विभीषणस्य वचः श्रुत्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः परुषं वाक्यम् अब्रवीत्, क्रोधेन अभ्युत्पपात च। सः उद्यतायुधनिस्त्रिंशः सुसमलंकृते कालाश्वयुक्ते महति रथे स्थितः कालान्तकोपमः आसीत्। भीमबलः सः महाप्रमाणं विपुलं वेगवत् दृढं भीमं धनुः अमित्रनाशनान् शरान् च उद्यम्य तिष्ठति स्म। रथस्थः समलंकृतः अमित्रघ्नः बली महेष्वासः रावणस्य आत्मजः अलंकृतं हनूमत्पृष्ठम् आरूढम् उदयस्थरविप्रभं सौमित्रिं सविभीषणं ददर्श, सुसंरब्धः च तम् उवाच — ‘वानरशार्दूलाः, मे पराक्रमं पश्यध्वम्। अद्य मत्कार्मुकोत्सृष्टं दुरासदं शरवर्षम् आकाशे मुक्तवर्षम् इव संयुगे धारयिष्यथ। अद्य मामकाः महाकार्मुकनिःसृताः बाणाः अनलः तूलराशिम् इव वः गात्राणि विधमिष्यन्ति। तीक्ष्णसायकनिर्भिन्नान् शूलशक्त्यृष्टितोमरैः च सर्वान् एव वः अद्य यमक्षयं गमयिष्यामि। संयुगे शरवर्षाणि सृजतः क्षिप्रहस्तस्य जीमूतस्य इव नदतः मम अग्रतः कः स्थास्यति? पूर्वं रात्रियुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः सपुरःसरौ विसंज्ञौ युवां मया भूमौ शायितौ; ते स्मृतिः न अस्ति वा, मन्ये व्यक्तं यमक्षयं यातः असि, यत् आशीविषसमं क्रुद्धं मां योद्धुम् उपस्थितः।’ अत्र इन्द्रजितः गर्वः तस्य पूर्वविजयस्य स्मरणे आधारितः — नागपाशेन रामलक्ष्मणयोः बन्धनं सः पुनः पुनः स्मारयति। ‘उदयस्थरविप्रभम्’ इति लक्ष्मणस्य वर्णनं तस्य तेजः सूचयति, यः हनुमतः पृष्ठे आरूढः उदयाचले सूर्यः इव शोभते। ‘तूलराशिम् अनलः इव’ इति उपमा तस्य आत्मविश्वासस्य अतिशयं दर्शयति — सः शत्रून् कार्पासराशिम् इव लघून् मन्यते। चतुर्थः पञ्चमस्य प्रथमः अर्धः च दशमः एकादशः च वुल्गेटमात्राः; तत्र लक्ष्मणस्य दर्शनं पूर्वयुद्धस्य स्मरणं च विशेषेण योजितम्। सप्तमः श्लोकः षट्पादः। अस्य सर्गस्य आरम्भे इन्द्रजितः रूपं भयानकं चित्रितम् — कृष्णवर्णैः अश्वैः युक्तः रथः, उद्यतानि आयुधानि, महत् धनुः, सः स्वयं च कालः इव। पूर्वसर्गे विभीषणेन तस्य अपमानः कृतः, अतः तस्य क्रोधः द्विगुणः। सः प्रथमं वानरान् सम्बोधयति, ततः लक्ष्मणं विभीषणं च, येन सर्वे शत्रवः तस्य गर्वं शृण्वन्तु। शरवर्षस्य मेघवर्षेण सह तुलना तस्य शराणां बाहुल्यं सूचयति — यथा वर्षाकाले आकाशात् जलधाराः अविच्छिन्नाः पतन्ति, तथा तस्य शराः। ‘क्षिप्रहस्तस्य’ इति स्वविशेषणं तस्य धनुर्विद्यायाः कौशलं दर्शयति। सः शूलशक्त्यृष्टितोमरान् अपि गणयति, येन तस्य आयुधसम्पत्तिः प्रकटा। एवं तस्य भाषणं युद्धात् पूर्वं मनोवैज्ञानिकम् आक्रमणम् — शत्रूणां मनसि भयम् उत्पादयितुम्। लक्ष्मणः हनुमतः पृष्ठे आरूढः इति चित्रं पूर्वम् अपि दृष्टं, यदा रावणेन सह युद्धे रामः हनुमतः स्कन्धम् आरूढवान्। अत्र अपि हनुमान् वाहनरूपेण सेवां करोति, येन लक्ष्मणः इन्द्रजितः रथस्य समं उच्चं स्थानं प्राप्नोति। अतः एषः युद्धः रथी-रथिसदृशः भवति।

राक्षसेन्द्रस्य तत् गर्जितं श्रुत्वा अभीतवदनः क्रुद्धः राघवः लक्ष्मणः रावणिं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राक्षस, त्वया कार्याणां दुर्गमः पारः उक्तः; यः कर्मणा कार्याणां पारं गच्छति, सः बुद्धिमान्। दुर्मते, केनचित् दुरवापस्य अर्थस्य हीनार्थः सः त्वं वाचा व्याहृत्य ‘कृतार्थः अस्मि’ इति जानीषे। अन्तर्धानगतेन त्वया यत् तदा आजौ चरितं, सः तस्कराचरितः मार्गः, न एषः वीरनिषेवितः। राक्षस, यथा अहं तव बाणपथं प्राप्य स्थितः अस्मि, अद्य तत् तेजः दर्शयस्व; वाचा किं विकत्थसे?’ लक्ष्मणस्य उत्तरं वाक्यशूरत्वस्य कर्मशूरत्वस्य च भेदं दर्शयति। इन्द्रजितः पूर्वविजयः अदृश्यरूपेण प्राप्तः, अतः सः ‘तस्कराचरितः मार्गः’ इति निन्दितः — चोरः अपि अदृश्यः सन् एव परधनं हरति। ‘बाणपथं प्राप्य स्थितः अस्मि’ इति वचनं लक्ष्मणस्य निर्भयताम् आह्वानं च सूचयति — अहं त्वत्सम्मुखे प्रत्यक्षः, त्वम् अपि प्रत्यक्षः युध्यस्व। अत्र ‘राघवः’ इति पदं मुद्रणे लक्ष्मणम् एव निर्दिशति, समीक्षिते तु ‘लक्ष्मणः’ इति स्पष्टम्। एषः संवादः धर्मयुद्धस्य कपटयुद्धस्य च विरोधं स्पष्टं करोति, यः अस्य सर्गस्य मूलविषयः। लक्ष्मणः अभीतवदनः इति कविः विशेषतः कथयति — तस्य मुखे भयस्य लेशः अपि नास्ति। एवं लक्ष्मणः संक्षेपेण किन्तु तीक्ष्णतया वदति। तस्य वचनेषु क्रोधः संयमः च मिश्रितौ।

एवम् उक्तः महाबलः समितिंजयः इन्द्रजित् भीमं धनुः परामृश्य निशितान् बाणान् ससर्ज। तेन सृष्टाः महावेगाः सर्पविषोपमाः शराः लक्ष्मणं सम्प्राप्य श्वसन्तः पन्नगाः इव पेतुः। वेगवान् रावणात्मजः इन्द्रजित् अतिमहावेगैः शरैः युद्धे शुभलक्षणं सौमित्रिं विव्याध। शरैः अतिविद्धाङ्गः रुधिरेण समुक्षितः श्रीमान् लक्ष्मणः विधूमः पावकः इव शुशुभे। इन्द्रजित् तु आत्मनः कर्म प्रसमीक्ष्य अभिगम्य च सुमहानादं विनद्य इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘सौमित्रे, मत्कार्मुकच्युताः शितधाराः पत्रिणः जीवितान्तकाः ते शराः अद्य जीवितम् आदास्यन्ते। लक्ष्मण, अद्य मया निहतं गतासुं त्वां गोमायुसङ्घाः श्येनसङ्घाः गृध्राः च निपतन्तु। परमदुर्मतिः रामः सदानार्यं क्षत्रबन्धुं भक्तं भ्रातरं त्वाम् अद्य एव मया हतं द्रक्ष्यति। सौमित्रे, अद्य मया निहतं विस्रस्तकवचं व्यपविद्धशरासनं हृतोत्तमाङ्गं त्वां भूमौ द्रक्ष्यति।’ ‘विधूमः पावकः इव’ इति उपमा अतीव सुन्दरी — रुधिरेण रक्तः लक्ष्मणः निर्धूमः प्रज्वलितः अग्निः इव भासते, न तु दुर्बलः दृश्यते। इन्द्रजितः वचनेषु मृत्योः भीषणानि चित्राणि — शृगालाः श्येनाः गृध्राः च शवं खादन्ति। सः रामं ‘परमदुर्मतिः’ इति, लक्ष्मणं ‘क्षत्रबन्धुः’ इति च निन्दति, येन तयोः क्षत्रियत्वम् एव तिरस्करोति। परन्तु तस्य प्रहारः यावान् अपि घोरः, लक्ष्मणः न विचलितः। इन्द्रजितः प्रथमः प्रहारः सफलः — लक्ष्मणः विद्धः, तस्य शरीरात् रुधिरं स्रवति। किन्तु कविः तं दुर्बलं न दर्शयति, अपितु विधूमः अग्निः इव तेजस्वी। इन्द्रजित् तु स्वकर्म दृष्ट्वा विजयम् एव निश्चितं मत्वा पुनः गर्जति। तस्य वचनेषु द्विवारं ‘अद्य’ इति पदम्, त्रिवारं च ‘मया’ ‘हतम्’ इति पदानि, येन तस्य आत्मश्रद्धा अतिमात्रं प्रकटा। ‘भक्तं भ्रातरम्’ इति वचनं रामलक्ष्मणयोः परस्परस्नेहं शत्रोः मुखात् अपि प्रमाणीकरोति। तस्य निन्दावचनानि — ‘क्षत्रबन्धुः’, ‘अनार्यः’, ‘परमदुर्मतिः’ — राक्षसस्य दर्पं दर्शयन्ति। सर्पाणाम् उपमा इन्द्रजितः शराणां विषसमानं घातकत्वं दर्शयति — ते श्वसन्तः पन्नगाः इव लक्ष्मणम् आक्रमन्ति। एवं युद्धस्य प्रथमं चरणं इन्द्रजितः अनुकूलं दृश्यते, किन्तु अग्रे परिस्थितिः परिवर्तते। तथापि लक्ष्मणः मौनं धृत्वा उत्तरस्य अवसरं प्रतीक्षते।

एवं ब्रुवाणं परुषं संक्रुद्धं रावणात्मजं हेतुमत् वाक्यम् अर्थज्ञः लक्ष्मणः प्रत्युवाच — ‘क्रूरकर्मन् दुर्बुद्धे राक्षस, वाग्बलं त्यज; अथ कस्मात् एतत् वदसि? सुकर्मणा सम्पादय। राक्षस, कर्म अकृत्वा किमर्थम् इह कत्थसे? तत् कर्म कुरु, येन तव कत्थनं श्रद्धेयं भवेत्। पुरुषादन, परुषं वाक्यम् अनुक्त्वा, किंचित् अपि अनवक्षिपन्, अविकत्थन् त्वां वधिष्यामि, पश्य।’ इति उक्त्वा लक्ष्मणः आकर्णपूरितान् पञ्च नाराचान् शरान् महावेगात् राक्षसोरसि विजघान। सुपत्रवाजिताः ज्वलिताः पन्नगाः इव ते बाणाः नैर्ऋतोरसि सवितुः रश्मयः इव अभासन्त। तेन शरैः आहतः सरोषः रावणात्मजः सुप्रयुक्तैः त्रिभिः बाणैः लक्ष्मणं प्रतिविव्याध। परस्परजयैषिणोः नरराक्षससिंहयोः सः महाभीमः तुमुलः विमर्दः युद्धे बभूव। उभौ विक्रान्तौ बलसम्पन्नौ विक्रमशालिनौ, उभौ परमदुर्जयौ अतुल्यबलतेजसौ। तौ वीरौ नभोगतौ ग्रहौ इव तदा युयुधाते, बलवृत्रौ इव युधि दुष्प्रधर्षणौ। महात्मानौ तौ केसरिणौ इव युयुधाते; बहून् मार्गणौघान् अवसृजन्तौ अवस्थितौ नरराक्षसमुख्यौ प्रहृष्टौ अभ्ययुध्यताम्। लक्ष्मणस्य उत्तरं वाक्यसंयमस्य आदर्शः — सः वदति ‘परुषं वाक्यम् अनुक्त्वा अहं त्वां हनिष्यामि’, अर्थात् कर्म एव मम उत्तरम्। इन्द्रवृत्रयोः उपमा पुराणप्रसिद्धं महायुद्धं स्मारयति। अत्र सप्तविंशः श्लोकः एकत्रिंशः च वुल्गेटमात्रौ। षट्त्रिंशः श्लोकः षट्पादः। समीक्षितसंस्करणे ६.०७५ सर्गः अत्र समाप्यते, तत्र अन्ते वंशस्थवृत्तेन एकः श्लोकः (६.०७५.०३३) अस्ति, यः अस्मिन् मुद्रणे नास्ति; वुल्गेटे अत्र सर्गच्छेदः अपि नास्ति, कथा अविच्छिन्ना प्रवर्तते। अत्र लक्ष्मणः इन्द्रजितं ‘पुरुषादन’ इति सम्बोधयति, यत् राक्षसानां नरभक्षणस्वभावं स्मारयति। तस्य पञ्च नाराचाः आकर्णपूरिताः — अर्थात् धनुः कर्णपर्यन्तम् आकृष्य पूर्णबलेन मुक्ताः। ते राक्षसस्य वक्षसि सूर्यरश्मयः इव भासन्ते — ज्वलिताः तेजस्विनः। इन्द्रजित् केवलं त्रिभिः बाणैः प्रत्युत्तरं ददाति, येन प्रथमवारं लक्ष्मणस्य प्रहारः अधिकः दृश्यते। ततः उभयोः समानबलत्वं कविः बहुभिः विशेषणैः उपमाभिः च वर्णयति — ग्रहौ, बलवृत्रौ, केसरिणौ। नभोगतौ ग्रहौ इव इति उपमा आकाशे ग्रहयुद्धस्य ज्योतिषप्रसिद्धं दृश्यं स्मारयति, यत् लोकस्य अनिष्टसूचकम्। एवं युद्धस्य प्रथमः भागः समाप्यते, यस्मिन् द्वौ अपि योद्धारौ परस्परस्य बलं परीक्षितवन्तौ। ‘अविकत्थन्’ इति लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा तस्य चरित्रस्य मूलगुणं प्रकाशयति — सः कदापि आत्मश्लाघां न करोति। ‘वाग्बलं त्यज’ इति तस्य उपदेशः सर्वेषां योद्धॄणां कृते शिक्षा। सूर्यरश्मीनाम् उपमायां लक्ष्मणस्य सूर्यवंशस्य स्मरणम् अपि ध्वन्यते — सूर्यवंशजस्य बाणाः सूर्यरश्मयः इव। युद्धस्य समत्वं दर्शयितुं कविः ‘उभौ’ इति पदं पुनः पुनः प्रयुङ्क्ते।

