನ ಧರ್ಮವನ್ನು ಪ್ರಮಾಣವಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇದರಿಂದ ಭ್ರಾತೃಭಕ್ತಿಯೇ ಅವನ ಸರ್ವೋಚ್ಚ ಆದರ್ಶ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕಾಶವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮೀವಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ ವಿಜಯಲಕ್ಷ್ಮಿಯನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದ ತಲೆ ಕಾಯಿಸಿದ ಚಿನ್ನದಂತೆ — ಚಿನ್ನದಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ. ಕವಚ, ಶಿರಸ್ತ್ರಾಣ, ಧನುಸ್ಸು — ಎಲ್ಲವೂ ನಿಷ್ಫಲ. 69 ಮತ್ತು 70ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ಮೂರು ಪಾದಗಳವು. ಈ ವಧೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ — ಒಂದೇ ಬಾಣದಿಂದ ಎಲ್ಲವೂ ಮುಗಿಯಿತು. ದೀರ್ಘ ಯುದ್ಧದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕ್ಷಣಿಕ ನಿರ್ಣಯ. ಅವನ ಶರೀರ ಕವಚದೊಡನೆ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ರಾವಣನ ಸರ್ವಶ್ರೇಷ್ಠ ಯೋಧ, ಅವನ ಆಶೆಯ ಕೊನೆಯ ಆಧಾರ, ಈಗ ಇಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯು ಸಿಡಿಲು ಬಡಿದಂತೆ ಒಂದೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ಕೂಡಲೇ ಬಾಣ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಹತನಾಗಲು ವಿಭೀಷಣಸಹಿತರಾದ ಎಲ್ಲ ವಾನರರೂ ವೃತ್ರವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳಂತೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಕೂಗಿದರು. ಆಗ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ, ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಋಷಿಗಳ, ಗಂಧರ್ವ-ಅಪ್ಸರೆಯರ ಜಯಘೋಷ ಮೊಳಗಿತು. ಅವನು ಬಿದ್ದುದನ್ನು ಅರಿತು ಆ ದೊಡ್ಡ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ, ವಿಜಯೋತ್ಸಾಹದಿಂದ ಮೆರೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತ, ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಚದುರಿತು. ವಾನರರಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರು ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಿಸಾಡಿ, ಪ್ರಜ್ಞೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡವರಂತೆ ಲಂಕೆಯತ್ತ ಓಡಿದರು. ಭೀತರಾದ ಅವರು ನೂರಾರು ಸಂಖ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಟ್ಟಿಶ-ಖಡ್ಗ-ಕೊಡಲಿಗಳೇ ಮೊದಲಾದ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ತ್ಯಜಿಸಿ ನಾನಾ ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಓಡಿಹೋದರು. ಕೆಲವರು ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತರಾಗಿ ಭಯದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರು, ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಬಿದ್ದರು, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದರು. ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾಗಿ ಮಲಗಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕಂಡು ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ಅಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಕಿರಣಗಳು ಉಳಿಯದಂತೆ, ಅವನು ಬಿದ್ದಾಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸರು ದಿಕ್ಕುಗಳಿಗೆ ಹೊರಟುಹೋದರು. ಆ ಮಹಾಬಾಹು ಕಿರಣಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ, ನಂದಿದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬಿದ್ದಿದ್ದನು. ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನು ಬೀಳಲು ಲೋಕವು ಬಹುಪಾಲು ಪೀಡೆಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿ, ಶತ್ರುವು ನಾಶವಾಗಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡಿತು. ಆ ಪಾಪಕರ್ಮಿ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತನಾಗಲು ಭಗವಾನ್ ಶಕ್ರನು ಎಲ್ಲ ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಂಡನು. ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ದುಂದುಭಿಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸಿತು; ನರ್ತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅಪ್ಸರೆಯರೂ ಮಹಾತ್ಮರಾದ ಗಂಧರ್ವರೂ ಪುಷ್ಪವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು — ಅದು ಅದ್ಭುತವೆಂಬಂತಾಯಿತು. ಎಲ್ಲ ಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿ ಹತನಾಗಿ ಬೀಳಲು ನೀರೂ ಆಕಾಶವೂ ಶುದ್ಧವಾದವು, ಎಲ್ಲವೂ ಶಾಂತವಾಯಿತು; ದೇವ-ದಾನವರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದರು. ದೇವ-ಗಂಧರ್ವ-ದಾನವರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸಂತುಷ್ಟರಾಗಿ ಹೇಳಿದರು: ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ಕ್ಲೇಶರಹಿತರಾಗಿ, ಕಲ್ಮಷಗಳು ಶಾಂತವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ.’ ಅನಂತರ ಅಪ್ರತಿಮ ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಅಭಿನಂದಿಸಿದರು. ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಋಕ್ಷಯೂಥಪತಿ ಜಾಂಬವಂತರು ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಅಭಿನಂದಿಸುತ್ತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಕಿರುಚುತ್ತ, ಜಿಗಿಯುತ್ತ, ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ, ಗುರಿಯನ್ನು ಸಾಧಿಸಿದ ಕಪಿಗಳು ರಘುಸುತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಿಂತರು. ಬಾಲಗಳನ್ನು ಬೀಸುತ್ತ, ತೋಳುಗಳನ್ನು ತಟ್ಟುತ್ತ ವಾನರರು ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ’ ಎಂಬ ಮಾತನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದರು. ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳ ಕಪಿಗಳು ಪರಸ್ಪರ ಆಲಿಂಗಿಸಿಕೊಂಡು ರಾಘವರನ್ನು ಕುರಿತಾದ ನಾನಾ ಗುಣಗಳ ಸತ್ಕಥೆಗಳನ್ನು ಮಾತನಾಡಿದರು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆ ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಅವನ ಪ್ರಿಯಮಿತ್ರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು; ಇಂದ್ರಶತ್ರು ಹತನಾದುದನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳೂ ಪರಮ ಮನೋಹರ್ಷವನ್ನು ಪಡೆದರು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೃತ್ಯು ಅಸ್ತಮಿಸಿದ ಸೂರ್ಯನ ಮತ್ತು ನಂದಿದ ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆಯಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನ ತೇಜಸ್ಸು ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ವಧೆಯಿಂದ ಮೂರು ಲೋಕಗಳೂ ನಿರ್ಭಯವಾದವು, ನೀರೂ ಆಕಾಶವೂ ನಿರ್ಮಲವಾದವು — ಇದೆಲ್ಲವೂ ರಾವಣನ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ವಿನಾಶವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ನರ್ತನ ಮತ್ತು ಜಯಘೋಷ ಸೈನಿಕರ ಸಹಜ ಹರ್ಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾಕ್ಷಸರ ಪಲಾಯನ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಲಂಕೆಗೆ, ಕೆಲವರು ಸಮುದ್ರಕ್ಕೆ, ಕೆಲವರು ಪರ್ವತಕ್ಕೆ ಹೋದರು. ಸಾವಿರಾರು ಜನರಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬನೂ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸೈನ್ಯದ ಆಧಾರವಾಗಿದ್ದನು ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರು ಅದೃಶ್ಯರಾಗುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರನ ಹರ್ಷ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದೇ ಈ ಹೆಸರನ್ನು ಪಡೆದಿದ್ದನು. ‘ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸಂಚರಿಸಲಿ’ ಎಂಬ ದೇವತೆಗಳ ಮಾತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಯಜ್ಞವಿಘ್ನಕಾರಿಯಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರ ಜಯಘೋಷ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜಯ’ — ಇದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಹತ್ತಮ ವಿಜಯ. ಅವರ ಕಥೆಗಳು ‘ರಾಘವಾಶ್ರಯಾಃ’ — ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಗುಣಗಳ ಕುರಿತಾದವು. ಎಲ್ಲ ಮಿತ್ರರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸುತ್ತಾರೆ — ವಿಭೀಷಣ, ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹೀಗೆ ಆರಂಭದಲ್ಲೂ ಕೊನೆಯಲ್ಲೂ ಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಆನಂದ. ಈ ಸರ್ಗದ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಪುಷ್ಪವರ್ಷ ಮತ್ತು ದುಂದುಭಿಗಳ ವರ್ಣನೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿದೆ. ನೀರು ಶುದ್ಧ, ಆಕಾಶ ನಿರ್ಮಲ ಎಂಬುದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಪ್ರಸನ್ನತೆ — ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯಲಿಲ್ಲ; ಅದಕ್ಕೆ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಸ್ತಬ್ಧ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಸನ್ನ. ದೇವತೆಗಳೂ ದಾನವರೂ ಹರ್ಷಗೊಂಡರು ಎಂಬುದು ವಿಚಿತ್ರ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅತ್ಯಾಚಾರ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ದುಃಖಕರವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಭಾವ. ವಾನರರ ಆಲಿಂಗನ, ನರ್ತನ, ಬಾಲಗಳ ಬೀಸುವಿಕೆ, ಸಿಂಹನಾದ — ಇವು ಅವರ ಸ್ವಭಾವಕ್ಕೆ ತಕ್ಕ ಹರ್ಷಪ್ರಕಾಶನ. ಅವರು ‘ಲಬ್ಧಲಕ್ಷಾಃ’ — ಯಾವ ಗುರಿಯನ್ನು ಪಡೆಯಲು ಬಯಸಿದ್ದರೋ ಅದನ್ನು ಪಡೆದವರು. ಈ ಸರ್ಗದ ಉಳಿದ ಭಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸ್ತುತಿಯೇ. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋಗಿ ಈ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿವೇದಿಸುವನು. ಹೀಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯಿಂದ ಯುದ್ಧಕಾಂಡದ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಧ್ಯಾಯ ಮುಗಿಯಿತು — ಕುಂಭಕರ್ಣನ ನಂತರ ರಾವಣನ ಎರಡನೆಯ ಮಹಾಸ್ತಂಭ ಬಿದ್ದಿತು. ಈಗ ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ ಉಳಿದಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಶೋಕವೂ ಕ್ರೋಧವೂ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗುವುವು. ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇವಲ ವಿಜಯವಾಗಿ ಅಲ್ಲ, ಲೋಕಶಾಂತಿಯ ಕಾರಣವಾಗಿಯೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಷಿಗಳು ನಿರ್ಭಯರು, ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು ನಿಶ್ಚಿಂತರು, ದೇವತೆಗಳು ಸುಖಿಗಳು — ಇದೇ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಉದ್ದೇಶ. ಕೊನೆಯ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ಅಸುಕರಂ ಕರ್ಮ’ (ದುಷ್ಕರ ಕಾರ್ಯ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯದ ದುಷ್ಕರತೆ ಮತ್ತೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ‘ಶಾಂತರಶ್ಮಿರಿವಾದಿತ್ಯಃ’ (ಕಿರಣಗಳು ಶಾಂತವಾದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಎರಡು ಅರ್ಥಗಳುಳ್ಳದ್ದು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ತೇಜಸ್ಸು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮಹತ್ತಾಗಿತ್ತು, ಅವನ ಅಂತ್ಯವೂ ಸೂರ್ಯಾಸ್ತದಂತೆ ನಿಶ್ಚಿತ. ಸೂರ್ಯ ಅಸ್ತಮಿಸಿದಾಗ ಲೋಕ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ — ರಾಕ್ಷಸನ ಅಸ್ತದಿಂದ ಲೋಕ ಬೆಳಕನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಕವಿ ಲೋಕಕ್ಕೆ ‘ಪ್ರಶಾಂತಪೀಡಾಬಹುಲಃ’ (ಬಹುಪಾಲು ಪೀಡೆಗಳು ಶಾಂತವಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣವನ್ನು ಕೊಡುತ್ತಾನೆ. ಶಕ್ರನು ಮಹರ್ಷಿಗಳೊಡನೆ ಹರ್ಷಗೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹಳೆಯ ವೈರ ಮುಗಿಯಿತು. ದುಂದುಭಿಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮೊಳಗುತ್ತವೆ, ಅಪ್ಸರೆಯರು ನರ್ತಿಸುತ್ತಾರೆ — ಸ್ವರ್ಗದಲ್ಲಿ ಉತ್ಸವ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳು — ಎರಡೂ ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಸಮಾನ ಆನಂದ. ವಾನರರು ‘ರಾಘವಾಶ್ರಯಾಃ ಸತ್ಕಥಾಃ’ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ — ಅಂದರೆ ರಾಮನ ಗುಣಕಥೆಗಳು; ಇದರಿಂದ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವಿಜಯದ ಮೂಲ ರಾಮನೇ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ.

കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ നിലത്തു നിന്നുകൊണ്ട് മഹാതേജസ്വിയായ നിശാചരൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി തേജസ്സോടെ ജ്വലിച്ചു — പരാജയം അവന്റെ ക്രോധം വർധിപ്പിക്കുക മാത്രമാണു ചെയ്തത്. ആ രണ്ടു ധനുർധരന്മാർ, ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും, ബാണങ്ങളാൽ പരസ്പരം കഠിനമായി കൊല്ലാനാഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്, വിജയത്തിനായി പുറപ്പെട്ട രണ്ടു കാട്ടുകൊമ്പന്മാരെപ്പോലെയായിരുന്നു. രാക്ഷസന്മാരും വാനരന്മാരും പരസ്പരം കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ട് അവിടെയുമിവിടെയും പാഞ്ഞുനടന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ തങ്ങളുടെ യജമാനനെ കൈവിട്ടില്ല — ഇരുപക്ഷത്തും നിഷ്ഠ ദൃഢമായിരുന്നു. കാട്ടുകൊമ്പന്മാരുടെ ഉപമകൊണ്ട് ഇരുവരുടെയും തുല്യബലവും സൈനികരുടെ സ്വാമിഭക്തിയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം ഇന്ദ്രജിത്ത് കാൽനടക്കാരനായി; ഇവിടെ അവൻ ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടവനല്ല, കൂടുതൽ ജ്വലിക്കുന്നവനാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളും ഓരോന്നായി നശിക്കുന്നു, എന്നിട്ടും അവന്റെ തേജസ്സ് ശമിക്കുന്നില്ല; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനഭാഗം എത്തിയിരിക്കുന്നു എന്ന് സർഗാരംഭത്തിൽത്തന്നെ കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

പിന്നെ രാവണപുത്രൻ എല്ലാ രാക്ഷസന്മാരെയും സന്തോഷിപ്പിച്ചും പ്രശംസിച്ചും ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരേ, കനത്ത ഇരുട്ട് എല്ലാ ദിക്കുകളിലും പരന്നിരിക്കുന്നു; ഇവിടെ സ്വന്തക്കാരനെയോ ശത്രുവിനെയോ തിരിച്ചറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല. അതിനാൽ വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ നിങ്ങൾ ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ. ഞാനാകട്ടെ ഒരു രഥത്തിൽ കയറി വീണ്ടും യുദ്ധത്തിലേക്കു വരും. ഞാൻ നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചിരിക്കുമ്പോൾ മഹാത്മാക്കളായ ഈ വനവാസികൾ യുദ്ധം ചെയ്യാതിരിക്കാൻ വേണ്ടതു നിങ്ങൾ ചെയ്യുവിൻ.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുഘാതകനായ രാവണപുത്രൻ വനവാസികളെ കബളിപ്പിച്ച് രഥത്തിനുവേണ്ടി ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മനോഹരവും സ്വർണാലംകൃതവും പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശരങ്ങളും നിറഞ്ഞതും ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയതും കുതിരകളെ അറിയുന്നവനും വിശ്വസ്തനും ഹിതോപദേഷ്ടാവുമായ സാരഥി നയിക്കുന്നതുമായ ഒരു രഥം അലങ്കരിച്ച് അവൻ അതിൽ കയറി. മുഖ്യരായ രാക്ഷസഗണങ്ങളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വീരനായ മന്ദോദരീപുത്രൻ, കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതനായവനെപ്പോലെ, നഗരത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ടു. നഗരത്തിൽനിന്നു പുറത്തിറങ്ങിയ അവൻ അതിതേജസ്സുള്ള വേഗമേറിയ കുതിരകളോടെ വിഭീഷണനോടുകൂടിയ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കു ചെന്നു. ഈ പ്രസംഗം മുഴുവൻ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ചാതുര്യം കാണിക്കുന്നു — ഇരുട്ടു മുതലെടുത്ത് അവൻ തന്റെ സൈനികരെ വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിക്കാൻ നിയോഗിക്കുന്നു. ‘കൃതാന്തബലചോദിതഃ’ (കൃതാന്തന്റെ ബലത്താൽ പ്രേരിതൻ) എന്ന വിശേഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ സ്വന്തം മരണത്തിലേക്കുതന്നെയാണ് പോകുന്നത് എന്നാണ്. സാരഥിയുടെ ‘ആപ്തോപദേശിനാ’ (വിശ്വസ്തനും ഹിതോപദേഷ്ടാവുമായ) എന്ന വിശേഷണം, മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട സാരഥിയുടെ സ്ഥാനത്തു വന്ന പുതിയവന്റെ യോഗ്യത കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഈ തിരിച്ചുവരവ് അവന്റെ ദുരാഗ്രഹവും പരാജയം സമ്മതിക്കാനുള്ള വിസമ്മതവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിനു മറ്റൊരു അർഥവുമുണ്ട്. മുമ്പ് ഇന്ദ്രജിത്ത് മായയാൽ അദൃശ്യനായി യുദ്ധം ചെയ്തു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ഇരുട്ടിന്റെ ആശ്രയത്താൽ മാത്രം വാനരന്മാരെ കബളിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ സൈനികർക്ക് ‘ധൈര്യത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ’ എന്ന ആജ്ഞ ലഭിക്കുന്നു — അതായത് സാഹസത്തോടെ, നിർഭയമായി, വാനരന്മാർ അവന്റെ അസാന്നിധ്യം അറിയാതിരിക്കാൻ. ഈ യുദ്ധതന്ത്രം അവന്റെ ബുദ്ധിമത്ത കാണിക്കുന്നു. എന്നാൽ കബളിപ്പിക്കലും അവനെ രക്ഷിക്കുന്നില്ല. അവൻ നഗരത്തിൽ ചെന്ന് പുതിയ രഥം കൊണ്ടുവരുന്നു, പിതാവിനോടു സഹായം ചോദിക്കുന്നില്ല — അവന്റെ അഭിമാനം ഇവിടെ കാണാം. അവൻ ഒറ്റയ്ക്കുതന്നെ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇത് അവസാനത്തെ ശ്രമമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. ഒൻപതാം ശ്ലോകത്തിലെ രഥവർണന — പ്രാസങ്ങളും വാളുകളും ശരങ്ങളും നിറഞ്ഞത്, സ്വർണത്താൽ അലംകൃതം, ഉത്തമാശ്വങ്ങളെ പൂട്ടിയത് — ആ രഥം യുദ്ധത്തിന് എല്ലാവിധത്തിലും സജ്ജമാണ്. എന്നിട്ടും ആ രഥത്തിന്റെയും അന്ത്യം അടുത്തുതന്നെ. ‘സമിതിഞ്ജയഃ’ (യുദ്ധങ്ങളിൽ ജയിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുൻവിജയങ്ങൾ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അനേകം യുദ്ധങ്ങളിൽ അവൻ അജയ്യനായിരുന്നു; അതിനാൽ ഇപ്പോഴും ആത്മവിശ്വാസത്തോടെ വരുന്നു.

