लक्ष्मणः इन्द्रजित् च परस्परं जेतुम् इच्छन्तौ प्रभिन्नौ मत्तौ मातङ्गौ इव प्रसक्तौ युध्यमानौ आस्ताम्। तयोः युद्धं द्रष्टुम् इच्छन् श्रेष्ठं चापं धारयन् बली शूरः रावणभ्राता विभीषणः संग्रामस्य मूर्धनि अतिष्ठत्। सः केवलं दर्शकः न अभवत्; तत्र स्थित्वा महत् धनुः विस्फारयामास, राक्षसेषु तीक्ष्णाग्रान् महाशरान् च उत्ससर्ज। ते शराः अग्निस्पर्शसदृशाः समाहिताः निपतन्तः राक्षसान् द्रावयामासुः, यथा वज्राणि महागिरीन् विदारयन्ति। अत्र कविः दर्शयति यत् विभीषणः स्वजनानां विरुद्धं युद्धे अपि धर्मपक्षं न त्यजति। सः स्वयं योद्धा अपि, न केवलं मन्त्री। तस्य बाणाः राक्षससेनां भिन्दन्ति, येन लक्ष्मणस्य कार्यं सुकरं भवति। पुत्रस्य पितृव्यस्य च एकस्मिन् एव रणे विरुद्धपक्षे स्थानं करुणं दृश्यम्। पूर्वसर्गस्य अन्ते विभीषणः लक्ष्मणस्य समीपे आसीत्; अधुना सः स्वयं शस्त्रं गृह्णाति। ‘शिखिसंस्पर्शाः’ इति विशेषणेन शराणां दाहकता सूच्यते। ‘वरचापधरः’ इति पदेन तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलम् अपि निर्दिश्यते। एवं सर्गस्य आरम्भः।

विभीषणस्य अनुचराः चत्वारः राक्षसोत्तमाः अपि शूलैः असिभिः पट्टिशैः च समरे वीरान् राक्षसान् चिच्छिदुः। तैः स्वसचिवैः परिवृतः विभीषणः प्रधृष्टानां कलभानां मध्ये स्थितः द्विपः इव बभौ। ततः कालज्ञः रक्षसां वरः सः रक्षोवधप्रियान् वानरान् संचोदयन् काले उचितं वचनम् उवाच। ‘हे हरीश्वराः, अयम् एकः इन्द्रजित् एव राक्षसेन्द्रस्य परायणम् अवस्थितः; एतत् एव तस्य बलस्य शेषम्। किमर्थं यूयं तिष्ठथ? युध्यध्वम्।’ विभीषणः कालं जानाति — यदा शत्रोः अन्तिमः आश्रयः सम्मुखे अस्ति, तदा एव सर्वशक्त्या आक्रमणं कर्तव्यम्। तस्य वचनं वानराणां मनसि उत्साहं जनयति। ‘कलभानामिव द्विपः’ इति उपमया सः स्वानुचरेषु श्रेष्ठः इति सूच्यते। अस्य वाक्यस्य लक्ष्यं वानराणां निश्चेष्टता निवारणम्। ‘परायणम्’ इति पदस्य अर्थः अन्तिमः आश्रयः, यस्मिन् पतिते अन्यः आधारः न अवशिष्यते। एवं सः वानरान् बोधयति यत् अयं क्षणः निर्णायकः, विलम्बः न कर्तव्यः। सः स्वयम् अपि अग्रे एव तिष्ठति।

विभीषणः अनुवदति — ‘अस्मिन् पापे राक्षसे रणमूर्धनि निहते रावणं वर्जयित्वा अस्य सर्वं शेषं बलं हतम् एव इति मन्तव्यम्। प्रहस्तः वीरः हतः, महाबलः निकुम्भः, कुम्भकर्णः, कुम्भः, धूम्राक्षः च निशाचरः हताः।’ ततः सः हतानां दीर्घां सूचीं पठति — जम्बुमाली, महामाली, तीक्ष्णवेगः, अशनिप्रभः, सुप्तघ्नः, यज्ञकोपः, वज्रदंष्ट्रः, संह्रादी, विकटः, अरिघ्नः, तपनः, मन्दः, प्रघासः, प्रघसः, प्रजङ्घः, जङ्घः, दुर्धर्षः अग्निकेतुः, रश्मिकेतुः, विद्युज्जिह्वः, द्विजिह्वः, सूर्यशत्रुः, अकम्पनः, सुपार्श्वः, चक्रमाली, कम्पनः, सत्त्ववन्तौ देवान्तकनरान्तकौ च। ‘एतान् अतिबलान् बहून् राक्षससत्तमान् निहत्य यूयं बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा इदानीं लघु गोष्पदं लङ्घयत। एतावत् एव वः जेतव्यं शेषम्; अन्ये बलदर्पिताः राक्षसाः सर्वे समागम्य हताः।’ सागरः तीर्णः, गोष्पदं शेषम् इति उपमा वानराणां श्रमं लघु करोति। इयं गणना वुल्गेटपाठे एव अस्ति, समीक्षिते न। एतेषु बहवः पूर्वसर्गेषु वानरैः रामेण लक्ष्मणेन च हताः — प्रहस्तः नीलेन, कुम्भकर्णः रामेण, कुम्भः सुग्रीवेण, निकुम्भः हनूमता, देवान्तकः हनूमता, नरान्तकः अङ्गदेन, धूम्राक्षः अकम्पनः च हनूमता। विभीषणः एतान् स्मारयित्वा वानराणां आत्मविश्वासं वर्धयति। नामानां दीर्घा आवलिः सेनायाः विनाशस्य व्याप्तिं दर्शयति — रावणस्य गृहं प्रायः शून्यम् अभवत्। ‘बलदर्पिताः’ इति पदेन तेषां गर्वः, तस्य फलं विनाशः च सूच्येते। वानराः अपि स्वकृतानि कर्माणि श्रुत्वा पुनः उत्साहिताः भवन्ति। ‘गोष्पदम्’ इति गोः पदेन भूमौ जातः अल्पः गर्तः, यस्मिन् स्थितं जलं बालः अपि लङ्घयति। शतयोजनं सागरं तीर्त्वा गोष्पदे को भयं करोति? इति विभीषणस्य तर्कः। अनेन सः वानरेषु जितप्रायम् इति भावं जनयति, यतः श्रान्ताः सैनिकाः लक्ष्यस्य समीपतां श्रुत्वा एव नूतनं बलं लभन्ते। तस्य वचनेषु नेतृत्वस्य कौशलं दृश्यते — प्रथमं कृतस्य स्मरणम्, ततः शेषस्य अल्पत्वम्, अन्ते च प्रत्यक्षः आदेशः। रावणः एकः एव तदनन्तरं जेतव्यः।

विभीषणः स्वमनसः क्लेशं स्पष्टं वदति — ‘मम जनितुः पुत्रस्य पुत्रं, भ्रातुः आत्मजं निहन्तुं मम अयुक्तम्। तथापि रामार्थे घृणाम् अपास्य अहं तं निहन्याम्। किन्तु हन्तुकामस्य मे बाष्पः चक्षुः निरुध्यति। अतः एषः महाबाहुः लक्ष्मणः एव तं शमयिष्यति। हे वानराः, यूयं सम्भूय अस्य समीपगान् भृत्यान् घ्नत।’ इति तेन अतियशसा राक्षसेन अभिचोदिताः वानराः। अत्र विभीषणस्य धर्मसङ्कटः करुणया चित्रितः — कर्तव्यं जानाति, किन्तु स्नेहः अपि न नष्टः। सः स्वदौर्बल्यं न गूहति, अपितु कार्यस्य विभागं करोति — प्रधानं शत्रुं लक्ष्मणाय, सेवकान् वानरेभ्यः। एतत् वचनं तस्य सत्यवादित्वम् अपि दर्शयति। ‘घृणाम् अपास्य’ इति पदे दया इति अर्थः।

विभीषणेन प्रेरिताः वानरेन्द्राः जहृषिरे, लाङ्गूलानि च विव्यधुः। ततः कपिशार्दूलाः पुनः पुनः क्ष्वेडन्तः मेघान् दृष्ट्वा बर्हिणः इव विविधान् नादान् मुमुचुः। जाम्बवान् अपि स्वयूथ्यैः सर्वैः अभिसंवृतः; ते अश्मभिः नखैः दन्तैः च राक्षसान् ताडयामासुः। ऋक्षाधिपतिं निघ्नन्तं तं राक्षसाः महाबलाः भयं त्यक्त्वा अनेकविधायुधाः परिवव्रुः, शरैः परशुभिः पट्टिशैः यष्टिभिः तोमरैः च जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुः। कपिरक्षसां सः सम्प्रहारः क्रुद्धानां देवासुराणाम् इव भीमः महास्वनः तुमुलः अभवत्। हनूमान् अपि संक्रुद्धः पर्वतात् सालम् उत्पाट्य, स्वयं पृष्ठात् लक्ष्मणम् अवरोप्य, सहस्रशः रक्षसां कदनम् अकरोत्। इन्द्रजित् पितृव्येन सह तुमुलं युद्धं दत्त्वा पुनः लक्ष्मणम् एव अभ्यधावत्। ततः तौ वीरौ लक्ष्मणराक्षसौ मृधे प्रयुद्धौ अभवताम्। हनूमतः पृष्ठे लक्ष्मणस्य आरोहणं पूर्वं वर्णितम्, अत्र तस्य अवरोहणं सूच्यते। जाम्बवान् वृद्धः अपि अग्रे युध्यते, राक्षसाः तं परिवृत्य नानाशस्त्रैः प्रहरन्ति, तथापि सः राक्षसीं चमूं निघ्नन् एव तिष्ठति। वानराणां नादः, लाङ्गूलानां विक्षेपः, क्ष्वेडनं च तेषां हर्षस्य बाह्यचिह्नानि। मेघान् दृष्ट्वा मयूराः इव इति उपमया वर्षाकालस्य आनन्दः स्मार्यते। हनूमतः पराक्रमः पुनः वृक्षायुधेन एव — सः सालं पर्वतात् उत्पाट्य राक्षसान् हन्ति। एवं सर्वे वानरप्रमुखाः स्वस्वस्थाने युध्यन्ते, लक्ष्मणेन्द्रजितोः द्वन्द्वं च पुनः आरभ्यते। पितृव्येन सह युद्धे इन्द्रजितः किमपि फलं न अभवत्, अतः सः मुख्यं शत्रुं प्रत्यागच्छति। राक्षसाः अपि भयं त्यक्त्वा युध्यन्ते, न पलायन्ते — एतेन युद्धस्य कठिनता सूच्यते। देवासुरयुद्धेन उपमा अस्य संग्रामस्य व्याप्तिं महत्त्वं च दर्शयति। वानराः यथा देवाः, राक्षसाः यथा असुराः — धर्माधर्मयोः संघर्षः इति भावः। कविः अत्र युगपत् अनेकानि दृश्यानि दर्शयति — विभीषणः एकत्र, जाम्बवान् अन्यत्र, हनूमान् अपरत्र, लक्ष्मणेन्द्रजितौ मध्ये। एवं रणभूमेः विस्तृतं चित्रं पाठकस्य पुरतः उपस्थाप्यते। एवं विभीषणस्य वचनस्य फलं तत्क्षणम् एव दृश्यते — वानराः पुनः युद्धे प्रवृत्ताः।

तौ महाबलौ शरौघान् अभिवर्षन्तौ परस्परं जघ्नतुः, शरजालैः च अभीक्ष्णम् अन्तर्दधतुः — यथा उष्णान्ते तरस्विनौ चन्द्रादित्यौ मेघैः आच्छाद्येते। तयोः पाणिलाघवात् बाणानाम् आदानं, संधानं, धनुषः परिग्रहः, विमोक्षः, विकर्षः, विग्रहः, मुष्टेः प्रतिसंधानं, लक्ष्यस्य प्रतिपादनं च किमपि न अदृश्यत — केवलं फलम् एव दृश्यते स्म। चापवेगेन प्रयुक्तैः बाणजालैः अन्तरिक्षे सर्वतः व्याप्ते रूपाणि न चकाशिरे। लक्ष्मणः रावणिं प्राप्य, रावणिः अपि लक्ष्मणं प्राप्य, अन्योन्यविग्रहे उग्रा अव्यवस्था अभवत्। ताभ्याम् उभाभ्यां तरसा प्रसृष्टैः शितैः विशिखैः आकाशं निरन्तरं तमसा वृतम् इव बभूव। तयोः पतद्भिः बहुभिः शरशतैः दिशः प्रदिशः च शरसंकुलाः अभवन्; सर्वं तमसा पिहितं प्रतिभयं महत् आसीत्। सहस्रांशौ अस्तं गते इव तमसा संवृते लोके रुधिरौघाः महानद्यः सहस्रशः प्रावर्तन्त। दारुणाः क्रव्यादाः भीमनिःस्वनान् वाग्भिः चिक्षिपुः। तदानीं वायुः न ववौ, पावकः न जज्वाल। ‘लोकेभ्यः स्वस्ति अस्तु’ इति महर्षयः जजल्पुः; गन्धर्वाः चारणैः सह संतप्ताः सम्पेतुः। अत्र युद्धस्य भीषणता प्रकृतेः स्तम्भनेन वर्णिता — वायुः अग्निः च स्वकर्म त्यजतः। ‘लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य’ इति श्लोके द्वयोः समानबलत्वं शब्दक्रमस्य आवृत्त्या एव दर्शितम्। उभौ अपि धनुर्विद्यायां पारङ्गतौ, अतः कस्य अपि पराजयः सहसा न दृश्यते। शराणां घनत्वात् दिवा अपि रात्रिः इव जाता — सूर्यः अस्तं गतः इव। रुधिरस्य नद्यः, मांसाशिनां भीषणाः शब्दाः, स्तब्धः वायुः, अप्रज्वलन् अग्निः — एतानि सर्वाणि प्रलयस्य लक्षणानि इव। अतः एव महर्षयः लोकानां स्वस्तिं याचन्ते, गन्धर्वाः चारणाः च भीताः आकाशे सम्पतन्ति। अस्मिन् भागे वर्णितं युद्धं मानवस्य राक्षसस्य च न, अपितु द्वयोः दिव्यास्त्रवेदिनोः इव प्रतीयते। पाणिलाघवस्य वर्णनं धनुर्वेदस्य अष्टौ क्रियाः क्रमेण गणयति, येन कविः स्वस्य शास्त्रज्ञानम् अपि दर्शयति। ‘अव्यवस्था भवत्युग्रा’ इति वाक्यम् अपि सूचयति यत् कः जयति इति निर्णेतुं न शक्यते स्म; क्षणे क्षणे एकः अपरं पीडयति। अदृश्यतायाः युद्धं पूर्वं इन्द्रजितः मायया अभवत्, अधुना तु बाणानां घनतया एव उभौ अदृश्यौ। अयं भेदः महत्त्वपूर्णः — अत्र न माया, अपितु शुद्धं कौशलम्। पर्यावरणस्य भीषणं वर्णनं युद्धस्य तीव्रतां लोकव्यापिनीं करोति, यतः देवाः ऋषयः च तस्य फलं प्रतीक्षन्ते। अत्र शान्तिः केवलं विजये एव सम्भवति इति भावः। रुधिरनद्यः इति अतिशयोक्तिः अपि सैनिकानां महतीं हानिं सूचयति, यतः उभयोः सेनयोः योद्धारः अपि तत्र पतन्ति। महर्षीणां ‘स्वस्त्यस्तु लोकेभ्यः’ इति वाक्यं युद्धस्य लोकव्यापिनं भयं स्पष्टं करोति, यतः सर्वे प्राणिनः तस्य परिणामेन प्रभाविताः।

अथ सौमित्रिः राक्षससिंहस्य कनकभूषणान् कृष्णान् चतुरः हयान् चतुर्भिः शरैः विव्याध। ततः अपरेण पीतेन निशितेन सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा महेन्द्राशनिकल्पेन भल्लेन विचरतः सूतस्य शिरः लाघवात् श्रीमान् राघवः लक्ष्मणः कायात् अपाहरत्। सः बाणः अशनिः इव तलशब्देन अनुनादितः आसीत्। यन्तरि हते महातेजाः मन्दोदरीसुतः स्वयं सारथ्यम् अकरोत्, पुनः च धनुः अस्पृशत्। युधि पश्यतां जनानां तत् सारथ्यम् अद्भुतम् अभवत् — एकः एव अश्वान् नियच्छति, युध्यते च। हयेषु व्यग्रहस्तं तं लक्ष्मणः निशितैः शरैः विव्याध; धनुषि पुनः व्यग्रं तं हयेषु शरान् मुमोच। तेषु छिद्रेषु अभीतवत् विचरन्तं तं शीघ्रकृत्तमः सौमित्रिः बाणौघैः समरे अर्दयामास। निहतं सारथिं दृष्ट्वा रावणात्मजः समरोद्धर्षं प्रजहौ, विषण्णः च बभूव। लक्ष्मणः शत्रोः द्विविधं व्यापारं छिद्रत्वेन उपयुङ्क्ते — एषा युद्धनीतेः सूक्ष्मता। सारथिः रथिनः अर्धं बलम्; तस्मिन् हते रथी अश्वनियमने धनुर्व्यापारे च विभक्तः भवति। लक्ष्मणः एतत् जानाति, अतः प्रथमं अश्वान्, ततः सारथिं लक्ष्यीकरोति। भल्लस्य विशेषणानि — पीतः, निशितः, पूर्णम् आयम्य मुक्तः, सुपत्रः, सुवर्चाः, महेन्द्राशनिकल्पः — तस्य बाणस्य प्रभावं वर्धयन्ति। इन्द्रजितः स्वयं सारथ्यं तस्य धैर्यं दर्शयति, किन्तु तस्य विषादः आसन्नस्य पराजयस्य सूचना। युद्धे प्रथमवारं सः हर्षं त्यजति। ‘लाघवात्’ इति पदं पुनः पुनः आगच्छति — लक्ष्मणस्य हस्तलाघवम् एव अस्य सर्गस्य मुख्यः विषयः। ‘श्रीमान्’ इति विशेषणं तस्य तेजः सूचयति। मन्दोदरीसुतः इति मातुः नाम्ना निर्देशः करुणां जनयति — तस्य माता अपि शीघ्रं शोचिष्यति। सारथ्यस्य ‘अद्भुतम्’ इति प्रशंसा कवेः निष्पक्षतां दर्शयति; शत्रोः अपि शौर्यं सः प्रशंसति। किन्तु अश्वेषु धनुषि च युगपत् व्यग्रः सः उभयत्र दुर्बलः भवति, लक्ष्मणः च प्रतिक्षणं तस्य छिद्रं विध्यति। अतः एव ‘शीघ्रकृत्तमः’ इति विशेषणं लक्ष्मणस्य। एवं रथस्य प्रथमः आधारः नष्टः।