ततः अमित्रकर्षणः दाशरथिः शरान् संधाय क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन् राक्षसेन्द्राय ससर्ज। तस्य ज्यातलनिर्घोषं श्रुत्वा सः राक्षसाधिपः विवर्णवदनः भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत। विवर्णवदनं रावणात्मजं राक्षसं दृष्ट्वा विभीषणः युद्धसंयुक्तं सौमित्रिं प्रत्युवाच — ‘महाबाहो, अस्मिन् रावणात्मजे यानि निमित्तानि उपपश्यामि, तैः एषः भग्नः इति न संशयः; तेन त्वर।’ ततः सौमित्रिः आशीविषोपमान् शरान् संधाय विषोल्बणान् सर्पान् इव विशिखान् तस्मिन् मुमोच। लक्ष्मणेन शक्राशनिसमस्पर्शैः शरैः आहतः सः मुहूर्तं मूढः सर्वसंक्षुभितेन्द्रियः अभवत्। मुहूर्तेन संज्ञाम् उपलभ्य प्रत्यागतेन्द्रियः सः आजौ अवस्थितं वीरं दशरथात्मजं ददर्श, रोषात् संरक्तलोचनः सौमित्रिम् अभिचक्राम च। अत्र युद्धस्य गतिः परिवर्तिता — प्रथमवारं इन्द्रजितः मुखे भयस्य चिह्नं दृश्यते। विभीषणः तस्य मुखस्य वैवर्ण्यं दृष्ट्वा तस्य अन्तःस्थितं भयं जानाति, यतः सः तं बाल्यात् जानाति। ‘निमित्तानि’ इति पदं शकुनानि अपि सूचयति। इन्द्रस्य अशनेः समस्पर्शाः शराः इन्द्रजितं क्षणं मूर्च्छितं कुर्वन्ति — इन्द्रस्य विजेता अद्य इन्द्रवज्रसदृशैः शरैः एव आहतः इति काव्यन्यायः। अस्मात् श्लोकात् एव समीक्षितस्य ६.०७६ सर्गस्य पाठः आरभते। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। लक्ष्मणस्य धनुषः ज्यातलनिर्घोषः एव शत्रोः हृदये भयम् उत्पादयति — एतत् तस्य धनुर्विद्यायाः प्रभावम् अद्भुतं दर्शयति। विभीषणस्य ‘त्वर’ इति आदेशः पुनः कालस्य महत्त्वं स्मारयति — भग्नः शत्रुः यदि पुनः बलं प्राप्नुयात्, तर्हि पुनः दुर्जयः स्यात्। इन्द्रजितः मूर्च्छा क्षणिका, सः शीघ्रम् एव संज्ञां प्राप्य पुनः आक्रमति — तस्य धैर्यम् अपि प्रशंसनीयम्। ‘क्रुद्धः सर्पः इव श्वसन्’ इति लक्ष्मणस्य वर्णनं तस्य रोषस्य तीव्रतां दर्शयति।

आसाद्य च सः पुनः एनं परुषं वचः अब्रवीत् — ‘प्रथमे युद्धे मम पराक्रमं किं न स्मरसि, यदा भ्रात्रा सह निबद्धः त्वं युधि विचेष्टसे? महायुद्धे वज्राशनिसमैः शरैः युवां खलु प्रथमं सपुरःसरौ विसंज्ञौ भूमौ शायितौ। स्मृतिः वा ते नास्ति इति मन्ये; व्यक्तं वा यमसादनं गन्तुम् इच्छसि, यत् त्वं माम् आधर्षयितुम् इच्छसि। यदि प्रथमे युद्धे मम पराक्रमः न दृष्टः, अद्य त्वां दर्शयिष्यामि; इदानीं व्यवस्थितः तिष्ठ।’ इति उक्त्वा सः सप्तभिः बाणैः लक्ष्मणम् अभिविव्याध, तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः दशभिः हनूमन्तं च। ततः सुप्रयुक्तेन शरशतेन वीर्यवान् क्रोधात् द्विगुणसंरब्धः विभीषणं निर्बिभेद। इन्द्रजिता कृतं तत् कर्म दृष्ट्वा रामानुजः तदा ‘न एतत् किंचित्’ इति ब्रुवन् अचिन्तयित्वा प्रहसन्, नरपुंगवः अभीतवदनः क्रुद्धः लक्ष्मणः युधि घोरान् शरान् संगृह्य रावणिं प्रति मुमोच — ‘निशाचर, रणगताः शूराः एवं न प्रहरन्ति; तव इमे शराः लघवः अल्पवीर्याः सुखाः हि। युद्धकाङ्क्षिणः शूराः समरे एवं न युध्यन्ते।’ इति एवं तं ब्रुवन् धन्वी शरैः अभिववर्ष ह। इन्द्रजितः वचनं पूर्वोक्तस्य पुनरावृत्तिः — अस्मिन् सर्गे सः द्विवारं नागपाशविजयं स्मारयति, एकवारं दशमे एकादशे च श्लोके (ये वुल्गेटमात्राः), पुनः अत्र समीक्षितेन सह समाने पाठे। तस्य शरप्रहारः त्रिषु वीरेषु विभक्तः — लक्ष्मणे सप्त, हनुमति दश, विभीषणे शतम् — अत्र विभीषणं प्रति तस्य विशेषः क्रोधः प्रकटः, यः पूर्वसर्गस्य विवादस्य फलम्। लक्ष्मणस्य हासः अवहेलना च तस्य आत्मबलं सूचयतः — ‘एते शराः सुखाः’ इति व्यङ्ग्येन सः शत्रोः प्रहारं तुच्छं दर्शयति। चतुश्चत्वारिंशः श्लोकः षट्पादः। इन्द्रजितः एतत् पुनः पुनः पूर्वविजयस्मरणं तस्य आत्मविश्वासस्य क्षीणतां सूचयति — यः वर्तमाने जयं न पश्यति, सः भूतकालस्य विजयान् स्मरति। लक्ष्मणः तु तस्य प्रहारान् ‘सुखाः’ इति कथयन् तस्य गर्वं भनक्ति। एवं वाग्युद्धे अपि लक्ष्मणः एव जयी। विभीषणं प्रति शतं बाणाः — एतत् तस्य व्यक्तिगतं वैरं स्पष्टं करोति; पितृव्यस्य द्रोहः तस्य हृदये शल्यम् इव।

तस्य बाणैः सुविध्वस्तं काञ्चनं महत् कवचं रथोपस्थे अम्बरात् ताराजालम् इव व्यशीर्यत। नाराचैः विधूतवर्मा कृतव्रणः सः वीरः इन्द्रजित् समरे प्रत्यूषे भानुमान् इव बभूव। ततः संक्रुद्धः वीरः भीमविक्रमः रावणात्मजः समरे शरसहस्रेण लक्ष्मणं बिभेद। लक्ष्मणस्य महत् दिव्यं कवचं व्यशीर्यत; तौ अरिंदमौ कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुः। अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ तौ युधि तुमुलं युध्येताम्, शरसंकृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतः रुधिरोक्षितौ। सुदीर्घकालं तौ रणकर्मविशारदौ महात्मानौ वीरौ अन्योन्यं निशितैः शरैः ततक्षतुः, भीमपराक्रमौ आत्मजये यत्तौ बभूवतुः। शरौघैः तथा आकीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ तौ प्रस्रवणौ जलम् इव उष्णं रुधिरं सृजन्तौ आस्ताम्। कवचस्य भङ्गः युद्धस्य नूतनं स्तरं सूचयति — इदानीं उभौ निरावरणौ, प्रत्येकः प्रहारः साक्षात् शरीरं विदारयति। ‘ताराजालम् अम्बरात्’ इति उपमा काञ्चनकवचस्य खण्डानां दीप्तिं दर्शयति, ये आकाशात् पतन्तः तारकाः इव प्रकाशन्ते। ‘प्रत्यूषे भानुमान् इव’ इति उपमा — रक्तव्रणैः युक्तः इन्द्रजित् प्रभाते रक्तसूर्यः इव — समीक्षिते तु ‘प्ररूढः इव सानुमान्’ इति भिन्नम्। ‘कृतप्रतिकृतान्योन्यम्’ इति पदेन प्रहारप्रतिप्रहारयोः समता सूच्यते। प्रस्रवणस्य उपमा तयोः शरीरेभ्यः रुधिरस्य निरन्तरं प्रवाहं चित्रयति। षट्पञ्चाशत्तमः सप्तपञ्चाशत्तमः ऊनषष्टितमः षष्टितमः एकषष्टितमः च श्लोकाः वुल्गेटमात्राः; ऊनषष्टितमः षट्पादः। प्रथमं इन्द्रजितः कवचं भग्नं, ततः लक्ष्मणस्य — एवं क्रमः अपि लक्ष्मणस्य प्राधान्यं सूचयति। ‘अभीक्ष्णं निःश्वसन्तौ’ इति पदद्वयं तयोः श्रमं दर्शयति, तथापि तौ युद्धं न त्यजतः। ‘आत्मजये यत्तौ’ इति पदेन सूच्यते यत् प्रत्येकः स्वविजयाय सर्वं प्रयत्नं करोति, न कश्चित् पराजयं स्वीकरोति। दिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य, काञ्चनं कवचम् इन्द्रजितः — द्वयोः अपि रक्षणं नष्टम्, इदानीं केवलं शौर्यम् एव रक्षकम्। प्रस्रवणाभ्यां जलम् इव तयोः शरीराभ्यां रुधिरं स्रवति — एषा उपमा पर्वतेभ्यः निर्झराणां प्रवाहं स्मारयति, यतः तौ योद्धारौ अपि पर्वतौ इव अचलौ। निकृत्ताः ध्वजाः तयोः रथयोः शोभां अपि नष्टां दर्शयन्ति। एवं युद्धस्य द्वितीयं चरणं समाप्यते।