പിന്നെ രഥത്തിലിരിക്കുന്ന രാവണപുത്രനെ കണ്ട് സൗമിത്രിയും മഹാവീര്യരായ വാനരന്മാരും രാക്ഷസനായ വിഭീഷണനും ആ ബുദ്ധിമാന്റെ വേഗം കണ്ട് അത്യന്തം വിസ്മയിച്ചു — ചുരുങ്ങിയ സമയംകൊണ്ട് അവൻ പുതിയ രഥം ഒരുക്കി മടങ്ങിവന്നിരുന്നു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണിയും യുദ്ധത്തിൽ നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വാനരയൂഥപന്മാരെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ വീഴ്ത്തി. വില്ല് വട്ടത്തിലാക്കി (നിരന്തരം വലിച്ചുകൊണ്ട്), പരമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, സമിതിഞ്ജയനായ അവൻ ക്രുദ്ധനായി വാനരന്മാരെ കൊന്നു. ആ നാരാചങ്ങളേറ്റുകൊണ്ടിരുന്ന ഭീമവിക്രമരായ വാനരന്മാർ, പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെ എന്നപോലെ, സൗമിത്രിയെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. അപ്പോൾ യുദ്ധകോപത്താൽ ജ്വലിച്ച രഘുനന്ദനൻ കൈവേഗം കാണിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ വില്ല് മുറിച്ചു. അവൻ മറ്റൊരു വില്ലെടുത്ത് തിടുക്കത്തിലെന്നപോലെ ഞാൺ കെട്ടി; അതും ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചുകളഞ്ഞു. പിന്നെ വില്ലു മുറിഞ്ഞ ഈ രാവണിയെ സൗമിത്രി സർപ്പവിഷംപോലുള്ള അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ മാറിൽ എയ്തു. ‘മണ്ഡലീകൃതധനുഃ’ (വില്ല് വട്ടത്തിലാക്കിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് വില്ല് നിരന്തരം വലിക്കുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ലക്ഷ്മണനിൽ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നത് അവന്റെ രക്ഷകത്വം കാണിക്കുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ പരാക്രമം ഇരട്ടിയായി കാണുന്നു — ഒരിക്കലല്ല, രണ്ടുവട്ടം അവൻ ശത്രുവിന്റെ വില്ലു മുറിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വേഗം ആശ്ചര്യകരമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ വേഗവും ആശ്ചര്യകരമാണ്. വാനരന്മാർ പീഡിതരാകുമ്പോൾ, പ്രജകൾ പ്രജാപതിയെ എന്നപോലെ, ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ ശരണം പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ ഉപമ ലക്ഷ്മണന്റെ സ്ഥാനം ഉയർത്തുന്നു — അവൻ വെറുമൊരു യോദ്ധാവല്ല, രക്ഷകനും പാലകനുമാണ്. മാറിൽ അഞ്ചു ശരങ്ങൾ തറച്ചു എന്നത് അവന്റെ പ്രഹരത്തിന്റെ ഗൗരവമാണ്. ‘ആശീവിഷവിഷോപമൈഃ’ (സർപ്പവിഷംപോലുള്ളവയാൽ) എന്ന വിശേഷണം ശരങ്ങളുടെ മാരകത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവ സർപ്പവിഷംപോലെ പ്രാണഹരങ്ങളാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇതുകൊണ്ടും തോൽക്കുന്നില്ല; അവൻ വീണ്ടും പുതിയ വില്ലെടുക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരുടെയും പരസ്പരമത്സരം വർധിക്കുന്നു. ഇവിടെ വിഭീഷണനും വിസ്മയിച്ചു എന്നു പറയുന്നു — സഹോദരപുത്രന്റെ കൗശലം അവന് അറിയാമെങ്കിലും അവന്റെ വേഗം അവനെയും ആശ്ചര്യപ്പെടുത്തുന്നു. പതിനേഴാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ് — ഇത് അച്ചടിയുടെ സ്വരൂപമാണ്.

മഹാചാപത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചുവന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ നിലത്തു വീണു. വില്ലു മുറിഞ്ഞ രാവണി വായിൽനിന്നു ചോര ഛർദിച്ചുകൊണ്ട്, ദൃഢമായ ഞാണുള്ളതും കൂടുതൽ ബലമുള്ളതുമായ ഒരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലെടുത്തു. ലക്ഷ്മണനെ ലക്ഷ്യമാക്കി, പരമമായ വേഗം കൈക്കൊണ്ട്, പുരന്ദരൻ (ഇന്ദ്രൻ) മഴ ചൊരിയുന്നതുപോലെ അവൻ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞു. ഇന്ദ്രജിത്ത് എയ്ത, അതിദുരാസദമായ ആ ശരവർഷം ശത്രുനാശകനായ ലക്ഷ്മണൻ പരിഭ്രമമില്ലാതെ തടഞ്ഞു. മഹാതേജസ്വിയായ രഘുനന്ദനൻ പരിഭ്രമമില്ലാതെതന്നെ രാവണിക്ക് തന്റെ പരാക്രമം കാണിച്ചുകൊടുത്തു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ ശീഘ്രാസ്ത്രപ്രയോഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, യുദ്ധത്തിൽ ആ രാക്ഷസന്മാരെയെല്ലാം ഓരോരുത്തരെയും മൂന്നു ശരങ്ങൾവീതം എയ്തു; രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനെ ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ പ്രഹരിക്കുകയും ചെയ്തു. ശത്രുഘാതിയും ബലവാനുമായ ശത്രുവിനാൽ കഠിനമായി മുറിവേറ്റ അവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്ക് ഇടവിടാതെ അനേകം ശരങ്ങൾ അയച്ചു. ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന ലക്ഷ്മണൻ അവ എത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ മുറിച്ചു. രഥികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനും ധർമാത്മാവുമായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ആ രഥിയുടെ സാരഥിയുടെ തല, മുട്ടുകൾ താഴ്ന്ന ഒരു ഭല്ലംകൊണ്ട് അറുത്തുമാറ്റി. സാരഥിയില്ലാത്ത കുതിരകൾ അവിടെ പതറാതെ വട്ടംചുറ്റി ഓടിക്കൊണ്ട് രഥം വലിച്ചു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. അമർഷത്തിനു വശംവദനായ, ദൃഢവിക്രമനായ സൗമിത്രി ശരങ്ങളാൽ അവന്റെ കുതിരകളെ ഭയപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ട് തിരിച്ചെയ്തു. ആ കർമം സഹിക്കാനാവാതെ രാവണപുത്രൻ അമർഷണനായ (ക്ഷമയില്ലാത്ത) ആ സൗമിത്രിയെ പത്തു ബാണങ്ങളാൽ എയ്തു. എന്നാൽ അവന്റെ വജ്രതുല്യവും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതുമായ ശരങ്ങൾ സ്വർണപ്രഭയുള്ള കവചത്തിലെത്തി ഇല്ലാതായി. രണ്ടാമതും സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു ശ്രദ്ധേയമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ പ്രയത്നവും വിഫലമാകുന്നു. സാരഥിയില്ലാത്ത കുതിരകളും പരിശീലനം ലഭിച്ചവയായതിനാൽ വട്ടംചുറ്റി ഓടുന്നു; ഇതും അദ്ഭുതമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ കവചം ശത്രുവിന്റെ സർപ്പവിഷംപോലുള്ള ബാണങ്ങളെപ്പോലും നിഷ്ഫലമാക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി അതീവ വേഗമുള്ളതാണ്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ചോര ഛർദിക്കുന്നത് അവന്റെ ഗുരുതരമായ ആഘാതം സൂചിപ്പിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ പുതിയതും കൂടുതൽ ദൃഢവുമായ വില്ലെടുത്ത് ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ ശരങ്ങൾ വർഷിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ‘അസംഭ്രാന്തൻ’ (പരിഭ്രമമില്ലാത്തവൻ) — ഈ പദം രണ്ടുവട്ടം വരുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവന്റെ സ്ഥിരതയും മനഃശാന്തിയും ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ സ്വയം രക്ഷിക്കുക മാത്രമല്ല, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സഹായികളായ രാക്ഷസന്മാരെയും ഓരോരുത്തരെ മൂന്നു ശരങ്ങൾവീതം എയ്യുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ മുറിക്കപ്പെടുന്നു — ‘അപ്രാപ്താൻ’ (എത്തുന്നതിനുമുമ്പ്) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ്. ഇവിടെ വീണ്ടും സാരഥിയുടെ വധം — ആദ്യത്തവൻ മുൻസർഗത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു, ഇവൻ രണ്ടാമത്തവൻ. എന്നിട്ടും കുതിരകൾ പരിശീലനം ലഭിച്ചവയാണ്; സാരഥിയില്ലാതെയും അവ രഥം വട്ടത്തിൽ വലിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പത്തു ബാണങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ കവചത്തിലെത്തി, അഗ്നിയിൽ മഞ്ഞെന്നപോലെ ഇല്ലാതാകുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിൽ ദൈവികമായ ഒരു രക്ഷയുണ്ടെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കവി ഇതു വ്യക്തമായി പറയുന്നില്ല, സംഭവക്രമംകൊണ്ടുതന്നെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. ഇരുപത്തഞ്ചും മുപ്പത്തൊന്നും ശ്ലോകങ്ങൾ അച്ചടിയിൽ മൂന്നു പാദങ്ങളുള്ളവയായി കാണുന്നു. ‘അസൂതാഃ ഹയാഃ അവിക്ലവാഃ’ (സാരഥിയില്ലാത്ത, പതറാത്ത കുതിരകൾ) എന്ന വർണന പ്രത്യേകം ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അവ ഭയപ്പെടുന്നില്ല, വ്യാകുലപ്പെടുന്നില്ല, സ്വയംതന്നെ വട്ടംചുറ്റുന്നു. ഇതു കണ്ട് രഥം നിശ്ചലമാകാൻ ലക്ഷ്മണൻ അവയെയും ശരങ്ങളാൽ ഭയപ്പെടുത്തുന്നു. ഇതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ക്രോധം കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു; അവൻ പത്തു ശരങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ഒരു സൂക്ഷ്മകാര്യമുണ്ട് — ലക്ഷ്മണൻ മുഖ്യശത്രുവിനെ മാത്രമല്ല, ശത്രുവിന്റെ സഹായികളെയും എയ്യുന്നു. ഇതാണ് സമഗ്രമായ യുദ്ധദൃഷ്ടി.