विषण्णवदनं तं राक्षसं दृष्ट्वा हरियूथपाः परमसंहृष्टाः लक्ष्मणम् अभ्यपूजयन्। ततः प्रमाथी, रभसः, शरभः, गन्धमादनः च इति चत्वारः हरीश्वराः अमृष्यमाणाः वेगम् अकुर्वन्। ते सुमहावीर्याः भीमविक्रमाः वानराः तूर्णम् उत्पत्य अस्य चतुर्षु हयमुख्येषु निपेतुः। पर्वतोपमैः तैः वानरैः अधिष्ठितानां हयानां मुखेभ्यः व्यक्तं रुधिरं समवर्तत। ते हयाः मथिताः भग्नाः व्यसवः धरणीं गताः। ते वानराः हयान् निहत्य महारथं च प्रमथ्य पुनः वेगेन उत्पत्य लक्ष्मणस्य पार्श्वे तस्थुः। हताश्वात् मथितसारथेः रथात् अवप्लुत्य रावणिः शरवर्षेण सौमित्रिम् अभ्यधावत। ततः महेन्द्रप्रतिमः लक्ष्मणः निहतैः हयोत्तमैः पदातिनम् आजौ निशितान् शरोत्तमान् सृजन्तं तं बाणगणैः भृशं व्यदारयत्। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्ते निबद्धः। रथहीनः अपि इन्द्रजित् न पलायते — तस्य शौर्यम् अपि कविः न न्यूनीकरोति। चत्वारः वानराः चतुर्षु अश्वेषु युगपत् पतन्ति — एका एव लीला सुविचारिता। तेषां भारेण अश्वानां मुखेभ्यः रक्तं स्रवति, ते च प्राणान् त्यजन्ति। रथं भङ्क्त्वा वानराः पुनः लक्ष्मणस्य पार्श्वं प्रत्यागच्छन्ति — अनुशासनं सूच्यते। इन्द्रजित् भूमौ स्थितः अपि शरवर्षं न त्यजति। लक्ष्मणस्य ‘महेन्द्रप्रतिमः’ इति विशेषणं तस्य भाविनः इन्द्रजिद्वधस्य पूर्वसूचना, यतः इन्द्रस्य शत्रुः इन्द्रतुल्येन एव जेयः। अग्रिमे सर्गे अयं संघर्षः समाप्तिं गमिष्यति। प्रमाथी रभसः शरभः गन्धमादनः च वानरयूथपाः पूर्वम् अपि युद्धेषु उक्ताः। अश्वानां मरणं रथस्य भङ्गः च इन्द्रजितः सर्वसाधनानां नाशः। तथापि सः हस्ते धनुः धारयन् लक्ष्मणम् आक्रामति, न तु शरणं याचते। एतत् वीरस्य लक्षणम्। एवं सर्गः इन्द्रजितः रथहीनतया समाप्यते, तस्य अन्तः च समीपे वर्तते।

లక్ష్మణుడూ ఇంద్రజిత్తూ ఒకరినొకరు జయించాలని కోరుకొంటూ, మదజలం స్రవిస్తున్న రెండు మత్తగజాల్లా ఒకరితో ఒకరు తలపడి పోరాడుతున్నారు. వారి యుద్ధాన్ని చూడాలని కోరుకొంటూ, శ్రేష్ఠమైన విల్లు ధరించిన, బలశాలీ శూరుడూ అయిన రావణుని సోదరుడు విభీషణుడు యుద్ధరంగపు ముందుభాగంలో నిలిచాడు. అతడు కేవలం ప్రేక్షకుడుగా ఉండలేదు; అక్కడ నిలిచి తన గొప్ప విల్లును టంకారం చేశాడు, రాక్షసులపై వాడి మొనలు గల మహాబాణాలను వదిలాడు. అగ్నిస్పర్శ వంటి, గురిపెట్టి వదిలిన ఆ బాణాలు పడుతూ, వజ్రాయుధాలు మహాపర్వతాలను చీల్చినట్టు, రాక్షసులను పారదోలాయి. స్వజనులకు వ్యతిరేకంగా జరిగే యుద్ధంలో కూడా విభీషణుడు ధర్మపక్షాన్ని విడువడని కవి ఇక్కడ చూపిస్తాడు. అతడు కేవలం మంత్రి కాదు, స్వయంగా యోధుడు కూడా. అతని బాణాలు రాక్షససేనను చీలుస్తాయి, దానితో లక్ష్మణుని పని సులువవుతుంది. కొడుకు వరుస అయినవాడూ పినతండ్రీ ఒకే రణంలో విరుద్ధపక్షాలలో నిలవడం కరుణ కలిగించే దృశ్యం. మునుపటి సర్గ చివరలో విభీషణుడు లక్ష్మణుని సమీపంలో ఉన్నాడు; ఇప్పుడు స్వయంగా ఆయుధం పట్టుకొంటున్నాడు. ‘శిఖిసంస్పర్శాః’ (అగ్నిస్పర్శ వంటివి) అనే విశేషణంతో బాణాల దహనశక్తి సూచించబడుతుంది. ‘వరచాపధరః’ (శ్రేష్ఠమైన విల్లు ధరించినవాడు) అనే పదంతో అతని ధనుర్విద్యా నైపుణ్యం కూడా నిర్దేశించబడుతుంది. ఇలా సర్గ ఆరంభమవుతుంది.

విభీషణుని అనుచరులైన నలుగురు రాక్షసశ్రేష్ఠులు కూడా శూలాలతో, కత్తులతో, పట్టిసాలతో యుద్ధంలో వీరులైన రాక్షసులను నరికారు. తన ఆ మంత్రులు చుట్టి ఉండగా విభీషణుడు ఉత్సాహంతో ఉన్న గున్నయేనుగుల మధ్య నిలిచిన మహాగజంలా ప్రకాశించాడు. అప్పుడు సమయం ఎరిగిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు రాక్షసవధ అంటే ఇష్టపడే వానరులను ప్రోత్సహిస్తూ సమయోచితమైన మాట చెప్పాడు. ‘వానరాధిపతులారా, ఈ ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే రాక్షసేంద్రునికి చివరి ఆశ్రయంగా నిలిచి ఉన్నాడు; అతని సైన్యంలో మిగిలినది ఇదే. మీరు ఎందుకు నిలబడి ఉన్నారు? పోరాడండి.’ విభీషణునికి సమయం తెలుసు — శత్రువు చివరి ఆశ్రయం ఎదుట ఉన్నప్పుడే సర్వశక్తితో దాడి చేయాలి. అతని మాట వానరుల మనస్సులో ఉత్సాహం పుట్టిస్తుంది. ‘కలభానామివ ద్విపః’ (గున్నయేనుగుల మధ్య మహాగజంలా) అనే ఉపమానంతో అతడు తన అనుచరులలో శ్రేష్ఠుడని సూచించబడుతుంది. ఈ వాక్యపు లక్ష్యం వానరుల నిశ్చేష్టతను తొలగించడం. ‘పరాయణమ్’ అనే పదానికి అర్థం చివరి ఆశ్రయం, అది పడిపోతే మరే ఆధారమూ మిగలదు. ఇలా అతడు ఈ క్షణం నిర్ణాయకమైనదనీ, ఆలస్యం చేయకూడదనీ వానరులకు బోధిస్తాడు. అతడూ స్వయంగా ముందే నిలిచి ఉన్నాడు.

విభీషణుడు ఇంకా ఇలా అంటాడు — ‘పాపి అయిన ఈ రాక్షసుడు యుద్ధరంగంలో హతుడైతే, రావణుని తప్ప మిగిలిన అతని సైన్యమంతా హతమైనట్టే భావించాలి. వీరుడైన ప్రహస్తుడు హతుడయ్యాడు, మహాబలుడైన నికుంభుడు, కుంభకర్ణుడు, కుంభుడు, నిశాచరుడైన ధూమ్రాక్షుడూ హతులయ్యారు.’ తరువాత అతడు హతుల సుదీర్ఘమైన జాబితాను చదువుతాడు — జంబుమాలి, మహామాలి, తీక్ష్ణవేగుడు, అశనిప్రభుడు, సుప్తఘ్నుడు, యజ్ఞకోపుడు, వజ్రదంష్ట్రుడు, సంహ్రాది, వికటుడు, అరిఘ్నుడు, తపనుడు, మందుడు, ప్రఘాసుడు, ప్రఘసుడు, ప్రజంఘుడు, జంఘుడు, ఎదిరించరాని అగ్నికేతువు, రశ్మికేతువు, విద్యుజ్జిహ్వుడు, ద్విజిహ్వుడు, సూర్యశత్రువు, అకంపనుడు, సుపార్శ్వుడు, చక్రమాలి, కంపనుడు, బలశాలులైన దేవాంతక నరాంతకులు. ‘అతిబలులైన ఈ అనేకమంది రాక్షసశ్రేష్ఠులను చంపి, మీరు బాహువులతో సముద్రాన్ని ఈదినవారై, ఇప్పుడు చిన్న ఆవుడెక్క గుంటను దాటండి. మీరు జయించవలసినది ఇంతే మిగిలి ఉంది; బలగర్వం గల మిగతా రాక్షసులందరూ వచ్చి హతులయ్యారు.’ సముద్రాన్ని దాటేశారు, ఆవుడెక్క గుంట మాత్రమే మిగిలింది అనే ఉపమానం వానరుల శ్రమను తేలిక చేస్తుంది. ఈ గణన వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు. వీరిలో చాలామంది మునుపటి సర్గలలో వానరుల చేత, రాముని చేత, లక్ష్మణుని చేత హతులయ్యారు — ప్రహస్తుడు నీలుని చేత, కుంభకర్ణుడు రాముని చేత, కుంభుడు సుగ్రీవుని చేత, నికుంభుడు హనుమంతుని చేత, దేవాంతకుడు హనుమంతుని చేత, నరాంతకుడు అంగదుని చేత, ధూమ్రాక్షుడూ అకంపనుడూ హనుమంతుని చేత. విభీషణుడు వీరిని గుర్తుచేసి వానరుల ఆత్మవిశ్వాసాన్ని పెంచుతాడు. పేర్ల సుదీర్ఘమైన వరుస సేనావినాశనపు వ్యాప్తిని చూపిస్తుంది — రావణుని ఇల్లు దాదాపు ఖాళీ అయింది. ‘బలదర్పితాః’ (బలగర్వం గలవారు) అనే పదంతో వారి గర్వమూ దాని ఫలమైన వినాశనమూ సూచించబడతాయి. వానరులు కూడా తాము చేసిన పనులను విని మళ్ళీ ఉత్సాహం పొందుతారు. ‘గోష్పదమ్’ అంటే ఆవు డెక్కతో నేలపై ఏర్పడిన చిన్న గుంట, అందులో నిలిచిన నీటిని పిల్లవాడు కూడా దాటగలడు. నూరు యోజనాల సముద్రాన్ని దాటినవాడు ఆవుడెక్క గుంటకు భయపడతాడా? — ఇదీ విభీషణుని తర్కం. దీనితో అతడు వానరులలో విజయం దాదాపు సిద్ధించిందనే భావాన్ని పుట్టిస్తాడు, ఎందుకంటే అలసిన సైనికులు లక్ష్యం దగ్గరలోనే ఉందని విన్నంతనే కొత్త బలం పొందుతారు. అతని మాటలలో నాయకత్వ నైపుణ్యం కనిపిస్తుంది — మొదట చేసినదాని స్మరణ, తరువాత మిగిలినది కొంచెమేనని, చివరకు ప్రత్యక్షమైన ఆదేశం. ఆ తరువాత జయించవలసినవాడు రావణుడు ఒక్కడే.

విభీషణుడు తన మనస్సులోని క్లేశాన్ని స్పష్టంగా చెబుతాడు — ‘నా తండ్రి కొడుకు కొడుకును, నా అన్న కుమారుని చంపడం నాకు తగదు. అయినా రాముని కోసం దయను విడిచిపెట్టి నేను అతనిని చంపగలను. కాని చంపాలనుకొన్నప్పుడు కన్నీరు నా కంటిని అడ్డుకొంటోంది. కాబట్టి ఈ మహాబాహువు లక్ష్మణుడే అతనిని శమింపజేస్తాడు. వానరులారా, మీరు అందరూ కలిసి అతని సమీపంలో ఉన్న సేవకులను చంపండి.’ ఇలా మహాకీర్తిశాలి అయిన ఆ రాక్షసుడు వానరులను ప్రేరేపించాడు. ఇక్కడ విభీషణుని ధర్మసంకటం కరుణతో చిత్రించబడింది — కర్తవ్యం అతనికి తెలుసు, కాని స్నేహం కూడా నశించలేదు. అతడు తన దౌర్బల్యాన్ని దాచడు, పనిని విభజిస్తాడు — ప్రధానశత్రువు లక్ష్మణునికి, సేవకులు వానరులకు. ఈ మాట అతని సత్యవాదిత్వాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ‘ఘృణామ్ అపాస్య’ (ఘృణను విడిచిపెట్టి) అనే పదంలో ‘ఘృణ’ అంటే దయ అని అర్థం.

విభీషణుని ప్రేరణతో వానరశ్రేష్ఠులు సంతోషించారు, తోకలను ఝాడించారు. అప్పుడు ఆ వానరశార్దూలులు మళ్ళీ మళ్ళీ కిలకిలారావాలు చేస్తూ, మేఘాలను చూసిన నెమళ్ళలా రకరకాల నాదాలు చేశారు. జాంబవంతుడు కూడా తన యూథంలోని వారందరితో కలిసి వచ్చాడు; వారు రాళ్ళతో, గోళ్ళతో, పళ్ళతో రాక్షసులను కొట్టారు. రాక్షసులను చంపుతున్న ఆ భల్లూకాధిపతిని మహాబలులైన రాక్షసులు భయం విడిచి రకరకాల ఆయుధాలతో చుట్టుముట్టారు, బాణాలతో, గొడ్డళ్ళతో, పట్టిసాలతో, కర్రలతో, తోమరాలతో యుద్ధంలో జాంబవంతుని కొట్టారు. వానరరాక్షసుల ఆ పోరాటం క్రోధంతో ఉన్న దేవాసురుల యుద్ధంలా భయంకరంగా, మహాధ్వనితో, తుములంగా జరిగింది. హనుమంతుడు కూడా ఎంతో కోపించి, పర్వతం నుండి ఒక సాలవృక్షాన్ని పెకలించి, తన వీపు మీది నుండి లక్ష్మణుని దించి, వేలాది రాక్షసులను సంహరించాడు. ఇంద్రజిత్తు పినతండ్రితో తుములయుద్ధం చేసి, మళ్ళీ లక్ష్మణునిపైకే పరుగెత్తాడు. అప్పుడు లక్ష్మణుడూ రాక్షసుడూ అయిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ యుద్ధంలో తలపడ్డారు. హనుమంతుని వీపుపై లక్ష్మణుడు ఎక్కడం ఇంతకుముందు వర్ణించబడింది, ఇక్కడ అతడు దిగడం సూచించబడుతుంది. జాంబవంతుడు వృద్ధుడైనా ముందు నిలిచి పోరాడుతున్నాడు, రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి రకరకాల శస్త్రాలతో కొడుతున్నారు, అయినా అతడు రాక్షససేనను చంపుతూనే నిలిచాడు. వానరుల నాదమూ, తోకల ఝాడింపూ, కిలకిలారావమూ వారి హర్షానికి బాహ్యచిహ్నాలు. మేఘాలను చూసిన నెమళ్ళలా అనే ఉపమానంతో వర్షాకాలపు ఆనందం గుర్తుచేయబడుతుంది. హనుమంతుని పరాక్రమం మళ్ళీ చెట్టునే ఆయుధంగా — అతడు పర్వతం నుండి సాలవృక్షాన్ని పెకలించి రాక్షసులను చంపుతాడు. ఇలా వానరప్రముఖులందరూ తమ తమ స్థానాలలో పోరాడుతున్నారు, లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల ద్వంద్వయుద్ధం మళ్ళీ ఆరంభమవుతుంది. పినతండ్రితో యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తుకు ఏ ఫలమూ దక్కలేదు, అందుకే అతడు ప్రధానశత్రువు వైపు తిరిగి వస్తాడు. రాక్షసులు కూడా భయం విడిచి పోరాడుతున్నారు, పారిపోవడం లేదు — దీనితో యుద్ధపు కాఠిన్యం సూచించబడుతుంది. దేవాసురయుద్ధంతో పోలిక ఈ సంగ్రామపు వ్యాప్తినీ ప్రాముఖ్యాన్నీ చూపిస్తుంది. వానరులు దేవతల్లా, రాక్షసులు అసురుల్లా — ధర్మాధర్మాల సంఘర్షణ అని భావం. కవి ఇక్కడ ఒకేసారి అనేక దృశ్యాలను చూపిస్తాడు — ఒకచోట విభీషణుడు, మరొకచోట జాంబవంతుడు, ఇంకొకచోట హనుమంతుడు, మధ్యలో లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తులు. ఇలా రణభూమి విస్తృతచిత్రం పాఠకుని ముందు ఉంచబడుతుంది. ఇలా విభీషణుని మాట ఫలం వెంటనే కనిపిస్తుంది — వానరులు మళ్ళీ యుద్ధంలో దిగారు.

ఆ ఇద్దరు మహాబలులూ బాణసమూహాలను కురిపిస్తూ ఒకరినొకరు కొట్టుకొన్నారు, బాణజాలాలతో మాటిమాటికీ ఒకరినొకరు కప్పివేశారు — వేసవి చివర వేగవంతులైన చంద్రసూర్యులు మేఘాలతో కప్పబడినట్టు. వారి చేతుల వేగం వల్ల బాణాలను తీసుకోవడం, సంధించడం, విల్లును పట్టుకోవడం, వదలడం, లాగడం, విస్తరించడం, పిడికిలిని మళ్ళీ సంధించడం, గురిని చేరడం — ఏదీ కనిపించలేదు, ఫలం మాత్రమే కనిపించింది. విల్లు వేగంతో ప్రయోగించిన బాణజాలాలతో ఆకాశమంతా అన్నివైపులా నిండిపోగా రూపాలేవీ కనిపించలేదు. లక్ష్మణుడు రావణిని ఎదుర్కొని, రావణి కూడా లక్ష్మణుని ఎదుర్కొని, వారి పరస్పర సంఘర్షణలో భయంకరమైన అవ్యవస్థ ఏర్పడింది. ఆ ఇద్దరూ వేగంగా వదిలిన వాడి బాణాలతో ఆకాశం ఎడతెగకుండా చీకటితో కప్పబడినట్టయింది. వారు వదిలిన అనేక వందల బాణాలతో దిక్కులూ ఉపదిక్కులూ బాణాలతో నిండిపోయాయి; అంతా చీకటితో కప్పబడి ఎంతో భయంకరంగా ఉంది. సహస్రకిరణుడైన సూర్యుడు అస్తమించినట్టు చీకటి కమ్మిన లోకంలో రక్తప్రవాహాలతో కూడిన మహానదులు వేలకొలదీ ప్రవహించాయి. దారుణమైన మాంసభక్షక జంతువులు భయంకరమైన కూతలు కూశాయి. అప్పుడు గాలి వీయలేదు, అగ్ని మండలేదు. ‘లోకాలకు స్వస్తి కలుగుగాక’ అని మహర్షులు పలికారు; గంధర్వులు చారణులతో కలిసి తపిస్తూ అక్కడికి చేరారు. ఇక్కడ యుద్ధపు భీషణత ప్రకృతి స్తంభించడం ద్వారా వర్ణించబడింది — వాయువూ అగ్నీ తమ పనిని విడిచిపెడతారు. ‘లక్ష్మణో రావణిం ప్రాప్య’ అనే శ్లోకంలో ఇద్దరి సమబలత్వం పదక్రమపు పునరావృత్తితోనే చూపించబడింది. ఇద్దరూ ధనుర్విద్యలో పారంగతులు, కాబట్టి ఎవరి పరాజయమూ హఠాత్తుగా కనిపించదు. బాణాల దట్టతనం వల్ల పగలే రాత్రిలా అయింది — సూర్యుడు అస్తమించినట్టు. రక్తనదులు, మాంసభక్షకుల భీషణమైన శబ్దాలు, స్తంభించిన వాయువు, మండని అగ్ని — ఇవన్నీ ప్రళయలక్షణాల వంటివి. అందుకే మహర్షులు లోకాలకు స్వస్తి కోరుతున్నారు, గంధర్వులూ చారణులూ భయపడి ఆకాశంలో గుమిగూడుతున్నారు. ఈ భాగంలో వర్ణించిన యుద్ధం ఒక మానవునికీ రాక్షసునికీ మధ్య జరిగేది కాక, ఇద్దరు దివ్యాస్త్రవేత్తల మధ్య జరిగేదిలా అనిపిస్తుంది. చేతివేగపు వర్ణన ధనుర్వేదంలోని ఎనిమిది క్రియలను క్రమంగా లెక్కిస్తుంది, దానితో కవి తన శాస్త్రజ్ఞానాన్ని కూడా చూపిస్తాడు. ‘అవ్యవస్థా భవత్యుగ్రా’ (భయంకరమైన అవ్యవస్థ ఏర్పడింది) అనే వాక్యం కూడా ఎవరు జయిస్తున్నారో నిర్ణయించడం సాధ్యం కాలేదని సూచిస్తుంది; క్షణక్షణానికీ ఒకరు మరొకరిని పీడిస్తున్నారు. అదృశ్యయుద్ధం ఇంతకుముందు ఇంద్రజిత్తు మాయతో జరిగింది, ఇప్పుడు మాత్రం బాణాల దట్టతనం వల్లనే ఇద్దరూ అదృశ్యులయ్యారు. ఈ భేదం ముఖ్యమైనది — ఇక్కడ మాయ లేదు, శుద్ధమైన నైపుణ్యం మాత్రమే. పర్యావరణపు భీషణవర్ణన యుద్ధపు తీవ్రతను లోకవ్యాప్తం చేస్తుంది, ఎందుకంటే దేవతలూ ఋషులూ దాని ఫలితం కోసం ఎదురుచూస్తున్నారు. ఇక్కడ శాంతి విజయంతోనే సాధ్యమని భావం. రక్తనదులు అనే అతిశయోక్తి కూడా సైనికులకు జరిగిన గొప్ప నష్టాన్ని సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే రెండు సేనలలోని యోధులూ అక్కడ పడుతున్నారు. మహర్షుల ‘స్వస్త్యస్తు లోకేభ్యః’ (లోకాలకు స్వస్తి కలుగుగాక) అనే వాక్యం యుద్ధం వల్ల లోకమంతటా వ్యాపించిన భయాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది, ఎందుకంటే సమస్త ప్రాణులూ దాని పరిణామానికి లోనవుతాయి.