शरवर्षं ततः घोरं भीमनिःस्वनं मुञ्चतोः तयोः आकाशे सासारयोः नीलयोः कालमेघयोः इव रूपम् आसीत्। युध्यमानयोः तयोः अथ महान् कालः व्यतीयात्, न च तौ युद्धवैमुख्यं क्लमं वा उपजग्मतुः। अस्त्रविदां श्रेष्ठौ पुनः पुनः अस्त्राणि दर्शयन्तौ तौ अन्तरिक्षे उच्चावचाकारान् शरान् बबन्धतुः। व्यपेतदोषं लघु चित्रं सुष्ठु च अस्यन्तौ उभौ नरराक्षसौ तुमुलं घोरं युद्धं चक्रतुः। तयोः पृथक् पृथक् भीमः तलनिस्वनः शुश्रुवे, दारुणः निर्घातः इव कम्पं जनयामास। समरमत्तयोः सुघोरयोः तयोः सः शब्दः गगने निष्टनतोः मेघयोः इव भ्राजते स्म। सुवर्णपुङ्खैः नाराचैः कृतव्रणौ बलवन्तौ कीर्तिमन्तौ जये धृतौ तौ रुधिरं प्रसुस्रुवाते। तयोः गात्रयोः निपतिताः रुक्मपुङ्खाः शराः असृग्दिग्धाः विनिष्पेतुः, धरणीतलं विविशुः च। अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैः आकाशे संजघट्टिरे; तयोः बाणाः सहस्रशः बभञ्जुः चिच्छिदुः च। सः रणः घोरः बाणमयः चयः बभूव, सत्रे दीप्ताभ्याम् अग्निभ्याम् इव कुशमयः चयः। महात्मनोः तयोः कृतव्रणौ देहौ वने निष्पत्रौ सुपुष्पौ किंशुकशाल्मली इव शुशुभाते। परस्परजयैषिणौ इन्द्रजित् लक्ष्मणः च मुहुर्मुहुः तुमुलं घोरं संनिपातं चक्रतुः। लक्ष्मणः युद्धे रावणिं, रावणिः अपि लक्ष्मणम्, अन्योन्यम् अभिघ्नन्तौ तौ श्रमं न प्रतिपद्यताम्। शरीरस्थैः अवगाढैः बाणजालैः तरस्विनौ महावीर्यौ तौ प्ररूढौ पर्वतौ इव शुशुभाते। शरैः भृशं संवृतानि रुधिरसिक्तानि तयोः सर्वगात्राणि ज्वलन्तः पावकाः इव बभ्राजुः। तयोः युध्यमानयोः अथ महान् कालः व्यतीयात्, न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वा अभिजग्मतुः। अथ समरमुखेषु अजितस्य लक्ष्मणस्य समरपरिश्रमं निहन्तुं प्रियहितम् उपपादयन् महात्मा विभीषणः समरम् उपेत्य अवतस्थे। अस्मिन् खण्डे कविः उपमानां परम्परया युद्धस्य दीर्घतां तीव्रतां च चित्रयति — मेघौ, निर्घातः, किंशुकशाल्मली, प्ररूढौ पर्वतौ, ज्वलन्तौ पावकौ। सत्रे कुशचयस्य उपमा यज्ञरूपकं युद्धे आरोपयति — रणः यज्ञः, बाणाः कुशाः, वीरौ अग्नी। किंशुकशाल्मल्योः उपमा विशेषतः सुन्दरी — निष्पत्रौ पुष्पितौ वृक्षौ रक्तपुष्पैः आवृतौ, तथा तयोः शरीरे व्रणैः रक्तवर्णे। ‘तयोरथ महान्कालो व्यतीयाद्युध्यमानयोः’ इति पादः द्विवारं पठितः (६२, ७६), द्वितीये स्थले ‘श्रमं चाप्यभिजग्मतुः’ इति भिन्नेन उत्तरार्धेन; समीक्षिते सः एकवारम् एव। द्विषष्टितमः, पञ्चषष्टितमस्य उत्तरार्धः, षट्षष्टितमस्य पूर्वार्धः, सप्तषष्टितमः च वुल्गेटमात्राः। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, यस्मिन् विभीषणस्य आगमनं अग्रिमसर्गस्य सेतुः भवति। अस्य सर्गस्य अन्तिमः भागः युद्धवर्णनस्य उत्कर्षः — कविः कथायाः गतिं मन्दीकृत्य युद्धस्य प्रत्येकं क्षणं विस्तरेण चित्रयति। तयोः तलनिस्वनः निर्घातः इव भूमिं कम्पयति, तयोः बाणाः आकाशे परस्परं संघट्टन्ते, भग्नाः छिन्नाः च भवन्ति। सुवर्णपुङ्खाः शराः शरीरं भित्त्वा रुधिरलिप्ताः भूमौ प्रविशन्ति — अनेन तेषां वेगः सूच्यते। ‘न श्रमं प्रतिपद्यताम्’ ‘न च तौ युद्धवैमुख्यम्’ इति पुनः पुनः उक्तिः तयोः अक्षयं धैर्यं दर्शयति। अन्ते विभीषणस्य आगमनेन कथायाः नूतनः अध्यायः आरभते — सः लक्ष्मणस्य श्रमं दूरीकर्तुं स्वयं युद्धे प्रवर्तते, यत् अग्रिमसर्गे वर्णितम्। ‘समरमुखेष्वजितस्य’ इति लक्ष्मणस्य विशेषणं तस्य अपराजेयत्वं स्मारयति। ‘प्रियहितम्’ इति पदेन विभीषणस्य मैत्री स्वार्थरहिता इति च सूच्यते। पुनः पुनः आगतः ‘तयोरथ महान् कालः व्यतीयात्’ इति पादः युद्धस्य दीर्घकालत्वं काव्यशैल्या दृढीकरोति — कविः स्वयं श्रोतारं स्मारयति यत् एतत् युद्धं शीघ्रं न समाप्यते। शरीरस्थैः बाणजालैः तौ प्ररूढौ पर्वतौ इव इति उपमा — यथा पर्वतेषु वृक्षाः प्ररोहन्ति, तथा तयोः देहेषु बाणाः निखाताः। सर्वगात्राणि ज्वलन्तः पावकाः इव इति अन्तिमा उपमा — रक्तसिक्तानि अङ्गानि अग्नेः ज्वालाः इव रक्तवर्णानि। एवं अस्मिन् सर्गे युद्धं निर्णयं न प्राप्तं; निर्णायकः क्षणः अग्रिमसर्गेषु आगमिष्यति, यदा लक्ष्मणः ऐन्द्रास्त्रेण इन्द्रजितं हनिष्यति। अत्र कविः युद्धस्य भीषणतां सौन्दर्यं च युगपत् दर्शयति, येन वीररसः करुणरसः च मिश्रितौ।

విభీషణుని మాట విని క్రోధంతో ఉక్కిరిబిక్కిరైన రావణి కఠినమైన మాటలు అన్నాడు, క్రోధంతో పైకి లేచాడు. ఆయుధాలనూ ఖడ్గాన్నీ ఎత్తి పట్టుకొని, చక్కగా అలంకరించిన, నల్లని గుర్రాలు పూన్చిన మహారథంలో నిలిచిన అతడు ప్రళయకాలపు అంతకుని వంటివాడయ్యాడు. భయంకర బలం గల అతడు పెద్ద పరిమాణం గల, విశాలమైన, వేగవంతమైన, దృఢమైన, భయంకరమైన విల్లునూ శత్రువులను నాశనం చేసే బాణాలనూ ఎత్తి పట్టుకొని నిలిచాడు. రథంలో ఉన్న, చక్కగా అలంకరించుకొన్న, శత్రుఘాతి, బలశాలి, మహాధనుర్ధరుడు అయిన రావణపుత్రుడు, అలంకరించబడిన హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కి ఉదయిస్తున్న సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్న సౌమిత్రిని విభీషణునితో సహా చూశాడు, ఎంతో ఆవేశంతో అతనితో ఇలా అన్నాడు — ‘వానరశార్దూలులారా, నా పరాక్రమాన్ని చూడండి. ఈ రోజు నా విల్లు నుండి వెలువడే, ఎదిరించరాని బాణవర్షాన్ని, ఆకాశం నుండి కురిసే వర్షధారలా, యుద్ధంలో మీరు భరిస్తారు. ఈ రోజు మహాధనుస్సు నుండి వెలువడే నా బాణాలు, అగ్ని దూదిరాశిని దహించినట్టు, మీ శరీరాలను ధ్వంసం చేస్తాయి. తీక్ష్ణ బాణాలతో, శూలాలతో, శక్తులతో, ఋష్టులతో, తోమరాలతో మిమ్మల్నందరినీ చీల్చి ఈ రోజు యమలోకానికి పంపుతాను. యుద్ధంలో బాణవర్షాలను కురిపిస్తూ, వేగవంతమైన చేతులతో, మేఘంలా గర్జిస్తున్న నా ఎదుట ఎవడు నిలుస్తాడు? ఇంతకుముందు రాత్రియుద్ధంలో వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణాలతో మీ ఇద్దరినీ మీ అనుచరులతో సహా స్పృహ తప్పించి నేలపై పడుకోబెట్టాను; నీకు ఆ జ్ఞాపకం లేదా? విషసర్పం వంటి, క్రోధంలో ఉన్న నాతో యుద్ధానికి వచ్చావంటే నీవు స్పష్టంగా యమలోకానికి వెళ్తున్నావని నేను భావిస్తున్నాను.’ ఇక్కడ ఇంద్రజిత్తు గర్వం తన పూర్వవిజయపు స్మరణపై ఆధారపడింది — నాగపాశంతో రామలక్ష్మణులను బంధించిన సంఘటనను అతడు మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు. ‘ఉదయస్థరవిప్రభమ్’ (ఉదయిస్తున్న సూర్యుని కాంతి గలవాడు) అనే లక్ష్మణుని వర్ణన అతని తేజస్సును సూచిస్తుంది — హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కిన అతడు ఉదయాచలంపై సూర్యునిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు. ‘అగ్ని దూదిరాశిని దహించినట్టు’ అనే ఉపమానం అతని ఆత్మవిశ్వాసపు అతిశయాన్ని చూపిస్తుంది — అతడు శత్రువులను దూదిరాశిలా తేలికైనవారుగా భావిస్తున్నాడు. నాలుగవ శ్లోకమూ, ఐదవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; వాటిలో లక్ష్మణుని చూడడమూ పూర్వయుద్ధ స్మరణా ప్రత్యేకంగా చేర్చబడ్డాయి. ఏడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఈ సర్గ ఆరంభంలో ఇంద్రజిత్తు రూపం భయానకంగా చిత్రించబడింది — నల్లని గుర్రాలు పూన్చిన రథం, ఎత్తిన ఆయుధాలు, గొప్ప విల్లు, అతడే కాలుని వలె. మునుపటి సర్గలో విభీషణుడు అతనిని అవమానించాడు, కాబట్టి అతని క్రోధం రెట్టింపైంది. అతడు మొదట వానరులను, తరువాత లక్ష్మణునీ విభీషణునీ సంబోధిస్తాడు, శత్రువులందరూ తన గర్వాన్ని వినాలని. బాణవర్షాన్ని మేఘవర్షంతో పోల్చడం అతని బాణాల సమృద్ధిని సూచిస్తుంది — వర్షాకాలంలో ఆకాశం నుండి జలధారలు ఎడతెగకుండా పడినట్టు అతని బాణాలు పడతాయి. ‘క్షిప్రహస్తస్య’ (వేగవంతమైన చేతులు గలవాడు) అనే తన విశేషణం అతని ధనుర్విద్యా నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది. అతడు శూలాలనూ శక్తులనూ ఋష్టులనూ తోమరాలనూ కూడా లెక్కిస్తాడు, దానితో అతని ఆయుధసంపద వెల్లడవుతుంది. ఇలా అతని ప్రసంగం యుద్ధానికి ముందు ఒక మనోవైజ్ఞానిక దాడి — శత్రువుల మనస్సులో భయం పుట్టించడానికి. లక్ష్మణుడు హనుమంతుని వీపుపై ఎక్కిన దృశ్యం ఇంతకుముందు కూడా కనిపించింది, రావణునితో యుద్ధంలో రాముడు హనుమంతుని భుజాన్ని ఎక్కినప్పుడు. ఇక్కడ కూడా హనుమంతుడు వాహనంగా సేవ చేస్తున్నాడు, దానితో లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తు రథంతో సమానమైన ఎత్తును పొందుతాడు. కాబట్టి ఈ యుద్ధం రథికునికీ రథికునికీ మధ్య జరిగే యుద్ధం వంటిదవుతుంది.

రాక్షసేంద్రుని (కొడుకు) ఆ గర్జనను విని, భయం లేని ముఖంతో, క్రోధంతో రఘువంశీయుడైన లక్ష్మణుడు రావణితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసా, కార్యాల దుర్గమమైన అంతాన్ని నీవు మాటలతో చెప్పావు; కర్మతో కార్యాల అంతాన్ని చేరేవాడే బుద్ధిమంతుడు. దుర్బుద్ధీ, ఎవరికీ సాధించలేని లక్ష్యాన్ని సాధించే శక్తి లేని నీవు, మాటలతో దానిని పలికి ‘నేను కృతార్థుడనయ్యాను’ అనుకొంటున్నావు. అప్పుడు యుద్ధంలో అంతర్ధానమై నీవు నడచుకొన్నది దొంగల దారి, వీరులు నడిచే దారి కాదు. రాక్షసా, నేను నీ బాణాల దారికి చేరి నిలిచి ఉన్నట్టే, ఈ రోజు నీ తేజస్సును ప్రదర్శించు; మాటలతో ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు?’ లక్ష్మణుని ఉత్తరం మాటల శూరత్వానికీ కర్మల శూరత్వానికీ ఉన్న భేదాన్ని చూపిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు పూర్వవిజయం అదృశ్యరూపంలో పొందినది, అందుకే అది ‘తస్కరాచరితః మార్గః’ (దొంగల దారి) అని నిందించబడింది — దొంగ కూడా కనిపించకుండానే పరుల సొత్తును హరిస్తాడు. ‘నీ బాణాల దారికి చేరి నిలిచి ఉన్నాను’ అనే మాట లక్ష్మణుని నిర్భయత్వాన్నీ సవాలునూ సూచిస్తుంది — నేను నీ ఎదుట ప్రత్యక్షంగా ఉన్నాను, నీవూ ప్రత్యక్షంగా పోరాడు. ఇక్కడ ‘రాఘవః’ అనే పదం ముద్రణలో లక్ష్మణునే సూచిస్తుంది, సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘లక్ష్మణః’ అని స్పష్టంగా ఉంది. ఈ సంవాదం ధర్మయుద్ధానికీ కపటయుద్ధానికీ ఉన్న విరోధాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది, ఇదే ఈ సర్గకు మూలవిషయం. లక్ష్మణుడు ‘అభీతవదనః’ (భయం లేని ముఖం గలవాడు) అని కవి ప్రత్యేకంగా చెబుతాడు — అతని ముఖంలో భయపు ఛాయ కూడా లేదు. ఇలా లక్ష్మణుడు సంక్షేపంగా, కాని తీక్ష్ణంగా మాట్లాడతాడు. అతని మాటలలో క్రోధమూ సంయమమూ కలిసి ఉన్నాయి.