ലക്ഷ്മണന്റെ കവചം അഭേദ്യമാണെന്നു കരുതി, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് വേഗത്തിൽ അസ്ത്രപ്രയോഗം പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, നല്ല തൂവലുള്ള മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ നെറ്റിയിൽ എയ്തു. നെറ്റിയിൽ തറച്ച ആ ശരങ്ങളോടെ, യുദ്ധമുഖത്ത് യുദ്ധം ഇഷ്ടപ്പെടുന്ന രഘുനന്ദനൻ മൂന്നു കൊടുമുടികളുള്ള പർവതംപോലെ ശോഭിച്ചു — വേദനപോലും അവന്റെ ശോഭ കുറച്ചില്ല. അങ്ങനെ യുദ്ധത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ ബാണങ്ങളാൽ പീഡിതനായിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ ഉടൻതന്നെ അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ അവനെ തിരിച്ചെയ്തു; വില്ലു വലിച്ച് യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശുഭകുണ്ഡലങ്ങളണിഞ്ഞ മുഖത്തു പ്രഹരിച്ചു. മഹാബലമുള്ള വില്ലുകളേന്തിയ, ഭീമവിക്രമരായ വീരന്മാർ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും ബാണങ്ങളാൽ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു. പിന്നെ ചോരപുരണ്ട അവയവങ്ങളുള്ള ആ രണ്ടു വീരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ പൂത്ത രണ്ടു പ്ലാശുമരങ്ങളെപ്പോലെ (കിംശുകങ്ങളെപ്പോലെ) ശോഭിച്ചു. ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച ആ ധനുർധരന്മാർ പരസ്പരം അടുത്തുചെന്ന് ഘോരബാണങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും എയ്തു. ‘ത്രിശൃംഗഃ പർവതഃ’ (മൂന്നു കൊടുമുടികളുള്ള പർവതം) എന്ന ഉപമയാൽ മൂന്നു ബാണങ്ങൾ കൊടുമുടികളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. കിംശുകോപമ ചുവന്ന നിറവും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു — ഭീകരമായ യുദ്ധത്തിലും കവി സൗന്ദര്യം കാണുന്നു. ‘കൃതഭാവൗ ജയേ’ (ജയത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ചവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ഇരുവരുടെയും ദൃഢനിശ്ചയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. കവചം പിളർക്കാൻ കഴിയാതെവന്നപ്പോൾ ഇന്ദ്രജിത്ത് കവചമില്ലാത്ത നെറ്റിയെ ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഇതാണ് അവന്റെ ചാതുര്യം. എന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പതറുന്നില്ല; അവന്റെ നെറ്റിയിൽ തറച്ച മൂന്നു ശരങ്ങൾ കൊടുമുടികളെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. അവനും ഉടൻതന്നെ മറുപടി നൽകുന്നു — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുണ്ഡലമണിഞ്ഞ മുഖം അഞ്ചു ശരങ്ങളാൽ എയ്യുന്നു. ഇങ്ങനെ ഇരുവരും മുഖത്തു പ്രഹരമേറ്റ്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ്, വസന്തത്തിൽ പൂത്ത രണ്ടു കിംശുകവൃക്ഷങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇരുവരും ജയത്തിനായി ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തവരാണ്; അതിനാൽ യുദ്ധം ശമിക്കുന്നില്ല. ഇവിടെ കവിയുടെ ദൃഷ്ടി നിഷ്പക്ഷമാണ് — ഇരുവരുടെയും ശൗര്യം തുല്യമായി വർണിക്കുന്നു. എങ്കിലും ധർമപക്ഷത്തുള്ള ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ജയിക്കുമെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം. കുണ്ഡലത്തിന്റെ പരാമർശം ഇവിടെ നടത്തിയിരിക്കുന്നു; ശിരച്ഛേദസമയത്ത് അതു വീണ്ടും വരും. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുല്യമായിത്തന്നെ തുടരുന്നു.

പിന്നെ യുദ്ധകോപത്താൽ നിറഞ്ഞ രാവണപുത്രൻ വിഭീഷണനെ ശുഭമായ മുഖത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ എയ്തു. രാക്ഷസേന്ദ്രനായ വിഭീഷണനെ ഇരുമ്പുമുനയുള്ള മൂന്നു ശരങ്ങളാൽ എയ്തശേഷം അവൻ ആ വാനരയൂഥപന്മാരെ എല്ലാവരെയും ഓരോ ശരംവീതം എയ്തു. ആ ദുരാത്മാവായ രാവണിയോടു ക്രുദ്ധനായ മഹാതേജസ്വിയായ വിഭീഷണൻ ഗദകൊണ്ട് അവന്റെ കുതിരകളെ ശക്തിയായി അടിച്ചുകൊന്നു. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ട, കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി മഹാതേജസ്വിയായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛന്റെ നേർക്ക് ഒരു ശക്തി എറിഞ്ഞു. അതു വരുന്നതു കണ്ട് സുമിത്രയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ അതിനെ മുറിച്ച് പത്തു കഷണങ്ങളാക്കി നിലത്തു വീഴ്ത്തി. ദൃഢമായ വില്ലേന്തിയ ക്രുദ്ധനായ വിഭീഷണൻ കുതിരകൾ നഷ്ടപ്പെട്ട അവന്റെ മാറിൽ വജ്രസ്പർശത്തിനു തുല്യമായ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ എയ്തു. ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു പായുന്ന, സ്വർണത്തൂവലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട്, ചുവന്ന മഹാസർപ്പങ്ങളെപ്പോലെയായി. ഇവിടെ ചെറിയച്ഛനും സഹോദരപുത്രനും തമ്മിൽ നേരിട്ടുള്ള സംഘർഷമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛനെ കൊല്ലാൻ ശക്തി എറിയുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അവനെ രക്ഷിക്കുന്നു. മുമ്പ് സഹോദരപുത്രനെ വധിക്കുന്നതിൽ വിഭീഷണൻ മടിച്ചിരുന്നു; എന്നാൽ ഇപ്പോൾ യുദ്ധത്തിൽ അവനും അവനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. മൂന്നാംവട്ടവും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതും ശ്രദ്ധേയമാണ്. ഗദകൊണ്ടു കുതിരകളെ കൊന്നത് വിഭീഷണന്റെ ബലം കാണിക്കുന്നു — അവൻ ധനുർധരൻ മാത്രമല്ല, ഗദായുദ്ധത്തിലും കുശലനാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശക്തി ലക്ഷ്മണൻ ഖണ്ഡിച്ചു എന്നത് ലക്ഷ്മണന്റെ മിത്രരക്ഷണം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — രാമൻ ശരണാഗതനായി സ്വീകരിച്ചവനാകയാൽ അവൻ വിഭീഷണനെ സ്വന്തം പ്രാണനെപ്പോലെ കാക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ അഞ്ചു ബാണങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ കാണപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ ചെറിയച്ഛനും സഹോദരപുത്രനും പരസ്പരം പ്രഹരിക്കുന്നു — ഈ ദൃശ്യം രാവണകുലത്തിന്റെ വിനാശത്തിന്റെ പ്രതീകമാണ്. ‘നിമിത്തഗാഃ’ (ലക്ഷ്യത്തിലേക്കു പായുന്നവ) എന്ന പദംകൊണ്ട് ബാണങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യഗാമിത്വം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്തിന്റെ ഏറിയപങ്കും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേയുള്ളൂ. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെയും ലക്ഷ്മണന്റെയും സഹകരണം ഇവിടെ കാണാം — ഒരാൾ കുതിരകളെ കൊല്ലുന്നു, മറ്റേയാൾ ശക്തി മുറിക്കുന്നു. വിഭീഷണൻ ഇവിടെ സ്വപക്ഷത്തോടുള്ള തന്റെ നിഷ്ഠ വാക്കുകൊണ്ടല്ല, പ്രവൃത്തികൊണ്ടുതന്നെ തെളിയിക്കുന്നു.