అప్పుడు సౌమిత్రి రాక్షససింహుని బంగారు ఆభరణాలు ధరించిన నాలుగు నల్లని గుర్రాలను నాలుగు బాణాలతో గాయపరిచాడు. తరువాత పచ్చని రంగు గల, వాడియైన, పూర్తిగా లాగి వదిలిన, మంచి ఈకలు గల, మంచి కాంతి గల, మహేంద్రుని వజ్రం వంటి మరొక భల్లబాణంతో, అటూ ఇటూ తిరుగుతున్న సారథి తలను శ్రీమంతుడైన రఘువంశీయుడు లక్ష్మణుడు చేతివేగంతో శరీరం నుండి వేరుచేశాడు. ఆ బాణం అరచేతి శబ్దంతో పిడుగులా మ్రోగింది. సారథి హతుడు కాగా మహాతేజస్వి అయిన మండోదరీపుత్రుడు స్వయంగా సారథ్యం చేశాడు, మళ్ళీ విల్లును కూడా పట్టుకొన్నాడు. యుద్ధంలో చూస్తున్న జనులకు ఆ సారథ్యం అద్భుతంగా తోచింది — ఒక్కడే గుర్రాలను నియంత్రిస్తున్నాడు, యుద్ధమూ చేస్తున్నాడు. గుర్రాలపై చేతులు నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు లక్ష్మణుడు అతనిని వాడి బాణాలతో కొట్టాడు; మళ్ళీ విల్లుపై నిమగ్నమై ఉన్నప్పుడు గుర్రాలపై బాణాలు వదిలాడు. ఆ లొసుగులలో భయం లేనివానిలా తిరుగుతున్న అతనిని అత్యంత వేగంగా పని చేసే సౌమిత్రి బాణసమూహాలతో యుద్ధంలో పీడించాడు. సారథి హతుడవడం చూసి రావణపుత్రుడు యుద్ధోత్సాహాన్ని కోల్పోయాడు, విషాదంలో మునిగాడు. లక్ష్మణుడు శత్రువు యొక్క రెండు విధాల వ్యాపారాన్నీ లొసుగుగా ఉపయోగించుకొంటాడు — ఇది యుద్ధనీతిలోని సూక్ష్మత. సారథి రథికుని బలంలో సగం; అతడు హతుడైతే రథికుడు గుర్రాలను నియంత్రించడంలోనూ విల్లు పనిలోనూ విభజించబడతాడు. లక్ష్మణునికి ఇది తెలుసు, అందుకే మొదట గుర్రాలను, తరువాత సారథిని గురిపెడతాడు. భల్లబాణపు విశేషణాలు — పచ్చనిది, వాడియైనది, పూర్తిగా లాగి వదిలినది, మంచి ఈకలు గలది, మంచి కాంతి గలది, మహేంద్రుని వజ్రం వంటిది — ఆ బాణపు ప్రభావాన్ని పెంచుతాయి. ఇంద్రజిత్తు స్వయంగా సారథ్యం చేయడం అతని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది, కాని అతని విషాదం సమీపిస్తున్న పరాజయానికి సూచన. యుద్ధంలో మొదటిసారి అతడు ఉత్సాహాన్ని విడిచిపెడతాడు. ‘లాఘవాత్’ (చేతివేగంతో) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ వస్తుంది — లక్ష్మణుని హస్తలాఘవమే ఈ సర్గకు ముఖ్యవిషయం. ‘శ్రీమాన్’ అనే విశేషణం అతని తేజస్సును సూచిస్తుంది. ‘మండోదరీసుతుడు’ అని తల్లి పేరుతో నిర్దేశించడం కరుణను పుట్టిస్తుంది — అతని తల్లి కూడా త్వరలో శోకిస్తుంది. సారథ్యాన్ని ‘అద్భుతం’ అని ప్రశంసించడం కవి నిష్పక్షపాతాన్ని చూపిస్తుంది; అతడు శత్రువు శౌర్యాన్ని కూడా ప్రశంసిస్తాడు. కాని గుర్రాలపైనా విల్లుపైనా ఒకేసారి నిమగ్నమైన అతడు రెండు చోట్లా బలహీనుడవుతాడు, లక్ష్మణుడు ప్రతిక్షణం అతని లొసుగును కొడతాడు. అందుకే లక్ష్మణునికి ‘శీఘ్రకృత్తమః’ (అత్యంత వేగంగా పని చేసేవాడు) అనే విశేషణం. ఇలా రథపు మొదటి ఆధారం నశించింది.

విషాదంతో వాడిన ముఖం గల ఆ రాక్షసుని చూసి వానరయూథపతులు ఎంతో సంతోషించి లక్ష్మణుని పూజించారు. అప్పుడు ప్రమాథి, రభసుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అనే నలుగురు వానరాధిపతులు సహించలేక వేగంగా కదిలారు. మహావీర్యులూ భయంకర పరాక్రమశాలులూ అయిన ఆ వానరులు వెంటనే ఎగిరి అతని నాలుగు శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలపై దూకారు. పర్వతాల వంటి ఆ వానరులు ఎక్కి కూర్చోగా గుర్రాల నోళ్ళ నుండి స్పష్టంగా రక్తం కారింది. ఆ గుర్రాలు నలిగి, విరిగి, ప్రాణాలు పోయి నేలపై పడ్డాయి. ఆ వానరులు గుర్రాలను చంపి, మహారథాన్ని కూడా నుజ్జునుజ్జు చేసి, మళ్ళీ వేగంగా ఎగిరి లక్ష్మణుని పక్కన నిలిచారు. గుర్రాలు చచ్చి, సారథి నలిగిన రథం నుండి రావణి దూకి బాణవర్షంతో సౌమిత్రిపైకి పరుగెత్తాడు. అప్పుడు మహేంద్రుని వంటి లక్ష్మణుడు, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలు హతమైనందున కాలినడకన యుద్ధంలో వాడి శ్రేష్ఠమైన బాణాలను వదులుతున్న అతనిని బాణసమూహాలతో తీవ్రంగా చీల్చాడు. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది. రథం లేకపోయినా ఇంద్రజిత్తు పారిపోడు — కవి అతని శౌర్యాన్ని కూడా తక్కువచేయడు. నలుగురు వానరులు నాలుగు గుర్రాలపై ఒకేసారి పడతారు — ఇది చక్కగా ఆలోచించిన ఒకే లీల. వారి బరువుకు గుర్రాల నోళ్ళ నుండి రక్తం కారుతుంది, అవి ప్రాణాలు విడుస్తాయి. రథాన్ని విరగ్గొట్టి వానరులు మళ్ళీ లక్ష్మణుని పక్కకు తిరిగి వస్తారు — క్రమశిక్షణ సూచించబడుతుంది. ఇంద్రజిత్తు నేలపై నిలిచినా బాణవర్షాన్ని విడువడు. ‘మహేంద్రప్రతిమః’ (మహేంద్రుని వంటివాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం రాబోయే ఇంద్రజిత్తు వధకు ముందుసూచన, ఎందుకంటే ఇంద్రుని శత్రువు ఇంద్రతుల్యుని చేతనే జయించబడాలి. తరువాతి సర్గలో ఈ సంఘర్షణ ముగింపుకు చేరుతుంది. ప్రమాథి, రభసుడు, శరభుడు, గంధమాదనుడు అనే వానరయూథపతులు ఇంతకుముందు కూడా యుద్ధాలలో ప్రస్తావించబడ్డారు. గుర్రాల మరణమూ రథభంగమూ ఇంద్రజిత్తు సర్వసాధనాల నాశనం. అయినా అతడు చేతిలో విల్లు పట్టుకొని లక్ష్మణునిపై దాడి చేస్తాడు, శరణు వేడడు. ఇది వీరుని లక్షణం. ఇలా ఇంద్రజిత్తు రథహీనుడవడంతో సర్గ ముగుస్తుంది, అతని అంతం సమీపంలోనే ఉంది.

ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும், மதநீர் பெருகும் இரு மதயானைகளைப் போல விடாப்பிடியாகப் போரிட்டுக்கொண்டிருந்தனர். அவர்களுடைய போரைக் காண விரும்பி, சிறந்த வில்லேந்திய வலிமைமிக்க வீரனான ராவணனின் தம்பி விபீஷணன் போர்க்களத்தின் முன்னணியில் நின்றான். அவன் வெறும் பார்வையாளனாக இருக்கவில்லை; அங்கே நின்று தன் பெரிய வில்லின் நாணை ஒலிக்கச் செய்து, ராக்ஷசர்கள் மீது கூர்முனை கொண்ட பெரிய அம்புகளை விடுத்தான். நெருப்பின் தீண்டலைப் போன்ற, குறிவைத்து எய்யப்பட்ட அந்த அம்புகள், வஜ்ராயுதங்கள் பெரிய மலைகளைப் பிளப்பதுபோல விழுந்து ராக்ஷசர்களைச் சிதறி ஓடச் செய்தன. இங்கே, சொந்த மக்களுக்கு எதிரான போரிலும் விபீஷணன் தர்மத்தின் பக்கத்தைக் கைவிடவில்லை என்று கவி காட்டுகிறார். அவன் வெறும் அமைச்சன் மட்டுமல்லன், தானே ஒரு போர்வீரனும் ஆவான். அவனுடைய அம்புகள் ராக்ஷசப் படையைப் பிளக்கின்றன; அதனால் லக்ஷ்மணனின் காரியம் எளிதாகிறது. மகனும் சிற்றப்பனும் ஒரே போர்க்களத்தில் எதிரெதிர்ப் பக்கங்களில் நிற்பது ஓர் அவலக் காட்சி. முந்தைய சர்க்கத்தின் முடிவில் விபீஷணன் லக்ஷ்மணனின் அருகே இருந்தான்; இப்போது அவனே ஆயுதம் ஏந்துகிறான். ‘ஶிகிஸம்ஸ்பர்ஶா:’ — ‘நெருப்பின் தீண்டலைப் போன்றவை’ — என்ற அடைமொழியால் அம்புகளின் எரிக்கும் தன்மை சுட்டப்படுகிறது. ‘வரசாபதர:’ — ‘சிறந்த வில்லேந்தியவன்’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய வில்வித்தைத் திறமையும் குறிக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு சர்க்கம் தொடங்குகிறது.

விபீஷணனின் பரிவாரங்களான நான்கு சிறந்த ராக்ஷசர்களும் சூலங்களாலும் வாள்களாலும் பட்டிசங்களாலும் போர்க்களத்தில் வீர ராக்ஷசர்களை வெட்டி வீழ்த்தினர். தன் அமைச்சர்களான அவர்கள் சூழ, விபீஷணன் துணிச்சலான யானைக் கன்றுகளின் நடுவே நிற்கும் ஒரு யானையைப் போல விளங்கினான். பிறகு தக்க காலத்தை அறிந்தவனும் ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவனுமான அவன், ராக்ஷசர்களைக் கொல்வதில் விருப்பமுடைய வானரர்களைத் தூண்டி, அந்த நேரத்துக்கு ஏற்ற சொல்லைச் சொன்னான்: ‘வானரத் தலைவர்களே, இந்த இந்திரஜித் ஒருவன் மட்டுமே ராக்ஷசேந்திரனின் கடைசிப் புகலிடமாக நிற்கிறான்; அவனுடைய படையில் எஞ்சியிருப்பது இதுவே. நீங்கள் ஏன் நின்றுகொண்டிருக்கிறீர்கள்? போரிடுங்கள்.’ விபீஷணன் காலத்தை அறிவான் — பகைவனின் கடைசிப் புகலிடம் எதிரே இருக்கும்போதுதான் முழு வலிமையோடு தாக்க வேண்டும். அவனுடைய சொல் வானரர்களின் மனத்தில் ஊக்கத்தை உண்டாக்குகிறது. ‘கலபானாமிவ த்விப:’ — ‘யானைக் கன்றுகளின் நடுவே ஒரு யானையைப் போல’ — என்ற உவமையால், அவன் தன் பரிவாரங்களில் சிறந்தவன் என்பது சுட்டப்படுகிறது. இந்த வாக்கியத்தின் நோக்கம் வானரர்களின் செயலற்ற நிலையைப் போக்குவதே. ‘பராயணம்’ என்ற சொல்லின் பொருள் கடைசிப் புகலிடம் — அது விழுந்துவிட்டால் வேறு எந்த ஆதாரமும் எஞ்சுவதில்லை. இவ்வாறு, இந்தக் கணம் தீர்மானமானது, தாமதிக்கக்கூடாது என்று அவன் வானரர்களுக்கு உணர்த்துகிறான். அவனும் முன்னணியிலேயே நிற்கிறான்.

விபீஷணன் தொடர்ந்து சொல்கிறான்: ‘பாவியான இந்த ராக்ஷசன் போர்முனையில் கொல்லப்பட்டால், ராவணனைத் தவிர இவனுடைய எஞ்சிய படை முழுவதும் கொல்லப்பட்டதாகவே கருத வேண்டும். வீரனான பிரஹஸ்தன் கொல்லப்பட்டான்; மாபெரும் வலிமையுடைய நிகும்பனும், கும்பகர்ணனும், கும்பனும், இரவில் திரிவோனான தூம்ராக்ஷனும் கொல்லப்பட்டனர்.’ பிறகு அவன் கொல்லப்பட்டவர்களின் நீண்ட பட்டியலைச் சொல்கிறான் — ஜம்புமாலி, மகாமாலி, தீக்ஷ்ணவேகன், அசனிப்பிரபன், சுப்தக்னன், யஜ்ஞகோபன், வஜ்ரதம்ஷ்டிரன், சம்ஹ்ராதி, விகடன், அரிக்னன், தபனன், மந்தன், பிரகாசன், பிரகசன், பிரஜங்கன், ஜங்கன், வெல்லுதற்கரிய அக்னிகேது, ரச்மிகேது, வித்யுஜ்ஜிஹ்வன், த்விஜிஹ்வன், சூர்யசத்ரு, அகம்பனன், சுபார்சுவன், சக்ரமாலி, கம்பனன், வலிமைமிக்க தேவாந்தகன், நராந்தகன். ‘மிகுந்த வலிமையுடைய இந்தச் சிறந்த ராக்ஷசர்கள் பலரைக் கொன்று, கைகளால் கடலையே நீந்திக் கடந்த நீங்கள், இப்போது ஒரு சிறிய பசுவின் குளம்புச் சுவட்டைத் தாண்டுங்கள். நீங்கள் வெல்ல வேண்டியதில் எஞ்சியிருப்பது இவ்வளவே; வலிமைச் செருக்குக் கொண்ட மற்ற ராக்ஷசர்கள் அனைவரும் ஒன்றுசேர்ந்து வந்து கொல்லப்பட்டுவிட்டனர்.’ கடல் கடக்கப்பட்டுவிட்டது, பசுவின் குளம்புச் சுவடே எஞ்சியிருக்கிறது என்ற உவமை வானரர்களின் களைப்பை இலேசாக்குகிறது. இந்தக் கணக்கு வல்கேட் பாடத்தில் மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை. இவர்களில் பலர் முந்தைய சர்க்கங்களில் வானரர்களாலும் ராமனாலும் லக்ஷ்மணனாலும் கொல்லப்பட்டவர்கள் — பிரஹஸ்தன் நீலனால், கும்பகர்ணன் ராமனால், கும்பன் சுக்ரீவனால், நிகும்பன் அனுமனால், தேவாந்தகன் அனுமனால், நராந்தகன் அங்கதனால், தூம்ராக்ஷனும் அகம்பனனும் அனுமனால். இவர்களை நினைவூட்டி விபீஷணன் வானரர்களின் தன்னம்பிக்கையைப் பெருக்குகிறான். பெயர்களின் நீண்ட வரிசை படையின் அழிவின் பரப்பைக் காட்டுகிறது — ராவணனின் வீடு ஏறக்குறைய வெறுமையாகிவிட்டது. ‘பலதர்பிதா:’ — ‘வலிமைச் செருக்குக் கொண்டவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் அவர்களுடைய செருக்கும் அதன் பலனான அழிவும் சுட்டப்படுகின்றன. வானரர்களும் தாம் செய்த செயல்களைக் கேட்டு மீண்டும் ஊக்கம் பெறுகின்றனர். ‘கோஷ்பதம்’ என்பது பசுவின் குளம்பால் நிலத்தில் உண்டாகும் சிறிய குழி; அதில் தேங்கிய நீரை ஒரு சிறுவனும் தாண்டிவிடுவான். நூறு யோஜனைக் கடலைக் கடந்தபின், பசுவின் குளம்புச் சுவட்டுக்கு யார் அஞ்சுவார்? — இதுவே விபீஷணனின் தர்க்கம். இதனால் அவன் வானரர்களிடம் வெற்றி ஏறக்குறையக் கைகூடிவிட்டது என்ற உணர்வை உண்டாக்குகிறான்; ஏனெனில் களைத்த வீரர்கள் இலக்கு அருகில் இருக்கிறது என்று கேட்டதுமே புது வலிமை பெறுகிறார்கள். அவனுடைய சொற்களில் தலைமைத் திறமை தெரிகிறது — முதலில் செய்து முடித்ததை நினைவூட்டுதல், பிறகு எஞ்சியிருப்பது சிறிதே என்று காட்டுதல், இறுதியில் நேரடியான ஆணை. அதன் பிறகு ராவணன் ஒருவனே வெல்லப்பட வேண்டியவன்.