ఇలా అనబడిన మహాబలుడూ యుద్ధంలో జయించేవాడూ అయిన ఇంద్రజిత్తు భయంకరమైన విల్లును పట్టుకొని వాడి బాణాలను వదిలాడు. అతడు వదిలిన మహావేగం గల, సర్పవిషం వంటి బాణాలు లక్ష్మణుని చేరి బుసకొట్టే పాముల్లా పడ్డాయి. వేగవంతుడైన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు అతివేగవంతమైన బాణాలతో యుద్ధంలో శుభలక్షణుడైన సౌమిత్రిని గాయపరిచాడు. బాణాలతో శరీరమంతా గాయపడి, రక్తంతో తడిసిన శ్రీమంతుడైన లక్ష్మణుడు పొగలేని అగ్నిలా ప్రకాశించాడు. ఇంద్రజిత్తు మాత్రం తన పనిని చూసుకొని, దగ్గరికి వచ్చి, గొప్ప నాదం చేసి ఈ మాట అన్నాడు — ‘సౌమిత్రీ, నా విల్లు నుండి వెలువడిన, వాడి అంచులు గల, ఈకలు గల, ప్రాణాలను అంతం చేసే ఈ బాణాలు ఈ రోజు నీ ప్రాణాలను తీసుకుపోతాయి. లక్ష్మణా, ఈ రోజు నా చేత హతుడై ప్రాణం పోయిన నీపై నక్కల గుంపులూ డేగల గుంపులూ గద్దలూ వాలాలి. పరమదుర్బుద్ధి అయిన రాముడు, ఎప్పుడూ అనార్యుడవూ క్షత్రబంధువువూ (పేరుకే క్షత్రియుడవు) అయిన, తనపట్ల భక్తి గల తమ్ముడవైన నిన్ను ఈ రోజే నా చేత హతుడవైనవానిగా చూస్తాడు. సౌమిత్రీ, ఈ రోజు నా చేత హతుడై, కవచం జారిపోయి, విల్లు దూరంగా విసిరేయబడి, తల తెగిన నిన్ను అతడు నేలపై చూస్తాడు.’ ‘పొగలేని అగ్నిలా’ అనే ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — రక్తంతో ఎర్రబడిన లక్ష్మణుడు పొగలేకుండా మండే అగ్నిలా ప్రకాశిస్తున్నాడు, బలహీనుడిగా కనిపించడం లేదు. ఇంద్రజిత్తు మాటలలో మృత్యువు భీషణచిత్రాలు ఉన్నాయి — నక్కలూ డేగలూ గద్దలూ శవాన్ని తింటాయి. అతడు రాముని ‘పరమదుర్బుద్ధి’ అని, లక్ష్మణుని ‘క్షత్రబంధువు’ అని నిందిస్తాడు, దానితో వారి క్షత్రియత్వాన్నే తిరస్కరిస్తాడు. కాని అతని దెబ్బ ఎంత ఘోరమైనా లక్ష్మణుడు చలించలేదు. ఇంద్రజిత్తు మొదటి దెబ్బ సఫలమైంది — లక్ష్మణుడు గాయపడ్డాడు, అతని శరీరం నుండి రక్తం స్రవిస్తోంది. కాని కవి అతనిని బలహీనుడిగా చూపించడు, పొగలేని అగ్నిలా తేజస్వీగా చూపిస్తాడు. ఇంద్రజిత్తు మాత్రం తన పనిని చూసి విజయం నిశ్చితమని భావించి మళ్ళీ గర్జిస్తాడు. అతని మాటలలో ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదం రెండుసార్లు, ‘మయా’ (నా చేత), ‘హతమ్’ (హతుడైన) అనే పదాలు మూడుసార్లు వస్తాయి, దానితో అతని ఆత్మవిశ్వాసం మితిమీరి వ్యక్తమవుతుంది. ‘భక్తం భ్రాతరమ్’ (భక్తి గల తమ్ముని) అనే మాట రామలక్ష్మణుల పరస్పర స్నేహాన్ని శత్రువు నోటి నుండి కూడా ప్రమాణీకరిస్తుంది. అతని నిందావచనాలు — ‘క్షత్రబంధువు’, ‘అనార్యుడు’, ‘పరమదుర్బుద్ధి’ — రాక్షసుని దర్పాన్ని చూపిస్తాయి. సర్పాల ఉపమానం ఇంద్రజిత్తు బాణాల విషం వంటి ఘాతకత్వాన్ని చూపిస్తుంది — అవి బుసకొట్టే పాముల్లా లక్ష్మణునిపై దాడి చేస్తాయి. ఇలా యుద్ధపు మొదటి దశ ఇంద్రజిత్తుకు అనుకూలంగా కనిపిస్తుంది, కాని ముందు పరిస్థితి మారుతుంది. అయినా లక్ష్మణుడు మౌనం వహించి ప్రత్యుత్తరానికి అవకాశం కోసం ఎదురుచూస్తాడు.

ఇలా కఠినంగా మాట్లాడుతున్న, ఎంతో కోపంతో ఉన్న రావణపుత్రునికి అర్థం తెలిసిన లక్ష్మణుడు హేతుబద్ధమైన మాటతో ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘క్రూరకర్మా, దుర్బుద్ధీ, రాక్షసా, మాటల బలాన్ని విడిచిపెట్టు; ఇదంతా ఎందుకు చెబుతున్నావు? మంచి కర్మతో సాధించి చూపు. రాక్షసా, కర్మ చేయకుండా ఇక్కడ ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు? నీ ప్రగల్భాన్ని నమ్మదగినదిగా చేసే కర్మను చెయ్యి. నరభక్షకా, కఠినమైన మాట ఏదీ పలకకుండా, నిన్ను ఏమాత్రం ఆక్షేపించకుండా, ప్రగల్భాలు పలకకుండా నిన్ను చంపుతాను, చూడు.’ ఇలా చెప్పి లక్ష్మణుడు చెవి వరకు లాగిన ఐదు నారాచ బాణాలను మహావేగంతో రాక్షసుని వక్షస్థలంపై కొట్టాడు. మంచి ఈకలతో వేగంగా దూసుకుపోయే, మండే పాముల్లాంటి ఆ బాణాలు రాక్షసుని ఛాతీపై సూర్యకిరణాల్లా ప్రకాశించాయి. ఆ బాణాల దెబ్బ తిన్న రావణపుత్రుడు రోషంతో చక్కగా ప్రయోగించిన మూడు బాణాలతో లక్ష్మణుని తిరిగి గాయపరిచాడు. పరస్పరం జయించాలని కోరుకొనే ఆ నరసింహునికీ రాక్షససింహునికీ మధ్య యుద్ధంలో మహాభయంకరమైన తుములమైన పోరాటం జరిగింది. ఇద్దరూ పరాక్రమవంతులు, బలసంపన్నులు, విక్రమశాలులు; ఇద్దరూ పరమ దుర్జయులు, సాటిలేని బలతేజస్సులు గలవారు. ఆ ఇద్దరు వీరులూ అప్పుడు ఆకాశంలోని రెండు గ్రహాల్లా పోరాడారు, యుద్ధంలో బలుడూ వృత్రుడూ (ఇంద్రుడూ వృత్రుడూ) వలె ఎదిరించరానివారయ్యారు. మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరూ రెండు సింహాల్లా పోరాడారు; అనేక బాణసమూహాలను వదులుతూ నిలిచిన ఆ నరరాక్షసముఖ్యులు ఉత్సాహంతో యుద్ధం చేశారు. లక్ష్మణుని ఉత్తరం వాక్సంయమానికి ఆదర్శం — ‘కఠినమైన మాట పలకకుండా నిన్ను చంపుతాను’ అంటాడు, అంటే కర్మే నా ఉత్తరం. ఇంద్ర వృత్రుల ఉపమానం పురాణప్రసిద్ధమైన మహాయుద్ధాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ఇక్కడ ఇరవై ఏడవ, ముప్పై ఒకటవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ముప్పై ఆరవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. సమీక్షిత సంస్కరణలో 6.075 సర్గ ఇక్కడ ముగుస్తుంది, దాని చివర వంశస్థ వృత్తంలో ఒక శ్లోకం (6.075.033) ఉంది, అది ఈ ముద్రణలో లేదు; వల్గేట్‌లో ఇక్కడ సర్గవిభజన కూడా లేదు, కథ ఎడతెగకుండా సాగుతుంది. ఇక్కడ లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తును ‘పురుషాదన’ (నరభక్షకా) అని సంబోధిస్తాడు, ఇది రాక్షసుల నరభక్షణ స్వభావాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. అతని ఐదు నారాచాలు ‘ఆకర్ణపూరితాః’ — అంటే విల్లును చెవి వరకు లాగి పూర్తిబలంతో వదిలినవి. అవి రాక్షసుని ఛాతీపై సూర్యకిరణాల్లా — మండుతూ, తేజస్సుతో — ప్రకాశిస్తున్నాయి. ఇంద్రజిత్తు కేవలం మూడు బాణాలతో ప్రత్యుత్తరం ఇస్తాడు, దానితో మొదటిసారి లక్ష్మణుని దెబ్బ ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది. తరువాత ఇద్దరి సమబలత్వాన్ని కవి అనేక విశేషణాలతో, ఉపమానాలతో వర్ణిస్తాడు — రెండు గ్రహాలు, బలవృత్రులు, రెండు సింహాలు. ఆకాశంలోని రెండు గ్రహాల్లా అనే ఉపమానం జ్యోతిషంలో ప్రసిద్ధమైన గ్రహయుద్ధ దృశ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, అది లోకానికి అనిష్టసూచకం. ఇలా యుద్ధపు మొదటి భాగం ముగుస్తుంది, అందులో ఇద్దరు యోధులూ ఒకరి బలాన్ని ఒకరు పరీక్షించుకొన్నారు. ‘అవికత్థన్’ (ప్రగల్భాలు పలకకుండా) అనే లక్ష్మణుని ప్రతిజ్ఞ అతని స్వభావంలోని మూలగుణాన్ని ప్రకాశింపజేస్తుంది — అతడు ఎప్పుడూ ఆత్మప్రశంస చేయడు. ‘మాటల బలాన్ని విడిచిపెట్టు’ అనే అతని ఉపదేశం యోధులందరికీ ఒక పాఠం. సూర్యకిరణాల ఉపమానంలో లక్ష్మణుని సూర్యవంశపు స్మరణ కూడా ధ్వనిస్తుంది — సూర్యవంశజుని బాణాలు సూర్యకిరణాల వంటివి. యుద్ధపు సమత్వాన్ని చూపించడానికి కవి ‘ఉభౌ’ (ఇద్దరూ) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడతాడు.

అప్పుడు శత్రువులను అణచే దాశరథి (లక్ష్మణుడు) బాణాలను సంధించి, కోపించిన పాములా బుసకొడుతూ రాక్షసేంద్రుని (కొడుకు) పైకి వదిలాడు. అతని వింటినారి, అరచేతి ధ్వనిని విని ఆ రాక్షసాధిపతి ముఖం వెలవెలబోయి లక్ష్మణుని తేరిపార చూశాడు. ముఖం వెలవెలబోయిన రావణపుత్రుడైన ఆ రాక్షసుని చూసి విభీషణుడు యుద్ధంలో నిమగ్నుడైన సౌమిత్రితో ఇలా అన్నాడు — ‘మహాబాహూ, ఈ రావణపుత్రునిలో నేను చూస్తున్న లక్షణాలను బట్టి ఇతడు భగ్నుడయ్యాడనడంలో సందేహం లేదు; కాబట్టి త్వరపడు.’ అప్పుడు సౌమిత్రి విషసర్పాల వంటి బాణాలను సంధించి, తీవ్రమైన విషం గల పాముల్లాంటి ఆ బాణాలను అతనిపై వదిలాడు. ఇంద్రుని వజ్రాయుధం వంటి స్పర్శ గల లక్ష్మణుని బాణాల దెబ్బకు అతడు ఒక ముహూర్తకాలం ఇంద్రియాలన్నీ కలవరపడి మూర్ఛపోయాడు. ముహూర్తకాలంలో స్పృహ పొంది, ఇంద్రియాలు తిరిగి వచ్చిన అతడు యుద్ధంలో నిలిచి ఉన్న వీరుడైన దశరథపుత్రుని చూశాడు, రోషంతో ఎర్రబడిన కళ్ళతో సౌమిత్రిపైకి దూసుకువెళ్ళాడు. ఇక్కడ యుద్ధగతి మారింది — మొదటిసారి ఇంద్రజిత్తు ముఖంలో భయపు చిహ్నం కనిపిస్తుంది. విభీషణుడు అతని ముఖం వెలవెలబోవడం చూసి అతని లోపలి భయాన్ని గ్రహిస్తాడు, ఎందుకంటే అతనిని చిన్నప్పటి నుండి ఎరుగును. ‘నిమిత్తాని’ (లక్షణాలు) అనే పదం శకునాలను కూడా సూచిస్తుంది. ఇంద్రుని వజ్రం వంటి స్పర్శ గల బాణాలు ఇంద్రజిత్తును క్షణకాలం మూర్ఛపోయేలా చేస్తాయి — ఇంద్రుని జయించినవాడు ఈనాడు ఇంద్రవజ్రం వంటి బాణాలతోనే దెబ్బతిన్నాడు, ఇది కావ్యన్యాయం. ఈ శ్లోకం నుండే సమీక్షిత పాఠంలోని 6.076 సర్గ పాఠం ఆరంభమవుతుంది. నలభై మూడవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. లక్ష్మణుని వింటినారి ధ్వనే శత్రువు హృదయంలో భయం పుట్టిస్తుంది — ఇది అతని ధనుర్విద్య ప్రభావాన్ని అద్భుతంగా చూపిస్తుంది. విభీషణుని ‘త్వరపడు’ అనే ఆదేశం మళ్ళీ సమయపు ప్రాముఖ్యాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — భగ్నుడైన శత్రువు మళ్ళీ బలం పుంజుకొంటే మళ్ళీ దుర్జయుడవుతాడు. ఇంద్రజిత్తు మూర్ఛ క్షణికమైనది, అతడు త్వరగానే స్పృహ పొంది మళ్ళీ దాడి చేస్తాడు — అతని ధైర్యం కూడా ప్రశంసనీయమైనదే. ‘కోపించిన పాములా బుసకొడుతూ’ అనే లక్ష్మణుని వర్ణన అతని రోషపు తీవ్రతను చూపిస్తుంది.