ആ ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെറിയച്ഛനോട് അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി, രാക്ഷസരുടെ നടുവിൽവച്ച്, യമൻ നൽകിയ ഉത്തമമായ ഒരു ശരമെടുത്തു. അവൻ തൊടുത്ത ആ മഹാബാണം കണ്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ലക്ഷ്മണനും മറ്റൊരു ബാണമെടുത്തു — അമിതാത്മാവായ കുബേരൻ സ്വയം സ്വപ്നത്തിൽ നൽകിയതും ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവാസുരന്മാർക്കുപോലും ജയിക്കാനും സഹിക്കാനും ആവാത്തതുമായ ഒന്ന്. പരിഘങ്ങൾപോലുള്ള അവരുടെ കൈകളാൽ ശക്തിയായി വലിക്കപ്പെട്ട ആ രണ്ടു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലുകൾ രണ്ടു ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകി. അവർ വില്ലുകളിൽ തൊടുത്ത് വലിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ട് ഉത്തമസായകങ്ങൾ ശോഭയാൽ അതിയായി ജ്വലിച്ചു. വില്ലുകളിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട ആ രണ്ടു ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തെ പ്രകാശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് മുഖത്തോടുമുഖം ഇടിച്ച് ശക്തിയോടെ കൂട്ടിമുട്ടി. ഘോരരൂപമുള്ള ആ രണ്ടു ശരങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടലുണ്ടായി; അതിൽനിന്നു പുകയും തീപ്പൊരികളുമുള്ള ദാരുണമായ അഗ്നി ജനിച്ചു. മഹാഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ രണ്ടും പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി യുദ്ധത്തിൽ നൂറു കഷണങ്ങളായി ഭൂമിയിൽ വീണു. യുദ്ധമുഖത്ത് ശരങ്ങൾ പ്രതിഹതമായതു കണ്ട് ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും ലജ്ജിതരും രോഷാകുലരുമായി. പിന്നെ അത്യന്തം രോഷാകുലനായ സൗമിത്രി വാരുണാസ്ത്രം എടുത്തു; യുദ്ധത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന മഹേന്ദ്രജിത്ത് (ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ) രൗദ്രാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു; അതിനാൽ ആ പരമാദ്ഭുതമായ വാരുണാസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടു. പിന്നെ ക്രുദ്ധനും മഹാതേജസ്വിയും സമിതിഞ്ജയനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ലോകത്തെ ചുരുക്കിക്കളയുന്നതുപോലെ ജ്വലിക്കുന്ന ആഗ്നേയാസ്ത്രം തൊടുത്തു; വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ സൗരാസ്ത്രംകൊണ്ടു തടഞ്ഞു. അസ്ത്രം തടയപ്പെട്ടതു കണ്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി ശത്രുക്കളെ പിളർക്കുന്ന മൂർച്ചയുള്ള ആസുരബാണം എടുത്തു. ആ വില്ലിൽനിന്നു തിളങ്ങുന്ന കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവ പുറപ്പെട്ടു. യുദ്ധത്തിൽ സകല ഭൂതങ്ങൾക്കും തടുക്കാനാവാത്തതും സകല ശസ്ത്രങ്ങളെയും പിളർക്കുന്നതുമായ ആ ഘോരമായ ആസുരാസ്ത്രം കണ്ട് തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ മാഹേശ്വരാസ്ത്രംകൊണ്ട് അതിനെ തടഞ്ഞു. അവർ തമ്മിൽ അദ്ഭുതകരവും രോമാഞ്ചജനകവുമായ യുദ്ധം നടന്നു; ആകാശത്തിലിരുന്ന ഭൂതങ്ങൾ ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിന്നു. ഭൈരവനാദങ്ങൾ മുഴങ്ങിയ ആ ഭീകരമായ വാനരരാക്ഷസയുദ്ധത്തിൽ വിസ്മയിച്ച അനേകം ഭൂതങ്ങളാൽ ആകാശം നിറഞ്ഞു ശോഭിച്ചു. ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഗരുഡന്മാരും സർപ്പങ്ങളും ശതക്രതുവിനെ (ഇന്ദ്രനെ) മുന്നിൽ നിർത്തി യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണനെ രക്ഷിച്ചു. ഇവിടെ യുദ്ധം മാനുഷികതലത്തിൽനിന്നു ദിവ്യതലത്തിലെത്തുന്നു — യമൻ, കുബേരൻ, വരുണൻ, രുദ്രൻ, അഗ്നി, സൂര്യൻ, അസുരന്മാർ, മഹേശ്വരൻ എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ ദേവതകളും അസ്ത്രരൂപത്തിൽ യുദ്ധക്കളത്തിൽ സന്നിഹിതരാണ്. ഓരോ അസ്ത്രവും ഒരു പ്രത്യസ്ത്രത്താൽ തടയപ്പെടുന്നു — ജലം രൗദ്രത്താൽ, അഗ്നി സൗരത്താൽ, ആസുരം മാഹേശ്വരത്താൽ. ഇരുവരും അസ്ത്രവിദ്യയിൽ തുല്യരാണെന്നും അതിനാൽ തീരുമാനം അസ്ത്രംകൊണ്ടല്ല, ധർമബലംകൊണ്ടായിരിക്കുമെന്നും ഈ ക്രമം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ലക്ഷ്മണനെ ചുറ്റിനിൽക്കുന്നത് അവന്റെ പക്ഷത്തിനുള്ള ദൈവികമായ അംഗീകാരം കാണിക്കുന്നു. യമൻ നൽകിയ ശരവും കുബേരൻ നൽകിയ ശരവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം ശ്രദ്ധേയമാണ് — യമൻ തെക്കേ ദിക്കിന്റെ പാലകൻ, കുബേരൻ വടക്കേ ദിക്കിന്റേത്; രണ്ടു ദിക്പാലകരുടെ ശസ്ത്രങ്ങൾ പരസ്പരം തകർക്കുന്നു. കുബേരൻ രാവണന്റെ ജ്യേഷ്ഠസഹോദരനാണെന്ന് ഓർക്കണം — അവൻ നൽകിയ ശരമാണ് ഇപ്പോൾ രാവണപുത്രനെതിരെ പ്രയോഗിക്കപ്പെടുന്നത്. വില്ലുകൾ ക്രൗഞ്ചപ്പക്ഷികളെപ്പോലെ കൂകുന്നു എന്ന ഉപമ ഞാണൊലിയുടെ മാധുര്യവും ഭീകരതയും കാണിക്കുന്നു. ശരങ്ങളുടെ മുഖാമുഖമുള്ള ഇടി, പുകയും തീപ്പൊരിയുമുള്ള അഗ്നി, നൂറു കഷണങ്ങളായുള്ള തകർച്ച — ഇതെല്ലാം രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളുടെ കൂട്ടിമുട്ടൽപോലെയാണ്. ഇരു യോദ്ധാക്കളും സ്വന്തം ശസ്ത്രത്തിന്റെ നിഷ്ഫലത കണ്ട് ലജ്ജിതരും ക്രുദ്ധരുമാകുന്നു. പിന്നെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ പരമ്പര ആരംഭിക്കുന്നു. വാരുണാസ്ത്രം ജലമയമാണ്, അതു രൗദ്രത്താൽ തടയപ്പെട്ടു; ആഗ്നേയം ലോകത്തെ ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലുള്ളതാണ്, അതു സൗരത്താൽ; ആസുരം സർവശസ്ത്രമയമാണ്, കൂടമുദ്ഗരങ്ങൾ, ശൂലങ്ങൾ, ഭുശുണ്ഡികൾ, ഗദകൾ, വാളുകൾ, പരശുക്കൾ എന്നിവ വർഷിക്കുന്നു, അതു മാഹേശ്വരത്താൽ. ഈ സംഘർഷം കാണാൻ എല്ലാ ഭൂതങ്ങളും ആകാശത്തിൽ ഒത്തുകൂടി. ഋഷിമാരും പിതൃക്കളും ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ഗരുഡന്മാരും സർപ്പങ്ങളും ഇന്ദ്രനെ മുന്നിൽ നിർത്തി ലക്ഷ്മണനെ രക്ഷിക്കുന്നു — അതായത് അവന്റെ വിജയം സമസ്തലോകത്തിന്റെയും ആഗ്രഹമാണ്. ഈ ഭാഗത്തെ അനേകം ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇതു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. അൻപത്താറാം ശ്ലോകത്തിനു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ് — ഇത് അച്ചടിയുടെ സ്വരൂപമാണ്. ഈ യുദ്ധവർണനയിൽ കവി ക്രമേണ വർധിക്കുന്ന തീവ്രത കാണിക്കുന്നു. ആദ്യം സാധാരണ ബാണങ്ങൾ, പിന്നെ ദിക്പാലകർ നൽകിയ ശരങ്ങൾ, പിന്നെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ, ഒടുവിൽ മാഹേശ്വരം. ഓരോ പടിയിലും ഇന്ദ്രജിത്ത് ആക്രമിക്കുന്നു, ലക്ഷ്മണൻ തടയുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ വിനാശകരങ്ങളാണ് — ജലപ്രളയം, അഗ്നിദാഹം, ശസ്ത്രവർഷം; ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ രക്ഷാകരങ്ങളും. ഇതുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണൻ ആക്രമണത്തിലല്ല, ധർമരക്ഷണത്തിലാണ് ഏർപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ആകാശത്തിലെ ഭൂതസമൂഹം, ഭൈരവനാദം, വിസ്മയിച്ച കാഴ്ചക്കാരുടെ ബാഹുല്യം — ഇതെല്ലാം യുദ്ധഭൂമിയെ ഒരു രംഗമഞ്ചംപോലെയാക്കുന്നു; അവിടെ മൂന്നു ലോകങ്ങളും പ്രേക്ഷകരാണ്. ‘രോമഹർഷണം’ (രോമാഞ്ചജനകം) എന്ന പദംകൊണ്ട് കാഴ്ചക്കാരുടെ രോമാഞ്ചം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ശതക്രതുവിനെ മുന്നിൽ നിർത്തിയത് ഇന്ദ്രന്റെ വ്യക്തിപരമായ താൽപര്യവും കാണിക്കുന്നു — സ്വന്തം ശത്രുവിന്റെ വധം കാണാൻ അവൻ സ്വയം വന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും ലക്ഷ്മണന്റെ സഹായികളാണ്; രാക്ഷസപക്ഷത്താകട്ടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സ്വന്തം ബലം മാത്രം. ഈ സംഘർഷത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും ആദ്യം ദിവ്യാസ്ത്രം പ്രയോഗിക്കുന്നില്ല; അവൻ മറുപടി നൽകുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. ഇതാണ് ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ മര്യാദ — ആക്രമിക്കപ്പെട്ടവൻ മാത്രം പ്രതികരിക്കുന്നു. ഈ മര്യാദയുടെ ഫലം മുന്നോട്ട് ഐന്ദ്രാസ്ത്രത്തിൽ കാണാം.

പിന്നെ രാഘവാനുജൻ മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ ബാണം തൊടുത്തു — അഗ്നിക്കു തുല്യമായ സ്പർശമുള്ളതും രാവണപുത്രനെ പിളർക്കുന്നതും നല്ല തൂവലുള്ളതും ഉരുണ്ട ഉടലുള്ളതും നല്ല മുട്ടുകളുള്ളതും നന്നായി നിർമിച്ചതും സ്വർണംകൊണ്ട് അലങ്കരിച്ചതും ശരീരത്തിന് അന്ത്യം വരുത്തുന്നതും തടുക്കാനാവാത്തതും സഹിക്കാനാവാത്തതും രാക്ഷസന്മാർക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്നതും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതും ദേവസംഘങ്ങളാൽ പൂജിക്കപ്പെട്ടതുമായ ഒന്ന്. പണ്ട് ദേവാസുരയുദ്ധത്തിൽ വീര്യവാനും പച്ചക്കുതിരകളുള്ളവനും മഹാതേജസ്വിയുമായ പ്രഭുവായ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) ദാനവന്മാരെ ജയിച്ചത് ആ ശരംകൊണ്ടാണ്. പിന്നെ യുദ്ധങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ആ ഐന്ദ്രാസ്ത്രം — ആ ശ്രേഷ്ഠശരം — ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ വലിച്ചുകൊണ്ട്, ശ്രീമാനായ സൗമിത്രി ലക്ഷ്മണൻ തന്റെ കാര്യം സാധിക്കുന്ന ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദശരഥപുത്രനായ രാമൻ ധർമാത്മാവും സത്യസന്ധനും പൗരുഷത്തിൽ എതിരില്ലാത്തവനുമാണെങ്കിൽ, ഈ രാവണിയെ കൊല്ലുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ശത്രുവീരന്മാരെ കൊല്ലുന്ന വീരനായ ലക്ഷ്മണൻ, നേരെ പായുന്ന ആ ബാണം ചെവിവരെ വലിച്ച്, ഐന്ദ്രാസ്ത്രവുമായി യോജിപ്പിച്ച്, യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ആ ബാണം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ, ശിരസ്ത്രാണമണിഞ്ഞതും ശോഭയുള്ളതും ജ്വലിക്കുന്ന കുണ്ഡലങ്ങളുള്ളതുമായ തല ഉടലിൽനിന്നു പറിച്ചെടുത്ത് നിലത്തു വീഴ്ത്തി. കഴുത്തിൽനിന്ന് അറ്റ്, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ, രാക്ഷസപുത്രന്റെ ആ വലിയ തല നിലത്ത് ഉരുക്കിയ പൊന്നുപോലെ കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ കൊല്ലപ്പെട്ട ആ രാവണപുത്രൻ, കവചവും ശിരസ്ത്രാണവും അണിഞ്ഞവനായി, വില്ല് ദൂരെ തെറിച്ചുപോയി, ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ സത്യക്രിയയാണ് — രാമന്റെ ധർമവും സത്യവും പൗരുഷവും തന്നെയാണ് അവന്റെ ബാണത്തിന്റെ ബലം. ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ ഇന്ദ്രന്റെതന്നെ അസ്ത്രത്താൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു എന്നതു കാവ്യനീതിയാണ്. സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘നരശ്രേഷ്ഠോഽഭിസന്ദധേ… കാലോ ലോകക്ഷയേ യഥാ’ (നരശ്രേഷ്ഠൻ തൊടുത്തു… ലോകനാശത്തിലെ കാലനെപ്പോലെ) എന്നിങ്ങനെ രണ്ട് അർധങ്ങൾ കൂടുതലുണ്ട്; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിലാകട്ടെ അവയ്ക്കു പകരം ‘ശരശ്രേഷ്ഠം ധനുശ്രേഷ്ഠേ വികർഷൻ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലിൽ ശ്രേഷ്ഠശരം വലിച്ചുകൊണ്ട്) എന്നു ചുരുക്കിയിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ അവസാനബാണം പന്ത്രണ്ടു വിശേഷണങ്ങളാൽ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഈ നീണ്ട പട്ടിക ആ ബാണത്തിന്റെ മഹത്ത്വവും അവസാനപ്രഹരത്തിന്റെ ഗൗരവവും കാണിക്കുന്നു. ആ ബാണം ഇന്ദ്രന്റെ പ്രാചീനവിജയവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ്; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിൽ അതിന്റെ പ്രയോഗം അത്യന്തം ഉചിതമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് സത്യക്രിയയുടെ രൂപത്തിലാണ് — എന്റെ ജ്യേഷ്ഠൻ സത്യവാനാണെങ്കിൽ എന്റെ ബാണം വിജയിക്കട്ടെ. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ സ്വന്തം ബലമല്ല, രാമന്റെ ധർമമാണ് പ്രമാണമാക്കുന്നത്. ഇതുകൊണ്ട് ഭ്രാതൃഭക്തിയാണ് അവന്റെ പരമമായ ആദർശമെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. ‘ലക്ഷ്മീവാൻ’ (ശ്രീമാൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ശോഭയും വിജയലക്ഷ്മിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. നിലത്തു വീണ തല ഉരുക്കിയ പൊന്നുപോലെ — സ്വർണംപോലെ തിളങ്ങുന്നു, ചോരയിൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നു. കവചവും ശിരസ്ത്രാണവും വില്ലും എല്ലാം നിഷ്ഫലമായി. അറുപത്തൊൻപതും എഴുപതും ശ്ലോകങ്ങൾക്കു മൂന്നു പാദങ്ങളാണ്. ഈ വധത്തിന്റെ വർണന ചുരുങ്ങിയതാണ്, പക്ഷേ മൂർച്ചയുള്ളതാണ് — ഒരൊറ്റ ബാണംകൊണ്ട് എല്ലാം അവസാനിച്ചു. നീണ്ട യുദ്ധത്തിന്റെ അവസാനം ക്ഷണികമായ ഒരു തീരുമാനം. അവന്റെ ശരീരം കവചത്തോടൊപ്പം നിലത്തു വീഴുന്നു, വില്ല് ദൂരെ തെറിക്കുന്നു. രാവണന്റെ ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠനായ യോദ്ധാവ്, അവന്റെ പ്രത്യാശയുടെ അവസാനത്തെ ആധാരം, ഇപ്പോൾ ഇല്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം ഒരൊറ്റ നിമിഷത്തിൽ, ഇടിമിന്നൽ വീഴുന്നതുപോലെ. ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിനുശേഷം ബാണം ഉടൻതന്നെ ലക്ഷ്യത്തിലെത്തുന്നു.

അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ വിഭീഷണനോടൊപ്പം എല്ലാ വാനരന്മാരും, വൃത്രവധത്തിൽ ദേവന്മാരെന്നപോലെ, സന്തോഷിച്ച് ആർത്തുവിളിച്ചു. പിന്നെ ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരുടെയും മഹാത്മാക്കളായ ഋഷിമാരുടെയും ഗന്ധർവാപ്സരസ്സുകളുടെയും ജയഘോഷം ഉയർന്നു. അവൻ വീണുവെന്നറിഞ്ഞ് ആ വലിയ രാക്ഷസസേന, വിജയാഭിമാനികളായ വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ട്, ദിക്കുകളിലേക്ക് ഓടി. വാനരന്മാരാൽ കൊല്ലപ്പെട്ടുകൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസന്മാർ ശസ്ത്രങ്ങൾ ഉപേക്ഷിച്ച്, ബോധംകെട്ടവരെപ്പോലെ, ലങ്കയുടെ നേർക്ക് ഓടിപ്പോയി. ഭയന്ന അവർ നൂറുകണക്കിന്, പട്ടിശങ്ങളും വാളുകളും പരശുക്കളും എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ഉപേക്ഷിച്ച്, പല ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി. വാനരന്മാരാൽ പീഡിതരായി ഭയന്ന ചിലർ ലങ്കയിൽ പ്രവേശിച്ചു, ചിലർ സമുദ്രത്തിൽ വീണു, ചിലർ പർവതത്തെ ആശ്രയിച്ചു. യുദ്ധഭൂമിയിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു കിടക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കണ്ടപ്പോൾ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരിൽ ഒരുവനെപ്പോലും (അവിടെ) കാണാനുണ്ടായില്ല. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ രശ്മികൾ നിൽക്കാത്തതുപോലെ, അവൻ വീണപ്പോൾ ആ രാക്ഷസന്മാർ ദിക്കുകളിലേക്കു പോയി. ആ മഹാബാഹു രശ്മികൾ ശമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ, കെട്ടുപോയ അഗ്നിപോലെ, ജീവൻ വേർപെട്ടവനായി കിടന്നു. രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രൻ വീണപ്പോൾ ലോകം വലിയ പീഡകളിൽനിന്നു ശാന്തി നേടി, ശത്രുനാശം വന്നതിനാൽ സന്തോഷിച്ചു. പാപകർമിയായ ആ രാക്ഷസൻ കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ ഭഗവാനായ ശക്രൻ എല്ലാ മഹർഷിമാരോടുമൊപ്പം സന്തോഷിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ദുന്ദുഭിനാദം കേട്ടു; നൃത്തം ചെയ്യുന്ന അപ്സരസ്സുകളും മഹാത്മാക്കളായ ഗന്ധർവന്മാരും പുഷ്പവൃഷ്ടി ചൊരിഞ്ഞു — അത് അദ്ഭുതംപോലെയായിരുന്നു. സർവലോകത്തിനും ഭയമുണ്ടാക്കിയിരുന്ന ആ ക്രൂരകർമി കൊല്ലപ്പെട്ടു വീണപ്പോൾ ജലവും ആകാശവും നിർമലമായി, (എല്ലാം) ശാന്തമായി; ദേവദാനവന്മാർ സന്തോഷിച്ച് അവിടെയെത്തി. ദേവന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും ദാനവന്മാരും ഒന്നിച്ച് തൃപ്തരായി പറഞ്ഞു: ‘ബ്രാഹ്മണർ ദുഃഖമകന്ന്, കലുഷം ശമിച്ച്, സഞ്ചരിക്കട്ടെ.’ പിന്നെ എതിരില്ലാത്ത ബലമുള്ള ആ നൈരൃതശ്രേഷ്ഠൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് സന്തുഷ്ടരായ വാനരയൂഥപന്മാർ യുദ്ധക്കളത്തിൽ (ലക്ഷ്മണനെ) അഭിനന്ദിച്ചു. വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ഋക്ഷയൂഥപനായ ജാംബവാനും വിജയത്തിൽ അഭിനന്ദിച്ചുകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണനെ സ്തുതിച്ചു. ആർത്തുവിളിച്ചും ചാടിയും ഗർജിച്ചും, ലക്ഷ്യം നേടിയ വാനരന്മാർ രഘുപുത്രനെ ചുറ്റിനിന്നു. വാലുകൾ ചുഴറ്റിയും (കൈകൾ) കൊട്ടിയും വാനരന്മാർ ‘ലക്ഷ്മണൻ ജയിക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ഉറക്കെ മുഴക്കി. സന്തുഷ്ടമനസ്കരായ വാനരന്മാർ പരസ്പരം ആലിംഗനം ചെയ്ത് രാഘവനെ ആശ്രയിച്ചുള്ള, പലതരം ഗുണങ്ങൾ നിറഞ്ഞ സത്കഥകൾ പറഞ്ഞു. യുദ്ധത്തിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ ആ ദുഷ്കരമായ കർമം കണ്ട് അവന്റെ പ്രിയസുഹൃത്തുക്കൾ സന്തോഷിച്ചു; ഇന്ദ്രശത്രു കൊല്ലപ്പെട്ടുവെന്നു കേട്ട് ദേവന്മാരും പരമമായ മനസ്സന്തോഷം നേടി. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം അസ്തമിച്ച സൂര്യന്റെയും കെട്ടുപോയ അഗ്നിയുടെയും ഉപമയാൽ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — അവന്റെ തേജസ്സ് വലുതായിരുന്നുവെന്ന് കവി സമ്മതിക്കുന്നു. അവന്റെ വധത്താൽ മൂന്നു ലോകങ്ങളും നിർഭയമായി, ജലവും ആകാശവും നിർമലമായി — ഇതെല്ലാം രാവണന്റെയും ആസന്നമായ വിനാശം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നൃത്തവും ജയഘോഷവും സൈനികരുടെ സ്വാഭാവികമായ സന്തോഷം കാണിക്കുന്നു. രാക്ഷസന്മാരുടെ പലായനം വിസ്തരിച്ചു വർണിച്ചിരിക്കുന്നു — ചിലർ ലങ്കയിലേക്ക്, ചിലർ സമുദ്രത്തിലേക്ക്, ചിലർ പർവതത്തിലേക്ക്. ആയിരങ്ങളിൽ ഒരുവൻപോലും നിൽക്കുന്നില്ല — ഇതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് സേനയുടെ ആധാരമായിരുന്നുവെന്നു വ്യക്തമാകുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചാൽ രശ്മികളെന്നപോലെ രാക്ഷസന്മാർ അദൃശ്യരാകുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ ഹർഷം പ്രത്യേകം പരാമർശിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചിട്ടാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഈ പേരു നേടിയത്. ‘ബ്രാഹ്മണർ നിർഭയരായി സഞ്ചരിക്കട്ടെ’ എന്ന ദേവന്മാരുടെ വാക്ക് ഇന്ദ്രജിത്ത് യജ്ഞങ്ങൾക്കു വിഘ്നം വരുത്തുന്നവനായിരുന്നുവെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ ജയഘോഷം ‘ലക്ഷ്മണോ ജയതി’ (ലക്ഷ്മണൻ ജയിക്കുന്നു) എന്നാണ് — ഇതാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ഏറ്റവും വലിയ വിജയം. അവരുടെ കഥകൾ ‘രാഘവാശ്രയാഃ’ (രാഘവനെ ആശ്രയിച്ചുള്ളവ) ആണ് — രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ ഗുണങ്ങളെക്കുറിച്ചുള്ളവ. എല്ലാ മിത്രങ്ങളും ലക്ഷ്മണനെ സ്തുതിക്കുന്നു — വിഭീഷണനും ഹനുമാനും ജാംബവാനും. സർഗാന്ത്യത്തിൽ ദേവന്മാരുടെ ഹർഷം വീണ്ടും പറയുന്നു — ഇങ്ങനെ ആരംഭത്തിലും അവസാനത്തിലും ലോകവ്യാപിയായ ആനന്ദം. ഈ സർഗത്തിൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ പുഷ്പവൃഷ്ടിയുടെയും ദുന്ദുഭിയുടെയും വർണന കൂടുതലാണ്. ജലം നിർമലം, ആകാശം തെളിഞ്ഞത് — ഇതു പ്രകൃതിയുടെ പ്രസാദമാണ്; മുൻസർഗത്തിൽ കാറ്റു വീശാതെയും അഗ്നി ജ്വലിക്കാതെയും ഇരുന്നതിനു വിപരീതമായി ഇവിടെ ശാന്തി. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ പ്രകൃതി സ്തംഭിച്ചു, അവസാനത്തിൽ പ്രസന്നമായി. ദേവന്മാരും ദാനവന്മാരും സന്തോഷിച്ചു എന്നതു വിചിത്രമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അത്യാചാരം എല്ലാവർക്കും ദുഃഖകരമായിരുന്നു എന്നാണ് ഭാവം. വാനരന്മാരുടെ ആലിംഗനവും നൃത്തവും വാൽചുഴറ്റലും സിംഹനാദവും അവരുടെ സ്വഭാവമനുസരിച്ചുള്ള ഹർഷപ്രകടനമാണ്. അവർ ‘ലബ്ധലക്ഷർ’ ആണ് — നേടാനാഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്യം നേടിയവർ. ഈ സർഗത്തിന്റെ ശേഷഭാഗം ലക്ഷ്മണന്റെ സ്തുതിതന്നെയാണ്. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ അടുത്തുചെന്ന് ഈ വൃത്താന്തം അറിയിക്കും. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തോടെ യുദ്ധകാണ്ഡത്തിലെ ഒരു പ്രധാന അധ്യായം അവസാനിച്ചു — കുംഭകർണനുശേഷം രാവണന്റെ രണ്ടാമത്തെ വലിയ സ്തംഭം വീണു. ഇപ്പോൾ രാവണൻ മാത്രം ശേഷിക്കുന്നു; അവന്റെ ശോകവും ക്രോധവും വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വർണിക്കപ്പെടും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തെ കവി ഒരു വിജയമായി മാത്രമല്ല, ലോകശാന്തിയുടെ കാരണമായും കാണിക്കുന്നു. ഋഷിമാർ നിർഭയർ, ബ്രാഹ്മണർ നിശ്ചിന്തർ, ദേവന്മാർ സുഖികൾ — ഇതാണ് ധർമയുദ്ധത്തിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. അവസാനത്തെ പുഷ്പിതാഗ്രാശ്ലോകത്തിൽ ‘അസുകരം കർമ’ (ദുഷ്കരമായ കർമം) എന്ന പദംകൊണ്ട് ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യത്തിന്റെ ദുഷ്കരത വീണ്ടും പറയുന്നു. ‘ശാന്തരശ്മിരിവാദിത്യഃ’ (രശ്മികൾ ശമിച്ച സൂര്യനെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമയ്ക്കു രണ്ടർഥമുണ്ട് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ തേജസ്സ് സൂര്യനെപ്പോലെ വലുതായിരുന്നു; അവന്റെ അന്ത്യവും സൂര്യാസ്തമയംപോലെ നിശ്ചിതമായിരുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുമ്പോൾ ലോകം ഇരുട്ടിലാഴുന്നു; എന്നാൽ ഇവിടെ വിപരീതമാണ് — രാക്ഷസന്റെ അസ്തമയത്തിൽ ലോകം പ്രകാശം നേടുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് കവി ലോകത്തിന് ‘പ്രശാന്തപീഡാബഹുലഃ’ (വലിയ പീഡകളിൽനിന്നു ശാന്തി നേടിയത്) എന്ന വിശേഷണം നൽകുന്നത്. ശക്രൻ മഹർഷിമാരോടൊപ്പം സന്തോഷിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ പഴയ വൈരം അവസാനിച്ചു. ആകാശത്തിൽ ദുന്ദുഭികൾ മുഴങ്ങുന്നു, അപ്സരസ്സുകൾ നൃത്തം ചെയ്യുന്നു — സ്വർഗത്തിൽ ഉത്സവം. ഭൂമിയിൽ വാനരന്മാർ, ആകാശത്തിൽ ദേവന്മാർ — രണ്ടു ലോകങ്ങളിലും ഒരേ ആനന്ദം. വാനരന്മാർ ‘രാഘവാശ്രയാഃ സത്കഥാഃ’ പറയുന്നു — അതായത് രാമന്റെ ഗുണകഥകൾ; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ദൃഷ്ടിയിൽ എല്ലാ വിജയത്തിന്റെയും മൂലം രാമനാണെന്നു വ്യക്തം.