விபீஷணன் தன் மனத்தின் வேதனையைத் தெளிவாகச் சொல்கிறான்: ‘என்னைப் பெற்ற தந்தையின் மகனுடைய மகனை — என் சகோதரனின் மகனை — கொல்வது எனக்குத் தகாது. இருந்தும் ராமனுக்காக இரக்கத்தை ஒதுக்கிவைத்து நான் அவனைக் கொல்லவும் செய்வேன். ஆனால் கொல்ல முனையும்போது கண்ணீர் என் கண்களை மறைக்கிறது. ஆகவே நீண்ட கைகளுடைய இந்த லக்ஷ்மணனே அவனை அடக்குவான். வானரர்களே, நீங்கள் ஒன்றுசேர்ந்து அவனுக்கு அருகில் இருக்கும் ஊழியர்களைக் கொல்லுங்கள்.’ பெரும்புகழ் கொண்ட அந்த ராக்ஷசனால் இவ்வாறு வானரர்கள் தூண்டப்பட்டனர். இங்கே விபீஷணனின் தர்ம சங்கடம் கருணையோடு சித்திரிக்கப்படுகிறது — கடமையை அவன் அறிவான்; ஆனால் பாசமும் அழிந்துவிடவில்லை. அவன் தன் பலவீனத்தை மறைக்கவில்லை; மாறாகக் காரியத்தைப் பகிர்ந்தளிக்கிறான் — முதன்மைப் பகைவனை லக்ஷ்மணனுக்கு, ஊழியர்களை வானரர்களுக்கு. இந்தச் சொல் அவனுடைய உண்மை பேசும் இயல்பையும் காட்டுகிறது. ‘க்ருணாமபாஸ்ய’ — ‘இரக்கத்தை ஒதுக்கிவைத்து’ — என்ற சொல்லில் ‘க்ருணா’ என்பதன் பொருள் இரக்கம்.

விபீஷணனால் தூண்டப்பட்ட வானரத் தலைவர்கள் மகிழ்ந்து, வால்களைச் சுழற்றினர். பிறகு வானரப் புலிகள் மீண்டும் மீண்டும் ஆர்ப்பரித்தபடி, மேகங்களைக் கண்ட மயில்களைப் போலப் பலவகை ஒலிகளை எழுப்பினர். ஜாம்பவானும் தன் கூட்டத்தார் அனைவரும் சூழ்ந்துவர வந்தான்; அவர்கள் கற்களாலும் நகங்களாலும் பற்களாலும் ராக்ஷசர்களை அடித்தனர். கொன்றுகொண்டிருந்த அந்தக் கரடி அரசனை, மாபெரும் வலிமையுடைய ராக்ஷசர்கள் அச்சத்தை விட்டுப் பலவகை ஆயுதங்களோடு சூழ்ந்துகொண்டு, அம்புகளாலும் கோடரிகளாலும் பட்டிசங்களாலும் தடிகளாலும் தோமரங்களாலும் போரில் ஜாம்பவானைத் தாக்கினர். வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையிலான அந்த மோதல், சினமுற்ற தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும் இடையிலான போரைப் போலப் பயங்கரமானதாகவும், பேரொலியுடையதாகவும், கடுமையானதாகவும் இருந்தது. அனுமனும் கடுஞ்சினமுற்று, மலையிலிருந்து ஒரு சால மரத்தைப் பிடுங்கி, தன் முதுகிலிருந்து லக்ஷ்மணனை இறக்கிவிட்டு, ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்களைப் படுகொலை செய்தான். இந்திரஜித் சிற்றப்பனோடு கடும்போர் புரிந்துவிட்டு, மீண்டும் லக்ஷ்மணனையே நோக்கிப் பாய்ந்தான். பிறகு அந்த இரு வீரர்களும் — லக்ஷ்மணனும் ராக்ஷசனும் — போரில் மீண்டும் மோதினர். அனுமனின் முதுகில் லக்ஷ்மணன் ஏறியது முன்பு வருணிக்கப்பட்டது; இங்கே அவன் இறங்கியது சுட்டப்படுகிறது. ஜாம்பவான் முதியவனாக இருந்தும் முன்னணியில் போரிடுகிறான்; ராக்ஷசர்கள் அவனைச் சூழ்ந்து பலவகை ஆயுதங்களால் தாக்குகின்றனர்; இருந்தும் அவன் ராக்ஷசப் படையைக் கொன்றபடியே நிற்கிறான். வானரர்களின் முழக்கமும், வால்களைச் சுழற்றுதலும், ஆர்ப்பரிப்பும் அவர்களுடைய மகிழ்ச்சியின் புற அடையாளங்கள். மேகங்களைக் கண்ட மயில்களைப் போல என்ற உவமையால் மழைக்காலத்தின் மகிழ்ச்சி நினைவூட்டப்படுகிறது. அனுமனின் வீரம் மீண்டும் மரத்தையே ஆயுதமாகக் கொண்டது — அவன் மலையிலிருந்து சால மரத்தைப் பிடுங்கி ராக்ஷசர்களைக் கொல்கிறான். இவ்வாறு வானரத் தலைவர்கள் அனைவரும் தத்தம் இடத்தில் போரிடுகின்றனர்; லக்ஷ்மணன் — இந்திரஜித் தனிப்போரும் மீண்டும் தொடங்குகிறது. சிற்றப்பனோடு போரிட்டதில் இந்திரஜித்துக்கு எந்தப் பலனும் கிடைக்கவில்லை; ஆகவே அவன் முதன்மைப் பகைவனிடம் திரும்புகிறான். ராக்ஷசர்களும் அச்சத்தை விட்டுப் போரிடுகின்றனர், ஓடவில்லை — இதனால் போரின் கடுமை சுட்டப்படுகிறது. தேவாசுரப் போரோடு ஒப்பிடுவது இந்தப் போரின் பரப்பையும் முக்கியத்துவத்தையும் காட்டுகிறது. வானரர்கள் தேவர்களைப் போல, ராக்ஷசர்கள் அசுரர்களைப் போல — தர்மத்துக்கும் அதர்மத்துக்கும் இடையிலான மோதல் என்பது கருத்து. கவி இங்கே ஒரே நேரத்தில் பல காட்சிகளைக் காட்டுகிறார் — ஓரிடத்தில் விபீஷணன், வேறிடத்தில் ஜாம்பவான், மற்றோரிடத்தில் அனுமன், நடுவே லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும். இவ்வாறு போர்க்களத்தின் விரிவான சித்திரம் வாசகரின் முன் வைக்கப்படுகிறது. இவ்வாறு விபீஷணனின் சொல்லின் பலன் உடனே தெரிகிறது — வானரர்கள் மீண்டும் போரில் ஈடுபடுகின்றனர்.

மாபெரும் வலிமையுடைய அவ்விருவரும் அம்புத்திரள்களைப் பொழிந்து ஒருவரையொருவர் தாக்கினர்; கோடையின் முடிவில் வேகமுடைய சந்திரனும் சூரியனும் மேகங்களால் மறைக்கப்படுவதுபோல, அம்பு வலைகளால் ஒருவரையொருவர் இடைவிடாமல் மறைத்தனர். அவர்களுடைய கை வேகத்தால், அம்புகளை எடுத்தல், தொடுத்தல், வில்லைப் பற்றுதல், விடுத்தல், இழுத்தல், வில்லை நிலைப்படுத்துதல், பிடியை மீண்டும் பொருத்துதல், இலக்கை அடையச் செய்தல் — இவற்றில் எதுவுமே கண்ணுக்குத் தெரியவில்லை; பலன் மட்டுமே தெரிந்தது. வில்லின் வேகத்தால் எய்யப்பட்ட அம்பு வலைகளால் வானம் எங்கும் நிறைந்ததால், உருவங்கள் எதுவும் தெரியவில்லை. லக்ஷ்மணன் ராவணியை எதிர்கொண்டு, ராவணியும் லக்ஷ்மணனை எதிர்கொண்டு, ஒருவரோடொருவர் மோதியதில் கடுமையான குழப்பம் உண்டாயிற்று. அவ்விருவரும் வேகமாக எய்த கூரிய அம்புகளால் வானம் இடைவெளியின்றி இருளால் சூழப்பட்டதுபோல ஆயிற்று. அவர்கள் எய்த நூற்றுக்கணக்கான அம்புகள் விழுந்ததால் திசைகளும் இடைத்திசைகளும் அம்புகளால் நிறைந்தன; எல்லாம் இருளால் மூடப்பட்டு, பெரும் அச்சம் உண்டாயிற்று. ஆயிரம் கதிர்களுடைய சூரியன் மறைந்ததுபோல இருளால் மூடப்பட்ட உலகில், இரத்தப் பெருக்குகளான பேராறுகள் ஆயிரக்கணக்கில் ஓடின. கொடிய ஊனுண்ணிகள் பயங்கரக் குரல்களில் ஓலமிட்டன. அப்போது காற்று வீசவில்லை; நெருப்பு எரியவில்லை. ‘உலகங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ என்று மகரிஷிகள் முணுமுணுத்தனர்; கந்தர்வர்கள் சாரணர்களோடு வேதனையுற்று அங்கே கூடினர். இங்கே போரின் பயங்கரம் இயற்கையின் ஸ்தம்பிப்பால் வருணிக்கப்படுகிறது — காற்றும் நெருப்பும் தம் செயலை விட்டுவிடுகின்றன. ‘லக்ஷ்மணோ ராவணிம் ப்ராப்ய’ என்ற சுலோகத்தில், சொற்களின் வரிசை திரும்பத் திரும்ப வருவதாலேயே இருவரின் சம வலிமை காட்டப்படுகிறது. இருவரும் வில்வித்தையில் கரைகண்டவர்கள்; ஆகவே எவருடைய தோல்வியும் திடீரெனத் தெரிவதில்லை. அம்புகளின் அடர்த்தியால் பகலிலும் இரவு உண்டானதுபோல ஆயிற்று — சூரியன் மறைந்ததுபோல. இரத்த ஆறுகள், ஊனுண்ணிகளின் பயங்கர ஒலிகள், அசைவற்ற காற்று, எரியாத நெருப்பு — இவை அனைத்தும் பிரளயத்தின் அறிகுறிகளைப் போல உள்ளன. ஆகவேதான் மகரிஷிகள் உலகங்களின் நலனை வேண்டுகின்றனர்; கந்தர்வர்களும் சாரணர்களும் அஞ்சி வானில் கூடுகின்றனர். இந்தப் பகுதியில் வருணிக்கப்படும் போர் ஒரு மனிதனுக்கும் ராக்ஷசனுக்கும் இடையிலானதாக அல்ல, தெய்வீக அஸ்திரங்களை அறிந்த இருவருக்கு இடையிலானதாகத் தோன்றுகிறது. கை வேகத்தின் வருணனை தனுர்வேதத்தின் எட்டுச் செயல்களை வரிசையாக எண்ணுகிறது; அதனால் கவி தன் சாஸ்திர அறிவையும் காட்டுகிறார். ‘அவ்யவஸ்தா பவத்யுக்ரா’ — ‘கடுமையான குழப்பம் உண்டாயிற்று’ — என்ற வாக்கியமும், யார் வெல்கிறார்கள் என்று தீர்மானிக்க முடியவில்லை என்று சுட்டுகிறது; கணத்துக்குக் கணம் ஒருவர் மற்றவரை வருத்துகிறார். முன்பு கண்ணுக்குத் தெரியாமல் நிகழ்ந்த போர் இந்திரஜித்தின் மாயையால் நிகழ்ந்தது; இப்போதோ அம்புகளின் அடர்த்தியாலேயே இருவரும் கண்ணுக்குத் தெரியவில்லை. இந்த வேறுபாடு முக்கியமானது — இங்கே மாயை இல்லை, தூய திறமையே உள்ளது. சூழலின் பயங்கர வருணனை போரின் கடுமையை உலகம் முழுவதற்கும் பரவச் செய்கிறது; ஏனெனில் தேவர்களும் ரிஷிகளும் அதன் முடிவை எதிர்பார்க்கின்றனர். வெற்றியில் மட்டுமே அமைதி சாத்தியம் என்பது இங்கே உள்ள கருத்து. இரத்த ஆறுகள் என்ற உயர்வுநவிற்சியும் வீரர்களின் பெரும் இழப்பைச் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் இரு படைகளின் வீரர்களும் அங்கே விழுகின்றனர். மகரிஷிகளின் ‘ஸ்வஸ்த்யஸ்து லோகேப்ய:’ — ‘உலகங்களுக்கு நலம் உண்டாகட்டும்’ — என்ற வாக்கியம், போரின் அச்சம் உலகம் முழுவதும் பரவியதைத் தெளிவாக்குகிறது; ஏனெனில் எல்லா உயிர்களும் அதன் விளைவால் பாதிக்கப்படுகின்றன.

பிறகு சௌமித்திரி, ராக்ஷசச் சிங்கத்தின் பொன் அணிகள் பூண்ட நான்கு கருநிறக் குதிரைகளையும் நான்கு அம்புகளால் துளைத்தான். பிறகு, மஞ்சள் நிறமும், கூர்மையும் கொண்டு, முழுமையாக இழுத்து விடப்பட்ட, அழகிய இறகுகளும் பேரொளியும் கொண்ட, மகேந்திரனின் இடியைப் போன்ற மற்றொரு பல்லம் என்ற அம்பால், ரகு குலத்தவனான ஒளிமிக்க லக்ஷ்மணன், தேரைச் செலுத்திக்கொண்டிருந்த சாரதியின் தலையைக் கை வேகத்தால் உடலிலிருந்து கொய்தான். அந்த அம்பு கை-நாண் ஓசையால் இடியைப் போல எதிரொலித்தது. சாரதி கொல்லப்பட்டதும், பேரொளி கொண்ட மண்டோதரியின் மகன் தானே சாரதியாகித் தேரைச் செலுத்தினான்; மீண்டும் வில்லையும் பற்றினான். போரில் பார்த்துக்கொண்டிருந்தவர்களுக்கு அந்தச் சாரதியம் வியப்பாக இருந்தது — ஒருவனே குதிரைகளையும் கட்டுப்படுத்துகிறான், போரிடவும் செய்கிறான். அவனுடைய கைகள் குதிரைகளில் ஈடுபட்டிருந்தபோது லக்ஷ்மணன் கூரிய அம்புகளால் அவனைத் துளைத்தான்; மீண்டும் அவன் வில்லில் ஈடுபட்டிருந்தபோது குதிரைகள் மீது அம்புகளை எய்தான். அந்த இடைவெளிகளில் அஞ்சாதவனைப் போலத் திரிந்துகொண்டிருந்த அவனை, மிக விரைந்து செயல்படும் சௌமித்திரி போரில் அம்புத்திரள்களால் வருத்தினான். சாரதி கொல்லப்பட்டதைக் கண்டு ராவணனின் மகன் போர் உற்சாகத்தை இழந்து துயருற்றான். பகைவனின் இருவகைச் செயல்பாட்டையும் லக்ஷ்மணன் இடைவெளியாகப் பயன்படுத்திக்கொள்கிறான் — இது போர் உத்தியின் நுட்பம். சாரதி தேர்வீரனின் பாதி வலிமை; அவன் கொல்லப்பட்டால், தேர்வீரன் குதிரைகளைக் கட்டுப்படுத்துவதிலும் வில் செலுத்துவதிலும் பிளவுபடுகிறான். இதை லக்ஷ்மணன் அறிவான்; ஆகவே முதலில் குதிரைகளையும், பிறகு சாரதியையும் இலக்காக்குகிறான். பல்லத்தின் அடைமொழிகள் — மஞ்சள் நிறம், கூர்மை, முழுமையாக இழுத்து விடப்பட்டது, அழகிய இறகுகள், பேரொளி, மகேந்திரனின் இடிக்கு நிகர் — அந்த அம்பின் ஆற்றலைப் பெருக்குகின்றன. இந்திரஜித் தானே சாரதியாவது அவனுடைய மனவுறுதியைக் காட்டுகிறது; ஆனால் அவனுடைய துயரம் நெருங்கிவரும் தோல்வியின் அறிகுறி. போரில் முதன்முறையாக அவன் உற்சாகத்தை இழக்கிறான். ‘லாகவாத்’ — ‘கை வேகத்தால்’ — என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருகிறது — லக்ஷ்மணனின் கை வேகமே இந்தச் சர்க்கத்தின் முதன்மைப் பொருள். ‘ஶ்ரீமான்’ — ‘ஒளிமிக்கவன்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய ஒளியைச் சுட்டுகிறது. ‘மண்டோதரியின் மகன்’ என்று தாயின் பெயரால் குறிப்பிடப்படுவது இரக்கத்தை உண்டாக்குகிறது — அவனுடைய தாயும் விரைவில் அழப்போகிறாள். சாரதியத்தை ‘வியப்பானது’ என்று புகழ்வது கவியின் நடுநிலைமையைக் காட்டுகிறது; பகைவனின் வீரத்தையும் அவர் புகழ்கிறார். ஆனால் குதிரைகளிலும் வில்லிலும் ஒரே நேரத்தில் ஈடுபட்டிருக்கும் அவன் இரண்டிலும் பலவீனமடைகிறான்; லக்ஷ்மணனும் ஒவ்வொரு கணமும் அவனுடைய இடைவெளியைத் துளைக்கிறான். ஆகவேதான் லக்ஷ்மணனுக்கு ‘ஶீக்ரக்ருத்தம:’ — ‘மிக விரைந்து செயல்படுபவன்’ — என்ற அடைமொழி. இவ்வாறு தேரின் முதல் ஆதாரம் அழிந்தது.