దగ్గరికి చేరి అతడు మళ్ళీ ఇతనితో కఠినమైన మాటలు అన్నాడు — ‘మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని నీవు గుర్తుచేసుకోవడం లేదా, అప్పుడు అన్నతో సహా బంధించబడి యుద్ధభూమిలో గిలగిల కొట్టుకొన్నావు? ఆ మహాయుద్ధంలో వజ్రం వంటి, పిడుగు వంటి బాణాలతో మొదట మీ ఇద్దరినీ మీ అనుచరులతో సహా స్పృహ తప్పించి నేలపై పడుకోబెట్టాను కదా. నీకు జ్ఞాపకశక్తి లేదనుకొంటాను; లేదా నన్ను ఎదిరించాలనుకొంటున్నావంటే స్పష్టంగా యమలోకానికి వెళ్ళాలనుకొంటున్నావు. మొదటి యుద్ధంలో నా పరాక్రమాన్ని చూడకపోతే ఈ రోజు నీకు చూపిస్తాను; ఇప్పుడు స్థిరంగా నిలు.’ ఇలా చెప్పి అతడు ఏడు బాణాలతో లక్ష్మణుని, వాడి అంచులు గల పది శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో హనుమంతుని గాయపరిచాడు. ఆ తరువాత పరాక్రమవంతుడైన అతడు క్రోధంతో రెట్టింపు ఆవేశం పొంది, చక్కగా ప్రయోగించిన వంద బాణాలతో విభీషణుని చీల్చాడు. ఇంద్రజిత్తు చేసిన ఆ పనిని చూసి రాముని తమ్ముడు అప్పుడు ‘ఇది ఏమీ కాదు’ అంటూ, లెక్కచేయకుండా నవ్వుతూ, భయం లేని ముఖంతో, క్రోధంతో, నరశ్రేష్ఠుడైన లక్ష్మణుడు యుద్ధంలో భయంకరమైన బాణాలను తీసుకొని రావణిపై వదిలాడు — ‘నిశాచరా, యుద్ధానికి వచ్చిన శూరులు ఇలా కొట్టరు; నీ ఈ బాణాలు తేలికైనవి, తక్కువ శక్తి గలవి, సుఖంగానే ఉన్నాయి. యుద్ధాన్ని కోరుకొనే శూరులు రణంలో ఇలా పోరాడరు.’ ఇలా అతనితో చెబుతూ ఆ ధనుర్ధరుడు బాణాలను కురిపించాడు. ఇంద్రజిత్తు మాట ఇంతకుముందు చెప్పినదానికి పునరావృత్తి — ఈ సర్గలో అతడు నాగపాశవిజయాన్ని రెండుసార్లు గుర్తుచేస్తాడు, ఒకసారి పదవ, పదకొండవ శ్లోకాలలో (ఇవి వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి), మళ్ళీ ఇక్కడ సమీక్షిత పాఠంతో సమానమైన పాఠంలో. అతని బాణప్రహారం ముగ్గురు వీరుల మధ్య విభజించబడింది — లక్ష్మణునిపై ఏడు, హనుమంతునిపై పది, విభీషణునిపై వంద — ఇక్కడ విభీషణుని పట్ల అతని ప్రత్యేక క్రోధం వెల్లడవుతుంది, ఇది మునుపటి సర్గలోని వివాదపు ఫలితం. లక్ష్మణుని నవ్వూ నిర్లక్ష్యమూ అతని ఆత్మబలాన్ని సూచిస్తాయి — ‘ఈ బాణాలు సుఖంగా ఉన్నాయి’ అనే వ్యంగ్యంతో అతడు శత్రువు దెబ్బను తుచ్ఛమైనదిగా చూపిస్తాడు. నలభై నాలుగవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ఇంద్రజిత్తు ఇలా మళ్ళీ మళ్ళీ పూర్వవిజయాన్ని గుర్తుచేయడం అతని ఆత్మవిశ్వాసం క్షీణిస్తోందని సూచిస్తుంది — వర్తమానంలో విజయం కనిపించనివాడు గతకాలపు విజయాలను స్మరిస్తాడు. లక్ష్మణుడు మాత్రం అతని దెబ్బలను ‘సుఖంగా ఉన్నాయి’ అంటూ అతని గర్వాన్ని భంగపరుస్తాడు. ఇలా వాగ్యుద్ధంలో కూడా లక్ష్మణుడే విజేత. విభీషణునిపై వంద బాణాలు — ఇది అతని వ్యక్తిగత వైరాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది; పినతండ్రి చేసిన ద్రోహం అతని హృదయంలో ముల్లులా గుచ్చుకొంటోంది.

అతని (లక్ష్మణుని) బాణాలతో పూర్తిగా ధ్వంసమైన (ఇంద్రజిత్తు) బంగారు మహాకవచం ఆకాశం నుండి నక్షత్రసమూహం రాలినట్టు రథం మీద రాలిపోయింది. నారాచాలతో కవచం ఊడిపోయి, గాయాలపాలైన వీరుడు ఇంద్రజిత్తు యుద్ధంలో ప్రాతఃకాలపు సూర్యునిలా కనిపించాడు. అప్పుడు ఎంతో కోపించిన, భయంకర పరాక్రమం గల వీరుడైన రావణపుత్రుడు యుద్ధంలో వేయి బాణాలతో లక్ష్మణుని చీల్చాడు. లక్ష్మణుని గొప్ప దివ్యకవచం కూడా రాలిపోయింది; శత్రువులను అణచే ఆ ఇద్దరూ ఒకరికొకరు దెబ్బకు దెబ్బ తీశారు. మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ, బాణాలతో అవయవాలన్నీ తెగిపోయి, అన్నివైపులా రక్తంతో తడిసి ఆ ఇద్దరూ యుద్ధంలో తుములంగా పోరాడారు. రణకర్మలో నేర్పరులూ మహాత్ములూ భయంకర పరాక్రమశాలులూ అయిన ఆ ఇద్దరు వీరులూ చాలాకాలం వాడి బాణాలతో ఒకరినొకరు చెక్కుకొన్నారు, తమ విజయం కోసం పట్టుదలతో ప్రయత్నించారు. బాణసమూహాలతో అలా కప్పబడి, కవచాలూ ధ్వజాలూ తెగిపోయిన ఆ ఇద్దరూ, సెలయేళ్ళు నీటిని స్రవించినట్టు, వేడి రక్తాన్ని స్రవిస్తున్నారు. కవచభంగం యుద్ధంలో కొత్త దశను సూచిస్తుంది — ఇప్పుడు ఇద్దరూ రక్షణ లేనివారు, ప్రతి దెబ్బా నేరుగా శరీరాన్ని చీలుస్తుంది. ‘ఆకాశం నుండి నక్షత్రసమూహం’ అనే ఉపమానం బంగారు కవచపు ముక్కల మెరుపును చూపిస్తుంది, అవి ఆకాశం నుండి రాలే నక్షత్రాల్లా ప్రకాశిస్తున్నాయి. ‘ప్రాతఃకాలపు సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం — ఎర్రని గాయాలతో ఇంద్రజిత్తు ఉదయకాలపు ఎర్రని సూర్యునిలా ఉన్నాడు — సమీక్షిత పాఠంలో మాత్రం ‘ప్రరూఢ ఇవ సానుమాన్’ (చెట్లు మొలిచిన పర్వతంలా) అని వేరుగా ఉంది. ‘కృతప్రతికృతాన్యోన్యమ్’ (ఒకరికొకరు దెబ్బకు దెబ్బ) అనే పదంతో దెబ్బకూ ప్రతిదెబ్బకూ ఉన్న సమత్వం సూచించబడుతుంది. సెలయేళ్ళ ఉపమానం వారి శరీరాల నుండి ఎడతెగకుండా ప్రవహించే రక్తాన్ని చిత్రిస్తుంది. యాభై ఆరు, యాభై ఏడు, యాభై తొమ్మిది, అరవై, అరవై ఒకటి శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; యాభై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. మొదట ఇంద్రజిత్తు కవచం భగ్నమైంది, తరువాత లక్ష్మణునిది — ఈ క్రమం కూడా లక్ష్మణుని ప్రాధాన్యాన్ని సూచిస్తుంది. ‘అభీక్ష్ణం నిఃశ్వసంతౌ’ (మాటిమాటికీ నిట్టూరుస్తూ) అనే రెండు పదాలు వారి అలసటను చూపిస్తాయి, అయినా వారు యుద్ధాన్ని విడువరు. ‘ఆత్మజయే యత్తౌ’ (తమ విజయం కోసం పట్టుదలతో) అనే పదంతో ప్రతి ఒక్కరూ తన విజయం కోసం సర్వప్రయత్నం చేస్తున్నారనీ, ఎవరూ పరాజయాన్ని అంగీకరించడం లేదనీ సూచించబడుతుంది. దివ్యకవచం లక్ష్మణునిది, బంగారు కవచం ఇంద్రజిత్తుది — ఇద్దరి రక్షణా నశించింది, ఇప్పుడు శౌర్యమే రక్షకం. సెలయేళ్ళ నుండి నీటిలా వారి శరీరాల నుండి రక్తం స్రవిస్తోంది — ఈ ఉపమానం పర్వతాల నుండి జారే జలపాతాల ప్రవాహాన్ని గుర్తుచేస్తుంది, ఎందుకంటే ఆ యోధులు కూడా పర్వతాల్లా నిశ్చలులు. తెగిపోయిన ధ్వజాలు వారి రథాల శోభ కూడా నశించిందని చూపిస్తాయి. ఇలా యుద్ధపు రెండవ దశ ముగుస్తుంది.

భయంకర ధ్వనితో కూడిన ఘోరమైన బాణవర్షాన్ని కురిపిస్తున్న ఆ ఇద్దరి రూపం ఆకాశంలో కుండపోతగా కురిసే రెండు నల్లని ప్రళయమేఘాల వలె ఉంది. వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది, అయినా వారు యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు, అలసట కూడా పొందలేదు. అస్త్రవిదులలో శ్రేష్ఠులైన ఆ ఇద్దరూ మళ్ళీ మళ్ళీ అస్త్రాలను ప్రదర్శిస్తూ ఆకాశంలో రకరకాల ఆకారాల బాణాలతో జాలం అల్లారు. దోషం లేకుండా, తేలికగా, చిత్రంగా, చక్కగా బాణాలు వేస్తూ ఆ నరుడూ రాక్షసుడూ ఇద్దరూ తుములమైన ఘోరయుద్ధం చేశారు. వారిద్దరి భయంకరమైన అరచేతి (వింటినారి) ధ్వని వేర్వేరుగా వినిపించింది, అది దారుణమైన పిడుగుపాటులా వణుకు పుట్టించింది. యుద్ధోన్మత్తులైన, మహాఘోరులైన ఆ ఇద్దరి ఆ శబ్దం ఆకాశంలో గర్జించే రెండు మేఘాల శబ్దంలా ప్రకాశించింది. బంగారు పింఛాల నారాచాలతో గాయపడిన, బలవంతులూ కీర్తిశాలులూ విజయం కోసం పట్టుదల వహించినవారూ అయిన ఆ ఇద్దరూ రక్తాన్ని స్రవించారు. వారి శరీరాలపై పడిన బంగారు పింఛాల బాణాలు రక్తంతో తడిసి బయటికి దూసుకువచ్చి భూమిలోకి దూరాయి. మరికొన్ని వాడి శస్త్రాలు ఆకాశంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొన్నాయి; వారి బాణాలు వేలకొలదీ విరిగిపోయాయి, తెగిపోయాయి. యజ్ఞంలో మండే రెండు అగ్నుల దగ్గర దర్భల రాశిలా, ఆ రణం బాణాల ఘోరమైన రాశి అయింది. మహాత్ములైన ఆ ఇద్దరి గాయపడిన శరీరాలు వనంలో ఆకులు రాలి పూలు నిండిన మోదుగ, బూరుగ చెట్లలా ప్రకాశించాయి. పరస్పరం జయించాలని కోరుకొనే ఇంద్రజిత్తూ లక్ష్మణుడూ మాటిమాటికీ తుములమైన ఘోర సంఘర్షణ చేశారు. యుద్ధంలో లక్ష్మణుడు రావణిని, రావణి కూడా లక్ష్మణుని — ఒకరినొకరు కొడుతూ ఆ ఇద్దరూ అలసట పొందలేదు. శరీరంలో లోతుగా దిగిన బాణజాలాలతో వేగవంతులూ మహావీర్యులూ అయిన ఆ ఇద్దరూ చెట్లు మొలిచిన రెండు పర్వతాల్లా ప్రకాశించారు. బాణాలతో పూర్తిగా కప్పబడి రక్తంతో తడిసిన వారి అవయవాలన్నీ మండే అగ్నుల్లా వెలిగాయి. వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది, అయినా వారు యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు, శ్రమ కూడా పొందలేదు. అప్పుడు, యుద్ధరంగాలలో ఎన్నడూ ఓడని లక్ష్మణుని యుద్ధశ్రమను తొలగించడానికి, అతనికి ప్రియమూ హితమూ చేస్తూ, మహాత్ముడైన విభీషణుడు యుద్ధరంగానికి వచ్చి నిలిచాడు. ఈ భాగంలో కవి ఉపమానాల పరంపరతో యుద్ధపు దీర్ఘతనూ తీవ్రతనూ చిత్రిస్తాడు — రెండు మేఘాలు, పిడుగుపాటు, మోదుగ బూరుగ చెట్లు, చెట్లు మొలిచిన పర్వతాలు, మండే అగ్నులు. యజ్ఞంలో దర్భల రాశి ఉపమానం యుద్ధంపై యజ్ఞరూపకాన్ని ఆరోపిస్తుంది — రణమే యజ్ఞం, బాణాలే దర్భలు, ఇద్దరు వీరులే అగ్నులు. మోదుగ బూరుగ చెట్ల ఉపమానం ప్రత్యేకంగా సుందరమైనది — ఆకులు లేని, పూలు నిండిన చెట్లు ఎర్రని పూలతో కప్పబడి ఉంటాయి, అలాగే వారి శరీరాలు గాయాలతో ఎర్రబడ్డాయి. ‘తయోరథ మహాన్కాలో వ్యతీయాద్యుధ్యమానయోః’ (వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది) అనే పాదం రెండుసార్లు చదవబడింది (62, 76), రెండవ చోట ‘శ్రమం చాప్యభిజగ్మతుః’ అనే వేరే ఉత్తరార్ధంతో; సమీక్షిత పాఠంలో అది ఒక్కసారి మాత్రమే ఉంది. అరవై రెండవ శ్లోకమూ, అరవై ఐదవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ, అరవై ఆరవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ, అరవై ఏడవ శ్లోకమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, అందులో విభీషణుని ఆగమనం తరువాతి సర్గకు వారధి అవుతుంది. ఈ సర్గ చివరి భాగం యుద్ధవర్ణనకు పరాకాష్ఠ — కవి కథాగతిని మందగింపజేసి యుద్ధంలోని ప్రతి క్షణాన్నీ విస్తారంగా చిత్రిస్తాడు. వారి వింటినారి ధ్వని పిడుగులా భూమిని వణికిస్తుంది, వారి బాణాలు ఆకాశంలో ఒకదానితో ఒకటి ఢీకొని విరిగిపోతాయి, తెగిపోతాయి. బంగారు పింఛాల బాణాలు శరీరాన్ని చీల్చుకొని రక్తంతో తడిసి భూమిలోకి దూరతాయి — దీనితో వాటి వేగం సూచించబడుతుంది. ‘అలసట పొందలేదు’, ‘యుద్ధం నుండి విముఖులు కాలేదు’ అని మళ్ళీ మళ్ళీ చెప్పడం వారి తరగని ధైర్యాన్ని చూపిస్తుంది. చివరకు విభీషణుని ఆగమనంతో కథలో కొత్త అధ్యాయం ఆరంభమవుతుంది — లక్ష్మణుని అలసటను తొలగించడానికి అతడే స్వయంగా యుద్ధంలోకి దిగుతాడు, అది తరువాతి సర్గలో వర్ణించబడింది. ‘సమరముఖేష్వజితస్య’ (యుద్ధరంగాలలో ఓడనివాడు) అనే లక్ష్మణుని విశేషణం అతని అపరాజేయత్వాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘ప్రియహితమ్’ (ప్రియమూ హితమూ) అనే పదంతో విభీషణుని మైత్రి స్వార్థరహితమైనదని కూడా సూచించబడుతుంది. మళ్ళీ మళ్ళీ వచ్చే ‘వారు పోరాడుతూ ఉండగా చాలాకాలం గడిచిపోయింది’ అనే పాదం యుద్ధపు దీర్ఘకాలికతను కావ్యశైలిలో దృఢపరుస్తుంది — ఈ యుద్ధం త్వరగా ముగియదని కవి స్వయంగా శ్రోతకు గుర్తుచేస్తున్నాడు. శరీరంలో దిగిన బాణజాలాలతో వారు చెట్లు మొలిచిన పర్వతాల్లా ఉన్నారనే ఉపమానం — పర్వతాలపై చెట్లు మొలిచినట్టు వారి దేహాలలో బాణాలు గుచ్చుకొని ఉన్నాయి. అవయవాలన్నీ మండే అగ్నుల్లా అనే చివరి ఉపమానం — రక్తంతో తడిసిన అవయవాలు అగ్నిజ్వాలల్లా ఎర్రగా ఉన్నాయి. ఇలా ఈ సర్గలో యుద్ధం నిర్ణయానికి రాలేదు; నిర్ణాయకక్షణం తరువాతి సర్గలలో వస్తుంది, అప్పుడు లక్ష్మణుడు ఐంద్రాస్త్రంతో ఇంద్రజిత్తును చంపుతాడు. ఇక్కడ కవి యుద్ధపు భీషణతనూ సౌందర్యాన్నీ ఒకేసారి చూపిస్తాడు, దానితో వీరరసమూ కరుణరసమూ కలగలుస్తాయి.