With his horses slain, the mighty night-ranger Indrajit stood on the ground, and in his fury he blazed up with energy: defeat only fed his anger. The two bowmen, Lakṣmaṇa and Indrajit, each bent on killing the other with arrows, went at each other for victory like two bull elephants in a forest. All around them rākṣasas and monkeys struck one another down, and though they ran this way and that, neither side abandoned its master in the fight; loyalty held firm on both sides. The image of the two forest bulls tells us that the champions were evenly matched, and the soldiers' steadfastness shows their devotion to their lords. At the end of the previous sarga Indrajit had been left on foot, yet here he is not disheartened but burns all the brighter. From the very opening the poet signals that the last phase of this fight has come: one by one Indrajit's resources are being destroyed, and still his fire does not die down.

Then Rāvaṇa's son, cheering the rākṣasas and praising them, spoke with delight. "Best of rākṣasas," he said, "darkness lies thick on every quarter, and here no one can tell friend from foe. Fight boldly and bewilder the monkeys, while I mount a chariot and come back to the battle. Act so that these great forest-dwellers do not notice I have gone into the city, and do not press the fight while I am away." With that the slayer of enemies tricked the forest-dwellers and slipped back into Laṅkā for a chariot. He had a splendid one made ready, adorned with gold, stocked with darts, swords and arrows and yoked to excellent horses, and driven by a charioteer who knew horses and gave trustworthy counsel, a fit replacement for the driver he had lost. The victor in battle mounted it, and surrounded by the chief bands of rākṣasas the heroic son of Mandodarī rode out of the city, driven on, as the poet says, by the power of death. Once outside, he bore down with his swift horses on Lakṣmaṇa and Vibhīṣaṇa. The poet shows Indrajit's cunning here: where before he had fought invisible by his magic, now he uses the darkness itself to deceive the monkeys, ordering his men to fight boldly and fearlessly so that the monkeys would not notice he had gone. It is shrewd tactics, but deceit will not save him. He goes back for a new chariot rather than asking his father for help, and in that his pride is visible: he wants to conquer his enemies alone. His return shows his stubbornness, his refusal to accept defeat. The chariot is described as fully armed and ready for war, and the epithet "victor in battle" recalls the many fights in which he had never been beaten, so he comes back full of confidence. Yet the phrase "driven by the power of death" tells us he is riding to his own end, and the reader knows this is his last attempt.

When Lakṣmaṇa, the mighty monkeys and the rākṣasa Vibhīṣaṇa saw Rāvaṇa's son back in a chariot, they were astonished at the speed of that clever warrior, who had made a new chariot ready and returned in so short a time. Even Vibhīṣaṇa, who knew his nephew's skill well, was amazed at his swiftness. Enraged, Rāvaṇa's son felled the monkey leaders in hundreds and thousands with floods of arrows; his bow was drawn into a full circle, a sign that he was drawing and loosing without pause, and he cut the monkeys down with the utmost speed. Struck by his iron arrows, the monkeys, fearsome as they were, ran to Lakṣmaṇa for refuge as creatures run to Prajāpati, the lord of creatures. The simile raises Lakṣmaṇa's standing: he is not only a fighter but a protector and guardian. Blazing with battle-rage, the delight of the Raghus showed the quickness of his hand and cut through Indrajit's bow. Indrajit seized another and strung it in haste, but Lakṣmaṇa cut that one too with three arrows; not once but twice he destroyed his enemy's bow, and his speed was as astonishing as Indrajit's. Then, while Indrajit stood with his bow cut, Lakṣmaṇa pierced him in the chest with five arrows deadly as serpent's venom, a grave blow. Even so Indrajit was not beaten; he would take up another bow, and the rivalry between the two only grew.

Loosed from Lakṣmaṇa's great bow, those arrows passed through Indrajit's body and fell to the ground like red serpents. His bow cut, vomiting blood from his mouth, a sign of how badly he was hurt, Rāvaṇa's son seized an even stronger bow, firmly strung, and aiming at Lakṣmaṇa with the utmost speed he poured down showers of arrows as Indra pours down rain. Lakṣmaṇa, tamer of foes, warded off that almost irresistible shower without alarm, and the mighty delight of the Raghus, still unshaken, displayed his own prowess to Rāvaṇa's son; it seemed a marvel. The word "without alarm" comes twice, to stress his steadiness and calm of mind. Then in great fury he showed his swift weapon, struck each of the rākṣasas around Indrajit with three arrows, and battered the son of the rākṣasa lord himself with floods of arrows; he did not attack only the chief enemy but his helpers too, taking in the whole battle. Badly wounded, Indrajit sent many arrows at Lakṣmaṇa without pause, but the slayer of enemy heroes cut them with sharp arrows before they could reach him. Then that best of chariot-fighters, righteous Lakṣmaṇa, struck off the head of Indrajit's charioteer with a broad-headed arrow. This was the second charioteer to fall, the first having died in the previous sarga, and every effort of Indrajit's was coming to nothing. Yet the driverless horses were well trained: without fear or confusion they drew the chariot on, running in circles of their own accord, and this too seemed a marvel. Overcome with indignation, Sumitrā's son, firm in valour, pierced the horses in turn and terrified them, to bring the chariot to a halt. Unable to bear that, Rāvaṇa's son, his anger growing, pierced implacable Lakṣmaṇa with ten arrows like thunderbolts and like serpents' venom, but they struck his golden armour and came to nothing, melting away like snow in fire. The poet does not say it outright, but the course of events suggests that divine protection stood near Lakṣmaṇa.