முகம் வாடிய அந்த ராக்ஷசனைக் கண்டு, வானரக் கூட்டத்தலைவர்கள் பெருமகிழ்ச்சியோடு லக்ஷ்மணனைப் போற்றினர். பிறகு பிரமாதி, ரபசன், சரபன், கந்தமாதனன் என்ற நான்கு வானரத் தலைவர்களும் பொறுக்க முடியாமல் வேகமாகப் பாய்ந்தனர். மிகப் பெரும் வீரமும் பயங்கரப் பராக்கிரமும் கொண்ட அந்த வானரர்கள் விரைந்து மேலே தாவி, அவனுடைய நான்கு சிறந்த குதிரைகள் மீதும் விழுந்தனர். மலையை ஒத்த அந்த வானரர்கள் மேலே ஏறி அழுத்தியதால், குதிரைகளின் வாய்களிலிருந்து இரத்தம் வெளிப்படையாகப் பெருகியது. அந்தக் குதிரைகள் நசுக்கப்பட்டு, உடைந்து, உயிரற்று நிலத்தில் வீழ்ந்தன. அந்த வானரர்கள் குதிரைகளைக் கொன்று, பெரிய தேரையும் நொறுக்கிவிட்டு, மீண்டும் வேகமாகத் தாவி லக்ஷ்மணனின் அருகே வந்து நின்றனர். குதிரைகள் கொல்லப்பட்டு, சாரதி நசுக்கப்பட்ட தேரிலிருந்து குதித்து, ராவணி அம்பு மழை பொழிந்தபடி சௌமித்திரியை நோக்கிப் பாய்ந்தான். அப்போது மகேந்திரனைப் போன்ற லக்ஷ்மணன், சிறந்த குதிரைகள் கொல்லப்பட்டதால் காலாளாகிப் போர்க்களத்தில் கூரிய சிறந்த அம்புகளை எய்துகொண்டிருந்த அவனை, அம்புக் கூட்டங்களால் கடுமையாகப் பிளந்தான். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. தேரை இழந்தும் இந்திரஜித் ஓடவில்லை — அவனுடைய வீரத்தையும் கவி குறைத்துக் காட்டவில்லை. நான்கு வானரர்கள் நான்கு குதிரைகள் மீதும் ஒரே நேரத்தில் விழுகின்றனர் — ஒரே லாவகமான, நன்கு திட்டமிட்ட செயல். அவர்களுடைய கனத்தால் குதிரைகளின் வாய்களிலிருந்து இரத்தம் வழிகிறது; அவை உயிரை விடுகின்றன. தேரை நொறுக்கிவிட்டு வானரர்கள் மீண்டும் லக்ஷ்மணனின் அருகே திரும்புகின்றனர் — ஒழுங்குமுறை சுட்டப்படுகிறது. இந்திரஜித் தரையில் நின்றும் அம்பு மழையை நிறுத்தவில்லை. லக்ஷ்மணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘மஹேந்த்ரப்ரதிம:’ — ‘மகேந்திரனைப் போன்றவன்’ — என்ற அடைமொழி, வரவிருக்கும் இந்திரஜித் வதத்தின் முன்னறிவிப்பு; ஏனெனில் இந்திரனின் பகைவன் இந்திரனுக்கு நிகரானவனாலேயே வெல்லப்பட வேண்டும். அடுத்த சர்க்கத்தில் இந்த மோதல் முடிவை எட்டும். பிரமாதி, ரபசன், சரபன், கந்தமாதனன் ஆகிய வானரக் கூட்டத்தலைவர்கள் முன்பும் போர்களில் குறிப்பிடப்பட்டவர்கள். குதிரைகளின் மரணமும் தேரின் அழிவும் இந்திரஜித்தின் எல்லா வசதிகளின் அழிவாகும். இருந்தும் அவன் கையில் வில்லேந்தி லக்ஷ்மணனைத் தாக்குகிறான்; சரணடையவில்லை. இது வீரனின் இலக்கணம். இவ்வாறு இந்திரஜித் தேரை இழந்த நிலையில் சர்க்கம் முடிகிறது; அவனுடைய முடிவும் நெருங்கிவிட்டது.

ಲಕ್ಷ್ಮಣನೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೂ ಪರಸ್ಪರ ಗೆಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತ, ಮದೋದಕ ಸುರಿಸುವ ಎರಡು ಮದಗಜಗಳಂತೆ ಹೆಣೆದುಕೊಂಡು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಅವರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ನೋಡಲು ಬಯಸುತ್ತ, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದ ಬಲಶಾಲಿ ಶೂರ, ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಸಂಗ್ರಾಮದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಅವನು ಕೇವಲ ಪ್ರೇಕ್ಷಕನಾಗಲಿಲ್ಲ; ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತನ್ನ ದೊಡ್ಡ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸಿ, ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಮೊನೆಗಳುಳ್ಳ ಮಹಾಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತೆ ಸುಡುವ, ಏಕಾಗ್ರವಾಗಿ ಗುರಿಯಿಟ್ಟ ಆ ಬಾಣಗಳು ಬೀಳುತ್ತ, ವಜ್ರಾಯುಧಗಳು ಮಹಾಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಸೀಳುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಓಡಿಸಿದವು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಸ್ವಜನರ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಧರ್ಮಪಕ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಕೇವಲ ಮಂತ್ರಿಯಲ್ಲ, ಸ್ವತಃ ಯೋಧನೂ ಹೌದು. ಅವನ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯ ಸುಗಮವಾಗುತ್ತದೆ. ಮಗ ಮತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ ಒಂದೇ ರಣದಲ್ಲಿ ವಿರುದ್ಧ ಪಕ್ಷಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವುದು ಕರುಣಾಜನಕ ದೃಶ್ಯ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಳಿ ಇದ್ದನು; ಈಗ ಅವನು ತಾನೇ ಶಸ್ತ್ರವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಶಿಖಿಸಂಸ್ಪರ್ಶಾಃ’ (ಅಗ್ನಿಸ್ಪರ್ಶದಂತಹವು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣದಿಂದ ಬಾಣಗಳ ದಾಹಕತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ವರಚಾಪಧರಃ’ (ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವೂ ನಿರ್ದೇಶಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭ.

ವಿಭೀಷಣನ ಅನುಚರರಾದ ನಾಲ್ವರು ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರೂ ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ವೀರ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕತ್ತರಿಸಿದರು. ತನ್ನ ಆ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೀಷಣನು ಧೈರ್ಯಶಾಲಿಗಳಾದ ಆನೆಮರಿಗಳ ನಡುವೆ ನಿಂತ ಸಲಗದಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಕಾಲಜ್ಞನಾದ, ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸವಧೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರೀತಿಯುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನು ಪ್ರೇರೇಪಿಸುತ್ತ ಸಮಯೋಚಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪೀಶ್ವರರೇ, ಈ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತೊಬ್ಬನೇ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯವಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದಾನೆ; ಅವನ ಬಲದಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ. ನೀವು ಏಕೆ ಸುಮ್ಮನೆ ನಿಂತಿದ್ದೀರಿ? ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ.’ ವಿಭೀಷಣನು ಸಮಯವನ್ನು ಬಲ್ಲನು — ಶತ್ರುವಿನ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ ಎದುರಿಗಿರುವಾಗಲೇ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸಬೇಕು. ಅವನ ಮಾತು ವಾನರರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಕಲಭಾನಾಮಿವ ದ್ವಿಪಃ’ (ಆನೆಮರಿಗಳ ನಡುವೆ ಸಲಗದಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಅನುಚರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಮಾತಿನ ಗುರಿ ವಾನರರ ನಿಷ್ಕ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸುವುದು. ‘ಪರಾಯಣಮ್’ ಎಂಬ ಪದದ ಅರ್ಥ ಕೊನೆಯ ಆಶ್ರಯ — ಅದು ಬಿದ್ದರೆ ಬೇರೆ ಆಧಾರವೇ ಉಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಕ್ಷಣ ನಿರ್ಣಾಯಕ, ವಿಳಂಬ ಮಾಡಬಾರದು ಎಂದು ಅವನು ವಾನರರಿಗೆ ತಿಳಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ತಾನೂ ಮುಂದೆಯೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನು ಮುಂದುವರಿಸುತ್ತಾನೆ: ‘ಈ ಪಾಪಿ ರಾಕ್ಷಸನು ರಣದ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹತನಾದರೆ, ರಾವಣನನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಇವನ ಉಳಿದ ಬಲವೆಲ್ಲವೂ ಹತವಾದಂತೆಯೇ ಎಂದು ತಿಳಿಯಬೇಕು. ವೀರ ಪ್ರಹಸ್ತನು ಹತನಾದನು, ಮಹಾಬಲನಾದ ನಿಕುಂಭ, ಕುಂಭಕರ್ಣ, ಕುಂಭ, ನಿಶಾಚರ ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ — ಇವರು ಹತರಾದರು.’ ಅನಂತರ ಅವನು ಹತರಾದವರ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿಯನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಜಂಬುಮಾಲಿ, ಮಹಾಮಾಲಿ, ತೀಕ್ಷ್ಣವೇಗ, ಅಶನಿಪ್ರಭ, ಸುಪ್ತಘ್ನ, ಯಜ್ಞಕೋಪ, ವಜ್ರದಂಷ್ಟ್ರ, ಸಂಹ್ರಾದಿ, ವಿಕಟ, ಅರಿಘ್ನ, ತಪನ, ಮಂದ, ಪ್ರಘಾಸ, ಪ್ರಘಸ, ಪ್ರಜಂಘ, ಜಂಘ, ದುರ್ಜಯನಾದ ಅಗ್ನಿಕೇತು, ರಶ್ಮಿಕೇತು, ವಿದ್ಯುಜ್ಜಿಹ್ವ, ದ್ವಿಜಿಹ್ವ, ಸೂರ್ಯಶತ್ರು, ಅಕಂಪನ, ಸುಪಾರ್ಶ್ವ, ಚಕ್ರಮಾಲಿ, ಕಂಪನ, ಸತ್ತ್ವಶಾಲಿಗಳಾದ ದೇವಾಂತಕ-ನರಾಂತಕರು. ‘ಅತಿಬಲರಾದ ಈ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದು, ತೋಳುಗಳಿಂದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ನೀವು ಈಗ ಒಂದು ಸಣ್ಣ ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿಯನ್ನು ದಾಟಿರಿ. ನೀವು ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದುದರಲ್ಲಿ ಉಳಿದಿರುವುದು ಇಷ್ಟೇ; ಬಲದರ್ಪಿತರಾದ ಉಳಿದ ರಾಕ್ಷಸರೆಲ್ಲರೂ ಎದುರಾಗಿ ಬಂದು ಹತರಾದರು.’ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಾಯಿತು, ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿ ಮಾತ್ರ ಉಳಿದಿದೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ವಾನರರ ಶ್ರಮವನ್ನು ಹಗುರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಗಣನೆ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ. ಇವರಲ್ಲಿ ಅನೇಕರು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರಿಂದಲೂ ರಾಮನಿಂದಲೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೂ ಹತರಾದರು — ಪ್ರಹಸ್ತನು ನೀಲನಿಂದ, ಕುಂಭಕರ್ಣನು ರಾಮನಿಂದ, ಕುಂಭನು ಸುಗ್ರೀವನಿಂದ, ನಿಕುಂಭನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ದೇವಾಂತಕನು ಹನುಮಂತನಿಂದ, ನರಾಂತಕನು ಅಂಗದನಿಂದ, ಧೂಮ್ರಾಕ್ಷ ಮತ್ತು ಅಕಂಪನರು ಹನುಮಂತನಿಂದ. ವಿಭೀಷಣನು ಇವರನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ವಾನರರ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೆಸರುಗಳ ದೀರ್ಘ ಸಾಲು ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾವಣನ ಮನೆ ಬಹುತೇಕ ಬರಿದಾಯಿತು. ‘ಬಲದರ್ಪಿತಾಃ’ (ಬಲದಿಂದ ದರ್ಪಗೊಂಡವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವರ ಗರ್ವವೂ ಅದರ ಫಲವಾದ ವಿನಾಶವೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತವೆ. ವಾನರರೂ ತಾವು ಮಾಡಿದ ಕಾರ್ಯಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹಗೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ‘ಗೋಷ್ಪದ’ ಎಂದರೆ ಹಸುವಿನ ಗೊರಸಿನಿಂದ ನೆಲದಲ್ಲಿ ಉಂಟಾದ ಸಣ್ಣ ಗುಂಡಿ; ಅದರಲ್ಲಿ ನಿಂತ ನೀರನ್ನು ಮಗುವೂ ದಾಟುತ್ತದೆ. ನೂರು ಯೋಜನದ ಸಾಗರವನ್ನು ದಾಟಿದ ಮೇಲೆ ಹಸುವಿನ ಹೆಜ್ಜೆಗುಂಡಿಗೆ ಯಾರು ಹೆದರುತ್ತಾರೆ? — ಇದು ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ. ಇದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರಲ್ಲಿ ಗೆಲುವು ಬಹುತೇಕ ಸಿದ್ಧಿಸಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದಣಿದ ಸೈನಿಕರು ಗುರಿ ಹತ್ತಿರವಿದೆ ಎಂದು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ಹೊಸ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ನಾಯಕತ್ವದ ಕೌಶಲ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಮೊದಲು ಮಾಡಿದುದರ ಸ್ಮರಣೆ, ಅನಂತರ ಉಳಿದುದರ ಅಲ್ಪತೆ, ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ನೇರ ಆದೇಶ. ಅದರ ನಂತರ ಗೆಲ್ಲಬೇಕಾದವನು ರಾವಣನೊಬ್ಬನೇ.

ವಿಭೀಷಣನು ತನ್ನ ಮನಸ್ಸಿನ ಕ್ಲೇಶವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ: ‘ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಮಗನ ಮಗನನ್ನು, ಅಣ್ಣನ ಮಗನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು ನನಗೆ ತಕ್ಕುದಲ್ಲ. ಆದರೂ ರಾಮನಿಗಾಗಿ ಕರುಣೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು ನಾನು ಅವನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಲ್ಲೆ. ಆದರೆ ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದಾಗ ನನ್ನ ಕಣ್ಣೀರು ಕಣ್ಣನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಮಹಾಬಾಹು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಅವನನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸುವನು. ವಾನರರೇ, ನೀವು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಇವನ ಬಳಿಯಿರುವ ಸೇವಕರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿರಿ.’ ಹೀಗೆ ಆ ಅತಿಯಶಸ್ವಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ವಾನರರು ಪ್ರೇರೇಪಿತರಾದರು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಧರ್ಮಸಂಕಟ ಕರುಣೆಯಿಂದ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಅವನಿಗೆ ಕರ್ತವ್ಯ ಗೊತ್ತು, ಆದರೆ ಸ್ನೇಹವೂ ನಾಶವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವನು ತನ್ನ ದೌರ್ಬಲ್ಯವನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ, ಕಾರ್ಯವನ್ನು ವಿಭಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರಧಾನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ, ಸೇವಕರನ್ನು ವಾನರರಿಗೆ. ಈ ಮಾತು ಅವನ ಸತ್ಯವಾದಿತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಘೃಣಾಮಪಾಸ್ಯ’ (ಘೃಣೆಯನ್ನು ಬದಿಗಿಟ್ಟು) ಎಂಬ ಪದದಲ್ಲಿ ‘ಘೃಣಾ’ ಎಂದರೆ ದಯೆ ಎಂದು ಅರ್ಥ.

ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಪ್ರೇರಿತರಾದ ವಾನರೇಂದ್ರರು ಹರ್ಷಗೊಂಡರು, ಬಾಲಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲಾಡಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಕಪಿಶಾರ್ದೂಲರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಕಿರುಚುತ್ತ, ಮೋಡಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನವಿಲುಗಳಂತೆ ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನಾದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಜಾಂಬವಂತನೂ ತನ್ನ ಎಲ್ಲ ಯೂಥದವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದನು; ಅವರು ಕಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ಉಗುರುಗಳಿಂದಲೂ ಹಲ್ಲುಗಳಿಂದಲೂ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಸಂಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಋಕ್ಷಾಧಿಪತಿಯನ್ನು ಮಹಾಬಲರಾದ ರಾಕ್ಷಸರು ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಸುತ್ತುವರಿದರು; ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ದೊಣ್ಣೆಗಳಿಂದ, ತೋಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸಂಪ್ರಹಾರ, ಕ್ರುದ್ಧರಾದ ದೇವಾಸುರರ ಯುದ್ಧದಂತೆ ಭಯಂಕರವಾದ, ಮಹಾಶಬ್ದವುಳ್ಳ ತುಮುಲವಾಯಿತು. ಹನುಮಂತನೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಪರ್ವತದಿಂದ ಒಂದು ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು, ತನ್ನ ಬೆನ್ನಿನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಇಳಿಸಿ, ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆ ತುಮುಲಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತಲೇ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು — ಲಕ್ಷ್ಮಣ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸ — ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಹೋರಾಡತೊಡಗಿದರು. ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನಿನ ಮೇಲೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಏರಿದುದು ಹಿಂದೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿತ್ತು, ಇಲ್ಲಿ ಅವನು ಇಳಿದುದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಜಾಂಬವಂತನು ವೃದ್ಧನಾದರೂ ಮುಂಚೂಣಿಯಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ; ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ನಾನಾ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾರೆ, ಆದರೂ ಅವನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಲೇ ನಿಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ವಾನರರ ನಾದ, ಬಾಲಗಳ ಅಲ್ಲಾಡಿಸುವಿಕೆ, ಕಿರುಚಾಟ — ಇವು ಅವರ ಹರ್ಷದ ಬಾಹ್ಯಚಿಹ್ನೆಗಳು. ಮೋಡಗಳನ್ನು ಕಂಡ ನವಿಲುಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಳೆಗಾಲದ ಆನಂದ ನೆನಪಿಗೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮ ಮತ್ತೆ ಮರವೆಂಬ ಆಯುಧದಿಂದಲೇ — ಅವನು ಪರ್ವತದಿಂದ ಸಾಲವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಎಲ್ಲ ವಾನರಪ್ರಮುಖರೂ ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ದ್ವಂದ್ವ ಮತ್ತೆ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನೊಡನೆಯ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಯಾವ ಫಲವೂ ದೊರೆಯಲಿಲ್ಲ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮುಖ್ಯ ಶತ್ರುವಿನತ್ತ ಮರಳುತ್ತಾನೆ. ರಾಕ್ಷಸರೂ ಭಯವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಹೋರಾಡುತ್ತಾರೆ, ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಇದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕಠಿಣತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವಾಸುರಯುದ್ಧದ ಉಪಮೆ ಈ ಸಂಗ್ರಾಮದ ವ್ಯಾಪ್ತಿಯನ್ನೂ ಮಹತ್ವವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ದೇವತೆಗಳಂತೆ, ರಾಕ್ಷಸರು ಅಸುರರಂತೆ — ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಸಂಘರ್ಷ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ಕವಿ ಇಲ್ಲಿ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ವಿಭೀಷಣ ಒಂದೆಡೆ, ಜಾಂಬವಂತ ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಹನುಮಂತ ಮತ್ತೊಂದೆಡೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರು ನಡುವೆ. ಹೀಗೆ ರಣಭೂಮಿಯ ವಿಸ್ತೃತ ಚಿತ್ರ ಓದುಗನ ಮುಂದೆ ಇಡಲ್ಪಡುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತಿನ ಫಲ ತಕ್ಷಣವೇ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದರು.

ಮಹಾಬಲರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆದರು, ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಮರೆಯಾದರು — ಬೇಸಗೆಯ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವೇಗಶಾಲಿಗಳಾದ ಚಂದ್ರ-ಸೂರ್ಯರು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಡುವಂತೆ. ಅವರ ಕೈಚಳಕದಿಂದಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳುವುದು, ಹೂಡುವುದು, ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿಯುವುದು, ಬಿಡುವುದು, ಸೆಳೆಯುವುದು, ಹಿಗ್ಗಿಸುವುದು, ಮುಷ್ಟಿಯನ್ನು ಮತ್ತೆ ಜೋಡಿಸುವುದು, ಗುರಿಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುವುದು — ಇವು ಯಾವುವೂ ಕಾಣುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ಫಲ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತಿತ್ತು. ಧನುಸ್ಸಿನ ವೇಗದಿಂದ ಪ್ರಯೋಗಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಜಾಲಗಳು ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೆಡೆ ವ್ಯಾಪಿಸಲು ಯಾವ ರೂಪಗಳೂ ಕಾಣಿಸಲಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಯನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ರಾವಣಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಂಘರ್ಷದಲ್ಲಿ ಉಗ್ರವಾದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು. ಅವರಿಬ್ಬರೂ ವೇಗದಿಂದ ಬಿಟ್ಟ ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದಂತಾಯಿತು. ಅವರ ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ನೂರಾರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಉಪದಿಕ್ಕುಗಳೂ ಬಾಣಗಳಿಂದ ತುಂಬಿಹೋದವು; ಎಲ್ಲವೂ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಮುಚ್ಚಿ ಮಹಾಭಯಾನಕವಾಯಿತು. ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಂತೆ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ರಕ್ತಪ್ರವಾಹಗಳು ಮಹಾನದಿಗಳಾಗಿ ಹರಿದವು. ದಾರುಣರಾದ ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳು ಭಯಂಕರವಾದ ಕೂಗುಗಳನ್ನು ಎಸೆದರು. ಆಗ ಗಾಳಿ ಬೀಸಲಿಲ್ಲ, ಅಗ್ನಿ ಉರಿಯಲಿಲ್ಲ. ‘ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ’ ಎಂದು ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಜಪಿಸಿದರು; ಗಂಧರ್ವರು ಚಾರಣರೊಡನೆ ಸಂತಪ್ತರಾಗಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರಿದರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಸ್ತಂಭನದಿಂದ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಗಾಳಿಯೂ ಅಗ್ನಿಯೂ ತಮ್ಮ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಬಿಡುತ್ತವೆ. ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣೋ ರಾವಣಿಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ’ ಎಂಬ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನಬಲ ಪದಕ್ರಮದ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದಲೇ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಇಬ್ಬರೂ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯಲ್ಲಿ ಪಾರಂಗತರು, ಆದ್ದರಿಂದ ಯಾರ ಸೋಲೂ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದ ಹಗಲೂ ರಾತ್ರಿಯಂತಾಯಿತು — ಸೂರ್ಯನು ಅಸ್ತಮಿಸಿದಂತೆ. ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು, ಮಾಂಸಾಹಾರಿಗಳ ಭೀಷಣ ಕೂಗುಗಳು, ಸ್ತಬ್ಧವಾದ ಗಾಳಿ, ಉರಿಯದ ಅಗ್ನಿ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಪ್ರಳಯದ ಲಕ್ಷಣಗಳಂತೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಮಹರ್ಷಿಗಳು ಲೋಕಗಳ ಸ್ವಸ್ತಿಯನ್ನು ಬೇಡುತ್ತಾರೆ, ಗಂಧರ್ವರೂ ಚಾರಣರೂ ಭೀತರಾಗಿ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಒಂದೆಡೆ ಸೇರುತ್ತಾರೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾದ ಯುದ್ಧ ಮನುಷ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರದಲ್ಲ, ದಿವ್ಯಾಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಬ್ಬರದೆಂಬಂತೆ ತೋರುತ್ತದೆ. ಕೈಚಳಕದ ವರ್ಣನೆ ಧನುರ್ವೇದದ ಎಂಟು ಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಕ್ರಮವಾಗಿ ಎಣಿಸುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಕವಿ ತನ್ನ ಶಾಸ್ತ್ರಜ್ಞಾನವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಅವ್ಯವಸ್ಥಾ ಭವತ್ಯುಗ್ರಾ’ (ಉಗ್ರವಾದ ಅವ್ಯವಸ್ಥೆ ಉಂಟಾಯಿತು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯವೂ ಯಾರು ಗೆಲ್ಲುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ನಿರ್ಣಯಿಸಲಾಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ; ಕ್ಷಣಕ್ಷಣಕ್ಕೂ ಒಬ್ಬನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಪೀಡಿಸುತ್ತಿದ್ದನು. ಅದೃಶ್ಯತೆಯ ಯುದ್ಧ ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯಿಂದ ನಡೆದಿತ್ತು; ಈಗಲಾದರೋ ಬಾಣಗಳ ದಟ್ಟತೆಯಿಂದಲೇ ಇಬ್ಬರೂ ಅದೃಶ್ಯರು. ಈ ಭೇದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯಿಲ್ಲ, ಶುದ್ಧ ಕೌಶಲ ಮಾತ್ರ. ಪರಿಸರದ ಭೀಷಣ ವರ್ಣನೆ ಯುದ್ಧದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಲೋಕವ್ಯಾಪಿಯನ್ನಾಗಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ದೇವತೆಗಳೂ ಋಷಿಗಳೂ ಅದರ ಫಲವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ಶಾಂತಿ ವಿಜಯದಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ ಎಂಬುದು ಭಾವ. ರಕ್ತದ ನದಿಗಳು ಎಂಬ ಅತಿಶಯೋಕ್ತಿಯೂ ಸೈನಿಕರ ಮಹಾಹಾನಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎರಡೂ ಸೈನ್ಯಗಳ ಯೋಧರೂ ಅಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ‘ಸ್ವಸ್ತ್ಯಸ್ತು ಲೋಕೇಭ್ಯಃ’ (ಲೋಕಗಳಿಗೆ ಸ್ವಸ್ತಿಯಾಗಲಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯ ಯುದ್ಧದ ಲೋಕವ್ಯಾಪಿ ಭಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಅದರ ಪರಿಣಾಮಕ್ಕೆ ಒಳಗಾಗುತ್ತವೆ.

ಆಗ ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹನ ಚಿನ್ನದ ಆಭರಣಗಳುಳ್ಳ ನಾಲ್ಕು ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಾಲ್ಕು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಹಳದಿ ಬಣ್ಣದ, ಹರಿತವಾದ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟ, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದಂತಿದ್ದ ಮತ್ತೊಂದು ಭಲ್ಲದಿಂದ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾರಥಿಯ ತಲೆಯನ್ನು ಶ್ರೀಮಂತನಾದ ರಾಘವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕೈಚಳಕದಿಂದ ದೇಹದಿಂದ ಬೇರ್ಪಡಿಸಿದನು. ಆ ಬಾಣವು ಹೆದೆಯ ಶಬ್ದದಿಂದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಮೊಳಗಿತು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾಗಲು ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗನು ತಾನೇ ಸಾರಥ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು, ಮತ್ತೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಹಿಡಿದನು. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೋಡುತ್ತಿದ್ದವರಿಗೆ ಆ ಸಾರಥ್ಯ ಅದ್ಭುತವಾಗಿ ಕಂಡಿತು — ಒಬ್ಬನೇ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ನಿಯಂತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಹೋರಾಡುತ್ತಾನೆ. ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿ ಕೈ ನಿರತವಾಗಿದ್ದಾಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನನ್ನು ಹರಿತ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು; ಮತ್ತೆ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ನಿರತನಾಗಿದ್ದಾಗ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಆ ಅವಕಾಶಗಳಲ್ಲಿ ಭಯವಿಲ್ಲದವನಂತೆ ಸಂಚರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರಕಾರಿಯಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಪೀಡಿಸಿದನು. ಸಾರಥಿ ಹತನಾದುದನ್ನು ಕಂಡು ರಾವಣಪುತ್ರನು ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ವಿಷಣ್ಣನಾದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಶತ್ರುವಿನ ಎರಡು ಬಗೆಯ ಕಾರ್ಯವನ್ನೇ ಅವಕಾಶವಾಗಿ ಬಳಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಯುದ್ಧನೀತಿಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆ. ಸಾರಥಿ ರಥಿಯ ಅರ್ಧ ಬಲ; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ರಥಿ ಕುದುರೆಗಳ ನಿಯಂತ್ರಣ ಮತ್ತು ಧನುಸ್ಸಿನ ಕಾರ್ಯಗಳ ನಡುವೆ ಹಂಚಿಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಇದು ಗೊತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು, ಅನಂತರ ಸಾರಥಿಯನ್ನು ಗುರಿಯಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಭಲ್ಲದ ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಹಳದಿ, ಹರಿತ, ಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸೆಳೆದು ಬಿಟ್ಟದ್ದು, ಸುಂದರ ಗರಿಗಳುಳ್ಳದ್ದು, ಅತಿ ತೇಜಸ್ವಿ, ಮಹೇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಹುದು — ಆ ಬಾಣದ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಸಾರಥ್ಯ ಮಾಡುವುದು ಅವನ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ವಿಷಾದ ಸಮೀಪಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೋಲಿನ ಸೂಚನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಅವನು ಹರ್ಷವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ‘ಲಾಘವಾತ್’ (ಕೈಚಳಕದಿಂದ) ಎಂಬ ಪದ ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕೈಚಳಕವೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮುಖ್ಯ ವಿಷಯ. ‘ಶ್ರೀಮಾನ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಮಂಡೋದರಿಯ ಮಗ’ ಎಂದು ತಾಯಿಯ ಹೆಸರಿನಿಂದ ನಿರ್ದೇಶಿಸಿರುವುದು ಕರುಣೆಯನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನ ತಾಯಿಯೂ ಬೇಗನೆ ಶೋಕಿಸುವಳು. ಸಾರಥ್ಯಕ್ಕೆ ‘ಅದ್ಭುತ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶಂಸೆ ಕವಿಯ ನಿಷ್ಪಕ್ಷತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಪ್ರಶಂಸಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಕುದುರೆಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಧನುಸ್ಸಿನಲ್ಲಿಯೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರತನಾದ ಅವನು ಎರಡೂ ಕಡೆ ದುರ್ಬಲನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪ್ರತಿಕ್ಷಣವೂ ಅವನ ಆ ಲೋಪವನ್ನು ಭೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ‘ಶೀಘ್ರಕೃತ್ತಮಃ’ (ಅತ್ಯಂತ ಶೀಘ್ರಕಾರಿ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ. ಹೀಗೆ ರಥದ ಮೊದಲ ಆಧಾರ ನಾಶವಾಯಿತು.

ವಿಷಣ್ಣಮುಖನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಯೂಥಪತಿಗಳು ಪರಮ ಹರ್ಷಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರಶಂಸಿಸಿದರು. ಅನಂತರ ಪ್ರಮಾಥಿ, ರಭಸ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ನಾಲ್ವರು ಕಪೀಶ್ವರರು ಸಹಿಸಲಾರದೆ ವೇಗವಾಗಿ ಮುನ್ನುಗ್ಗಿದರು. ಮಹಾವೀರ್ಯರೂ ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳೂ ಆದ ಆ ವಾನರರು ಬೇಗನೆ ಹಾರಿ ಅವನ ನಾಲ್ಕು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದರು. ಪರ್ವತಸದೃಶರಾದ ಆ ವಾನರರು ಮೇಲೇರಿದ್ದ ಕುದುರೆಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ರಕ್ತ ಹರಿಯಿತು. ಆ ಕುದುರೆಗಳು ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟು, ಮುರಿದು, ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದು ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದವು. ಆ ವಾನರರು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಮಹಾರಥವನ್ನೂ ಜಜ್ಜಿ, ಮತ್ತೆ ವೇಗವಾಗಿ ಹಾರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಕದಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದ, ಸಾರಥಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟ ರಥದಿಂದ ಹಾರಿ ರಾವಣಿ ಬಾಣವರ್ಷದೊಡನೆ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು, ಶ್ರೇಷ್ಠ ಕುದುರೆಗಳು ಹತವಾದುದರಿಂದ ಕಾಲಾಳಾಗಿ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹರಿತವಾದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಸೀಳಿದನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಥಹೀನನಾದರೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಓಡಿಹೋಗುವುದಿಲ್ಲ — ಅವನ ಶೌರ್ಯವನ್ನೂ ಕವಿ ಕಡಿಮೆಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ನಾಲ್ವರು ವಾನರರು ನಾಲ್ಕು ಕುದುರೆಗಳ ಮೇಲೆ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬೀಳುತ್ತಾರೆ — ಚೆನ್ನಾಗಿ ಯೋಚಿಸಿದ ಒಂದೇ ಲೀಲೆ. ಅವರ ಭಾರದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳ ಬಾಯಿಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ, ಅವು ಪ್ರಾಣ ತೊರೆಯುತ್ತವೆ. ರಥವನ್ನು ಮುರಿದು ವಾನರರು ಮತ್ತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪಕ್ಕಕ್ಕೆ ಮರಳುತ್ತಾರೆ — ಇದರಿಂದ ಶಿಸ್ತು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ನಿಂತೂ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಮಹೇಂದ್ರಪ್ರತಿಮಃ’ (ಮಹೇಂದ್ರನಿಗೆ ಸಮಾನನಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮುಂದೆ ನಡೆಯಲಿರುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಯ ಪೂರ್ವಸೂಚನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಇಂದ್ರನ ಶತ್ರುವನ್ನು ಇಂದ್ರಸಮಾನನಿಂದಲೇ ಗೆಲ್ಲಬೇಕು. ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಈ ಸಂಘರ್ಷ ಮುಕ್ತಾಯವಾಗುವುದು. ಪ್ರಮಾಥಿ, ರಭಸ, ಶರಭ, ಗಂಧಮಾದನ ಎಂಬ ವಾನರಯೂಥಪತಿಗಳು ಹಿಂದೆಯೂ ಯುದ್ಧಗಳಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ಕುದುರೆಗಳ ಮರಣವೂ ರಥದ ಭಂಗವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಎಲ್ಲ ಸಾಧನಗಳ ನಾಶ. ಆದರೂ ಅವನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ, ಶರಣು ಬೇಡುವುದಿಲ್ಲ. ಇದು ವೀರನ ಲಕ್ಷಣ. ಹೀಗೆ ಸರ್ಗವು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಥಹೀನನಾಗುವುದರೊಂದಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅವನ ಅಂತ್ಯವೂ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿದೆ.

പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും മദംപൊട്ടിയ രണ്ടു മത്തഗജങ്ങളെപ്പോലെ ഇടവിടാതെ പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്നു. അവരുടെ യുദ്ധം കാണാനാഗ്രഹിച്ച്, ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലേന്തിയ ബലവാനും ശൂരനുമായ രാവണസഹോദരൻ വിഭീഷണൻ യുദ്ധമുഖത്ത് നിലയുറപ്പിച്ചു. അവൻ വെറും കാഴ്ചക്കാരനായില്ല; അവിടെനിന്നുകൊണ്ട് വലിയ വില്ല് ഞാണൊലിപ്പിച്ച്, രാക്ഷസന്മാരുടെമേൽ കൂർത്ത മുനയുള്ള വലിയ ശരങ്ങൾ എയ്തു. അഗ്നിസ്പർശംപോലുള്ള, ലക്ഷ്യത്തിലുറപ്പിച്ച ആ ശരങ്ങൾ വന്നുവീണ് രാക്ഷസന്മാരെ ഓടിച്ചു — വജ്രങ്ങൾ മഹാപർവതങ്ങളെ പിളർക്കുന്നതുപോലെ. സ്വജനങ്ങൾക്കെതിരായ യുദ്ധത്തിലും വിഭീഷണൻ ധർമപക്ഷം കൈവിടുന്നില്ല എന്ന് ഇവിടെ കവി കാണിക്കുന്നു. അവൻ മന്ത്രി മാത്രമല്ല, സ്വയം ഒരു യോദ്ധാവുമാണ്. അവന്റെ ബാണങ്ങൾ രാക്ഷസസേനയെ പിളർക്കുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യം എളുപ്പമാകുന്നു. പുത്രനും (സഹോദരപുത്രനും) ചെറിയച്ഛനും ഒരേ യുദ്ധക്കളത്തിൽ എതിർപക്ഷങ്ങളിൽ നിൽക്കുന്നത് ഒരു കരുണദൃശ്യമാണ്. മുൻസർഗത്തിന്റെ അവസാനം വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിലായിരുന്നു; ഇപ്പോൾ അവൻ സ്വയം ആയുധമെടുക്കുന്നു. ‘ശിഖിസംസ്പർശാഃ’ (അഗ്നിസ്പർശംപോലുള്ളവ) എന്ന വിശേഷണംകൊണ്ട് ശരങ്ങളുടെ ദഹനശക്തി സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘വരചാപധരഃ’ (ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലേന്തിയവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ ധനുർവിദ്യയിലെ കൗശലവും നിർദേശിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെയാണ് സർഗത്തിന്റെ ആരംഭം.

വിഭീഷണന്റെ അനുചരന്മാരായ നാലു രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരും ശൂലങ്ങളാലും വാളുകളാലും പട്ടിശങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ വീരന്മാരായ രാക്ഷസന്മാരെ വെട്ടിവീഴ്ത്തി. ആ സ്വന്തം സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട വിഭീഷണൻ, ധൈര്യമുള്ള ആനക്കുട്ടികളുടെ നടുവിൽ നിൽക്കുന്ന ഒരു കൊമ്പനാനയെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. പിന്നെ സമയമറിയുന്നവനും രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ അവൻ, രാക്ഷസവധം പ്രിയമായ വാനരന്മാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, സമയത്തിന് ഉചിതമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘വാനരേശ്വരന്മാരേ, ഈ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഒരുവൻ മാത്രമാണ് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയമായി നിൽക്കുന്നത്; ഇതുമാത്രമാണ് അവന്റെ ബലത്തിൽ ശേഷിക്കുന്നത്. നിങ്ങൾ എന്തിനു നിൽക്കുന്നു? യുദ്ധം ചെയ്യുവിൻ.’ വിഭീഷണനു സമയം അറിയാം — ശത്രുവിന്റെ അവസാനത്തെ ആശ്രയം മുമ്പിലുള്ളപ്പോൾത്തന്നെയാണ് സർവശക്തിയോടെ ആക്രമിക്കേണ്ടത്. അവന്റെ വാക്ക് വാനരന്മാരുടെ മനസ്സിൽ ഉത്സാഹം ജനിപ്പിക്കുന്നു. ‘കലഭാനാമിവ ദ്വിപഃ’ (ആനക്കുട്ടികൾക്കിടയിലെ കൊമ്പനാനയെപ്പോലെ) എന്ന ഉപമകൊണ്ട് അവൻ സ്വന്തം അനുചരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാണെന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നിഷ്ക്രിയത്വം നീക്കുകയാണ് ഈ വാക്യത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ‘പരായണം’ എന്ന പദത്തിന്റെ അർഥം അവസാനത്തെ ആശ്രയം എന്നാണ് — അതു വീണാൽ മറ്റൊരു ആധാരവും ശേഷിക്കുന്നില്ല. ഇങ്ങനെ ഈ നിമിഷം നിർണായകമാണെന്നും താമസിക്കരുതെന്നും അവൻ വാനരന്മാരെ ബോധ്യപ്പെടുത്തുന്നു. അവൻ സ്വയവും മുന്നിൽത്തന്നെ നിൽക്കുന്നു.