விபீஷணனின் சொல்லைக் கேட்டு, சினத்தால் தன்னிலை இழந்த ராவணி கடுஞ்சொல் சொன்னான்; சினத்தோடு முன்னே பாய்ந்தான். ஆயுதங்களையும் வாளையும் உயர்த்தியபடி, நன்கு அலங்கரிக்கப்பட்டு கருநிறக் குதிரைகள் பூட்டப்பட்ட பெரிய தேரில் நின்ற அவன், அந்தகனான காலனைப் போல இருந்தான். பயங்கர வலிமை கொண்ட அவன், மிகப் பெரியதும், அகன்றதும், வேகமுடையதும், உறுதியானதும், பயங்கரமானதுமான வில்லையும், பகைவர்களை அழிக்கும் அம்புகளையும் உயர்த்திப் பிடித்து நின்றான். தேரில் இருந்தவனும், அலங்கரிக்கப்பட்டவனும், பகைவர்களைக் கொல்பவனும், வலிமையுடையவனும், பெரும் வில்லாளியுமான ராவணனின் மகன், அலங்கரிக்கப்பட்ட அனுமனின் முதுகில் ஏறி, உதயகாலச் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்த சௌமித்திரியை விபீஷணனோடு கண்டான்; கடுஞ்சினத்தோடு அவனிடம் சொன்னான்: ‘வானரப் புலிகளே, என் வீரத்தைப் பாருங்கள். இன்று என் வில்லிலிருந்து விடுபடும், தாங்குதற்கரிய அம்பு மழையை, வானிலிருந்து பொழியும் மழையைப் போல, போர்க்களத்தில் தாங்கிக்கொள்ளப் போகிறீர்கள். இன்று என் பெரும் வில்லிலிருந்து புறப்படும் அம்புகள், நெருப்பு பஞ்சுக் குவியலை எரிப்பதுபோல உங்கள் உடல்களைச் சிதறடிக்கும். கூரிய அம்புகளாலும், சூலம், சக்தி, ருஷ்டி, தோமரம் ஆகியவற்றாலும் பிளக்கப்பட்ட உங்கள் அனைவரையும் இன்று யமனின் உலகுக்கு அனுப்புவேன். போர்க்களத்தில் அம்பு மழை பொழிந்து, விரைந்த கையோடு, மேகம் போல முழங்கும் என் முன்னால் யார் நிற்க முடியும்? முன்பு இரவுப் போரில், வஜ்ரத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான அம்புகளால், உங்களைப் பின்தொடர்ந்தவர்களோடு, நினைவிழந்த உங்கள் இருவரையும் நான் தரையில் கிடத்தினேன்; உனக்கு அது நினைவில்லையா? நச்சுப் பாம்பைப் போலச் சினமுற்ற என்னோடு போரிட நீ வந்து நிற்பதைப் பார்த்தால், நீ தெளிவாக யமனின் உலகுக்குச் செல்லப் போகிறவன் என்றே நினைக்கிறேன்.’ இங்கே இந்திரஜித்தின் செருக்கு அவனுடைய முந்தைய வெற்றியின் நினைவை அடிப்படையாகக் கொண்டது — நாகபாசத்தால் ராம லக்ஷ்மணரைக் கட்டியதை அவன் மீண்டும் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான். ‘உதயஸ்தரவிப்ரபம்’ — ‘உதயகாலச் சூரியனைப் போல ஒளிர்ந்தவன்’ — என்ற லக்ஷ்மணனின் வருணனை அவனுடைய ஒளியைச் சுட்டுகிறது; அனுமனின் முதுகில் ஏறியிருந்த அவன் உதயகிரியில் சூரியனைப் போல விளங்குகிறான். ‘நெருப்பு பஞ்சுக் குவியலை எரிப்பதுபோல’ என்ற உவமை அவனுடைய தன்னம்பிக்கையின் மிகுதியைக் காட்டுகிறது — அவன் பகைவர்களைப் பஞ்சுக் குவியலைப் போல இலேசானவர்களாகக் கருதுகிறான். நான்காம் சுலோகமும், ஐந்தாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும், பத்தாம், பதினொன்றாம் சுலோகங்களும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; அவற்றில் லக்ஷ்மணனைக் காணுதலும் முந்தைய போரின் நினைவும் சிறப்பாகச் சேர்க்கப்பட்டுள்ளன. ஏழாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. இந்தச் சர்க்கத்தின் தொடக்கத்தில் இந்திரஜித்தின் உருவம் அச்சமூட்டுவதாகச் சித்திரிக்கப்படுகிறது — கருநிறக் குதிரைகள் பூட்டிய தேர், உயர்த்தப்பட்ட ஆயுதங்கள், பெரிய வில், அவனே காலனைப் போல. முந்தைய சர்க்கத்தில் விபீஷணன் அவனை அவமதித்தான்; ஆகவே அவனுடைய சினம் இருமடங்கு. அவன் முதலில் வானரர்களை விளிக்கிறான், பிறகு லக்ஷ்மணனையும் விபீஷணனையும்; அதனால் பகைவர்கள் அனைவரும் அவனுடைய செருக்கைக் கேட்க வேண்டும் என்பது நோக்கம். அம்பு மழையை மேக மழையோடு ஒப்பிடுவது அவனுடைய அம்புகளின் மிகுதியைச் சுட்டுகிறது — மழைக்காலத்தில் வானிலிருந்து நீர்த்தாரைகள் இடைவிடாமல் விழுவதுபோல, அவனுடைய அம்புகளும் விழுகின்றன. ‘க்ஷிப்ரஹஸ்தஸ்ய’ — ‘விரைந்த கையுடையவன்’ — என்று தன்னைப் பற்றி அவன் சொல்லிக்கொள்வது அவனுடைய வில்வித்தைத் திறமையைக் காட்டுகிறது. அவன் சூலம், சக்தி, ருஷ்டி, தோமரம் ஆகியவற்றையும் எண்ணுகிறான்; அதனால் அவனுடைய ஆயுதச் செல்வம் வெளிப்படுகிறது. இவ்வாறு அவனுடைய பேச்சு போருக்கு முந்தைய ஒரு உளவியல் தாக்குதல் — பகைவர்களின் மனத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்குவதற்காக. லக்ஷ்மணன் அனுமனின் முதுகில் ஏறியிருக்கும் காட்சி முன்பும் காணப்பட்டது — ராவணனோடு நடந்த போரில் ராமன் அனுமனின் தோளில் ஏறியிருந்தான். இங்கேயும் அனுமன் வாகனமாக இருந்து சேவை செய்கிறான்; அதனால் லக்ஷ்மணன் இந்திரஜித்தின் தேருக்குச் சமமான உயரமான இடத்தைப் பெறுகிறான். ஆகவே இந்தப் போர் தேர்வீரனுக்கும் தேர்வீரனுக்கும் இடையிலான போரைப் போல ஆகிறது.