Seeing that Lakṣmaṇa's armour could not be pierced, Indrajit in great fury quickly displayed his weapon and shot three well-feathered arrows into Lakṣmaṇa's forehead, where there was no armour; that was his cunning. With the three arrows standing in his brow, the delight of the Raghus, who gloried in battle, shone at the front of the fight like a mountain with three peaks: even pain could not dim his splendour, and the arrows looked like summits. Though tormented by the rākṣasa's arrows, Lakṣmaṇa did not waver. At once he drew his bow and struck back with five arrows into Indrajit's face with its fair earrings; the earrings are mentioned here, and they will appear again when his head is cut off. So the two heroes with their mighty bows, both of fearsome valour, struck at each other with arrows, and both wounded in the face and smeared with blood, they shone on the battlefield like two kiṃśuka trees in flower in spring. The simile shows the red of the blood and a kind of beauty at once; even in dreadful battle the poet sees beauty. Rushing at each other, each set on victory, as the phrase stresses their firm resolve, the two bowmen pierced each other in every limb with fearsome arrows, and so the fight did not slacken. The poet's eye is impartial here and describes the courage of both as equal, and the battle stays evenly balanced; yet the reader knows that Lakṣmaṇa, who stands on the side of dharma, will win.

Then, filled with battle-rage, Rāvaṇa's son pierced Vibhīṣaṇa in his handsome face with three arrows, and having struck the lord of rākṣasas with those iron-headed shafts, he pierced each of the monkey leaders with one arrow apiece. Enraged at his evil nephew, mighty Vibhīṣaṇa struck down his horses with his mace, showing that he was skilled not only with the bow but in fighting with the mace too; this was the third time Indrajit's horses were killed. Leaping down from the chariot whose horses and driver were dead, Indrajit hurled a spear at his uncle, but as it flew Lakṣmaṇa, who increases Sumitrā's joy, cut it with sharp arrows and brought it down in ten pieces. He guarded Vibhīṣaṇa as he would his own life, since Rāma had accepted him as one who had come for refuge. Then Vibhīṣaṇa of the firm bow, enraged, loosed five arrows like the touch of the thunderbolt at the chest of the horseless Indrajit, and those gold-feathered arrows, true to their mark, went through his body and looked like red serpents smeared with blood. Here uncle and nephew meet face to face. Vibhīṣaṇa had earlier shrunk from killing his brother's son, but now in battle he strikes him too, and the scene of uncle and nephew wounding each other is an emblem of the ruin of Rāvaṇa's house. The two allies work together, one killing the horses and the other cutting down the spear, and Vibhīṣaṇa proves his loyalty to his new side by deeds, not words.

Furious with his uncle, Indrajit took up in the midst of the rākṣasas an excellent arrow that had been given by Yama. Seeing that great arrow fitted to the string, Lakṣmaṇa of fearsome prowess took up another, which boundless Kubera himself had given him in a dream, an arrow invincible and unbearable even to gods and asuras with Indra at their head. The contest of these two is striking: Yama is guardian of the south and Kubera of the north, so the weapons of two guardians of the quarters were set against each other; and Kubera was Rāvaṇa's elder brother, so a weapon of his gift was now turned against Rāvaṇa's son. Drawn mightily by arms like iron bars, the two great bows cried out like a pair of curlews, a sound both sweet and terrible. The two arrows on the strings blazed with splendour; loosed, they lit up the sky, met point against point and fell together with force, and from their collision a terrible fire sprang up with smoke and sparks. Like two great planets colliding, they shattered into a hundred pieces and fell to the earth. Seeing their arrows repelled at the head of the battle, both warriors were abashed and enraged. Then began a succession of divine weapons. Sumitrā's son took up the weapon of Varuṇa, full of water, and Indrajit, standing firm, countered it with the weapon of Rudra. Then Indrajit fitted the blazing weapon of Agni, as if to burn up the world, and Lakṣmaṇa warded it off with the weapon of Sūrya. Seeing his weapon countered, Rāvaṇa's son, beside himself with rage, took up a sharp arrow charged with the Āsura weapon that tears enemies apart, and from his bow flew gleaming hammers and mallets, spears, bhuśuṇḍīs, maces, swords and axes. That dreadful weapon was irresistible to every creature and shattered every other weapon, but radiant Lakṣmaṇa warded it off with the weapon of Maheśvara. Here the fight rises from the human to the divine plane: Yama, Kubera, Varuṇa, Rudra, Agni, Sūrya, the asuras and Maheśvara are all present on the field in the form of weapons, and each weapon is met by its counter. The two are equals in the science of weapons, so the outcome will be decided not by weapons but by the strength of dharma. The poet raises the intensity step by step, from ordinary arrows to arrows given by the guardians of the quarters, to the divine weapons, and finally to Maheśvara's. At every stage Indrajit attacks and Lakṣmaṇa defends; Indrajit's weapons are destructive, a flood, a burning, a rain of blades, while Lakṣmaṇa's protect, and he never uses a divine weapon first but only answers. That is the rule of righteous war, that one strikes back only when attacked, and its reward will be seen in the weapon of Indra. It was a marvellous, hair-raising battle. The beings of the sky gathered round Lakṣmaṇa, and the sky above that fearsome battle of monkeys and rākṣasas, loud with terrible cries, shone with crowds of amazed onlookers, as if the battlefield were a stage with the three worlds for audience. Sages, ancestors, gods, gandharvas, Garuḍas and serpents, with Indra of the hundred sacrifices at their head, stood guard over Lakṣmaṇa. Their protection shows that heaven had accepted his cause and that the whole world wished for his victory; Indra had a personal stake too, and had come in person to see his enemy slain. On Lakṣmaṇa's side stood gods and sages, while the rākṣasa side had only Indrajit's own strength.

Then Rāghava's younger brother fitted another arrow, the best of arrows: touching like fire, fit to tear Rāvaṇa's son apart, well feathered, round-shafted, with fine joints, well made and wrought with gold, an arrow to end a body, hard to ward off and unbearable, the terror of the rākṣasas, like serpent's venom, honoured by the hosts of the gods. It was the very arrow by which mighty Śakra, the lord borne by bay horses, had conquered the dānavas long ago in the war of the gods and asuras. The long string of epithets marks the importance of this arrow and the weight of the final blow. Bound up as it was with Indra's ancient victory, it was fitting above all for killing Indrajit, the conqueror of Indra, so that he fell by Indra's own weapon, a poetic justice. Drawing the weapon of Indra, never defeated in battle, the best of arrows on the best of bows, glorious Lakṣmaṇa spoke words that would accomplish his purpose, a solemn act of truth: "If Rāma, son of Daśaratha, is righteous and true to his word, and unrivalled in manhood, then slay this son of Rāvaṇa!" Lakṣmaṇa does not appeal to his own strength but to Rāma's dharma, truth and manhood as the power behind his arrow: if my brother is true, let my arrow succeed. Devotion to his brother is his highest ideal, and the epithet "glorious" points to his splendour and to the glory of victory. With those words the hero drew the straight-flying arrow to his ear, joined it to the weapon of Indra and loosed it at Indrajit, and it went straight to its mark. It tore from the body Indrajit's head, with its helmet and its glorious blazing earrings, and threw it to the ground. That great head, severed at the shoulders and drenched with blood, lay on the ground gleaming like gold. Then Rāvaṇa's son fell dead to the earth, still in his armour and helmet, his bow flung far away; armour, helmet and bow had all been in vain. The telling is brief but sharp: at the end of a long fight, a single arrow settles everything in an instant, like a stroke of lightning. Rāvaṇa's greatest warrior, the last support of his hopes, was gone.

When he was slain, all the monkeys, with Vibhīṣaṇa, shouted for joy, as the gods did when Vṛtra was killed, and in the sky a cry of victory went up from the gods, the great sages, the gandharvas and the apsarases. Knowing him fallen, the great rākṣasa army, cut down by the triumphant monkeys, fled in every direction. Dazed, the rākṣasas threw away their weapons, their paṭṭiśas, swords and axes, and ran in hundreds; some, terrified and harried by the monkeys, got back into Laṅkā, some fell into the sea, some took refuge on the mountain. Seeing Indrajit lying dead on the battlefield, not one of those thousands of rākṣasas stayed to be seen, which shows how completely the army had rested on him: as the rays do not stay when the sun has set, so when he fell they scattered. The mighty-armed Indrajit lay lifeless like the sun with its rays quenched, like a fire gone out. The simile works two ways: his splendour had been as great as the sun's, and his end was as certain as sunset. But where the setting of the sun plunges the world into darkness, the setting of this rākṣasa brought the world into light; with the son of the rākṣasa lord fallen, the world was freed of its many afflictions, its enemy destroyed, and it rejoiced. Blessed Śakra rejoiced with all the great sages, for his old feud was ended, since it was by conquering Indra that Indrajit had earned his name. The gods' drums sounded in the sky, and with apsarases dancing and great gandharvas they rained down showers of flowers, a festival in heaven; it seemed a marvel. With that cruel rākṣasa dead, the terror of all the worlds, everything grew calm, and the waters and the sky became clear. In the previous sarga the wind had ceased to blow and fire to burn; now nature was serene again, stunned at the start of the fight and glad at its end. Gods and even dānavas rejoiced, for Indrajit's violence had grieved everyone, and gods, gandharvas and dānavas came together and said with satisfaction, "Now let the brāhmaṇas go about free of fever, their troubles at rest," which tells us that Indrajit had been a disturber of sacrifices. This, and not victory alone, is what the poet presents as the purpose of a righteous war: sages without fear, brāhmaṇas at ease, the gods content. Then the monkey leaders, overjoyed, applauded on the battlefield at the sight of that bull among nairṛtas, matchless in strength, lying slain. Vibhīṣaṇa, Hanūmān and Jāmbavān, leader of the bears, congratulated Lakṣmaṇa on his victory and praised him. Shouting, leaping and roaring, the monkeys who had gained their goal crowded round the son of Raghu; lashing their tails and slapping their arms, as is their nature, they raised the cry, "Lakṣmaṇa is victorious!" This was Lakṣmaṇa's greatest victory. Embracing one another with glad hearts, the monkeys told tales of every kind about Rāghava's virtues, making plain that in their eyes the root of every victory was Rāma. Seeing that deed of Lakṣmaṇa's in battle, so hard to accomplish, his dear friends rejoiced, and the gods, hearing that Indra's enemy was dead, felt the highest joy. So the sarga that opens with the joy of the whole world closes with it too, on earth among the monkeys and in heaven among the gods. With Indrajit dead, after Kumbhakarṇa the second great pillar of Rāvaṇa's power had fallen, and only Rāvaṇa himself remained; his grief and his rage fill the sargas that follow, and in the next Lakṣmaṇa goes to Rāma to tell him what has happened.