വിഭീഷണൻ തുടർന്നു പറയുന്നു: ‘ഈ പാപിയായ രാക്ഷസൻ യുദ്ധമുഖത്തു കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ, രാവണനെ ഒഴിച്ച്, അവന്റെ ശേഷിക്കുന്ന ബലമെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടതായിത്തന്നെ കരുതണം. വീരനായ പ്രഹസ്തൻ കൊല്ലപ്പെട്ടു; മഹാബലനായ നികുംഭനും കുംഭകർണനും കുംഭനും നിശാചരനായ ധൂമ്രാക്ഷനും കൊല്ലപ്പെട്ടു.’ പിന്നെ അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടവരുടെ ഒരു നീണ്ട പട്ടിക ചൊല്ലുന്നു — ജംബുമാലി, മഹാമാലി, തീക്ഷ്ണവേഗൻ, അശനിപ്രഭൻ, സുപ്തഘ്നൻ, യജ്ഞകോപൻ, വജ്രദംഷ്ട്രൻ, സംഹ്രാദി, വികടൻ, അരിഘ്നൻ, തപനൻ, മന്ദൻ, പ്രഘാസൻ, പ്രഘസൻ, പ്രജംഘൻ, ജംഘൻ, ദുർധർഷനായ അഗ്നികേതു, രശ്മികേതു, വിദ്യുജ്ജിഹ്വൻ, ദ്വിജിഹ്വൻ, സൂര്യശത്രു, അകമ്പനൻ, സുപാർശ്വൻ, ചക്രമാലി, കമ്പനൻ, സത്ത്വവാന്മാരായ ദേവാന്തകനും നരാന്തകനും. ‘അതിബലന്മാരായ ഈ അനേകം രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠന്മാരെ കൊന്ന്, കൈകൾകൊണ്ടു സമുദ്രം നീന്തിക്കടന്ന നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ ഒരു ചെറിയ ഗോഷ്പദം (പശുവിന്റെ കുളമ്പടിയിലെ കുഴി) ചാടിക്കടക്കുവിൻ. നിങ്ങൾക്കു ജയിക്കാൻ ഇത്രമാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; ബലദർപ്പം പൂണ്ട മറ്റു രാക്ഷസന്മാരെല്ലാം ഏറ്റുമുട്ടി കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു.’ സമുദ്രം കടന്നുകഴിഞ്ഞു, ഇനി ഗോഷ്പദം മാത്രം ബാക്കി എന്ന ഉപമ വാനരന്മാരുടെ ക്ഷീണം ലഘൂകരിക്കുന്നു. ഈ എണ്ണൽ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേയുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല. ഇവരിൽ പലരും മുൻസർഗങ്ങളിൽ വാനരന്മാരാലും രാമനാലും ലക്ഷ്മണനാലും കൊല്ലപ്പെട്ടവരാണ് — പ്രഹസ്തൻ നീലനാൽ, കുംഭകർണൻ രാമനാൽ, കുംഭൻ സുഗ്രീവനാൽ, നികുംഭൻ ഹനുമാനാൽ, ദേവാന്തകൻ ഹനുമാനാൽ, നരാന്തകൻ അംഗദനാൽ, ധൂമ്രാക്ഷനും അകമ്പനനും ഹനുമാനാൽ. ഇവരെ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് വിഭീഷണൻ വാനരന്മാരുടെ ആത്മവിശ്വാസം വർധിപ്പിക്കുന്നു. പേരുകളുടെ നീണ്ട നിര സേനാനാശത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണിക്കുന്നു — രാവണന്റെ ഭവനം മിക്കവാറും ശൂന്യമായിക്കഴിഞ്ഞു. ‘ബലദർപ്പിതാഃ’ (ബലദർപ്പം പൂണ്ടവർ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവരുടെ ഗർവവും അതിന്റെ ഫലമായ നാശവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. സ്വന്തം കർമങ്ങൾ കേട്ട് വാനരന്മാരും വീണ്ടും ഉത്സാഹിതരാകുന്നു. ‘ഗോഷ്പദം’ എന്നാൽ പശുവിന്റെ കാലടിയാൽ ഭൂമിയിൽ ഉണ്ടാകുന്ന ചെറിയ കുഴി; അതിൽ കെട്ടിനിൽക്കുന്ന വെള്ളം ഒരു കുട്ടിപോലും ചാടിക്കടക്കും. നൂറു യോജന സമുദ്രം കടന്നവൻ ഗോഷ്പദത്തെ ഭയപ്പെടുമോ? — ഇതാണ് വിഭീഷണന്റെ യുക്തി. ഇതുകൊണ്ട് വാനരന്മാരിൽ ‘ജയം ഏതാണ്ട് ഉറപ്പായി’ എന്ന ഭാവം അവൻ ജനിപ്പിക്കുന്നു; കാരണം ക്ഷീണിതരായ സൈനികർ ലക്ഷ്യം അടുത്തെത്തിയെന്നു കേൾക്കുമ്പോൾത്തന്നെ പുതിയ ബലം നേടുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ നേതൃത്വത്തിന്റെ കൗശലം കാണാം — ആദ്യം ചെയ്തതിന്റെ സ്മരണ, പിന്നെ ശേഷിക്കുന്നതിന്റെ അല്പത്വം, ഒടുവിൽ നേരിട്ടുള്ള ആജ്ഞ. അതിനുശേഷം ജയിക്കാൻ രാവണൻ ഒരുവൻ മാത്രം.

വിഭീഷണൻ തന്റെ മനസ്സിലെ ക്ലേശം വ്യക്തമായി പറയുന്നു: ‘എന്റെ ജനയിതാവിന്റെ പുത്രന്റെ പുത്രനെ, സഹോദരന്റെ മകനെ, കൊല്ലുന്നത് എനിക്ക് ഉചിതമല്ല. എങ്കിലും രാമനുവേണ്ടി ദയ വെടിഞ്ഞ് ഞാൻ അവനെ കൊല്ലുമായിരുന്നു. പക്ഷേ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുമ്പോൾ കണ്ണീർ എന്റെ കണ്ണുകളെ മറയ്ക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണൻതന്നെ അവനെ ശമിപ്പിക്കും (ഒടുക്കും). വാനരന്മാരേ, നിങ്ങൾ ഒന്നിച്ച് ഇവന്റെ അരികിലുള്ള ഭൃത്യന്മാരെ കൊല്ലുവിൻ.’ അതിയശസ്വിയായ ആ രാക്ഷസൻ ഇങ്ങനെ വാനരന്മാരെ പ്രേരിപ്പിച്ചു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ധർമസങ്കടം കരുണയോടെ ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കർത്തവ്യം അവന് അറിയാം, പക്ഷേ സ്നേഹവും നശിച്ചിട്ടില്ല. അവൻ തന്റെ ദൗർബല്യം മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല; പകരം കാര്യം വിഭജിക്കുന്നു — പ്രധാനശത്രുവിനെ ലക്ഷ്മണന്, സേവകരെ വാനരന്മാർക്ക്. ഈ വാക്ക് അവന്റെ സത്യസന്ധതയും കാണിക്കുന്നു. ‘ഘൃണാമപാസ്യ’ എന്നിടത്ത് ‘ഘൃണാ’ എന്ന പദത്തിന് ദയ എന്നാണ് അർഥം.

വിഭീഷണനാൽ പ്രേരിതരായ വാനരപ്രമുഖന്മാർ സന്തോഷിച്ചു, വാലുകൾ ചുഴറ്റി. പിന്നെ ആ കപിശാർദൂലന്മാർ വീണ്ടും വീണ്ടും ആർത്തുവിളിച്ചുകൊണ്ട്, മേഘങ്ങളെ കണ്ട മയിലുകളെപ്പോലെ, പലതരം നാദങ്ങൾ മുഴക്കി. ജാംബവാനും തന്റെ എല്ലാ യൂഥങ്ങളാലും ചുറ്റപ്പെട്ടിരുന്നു; അവർ കല്ലുകളാലും നഖങ്ങളാലും പല്ലുകളാലും രാക്ഷസന്മാരെ പ്രഹരിച്ചു. (രാക്ഷസന്മാരെ) കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്ന ആ ഋക്ഷാധിപനെ മഹാബലന്മാരായ രാക്ഷസന്മാർ ഭയം വെടിഞ്ഞ്, പലതരം ആയുധങ്ങളുമായി വളഞ്ഞു; ശരങ്ങൾ, പരശുക്കൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, വടികൾ, തോമരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ യുദ്ധത്തിൽ ജാംബവാനെ പ്രഹരിച്ചു. ക്രുദ്ധരായ ദേവാസുരന്മാരുടേതുപോലെ, കപികളും രാക്ഷസരും തമ്മിലുള്ള ആ ഏറ്റുമുട്ടൽ ഭീകരവും മഹാശബ്ദമുള്ളതും ഘോരവുമായി. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ ഹനുമാനും പർവതത്തിൽനിന്ന് ഒരു സാലവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്ത്, തന്റെ മുതുകിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണനെ ഇറക്കിവച്ച്, ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു. ചെറിയച്ഛനോടു ഘോരയുദ്ധം ചെയ്തിട്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് വീണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ നേർക്കുതന്നെ പാഞ്ഞു. പിന്നെ ആ വീരന്മാരായ ലക്ഷ്മണനും രാക്ഷസനും യുദ്ധത്തിൽ ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണൻ ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയത് മുമ്പു വർണിച്ചു; ഇവിടെ അവൻ ഇറങ്ങുന്നതു സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വൃദ്ധനായിട്ടും ജാംബവാൻ മുന്നിൽ നിന്നു പൊരുതുന്നു; രാക്ഷസന്മാർ അവനെ വളഞ്ഞ് പല ശസ്ത്രങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവൻ രാക്ഷസസേനയെ കൊന്നൊടുക്കിക്കൊണ്ടുതന്നെ നിൽക്കുന്നു. വാനരന്മാരുടെ നാദവും വാലുകളുടെ ചുഴറ്റലും ആർപ്പുവിളിയും അവരുടെ സന്തോഷത്തിന്റെ ബാഹ്യലക്ഷണങ്ങളാണ്. മേഘങ്ങളെ കണ്ട മയിലുകളെപ്പോലെ എന്ന ഉപമകൊണ്ട് മഴക്കാലത്തിന്റെ ആനന്ദം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഹനുമാന്റെ പരാക്രമം വീണ്ടും വൃക്ഷായുധംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് — അവൻ പർവതത്തിൽനിന്നു സാലം പിഴുതെടുത്ത് രാക്ഷസന്മാരെ കൊല്ലുന്നു. ഇങ്ങനെ എല്ലാ വാനരപ്രമുഖന്മാരും അവരവരുടെ സ്ഥാനത്തു പൊരുതുന്നു; ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്തുമാരുടെ ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം വീണ്ടും ആരംഭിക്കുന്നു. ചെറിയച്ഛനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഒരു ഫലവും ഉണ്ടായില്ല; അതിനാൽ അവൻ മുഖ്യശത്രുവിന്റെ നേർക്കു തിരിച്ചുവരുന്നു. രാക്ഷസന്മാരും ഭയം വെടിഞ്ഞ് പൊരുതുന്നു, ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — ഇതുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ കാഠിന്യം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ദേവാസുരയുദ്ധത്തോടുള്ള ഉപമ ഈ സംഗ്രാമത്തിന്റെ വ്യാപ്തിയും പ്രാധാന്യവും കാണിക്കുന്നു. വാനരന്മാർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ, രാക്ഷസന്മാർ അസുരന്മാരെപ്പോലെ — ധർമവും അധർമവും തമ്മിലുള്ള സംഘർഷം എന്നാണ് ഭാവം. ഇവിടെ കവി ഒരേസമയം അനേകം ദൃശ്യങ്ങൾ കാണിക്കുന്നു — ഒരിടത്ത് വിഭീഷണൻ, മറ്റൊരിടത്ത് ജാംബവാൻ, വേറൊരിടത്ത് ഹനുമാൻ, നടുവിൽ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും. ഇങ്ങനെ രണഭൂമിയുടെ വിസ്തൃതമായ ചിത്രം വായനക്കാരന്റെ മുമ്പിൽ അവതരിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണന്റെ വാക്കിന്റെ ഫലം ഉടൻതന്നെ കാണുന്നു — വാനരന്മാർ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടു.

മഹാബലന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചു; ശരജാലങ്ങളാൽ ഇടയ്ക്കിടെ മറഞ്ഞുപോയി — വേനലവസാനം കരുത്തരായ ചന്ദ്രനും സൂര്യനും മേഘങ്ങളാൽ മൂടപ്പെടുന്നതുപോലെ. അവരുടെ കൈവേഗംകൊണ്ട് ബാണങ്ങൾ എടുക്കുന്നതോ, തൊടുക്കുന്നതോ, വില്ലു പിടിക്കുന്നതോ, എയ്യുന്നതോ, വലിക്കുന്നതോ, ഞാൺ നിർത്തുന്നതോ, മുഷ്ടി വീണ്ടും ഉറപ്പിക്കുന്നതോ, ലക്ഷ്യം വയ്ക്കുന്നതോ ഒന്നും കാണാൻ കഴിഞ്ഞില്ല — ഫലം മാത്രമേ കാണപ്പെട്ടുള്ളൂ. വില്ലിന്റെ വേഗത്തോടെ പ്രയോഗിച്ച ബാണജാലങ്ങളാൽ ആകാശം എല്ലായിടത്തും നിറഞ്ഞപ്പോൾ രൂപങ്ങളൊന്നും തെളിഞ്ഞില്ല. ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയെ നേരിട്ടു, രാവണി ലക്ഷ്മണനെയും നേരിട്ടു; പരസ്പരമുള്ള ആ പോരാട്ടത്തിൽ ഉഗ്രമായ ഒരു അവ്യവസ്ഥ (ആരു മുന്നിലെന്നു തീരുമാനിക്കാനാവാത്ത അവസ്ഥ) ഉണ്ടായി. അവർ ഇരുവരും വേഗത്തിൽ എയ്ത മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാൽ ആകാശം ഇടതടവില്ലാതെ ഇരുട്ടു മൂടിയതുപോലെയായി. അവരിൽനിന്നു വീണുകൊണ്ടിരുന്ന നൂറുകണക്കിനു ശരങ്ങളാൽ ദിക്കുകളും ഉപദിക്കുകളും ശരങ്ങൾ നിറഞ്ഞു; എല്ലാം ഇരുട്ടിൽ മൂടി, വലിയ ഭീതി പരന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതുപോലെ ഇരുട്ടു മൂടിയ ലോകത്തിൽ ചോരപ്രവാഹങ്ങളാകുന്ന ആയിരക്കണക്കിനു മഹാനദികൾ ഒഴുകി. ദാരുണരായ മാംസഭോജികൾ ഭീകരശബ്ദങ്ങൾ മുഴക്കി. അപ്പോൾ കാറ്റു വീശിയില്ല, അഗ്നി ജ്വലിച്ചില്ല. ‘ലോകങ്ങൾക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ’ എന്നു മഹർഷിമാർ ഉരുവിട്ടു; ഗന്ധർവന്മാർ ചാരണന്മാരോടൊപ്പം സന്തപ്തരായി (ആകാശത്തിൽ) ഒത്തുകൂടി. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത പ്രകൃതിയുടെ സ്തംഭനത്തിലൂടെ വർണിക്കപ്പെടുന്നു — കാറ്റും അഗ്നിയും തങ്ങളുടെ കർമം ഉപേക്ഷിക്കുന്നു. ‘ലക്ഷ്മണോ രാവണിം പ്രാപ്യ’ (ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയെ നേരിട്ടു) എന്ന ശ്ലോകത്തിൽ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം വാക്കുകളുടെ ക്രമത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽത്തന്നെ കാണിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇരുവരും ധനുർവിദ്യയിൽ പാരംഗതരാണ്; അതിനാൽ ആരുടെയും പരാജയം പെട്ടെന്നു കാണുന്നില്ല. ശരങ്ങളുടെ ഇടതൂർച്ചകൊണ്ട് പകലും രാത്രിപോലെയായി — സൂര്യൻ അസ്തമിച്ചതുപോലെ. ചോരപ്പുഴകൾ, മാംസഭോജികളുടെ ഭീകരശബ്ദങ്ങൾ, നിശ്ചലമായ കാറ്റ്, ജ്വലിക്കാത്ത അഗ്നി — ഇവയെല്ലാം പ്രളയത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾപോലെയാണ്. അതുകൊണ്ടാണ് മഹർഷിമാർ ലോകങ്ങളുടെ സ്വസ്തിക്കായി പ്രാർഥിക്കുന്നതും ഗന്ധർവന്മാരും ചാരണന്മാരും ഭയന്ന് ആകാശത്തിൽ ഒത്തുകൂടുന്നതും. ഈ ഭാഗത്തു വർണിച്ച യുദ്ധം ഒരു മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും തമ്മിലുള്ളതല്ല, ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളറിയുന്ന രണ്ടുപേർ തമ്മിലുള്ളതുപോലെ തോന്നുന്നു. കൈവേഗത്തിന്റെ വർണന ധനുർവേദത്തിലെ എട്ടു ക്രിയകൾ ക്രമത്തിൽ എണ്ണുന്നു; ഇതുകൊണ്ട് കവി തന്റെ ശാസ്ത്രജ്ഞാനവും കാണിക്കുന്നു. ‘അവ്യവസ്ഥാ ഭവത്യുഗ്രാ’ (ഉഗ്രമായ അവ്യവസ്ഥയുണ്ടായി) എന്ന വാക്യവും സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ആരു ജയിക്കുന്നു എന്നു തീരുമാനിക്കാൻ കഴിഞ്ഞിരുന്നില്ല എന്നാണ്; ഓരോ നിമിഷവും ഒരാൾ മറ്റേയാളെ പീഡിപ്പിക്കുന്നു. മുമ്പ് അദൃശ്യയുദ്ധം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായകൊണ്ടായിരുന്നു; ഇപ്പോഴാകട്ടെ ബാണങ്ങളുടെ ഇടതൂർച്ചകൊണ്ടുതന്നെ ഇരുവരും അദൃശ്യരാകുന്നു. ഈ ഭേദം പ്രധാനമാണ് — ഇവിടെ മായയല്ല, ശുദ്ധമായ കൗശലമാണ്. പരിസ്ഥിതിയുടെ ഭീകരമായ വർണന യുദ്ധത്തിന്റെ തീവ്രതയെ ലോകവ്യാപിയാക്കുന്നു, കാരണം ദേവന്മാരും ഋഷിമാരും അതിന്റെ ഫലം കാത്തിരിക്കുന്നു. ഇവിടെ ശാന്തി വിജയത്തിലൂടെ മാത്രമേ സാധ്യമാകൂ എന്നാണ് ഭാവം. ചോരപ്പുഴകൾ എന്ന അതിശയോക്തിയും സൈനികരുടെ വലിയ നഷ്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഇരുസേനകളിലെയും യോദ്ധാക്കളും അവിടെ വീഴുന്നു. ‘സ്വസ്ത്യസ്തു ലോകേഭ്യഃ’ (ലോകങ്ങൾക്കു സ്വസ്തിയുണ്ടാകട്ടെ) എന്ന മഹർഷിമാരുടെ വാക്ക് യുദ്ധത്തിന്റെ ലോകവ്യാപിയായ ഭയം വ്യക്തമാക്കുന്നു, കാരണം എല്ലാ പ്രാണികളും അതിന്റെ ഫലത്താൽ ബാധിക്കപ്പെടുന്നു.