ராக்ஷசேந்திரனின் மகனுடைய அந்தக் கர்ஜனையைக் கேட்டு, அச்சமற்ற முகத்தோடு, சினமுற்ற ரகு குலத்தவனான லக்ஷ்மணன் ராவணியிடம் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசனே, காரியங்களின் கரையைக் கடப்பது கடினம் என்று நீ வாயால் சொல்லிவிட்டாய்; செயலால் காரியங்களின் கரையைக் கடப்பவனே அறிவாளி. தீய மதியுடையவனே, யாராலும் அடைய முடியாத ஒரு பொருளை அடையும் திறனற்ற நீ, அதை வெறும் வாயால் சொல்லிவிட்டு, ‘காரியத்தை முடித்துவிட்டேன்’ என்று நினைக்கிறாய். அன்று போரில் மறைந்து நின்று நீ நடந்துகொண்ட வழி திருடர்களின் வழி; இது வீரர்கள் பின்பற்றும் வழி அல்ல. ராக்ஷசனே, இதோ நான் உன் அம்புகள் எட்டும் இடத்துக்கு வந்து நிற்கிறேன்; இன்று உன் ஆற்றலைக் காட்டு; வாயால் ஏன் தற்பெருமை பேசுகிறாய்?’ லக்ஷ்மணனின் மறுமொழி சொல்வீரத்துக்கும் செயல்வீரத்துக்கும் உள்ள வேறுபாட்டைக் காட்டுகிறது. இந்திரஜித்தின் முந்தைய வெற்றி கண்ணுக்குத் தெரியாத வடிவில் பெறப்பட்டது; ஆகவே அது ‘தஸ்கராசரித: மார்க:’ — ‘திருடர்களின் வழி’ — என்று பழிக்கப்படுகிறது: திருடனும் கண்ணுக்குத் தெரியாமல் இருந்தே பிறர் பொருளைக் கவர்கிறான். ‘உன் அம்புகள் எட்டும் இடத்துக்கு வந்து நிற்கிறேன்’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனின் அச்சமின்மையையும் அறைகூவலையும் சுட்டுகிறது — நான் உன் முன்னால் கண்கூடாக நிற்கிறேன், நீயும் கண்கூடாக நின்று போரிடு. இங்கே அச்சுப் பதிப்பில் உள்ள ‘ராகவ:’ என்ற சொல் லக்ஷ்மணனையே குறிக்கிறது; திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘லக்ஷ்மண:’ என்று தெளிவாக உள்ளது. இந்த உரையாடல் தர்மயுத்தத்துக்கும் வஞ்சகப் போருக்கும் உள்ள முரணைத் தெளிவுபடுத்துகிறது; அதுவே இந்தச் சர்க்கத்தின் அடிப்படைப் பொருள். லக்ஷ்மணன் அச்சமற்ற முகத்தோடு இருந்தான் என்று கவி சிறப்பாகச் சொல்கிறார் — அவனுடைய முகத்தில் அச்சத்தின் சுவடுகூட இல்லை. இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் சுருக்கமாக, ஆனால் கூர்மையாகப் பேசுகிறான். அவனுடைய சொற்களில் சினமும் அடக்கமும் கலந்திருக்கின்றன.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, மாபெரும் வலிமையுடையவனும் போர்களை வெல்பவனுமான இந்திரஜித், பயங்கரமான வில்லைப் பற்றிக் கூரிய அம்புகளை எய்தான். அவன் எய்த, பெரும் வேகம் கொண்ட, பாம்பின் விஷத்துக்கு நிகரான அம்புகள் லக்ஷ்மணனை அடைந்து, சீறும் பாம்புகளைப் போல விழுந்தன. வேகமுடைய ராவணனின் மகன் இந்திரஜித், மிகப் பெரும் வேகம் கொண்ட அம்புகளால், போரில் நல்லிலக்கணங்கள் கொண்ட சௌமித்திரியைத் துளைத்தான். அம்புகளால் அங்கங்கள் மிகவும் துளைக்கப்பட்டு, இரத்தத்தில் நனைந்த ஒளிமிக்க லக்ஷ்மணன், புகையற்ற நெருப்பைப் போல விளங்கினான். இந்திரஜித்தோ தன் செயலைப் பார்த்துவிட்டு, அருகே வந்து, பெருமுழக்கம் செய்து இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘சௌமித்திரியே, என் வில்லிலிருந்து விடுபடும், கூர்முனையும் இறகுகளும் கொண்ட, உயிருக்கு முடிவுகட்டும் அம்புகள் இன்று உன் உயிரைப் பறிக்கும். லக்ஷ்மணா, இன்று என்னால் கொல்லப்பட்டு உயிரற்றுக் கிடக்கும் உன் மீது நரிக் கூட்டங்களும் பருந்துக் கூட்டங்களும் கழுகுகளும் வந்து விழட்டும். எப்போதும் இழிந்தவனும், ‘க்ஷத்ரபந்து’ — பெயரளவில் மட்டும் க்ஷத்திரியனும் — பக்தியுள்ள தம்பியுமான உன்னை, மிகத் தீய மதியுடைய ராமன், இன்றே என்னால் கொல்லப்பட்டவனாகக் காண்பான். சௌமித்திரியே, இன்று என்னால் கொல்லப்பட்டு, கவசம் நழுவி, வில் வீசியெறியப்பட்டு, தலை கொய்யப்பட்டுத் தரையில் கிடக்கும் உன்னை அவன் காண்பான்.’ ‘விதூம: பாவக இவ’ — ‘புகையற்ற நெருப்பைப் போல’ — என்ற உவமை மிக அழகானது: இரத்தத்தால் சிவந்த லக்ஷ்மணன் புகையின்றிக் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்பைப் போல ஒளிர்கிறான்; வலிமையற்றவனாகத் தெரியவில்லை. இந்திரஜித்தின் சொற்களில் மரணத்தின் பயங்கரச் சித்திரங்கள் உள்ளன — நரிகளும் பருந்துகளும் கழுகுகளும் பிணத்தைத் தின்கின்றன. அவன் ராமனை ‘பரமதுர்மதி:’ — ‘மிகத் தீய மதியுடையவன்’ — என்றும், லக்ஷ்மணனை ‘க்ஷத்ரபந்து:’ என்றும் இகழ்கிறான்; அதனால் அவர்களுடைய க்ஷத்திரியத் தன்மையையே அவமதிக்கிறான். ஆனால் அவனுடைய தாக்குதல் எவ்வளவு கோரமாக இருந்தாலும் லக்ஷ்மணன் நிலைகுலையவில்லை. இந்திரஜித்தின் முதல் தாக்குதல் வெற்றி பெற்றது — லக்ஷ்மணன் துளைக்கப்பட்டான், அவனுடைய உடலிலிருந்து இரத்தம் வழிகிறது. ஆனால் கவி அவனை வலிமையற்றவனாகக் காட்டவில்லை; புகையற்ற நெருப்பைப் போல ஒளிமிக்கவனாகவே காட்டுகிறார். இந்திரஜித்தோ தன் செயலைக் கண்டு வெற்றி உறுதி என்று கருதி மீண்டும் கர்ஜிக்கிறான். அவனுடைய சொற்களில் ‘அத்ய’ — ‘இன்று’ — என்ற சொல் இருமுறையும், ‘மயா’ — ‘என்னால்’ — ‘ஹதம்’ — ‘கொல்லப்பட்ட’ — என்ற சொற்கள் மும்முறையும் வருகின்றன; அதனால் அவனுடைய தன்னம்பிக்கை எல்லை மீறி வெளிப்படுகிறது. ‘பக்தம் ப்ராதரம்’ — ‘பக்தியுள்ள தம்பி’ — என்ற சொல், ராம லக்ஷ்மணரின் பரஸ்பர அன்பைப் பகைவனின் வாயாலேயே உறுதிப்படுத்துகிறது. அவனுடைய இகழ்ச்சிச் சொற்கள் — ‘க்ஷத்ரபந்து’, ‘அனார்யன்’, ‘பரமதுர்மதி’ — ராக்ஷசனின் செருக்கைக் காட்டுகின்றன. பாம்புகளின் உவமை இந்திரஜித்தின் அம்புகள் விஷத்தைப் போலக் கொல்லும் தன்மையைக் காட்டுகிறது — அவை சீறும் பாம்புகளைப் போல லக்ஷ்மணனைத் தாக்குகின்றன. இவ்வாறு போரின் முதல் கட்டம் இந்திரஜித்துக்குச் சாதகமாகத் தெரிகிறது; ஆனால் பின்னர் நிலைமை மாறுகிறது. இருந்தும் லக்ஷ்மணன் மௌனமாக இருந்து மறுமொழிக்கான வாய்ப்பை எதிர்பார்க்கிறான்.

இவ்வாறு கடுஞ்சொல் பேசிக்கொண்டிருந்த, கடுஞ்சினமுற்ற ராவணனின் மகனுக்கு, பொருளறிந்த லக்ஷ்மணன் காரணம் நிறைந்த சொல்லால் மறுமொழி கூறினான்: ‘கொடுஞ்செயலனே, தீய புத்தியுடைய ராக்ஷசனே, வாய்வலிமையை விட்டுவிடு; இதையெல்லாம் ஏன் சொல்கிறாய்? நற்செயலால் நிறைவேற்றிக் காட்டு. ராக்ஷசனே, செயல் எதுவும் செய்யாமல் இங்கே ஏன் தற்பெருமை பேசுகிறாய்? உன் தற்பெருமை நம்பத்தக்கதாகும்படியான அந்தச் செயலைச் செய். மனிதரைத் தின்பவனே, கடுஞ்சொல் சொல்லாமல், சிறிதும் இகழாமல், தற்பெருமை பேசாமல் உன்னைக் கொல்லப்போகிறேன், பார்.’ இவ்வாறு சொல்லி, லக்ஷ்மணன் காதுவரை இழுத்த ஐந்து நாராச அம்புகளைப் பெரும் வேகத்தோடு ராக்ஷசனின் மார்பில் எய்தான். அழகிய இறகுகளோடு விரைந்த, சுடர்விடும் பாம்புகள் போன்ற அந்த அம்புகள், ராக்ஷசனின் மார்பில் சூரியனின் கதிர்களைப் போல ஒளிர்ந்தன. அந்த அம்புகளால் அடிபட்டுச் சினமுற்ற ராவணனின் மகன், நன்கு எய்யப்பட்ட மூன்று அம்புகளால் லக்ஷ்மணனைத் திருப்பித் துளைத்தான். ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய மனிதச் சிங்கத்துக்கும் ராக்ஷசச் சிங்கத்துக்கும் இடையே போரில் மிகப் பயங்கரமான, கடும் மோதல் நிகழ்ந்தது. இருவரும் வீரர்கள், வலிமை நிறைந்தவர்கள், பராக்கிரமம் மிக்கவர்கள்; இருவரும் வெல்லுதற்கு மிகக் கடினமானவர்கள், ஒப்பற்ற வலிமையும் ஒளியும் கொண்டவர்கள். அந்த இரு வீரர்களும் வானில் மோதும் இரு கோள்களைப் போல அப்போது போரிட்டனர்; போரில் பலனையும் விருத்திரனையும் போல வெல்லுதற்கு அரியவர்களாக இருந்தனர். மகாத்மாக்களான அவ்விருவரும் இரு சிங்கங்களைப் போலப் போரிட்டனர்; ஏராளமான அம்புத்திரள்களை எய்தபடி நிலைகொண்டிருந்த மனிதர்களின் தலைவனும் ராக்ஷசர்களின் தலைவனும் மகிழ்ச்சியோடு போரிட்டனர். லக்ஷ்மணனின் மறுமொழி நாவடக்கத்தின் முன்மாதிரி — ‘கடுஞ்சொல் சொல்லாமல் உன்னைக் கொல்லப்போகிறேன்’ என்கிறான்; அதாவது செயலே என் மறுமொழி. இந்திரன் — விருத்திரன் உவமை புராணங்களில் புகழ்பெற்ற ஒரு பெரும்போரை நினைவூட்டுகிறது. இங்கே இருபத்தேழாம், முப்பத்தொன்றாம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. முப்பத்தாறாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. திறனாய்வுப் பதிப்பில் 6.075 சர்க்கம் இங்கே முடிகிறது; அங்கே இறுதியில் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் ஒரு சுலோகம் (6.075.033) உள்ளது; அது இந்த அச்சுப் பதிப்பில் இல்லை; வல்கேட்டில் இங்கே சர்க்கப் பிரிவும் இல்லை, கதை இடையறாது தொடர்கிறது. இங்கே லக்ஷ்மணன் இந்திரஜித்தை ‘புருஷாதன’ — ‘மனிதரைத் தின்பவனே’ — என்று விளிக்கிறான்; இது ராக்ஷசர்களின் மனிதரைத் தின்னும் இயல்பை நினைவூட்டுகிறது. அவனுடைய ஐந்து நாராசங்களும் ‘ஆகர்ணபூரிதா:’ — அதாவது வில்லைக் காதுவரை இழுத்து முழு வலிமையோடு விடப்பட்டவை. அவை ராக்ஷசனின் மார்பில் சூரியக் கதிர்களைப் போல — சுடர்விட்டு ஒளிர்ந்து — விளங்குகின்றன. இந்திரஜித் மூன்றே அம்புகளால் மறுமொழி தருகிறான்; அதனால் முதன்முறையாக லக்ஷ்மணனின் தாக்குதல் மேலோங்கியதாகத் தெரிகிறது. பிறகு இருவரின் சம வலிமையையும் கவி பல அடைமொழிகளாலும் உவமைகளாலும் வருணிக்கிறார் — இரு கோள்கள், பலனும் விருத்திரனும், இரு சிங்கங்கள். வானில் மோதும் இரு கோள்கள் என்ற உவமை, வானில் கோள்கள் மோதுவதாக ஜோதிடத்தில் புகழ்பெற்ற, உலகுக்குக் கேட்டைச் சுட்டும் காட்சியை நினைவூட்டுகிறது. இவ்வாறு போரின் முதல் பகுதி முடிகிறது; அதில் இரு வீரர்களும் ஒருவர் மற்றவரின் வலிமையைச் சோதித்துப் பார்த்தனர். ‘அவிகத்தன்’ — ‘தற்பெருமை பேசாமல்’ — என்ற லக்ஷ்மணனின் உறுதிமொழி அவனுடைய பண்பின் அடிப்படைக் குணத்தை வெளிப்படுத்துகிறது — அவன் ஒருபோதும் தற்புகழ்ச்சி செய்வதில்லை. ‘வாய்வலிமையை விட்டுவிடு’ என்ற அவனுடைய அறிவுரை எல்லா வீரர்களுக்குமான பாடம். சூரியக் கதிர்களின் உவமையில் லக்ஷ்மணனின் சூரிய வம்சமும் குறிப்பாக நினைவூட்டப்படுகிறது — சூரிய வம்சத்தவனின் அம்புகள் சூரியக் கதிர்களைப் போல. போரின் சமநிலையைக் காட்டுவதற்காகக் கவி ‘உபௌ’ — ‘இருவரும்’ — என்ற சொல்லை மீண்டும் மீண்டும் பயன்படுத்துகிறார்.

பிறகு பகைவர்களை வாட்டும் தசரதனின் மகன், அம்புகளைத் தொடுத்து, சினமுற்ற பாம்பைப் போலச் சீறியபடி ராக்ஷசேந்திரனின் மகன் மீது எய்தான். அவனுடைய வில்நாணின் ஓசையைக் கேட்டு, அந்த ராக்ஷசத் தலைவன் முகம் வெளிறி லக்ஷ்மணனை உற்றுநோக்கினான். முகம் வெளிறிய ராவணனின் மகனான ராக்ஷசனைக் கண்டு, விபீஷணன் போரில் ஈடுபட்டிருந்த சௌமித்திரியிடம் சொன்னான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, இந்த ராவணனின் மகனிடம் நான் காணும் அறிகுறிகளால், இவன் உடைந்துபோய்விட்டான் என்பதில் ஐயமில்லை; ஆகவே விரைந்து செயல்படு.’ பிறகு சௌமித்திரி நச்சுப் பாம்புகளுக்கு நிகரான அம்புகளைத் தொடுத்து, கடும் விஷமுள்ள பாம்புகளைப் போன்ற அந்தக் கூரிய அம்புகளை அவன் மீது விடுத்தான். இந்திரனின் இடியைப் போன்ற தாக்கம் கொண்ட லக்ஷ்மணனின் அம்புகளால் அடிபட்ட அவன், சிறிது நேரம் புலன்கள் அனைத்தும் கலங்கி மயங்கினான். சிறிது நேரத்தில் நினைவு பெற்று, புலன்கள் மீண்டபின், போர்க்களத்தில் நின்ற வீரனான தசரதனின் மகனைக் கண்டான்; சினத்தால் கண்கள் சிவந்து சௌமித்திரியை நோக்கிப் பாய்ந்தான். இங்கே போரின் போக்கு மாறுகிறது — முதன்முறையாக இந்திரஜித்தின் முகத்தில் அச்சத்தின் அடையாளம் தெரிகிறது. விபீஷணன் அவனுடைய முகம் வெளிறியதைக் கண்டு அவனுக்குள் இருக்கும் அச்சத்தை அறிந்துகொள்கிறான்; ஏனெனில் அவனைச் சிறுவயதிலிருந்தே அறிவான். ‘நிமித்தானி’ — ‘அறிகுறிகள்’ — என்ற சொல் சகுனங்களையும் சுட்டுகிறது. இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான தாக்கம் கொண்ட அம்புகள் இந்திரஜித்தைக் கணநேரம் மயங்கச் செய்கின்றன — இந்திரனை வென்றவன் இன்று இந்திரனின் வஜ்ரம் போன்ற அம்புகளாலேயே அடிபடுகிறான் என்பது காவிய நீதி. இந்தச் சுலோகத்திலிருந்துதான் திறனாய்வுப் பதிப்பின் 6.076 சர்க்கத்தின் பாடம் தொடங்குகிறது. நாற்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. லக்ஷ்மணனின் வில்நாண் ஓசையே பகைவனின் இதயத்தில் அச்சத்தை உண்டாக்குகிறது — இது அவனுடைய வில்வித்தையின் வியத்தகு ஆற்றலைக் காட்டுகிறது. விபீஷணனின் ‘த்வர’ — ‘விரைந்து செயல்படு’ — என்ற ஆணை காலத்தின் முக்கியத்துவத்தை மீண்டும் நினைவூட்டுகிறது — உடைந்த பகைவன் மீண்டும் வலிமை பெற்றால், மீண்டும் வெல்லுதற்கு அரியவனாகிவிடுவான். இந்திரஜித்தின் மயக்கம் கணநேரமே; அவன் விரைவிலேயே நினைவு பெற்று மீண்டும் தாக்குகிறான் — அவனுடைய மனவுறுதியும் போற்றத்தக்கதே. ‘சினமுற்ற பாம்பைப் போலச் சீறியபடி’ என்ற லக்ஷ்மணனின் வருணனை அவனுடைய சினத்தின் கடுமையைக் காட்டுகிறது.