പിന്നെ സൗമിത്രി രാക്ഷസസിംഹത്തിന്റെ സ്വർണാഭരണമണിഞ്ഞ നാലു കറുത്ത കുതിരകളെ നാലു ശരങ്ങളാൽ എയ്തു. പിന്നെ മഞ്ഞനിറമുള്ളതും മൂർച്ചയേറിയതും പൂർണമായി വലിച്ചെയ്തതും നല്ല തൂവലുള്ളതും നന്നായി തിളങ്ങുന്നതും മഹേന്ദ്രന്റെ വജ്രത്തിനു തുല്യവുമായ മറ്റൊരു ഭല്ലംകൊണ്ട്, (രഥവുമായി) ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന സാരഥിയുടെ തല ശ്രീമാനായ രാഘവനായ ലക്ഷ്മണൻ കൈവേഗത്താൽ ഉടലിൽനിന്ന് അറുത്തുമാറ്റി. ആ ബാണം ഞാണടിയുടെ ശബ്ദത്താൽ ഇടിമിന്നൽപോലെ മുഴങ്ങി. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയായ മന്ദോദരീപുത്രൻ സ്വയം സാരഥ്യം ഏറ്റെടുത്തു; വീണ്ടും വില്ലും കൈയിലെടുത്തു. യുദ്ധം കണ്ടുകൊണ്ടിരുന്നവർക്ക് ആ സാരഥ്യം അദ്ഭുതമായി — ഒരുവൻതന്നെ കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു, യുദ്ധവും ചെയ്യുന്നു. കുതിരകളിൽ കൈകൾ വ്യാപൃതമായിരിക്കുമ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ അവനെ എയ്തു; വീണ്ടും വില്ലിൽ വ്യാപൃതനായിരിക്കുമ്പോൾ കുതിരകളിൽ ശരങ്ങൾ എയ്തു. ആ പഴുതുകളിലൂടെ ഭയമില്ലാത്തവനെപ്പോലെ ചുറ്റിസഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്ന സൗമിത്രി ബാണപ്രവാഹങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ പീഡിപ്പിച്ചു. സാരഥി കൊല്ലപ്പെട്ടതു കണ്ട് രാവണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിലെ ഉത്സാഹം കൈവിട്ടു; വിഷണ്ണനായി. ശത്രുവിന്റെ ഇരട്ടപ്രവൃത്തിയെ ലക്ഷ്മണൻ പഴുതായി ഉപയോഗിക്കുന്നു — ഇതാണ് യുദ്ധനീതിയുടെ സൂക്ഷ്മത. സാരഥി രഥിയുടെ പകുതി ബലമാണ്; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രഥി കുതിരകളെ നിയന്ത്രിക്കുന്നതിലും വില്ലുപയോഗിക്കുന്നതിലുമായി വിഭജിക്കപ്പെടുന്നു. ലക്ഷ്മണന് ഇതറിയാം; അതിനാൽ ആദ്യം കുതിരകളെയും പിന്നെ സാരഥിയെയും ലക്ഷ്യമാക്കുന്നു. ഭല്ലത്തിന്റെ വിശേഷണങ്ങൾ — മഞ്ഞനിറം, മൂർച്ച, പൂർണമായി വലിച്ചെയ്തത്, നല്ല തൂവൽ, നല്ല തിളക്കം, മഹേന്ദ്രവജ്രതുല്യം — ആ ബാണത്തിന്റെ പ്രഭാവം വർധിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വയം സാരഥ്യം ഏറ്റെടുക്കുന്നത് അവന്റെ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു; പക്ഷേ അവന്റെ വിഷാദം ആസന്നമായ പരാജയത്തിന്റെ സൂചനയാണ്. യുദ്ധത്തിൽ ആദ്യമായി അവൻ ഉത്സാഹം കൈവിടുന്നു. ‘ലാഘവാത്’ (കൈവേഗത്താൽ) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ കൈവേഗംതന്നെയാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മുഖ്യവിഷയം. ‘ശ്രീമാൻ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘മന്ദോദരീസുതൻ’ എന്ന് അമ്മയുടെ പേരുചേർത്തുള്ള നിർദേശം കരുണം ജനിപ്പിക്കുന്നു — അവന്റെ അമ്മയും വൈകാതെ വിലപിക്കും. സാരഥ്യത്തെ ‘അദ്ഭുതം’ എന്നു പ്രശംസിക്കുന്നത് കവിയുടെ നിഷ്പക്ഷത കാണിക്കുന്നു; ശത്രുവിന്റെ ശൗര്യവും അദ്ദേഹം പ്രശംസിക്കുന്നു. എന്നാൽ കുതിരകളിലും വില്ലിലും ഒരേസമയം വ്യാപൃതനായ അവൻ രണ്ടിടത്തും ദുർബലനാകുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ ഓരോ നിമിഷവും അവന്റെ പഴുതിൽ എയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ലക്ഷ്മണന് ‘ശീഘ്രകൃത്തമഃ’ (അതിവേഗം പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ) എന്ന വിശേഷണം. ഇങ്ങനെ രഥത്തിന്റെ ആദ്യത്തെ ആധാരം നഷ്ടമായി.

മുഖം വാടിയ ആ രാക്ഷസനെ കണ്ട് വാനരയൂഥപന്മാർ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടരായി ലക്ഷ്മണനെ പ്രശംസിച്ചു. പിന്നെ പ്രമാഥി, രഭസൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ നാലു വാനരേശ്വരന്മാർ സഹിക്കവയ്യാതെ വേഗത്തിൽ മുന്നോട്ടു കുതിച്ചു. അതിമഹാവീര്യരും ഭീമവിക്രമരുമായ ആ വാനരന്മാർ വേഗം ചാടിയുയർന്ന് അവന്റെ നാലു ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങളുടെമേൽ വീണു. പർവതംപോലുള്ള ആ വാനരന്മാർ കയറിയിരുന്ന കുതിരകളുടെ വായകളിൽനിന്നു ചോര വ്യക്തമായി ഒഴുകി. ആ കുതിരകൾ ചതഞ്ഞ്, ഒടിഞ്ഞ്, ജീവൻ പോയി നിലത്തു വീണു. ആ വാനരന്മാർ കുതിരകളെ കൊന്ന്, മഹാരഥവും തകർത്ത്, വീണ്ടും വേഗത്തിൽ ചാടി ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു. കുതിരകൾ കൊല്ലപ്പെട്ട, സാരഥി ചതഞ്ഞുപോയ രഥത്തിൽനിന്നു ചാടിയിറങ്ങി രാവണി ശരവർഷത്തോടെ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ശ്രേഷ്ഠാശ്വങ്ങൾ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ കാൽനടയായി, യുദ്ധത്തിൽ മൂർച്ചയുള്ള ഉത്തമശരങ്ങൾ എയ്തുകൊണ്ടിരുന്ന അവനെ മഹേന്ദ്രതുല്യനായ ലക്ഷ്മണൻ ബാണക്കൂട്ടങ്ങളാൽ കഠിനമായി പിളർത്തു. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്. രഥമില്ലാതായിട്ടും ഇന്ദ്രജിത്ത് ഓടിപ്പോകുന്നില്ല — അവന്റെ ശൗര്യവും കവി കുറച്ചുകാണിക്കുന്നില്ല. നാലു വാനരന്മാർ നാലു കുതിരകളുടെമേൽ ഒരേസമയം വീഴുന്നു — നന്നായി ആലോചിച്ച ഒരൊറ്റ നീക്കം. അവരുടെ ഭാരത്താൽ കുതിരകളുടെ വായിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു; അവ പ്രാണൻ വെടിയുന്നു. രഥം തകർത്തിട്ട് വാനരന്മാർ വീണ്ടും ലക്ഷ്മണന്റെ അരികിലേക്കു മടങ്ങുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് അച്ചടക്കം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നിലത്തു നിൽക്കുമ്പോഴും ഇന്ദ്രജിത്ത് ശരവർഷം നിർത്തുന്നില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ‘മഹേന്ദ്രപ്രതിമഃ’ (മഹേന്ദ്രതുല്യൻ) എന്ന വിശേഷണം വരാനിരിക്കുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത്‌വധത്തിന്റെ മുൻസൂചനയാണ്, കാരണം ഇന്ദ്രന്റെ ശത്രുവിനെ ഇന്ദ്രതുല്യനായ ഒരുവനു മാത്രമേ ജയിക്കാനാകൂ. അടുത്ത സർഗത്തിൽ ഈ സംഘർഷം അവസാനിക്കും. പ്രമാഥി, രഭസൻ, ശരഭൻ, ഗന്ധമാദനൻ എന്നീ വാനരയൂഥപന്മാരെ മുമ്പും യുദ്ധങ്ങളിൽ പരാമർശിച്ചിട്ടുണ്ട്. കുതിരകളുടെ മരണവും രഥത്തിന്റെ തകർച്ചയും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ എല്ലാ സാധനങ്ങളുടെയും നാശമാണ്. എന്നിട്ടും അവൻ കൈയിൽ വില്ലേന്തി ലക്ഷ്മണനെ ആക്രമിക്കുന്നു, ശരണം യാചിക്കുന്നില്ല. ഇതു വീരന്റെ ലക്ഷണമാണ്. ഇങ്ങനെ ഇന്ദ്രജിത്ത് രഥമില്ലാത്തവനായിത്തീരുന്നതോടെ സർഗം അവസാനിക്കുന്നു; അവന്റെ അന്ത്യവും അടുത്തിരിക്കുന്നു.

Lakṣmaṇa and Indrajit, each eager to conquer the other, fought on locked together like two elephants in rut. Wanting to watch their fight, the brave and mighty Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's brother, bearing a splendid bow and skilled in its use, took his stand at the head of the battle. But he did not stay a mere onlooker. Standing there, he drew his great bow and loosed great sharp-pointed arrows among the rākṣasas, and those arrows, touching like fire and well aimed, fell among them and put them to flight, as thunderbolts shatter great mountains. The poet shows that even fighting against his own people Vibhīṣaṇa did not forsake the side of right; he was a warrior as well as a counsellor, and by breaking the rākṣasa ranks he made Lakṣmaṇa's task easier. At the end of the last sarga he had stood beside Lakṣmaṇa; now he took up arms himself. Nephew and uncle on opposite sides of the same battlefield make a pitiful sight.

Vibhīṣaṇa's four followers too, the best of rākṣasas, cut down heroic rākṣasas with spears, swords and paṭṭiśas, and surrounded by those ministers of his, Vibhīṣaṇa shone among them like an elephant among bold young calves, the foremost of his company. Then that best of rākṣasas, who knew when the moment had come, spoke timely words to spur on the monkeys, who loved to kill rākṣasas: "Lords of the monkeys, this one alone stands as the last refuge of the lord of the rākṣasas; he is all that remains of his army. Why do you stand idle? Fight!" Vibhīṣaṇa knew the time: when the enemy's last support stands before you, that is the moment to attack with all your strength. The last refuge is the one prop that, once it falls, leaves nothing else to lean on. His words were meant to shake the monkeys out of their stillness and to show them that this was the decisive moment and there must be no delay; and he himself stood in the front.

"Once this wicked rākṣasa is slain at the head of the battle, the rest of his army, Rāvaṇa excepted, is as good as destroyed. The hero Prahasta is slain, and mighty Nikumbha, Kumbhakarṇa and Kumbha, and the night-ranger Dhūmrākṣa; Jambumālī, Mahāmālī, Tīkṣṇavega, Aśaniprabha, Suptaghna, Yajñakopa and Vajradaṃṣṭra; Saṃhrādī, Vikaṭa, Arighna, Tapana and Manda, Praghāsa, Praghasa, Prajaṅgha and Jaṅgha; Agniketu the unassailable, the valiant Raśmiketu, Vidyujjihva, Dvijihva and Sūryaśatru; Akampana, Supārśva and Cakramālī, Kampana, and those two mighty ones, Devāntaka and Narāntaka. Having slain these many mighty rākṣasa champions, you have crossed the ocean with your arms; now leap across this cow's hoofprint, a small thing. This much alone is left for you to conquer, monkeys; all the other rākṣasas, proud of their strength, met you and were slain." Many of these had fallen in earlier sargas at the hands of the monkeys, of Rāma and of Lakṣmaṇa: Prahasta to Nīla, Kumbhakarṇa to Rāma, Kumbha to Sugrīva, Nikumbha and Devāntaka to Hanumān, Narāntaka to Aṅgada, Dhūmrākṣa and Akampana to Hanumān. By calling them to mind Vibhīṣaṇa raised the monkeys' confidence, and hearing their own deeds recounted, they took heart again. The long roll of names shows how far the destruction had gone: Rāvaṇa's house was almost empty, and the pride of those who were "proud of their strength" had borne its fruit in ruin. The image of the ocean and the hoofprint lightens the monkeys' labour: a cow's hoofprint is the little hollow a cow's hoof leaves in the ground, whose water a child can step over, and who that had crossed an ocean a hundred yojanas wide would fear a hoofprint? So he made them feel the war was all but won, for weary soldiers find new strength when they hear how near the goal is. His words show a leader's skill: first a reminder of what had been done, then how little was left, and last a direct command. After Indrajit, only Rāvaṇa would remain to be conquered.

Then Vibhīṣaṇa spoke openly of the pain in his own heart: "It is not fitting for me to kill one who is my father's son's son, my brother's own child. Yet for Rāma's sake I would cast pity aside and kill him. But as I set out to kill him, tears block my eyes. So mighty-armed Lakṣmaṇa here will put an end to him. Monkeys, band together and strike down the servants who stand near him." Vibhīṣaṇa's conflict of duty is drawn with compassion: he knew what he had to do, yet his affection had not died. He did not hide his weakness but divided the task, the chief enemy to Lakṣmaṇa and the attendants to the monkeys, and his words show his truthfulness too. Urged on in this way by that most renowned rākṣasa,

the monkey chiefs rejoiced and lashed their tails. Those tigers among monkeys, shouting again and again, let out all kinds of cries like peacocks at the sight of rain-clouds; the lashing tails and the cries were the outward signs of their joy, and the image recalls the delight of the rainy season. Jāmbavān too, old as he was, fought in the front, surrounded by all his own troop, and they pounded the rākṣasas with stones, claws and teeth. As the lord of the bears struck them down, the mighty rākṣasas cast off their fear and surrounded him with weapons of many kinds, striking him with arrows, sharp axes, paṭṭiśas, staves and lances as he slaughtered their host; that the rākṣasas too fought without fear and did not flee shows how hard the fight was. The clash of monkeys and rākṣasas grew tumultuous, terrible and loud, like the battle of enraged gods and asuras, the monkeys in the part of the gods and the rākṣasas of the asuras, a struggle of right and wrong. Hanumān too, enraged, set Lakṣmaṇa down from his back, where he had been riding, tore a sāla tree from the mountain and, hard to approach, made a slaughter of the rākṣasas by the thousand, fighting again with a tree for his weapon. The mighty Indrajit, having fought a tumultuous fight with his uncle and gained nothing by it, turned back to his chief enemy and ran once more at Lakṣmaṇa, and the two heroes, Lakṣmaṇa and the rākṣasa, closed in battle again. The poet shows many scenes at once, Vibhīṣaṇa in one place, Jāmbavān in another, Hanumān in a third, and Lakṣmaṇa and Indrajit in the middle, spreading the whole field before the reader, and the effect of Vibhīṣaṇa's words is seen at once as the monkeys throw themselves back into the fight.

Showering floods of arrows, the two mighty warriors struck at each other, and again and again they vanished behind nets of arrows, like the moon and the sun hidden by clouds at the end of the hot season. So quick were their hands that nothing of their work could be seen, neither the taking up of the arrow nor its fitting, the grasp of the bow, the release, the draw, the stance, the setting of the fist or the finding of the mark; only the results could be seen. Here the poet names in order the eight movements of the art of archery, showing his own learning. With nets of arrows driven by the force of their bows filling the sky on every side, no forms could be made out. Lakṣmaṇa met Rāvaṇa's son, and Rāvaṇa's son met Lakṣmaṇa, the very order of the words showing how equal they were, and in their struggle a fierce confusion arose, so that no one could tell who was winning as each pressed the other in turn. Both were masters of the bow, and neither could quickly be beaten. With the sharp arrows the two of them loosed so swiftly, the sky seemed one unbroken mass, covered in darkness; with the hundreds of arrows falling from them, every quarter and every point between was choked with arrows, everything was shrouded in darkness, and there was great terror. As if the thousand-rayed sun had set and the world were wrapped in night, great rivers of blood flowed in their thousands, for warriors of both armies were falling there too, and cruel flesh-eaters gave out dreadful cries. At that time the wind did not blow, and fire would not burn. "May it go well with the worlds!" the great sages cried, and the gandharvas and cāraṇas flocked together in distress. The terror of the battle is told through nature itself standing still, wind and fire abandoning their work; rivers of blood, the cries of carrion-eaters, the still wind and the unburning fire are like the signs of the world's end, which is why the sages prayed for the worlds and the gandharvas and cāraṇas crowded together in fear. It was as though this were a fight not between a man and a rākṣasa but between two masters of divine weapons. Earlier Indrajit had fought unseen through his magic; now both were hidden only by the thickness of their arrows, and the difference matters: here there was no sorcery, only pure skill. Gods and sages awaited the outcome, and peace could come only with victory.

Then the son of Sumitrā pierced with four arrows the four black, gold-adorned horses of that lion among rākṣasas. Then with another broad-headed arrow, yellow and sharp, drawn to the full and released, well feathered and gleaming like great Indra's thunderbolt, and ringing with the slap of the bowstring as it flew like a bolt of lightning, the glorious Rāghava, Lakṣmaṇa, struck off the head of the charioteer as he drove, so quick was his hand. With his charioteer slain, the mighty son of Mandodarī took over the driving himself and took up his bow again, and his charioteering amazed all who watched. Lakṣmaṇa used the enemy's divided task as his opening, a fine point of the art of war: when Indrajit's hand was busy with the horses, Lakṣmaṇa pierced him with sharp arrows, and when he turned back to his bow, Lakṣmaṇa loosed arrows at the horses. A charioteer is half a chariot-fighter's strength; with him gone, the warrior is split between the reins and the bow, and Lakṣmaṇa, knowing this, had aimed first at the horses and then at the driver. In those openings Sumitrā's son, swiftest of all in action, harried him with floods of arrows as he moved about as though unafraid. Seeing his charioteer slain, Rāvaṇa's son lost his joy in battle and grew dejected, for the first time in the fight, a sign of the defeat to come. Taking the driving on himself shows his courage, and the poet, fair even to an enemy, calls it a wonder; but busy with both horses and bow, he was weak at both, and Lakṣmaṇa struck at every gap. Naming him the son of Mandodarī stirs pity, for his mother would soon be grieving. The quickness of Lakṣmaṇa's hand, mentioned again and again, is the chief theme of this sarga, and the first prop of Indrajit's chariot was gone.

Seeing the rākṣasa's face downcast, the monkey leaders were overjoyed and honoured Lakṣmaṇa. Then Pramāthī, Rabhasa, Śarabha and Gandhamādana, four monkey lords who had fought in earlier battles too, could hold back no longer and made a rush. Leaping up swiftly, those monkeys of great strength and fearsome valour fell upon his four fine horses, four monkeys on four horses at once, a well-planned move. Under the weight of those mountain-like monkeys, the horses poured blood from their mouths, and crushed and broken, they fell lifeless to the ground. Having killed the horses and smashed the great chariot, the monkeys leapt away again at speed and took their places at Lakṣmaṇa's side, which shows their discipline. With his horses dead and his chariot wrecked, every means of fighting was gone. Yet Indrajit did not flee: jumping down from the chariot whose horses were slain and whose driver was crushed, he ran at Sumitrā's son with a shower of arrows, bow in hand, asking for no quarter, the mark of a true warrior, and the poet does not belittle his courage. Then Lakṣmaṇa, like great Indra, tore him hard with swarms of arrows as he stood on foot in the fight, his fine horses slain, still loosing sharp and excellent shafts. The epithet "like great Indra" foreshadows Indrajit's death, for the enemy of Indra could be conquered only by one who was Indra's equal. The sarga ends, in a longer metre, with Indrajit on foot and without a chariot; his end is near, and in the next sarga this struggle will be decided.