நெருங்கி வந்த அவன் மீண்டும் இவனிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னான்: ‘முதல் போரில், தமையனோடு கட்டுண்டு நீ போர்க்களத்தில் துடித்தபோது என் வீரத்தை நீ நினைக்கவில்லையா? அந்தப் பெரும்போரில், வஜ்ரத்துக்கும் இடிக்கும் நிகரான அம்புகளால், உங்களைப் பின்தொடர்ந்தவர்களோடு, நினைவிழந்த உங்கள் இருவரையும் முன்பு நான் தரையில் கிடத்தினேன் அல்லவா. உனக்கு நினைவில்லை என்றே நினைக்கிறேன்; அல்லது என்னைத் தாக்க விரும்புவதால், நீ தெளிவாக யமனின் இருப்பிடத்துக்குச் செல்ல விரும்புகிறாய். முதல் போரில் என் வீரத்தை நீ காணவில்லையென்றால், இன்று உனக்குக் காட்டுவேன்; இப்போது உறுதியாக நில்.’ இவ்வாறு சொல்லி, அவன் ஏழு அம்புகளால் லக்ஷ்மணனைத் துளைத்தான்; கூர்முனை கொண்ட பத்துச் சிறந்த அம்புகளால் அனுமனைத் துளைத்தான். பிறகு வீரமிக்க அவன், சினத்தால் இருமடங்கு கொதித்து, நன்கு எய்யப்பட்ட நூறு அம்புகளால் விபீஷணனைப் பிளந்தான். இந்திரஜித் செய்த அந்தச் செயலைக் கண்டு, ராமனின் தம்பியான லக்ஷ்மணன் அப்போது ‘இது ஒன்றுமில்லை’ என்று சொல்லி, பொருட்படுத்தாமல் சிரித்தபடி, மனிதருள் சிறந்தவனாக, அச்சமற்ற முகத்தோடு, சினமுற்று, போரில் கோரமான அம்புகளை எடுத்து ராவணியின் மீது எய்தான்: ‘இரவில் திரிவோனே, போர்க்களத்துக்கு வந்த வீரர்கள் இப்படித் தாக்குவதில்லை; உன்னுடைய இந்த அம்புகள் இலேசானவை, வலிமை குறைந்தவை, சுகமானவையே. போரை விரும்பும் வீரர்கள் போர்க்களத்தில் இப்படிப் போரிடுவதில்லை.’ இவ்வாறு அவனிடம் சொல்லியபடி அந்த வில்லாளி அம்பு மழை பொழிந்தான். இந்திரஜித்தின் சொல் முன்பு சொன்னதன் மறுபதிப்பே — இந்தச் சர்க்கத்தில் அவன் நாகபாச வெற்றியை இருமுறை நினைவூட்டுகிறான்: ஒருமுறை பத்தாம், பதினொன்றாம் சுலோகங்களில் (இவை வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன), மீண்டும் இங்கே, திறனாய்வுப் பதிப்போடு ஒத்த பாடத்தில். அவனுடைய அம்புத் தாக்குதல் மூன்று வீரர்களிடையே பகிரப்படுகிறது — லக்ஷ்மணன் மீது ஏழு, அனுமன் மீது பத்து, விபீஷணன் மீது நூறு; இங்கே விபீஷணன் மீது அவனுக்குள்ள தனிச் சினம் வெளிப்படுகிறது; இது முந்தைய சர்க்கத்தின் வாக்குவாதத்தின் விளைவு. லக்ஷ்மணனின் சிரிப்பும் புறக்கணிப்பும் அவனுடைய தன்வலிமையைச் சுட்டுகின்றன — ‘இந்த அம்புகள் சுகமானவை’ என்ற கேலியால் அவன் பகைவனின் தாக்குதலை அற்பமாகக் காட்டுகிறான். நாற்பத்து நான்காம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. இந்திரஜித் இவ்வாறு மீண்டும் மீண்டும் முந்தைய வெற்றியை நினைவுகூர்வது அவனுடைய தன்னம்பிக்கை தேய்ந்துவருவதைச் சுட்டுகிறது — நிகழ்காலத்தில் வெற்றியைக் காணாதவன் கடந்தகால வெற்றிகளை நினைவுகூர்கிறான். லக்ஷ்மணனோ அவனுடைய தாக்குதல்களை ‘சுகமானவை’ என்று சொல்லி அவனுடைய செருக்கை உடைக்கிறான். இவ்வாறு சொற்போரிலும் லக்ஷ்மணனே வெற்றியாளன். விபீஷணன் மீது நூறு அம்புகள் — இது அவனுடைய தனிப்பட்ட பகையைத் தெளிவாக்குகிறது; சிற்றப்பனின் துரோகம் அவனுடைய இதயத்தில் தைத்த முள்ளைப் போல இருக்கிறது.

அவனுடைய அம்புகளால் முற்றிலும் சிதைக்கப்பட்ட பொன்னாலான பெரிய கவசம், வானிலிருந்து நட்சத்திரக் கூட்டம் உதிர்வதுபோலத் தேர்த்தட்டில் உதிர்ந்தது. நாராசங்களால் கவசம் உதிர்க்கப்பட்டு, காயங்கள் பட்ட அந்த வீரன் இந்திரஜித், போர்க்களத்தில் விடியற்காலச் சூரியனைப் போல ஆனான். பிறகு கடுஞ்சினமுற்ற, பயங்கர வீரம் கொண்ட வீரனான ராவணனின் மகன், போர்க்களத்தில் ஆயிரம் அம்புகளால் லக்ஷ்மணனைப் பிளந்தான். லக்ஷ்மணனின் பெரிய தெய்வீகக் கவசமும் உதிர்ந்தது; பகைவரை அடக்கும் அவ்விருவரும் ஒருவருக்கொருவர் அடிக்கு அடி கொடுத்தனர். இடைவிடாமல் பெருமூச்சு விட்டபடி அவ்விருவரும் போரில் கடுமையாகப் போரிட்டனர்; அம்புகளால் அங்கங்கள் எல்லாம் வெட்டுண்டு, எங்கும் இரத்தத்தில் நனைந்திருந்தனர். போர்த்தொழிலில் வல்லவர்களும் மகாத்மாக்களுமான அந்த இரு வீரர்களும் நீண்ட நேரம் ஒருவரையொருவர் கூரிய அம்புகளால் கீறினர்; பயங்கர வீரம் கொண்ட அவர்கள் தத்தம் வெற்றிக்காக முயன்றனர். அம்புத்திரள்களால் அவ்வாறு மூடப்பட்டு, கவசங்களும் கொடிகளும் வெட்டுண்ட அவ்விருவரும், அருவிகள் நீரைப் பொழிவதுபோல வெப்பமான இரத்தத்தைப் பொழிந்தனர். கவசங்கள் உடைந்தது போரின் புதிய கட்டத்தைச் சுட்டுகிறது — இப்போது இருவரும் காப்பின்றி இருக்கின்றனர்; ஒவ்வொரு அடியும் நேரடியாக உடலைக் கிழிக்கிறது. ‘வானிலிருந்து நட்சத்திரக் கூட்டம்’ என்ற உவமை பொற்கவசத்தின் துண்டுகளின் ஒளியைக் காட்டுகிறது; அவை வானிலிருந்து விழும் நட்சத்திரங்களைப் போல ஒளிர்கின்றன. ‘விடியற்காலச் சூரியனைப் போல’ என்ற உவமை — சிவந்த காயங்களோடு இந்திரஜித் காலைச் செஞ்சூரியனைப் போல இருக்கிறான்; திறனாய்வுப் பதிப்பிலோ ‘ப்ரரூட இவ ஸானுமான்’ — ‘மரங்கள் முளைத்த மலையைப் போல’ — என்று வேறுபடுகிறது. ‘க்ருதப்ரதிக்ருதான்யோன்யம்’ — ‘ஒருவருக்கொருவர் அடிக்கு அடி’ — என்ற சொல்லால் தாக்குதலும் எதிர்த்தாக்குதலும் சமமாக இருந்தது சுட்டப்படுகிறது. அருவியின் உவமை அவர்களுடைய உடல்களிலிருந்து இடைவிடாமல் பாயும் இரத்தத்தைச் சித்திரிக்கிறது. ஐம்பத்தாறாம், ஐம்பத்தேழாம், ஐம்பத்தொன்பதாம், அறுபதாம், அறுபத்தொன்றாம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; ஐம்பத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. முதலில் இந்திரஜித்தின் கவசம் உடைந்தது, பிறகு லக்ஷ்மணனுடையது — இந்த வரிசையும் லக்ஷ்மணனின் மேன்மையைச் சுட்டுகிறது. ‘அபீக்ஷ்ணம் நி:ஶ்வஸந்தௌ’ — ‘இடைவிடாமல் பெருமூச்சு விட்டபடி’ — என்ற இரு சொற்கள் அவர்களுடைய களைப்பைக் காட்டுகின்றன; இருந்தும் அவர்கள் போரைக் கைவிடவில்லை. ‘ஆத்மஜயே யத்தௌ’ — ‘தத்தம் வெற்றிக்காக முயன்றனர்’ — என்ற சொல்லால், ஒவ்வொருவரும் தன் வெற்றிக்காக முழு முயற்சி செய்கிறார்கள், எவரும் தோல்வியை ஏற்கவில்லை என்பது சுட்டப்படுகிறது. லக்ஷ்மணனுடையது தெய்வீகக் கவசம், இந்திரஜித்துடையது பொற்கவசம் — இருவருடைய காப்பும் அழிந்துவிட்டது; இனி வீரம் ஒன்றே காப்பு. அருவிகள் நீரைப் பொழிவதுபோல இருவருடைய உடல்களிலிருந்தும் இரத்தம் வழிகிறது — இந்த உவமை மலைகளிலிருந்து அருவிகள் பாய்வதை நினைவூட்டுகிறது; ஏனெனில் அந்த இரு வீரர்களும் மலைகளைப் போல அசையாதவர்கள். வெட்டுண்ட கொடிகள் அவர்களுடைய தேர்களின் பொலிவும் அழிந்ததைக் காட்டுகின்றன. இவ்வாறு போரின் இரண்டாம் கட்டம் முடிகிறது.

பிறகு பயங்கர ஓசையோடு கோரமான அம்பு மழையைப் பொழிந்த அவ்விருவரின் தோற்றம், வானில் மழை பொழியும் இரு கருநீலக் கார்மேகங்களைப் போல இருந்தது. அவர்கள் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கையில் நீண்ட நேரம் கடந்தது; ஆனால் அவர்கள் போரிலிருந்து பின்வாங்கவும் இல்லை, களைப்படையவும் இல்லை. அஸ்திரங்களை அறிந்தவர்களில் சிறந்த அவ்விருவரும் மீண்டும் மீண்டும் அஸ்திரங்களைக் காட்டியபடி, வானில் உயர்ந்தும் தாழ்ந்தும் பலவடிவான அம்புகளை வலையாகப் பின்னினர். குறையின்றி, விரைவாக, விசித்திரமாக, நன்றாக எய்தபடி அந்த மனிதனும் ராக்ஷசனும் கடும், கோரமான போரைச் செய்தனர். அவர்கள் ஒவ்வொருவருடைய பயங்கரமான கை-நாண் ஓசையும் தனித்தனியாகக் கேட்டது; அது கொடிய இடிமுழக்கத்தைப் போல நடுக்கத்தை உண்டாக்கியது. போர் வெறி கொண்ட, மிகக் கோரமான அவ்விருவரின் அந்த ஓசை, வானில் முழங்கும் இரு மேகங்களைப் போல விளங்கியது. பொன் இறகுகள் கொண்ட நாராசங்களால் காயமுற்ற, வலிமையும் புகழும் கொண்ட, வெற்றியில் உறுதிகொண்ட அவ்விருவரும் இரத்தம் பொழிந்தனர். அவர்களுடைய உடல்களில் விழுந்த பொன் இறகு அம்புகள் இரத்தம் தோய்ந்து வெளியேறி நிலத்துக்குள் புகுந்தன. மற்றவை மிகக் கூரிய ஆயுதங்களோடு வானில் மோதின; அவர்களுடைய அம்புகள் ஆயிரக்கணக்கில் உடைந்தன, துண்டாயின. வேள்வியில் சுடர்விடும் இரு அக்னிகளுக்கு நடுவே குவிந்த தர்ப்பைக் குவியலைப் போல, அந்தக் கோரமான போர்க்களம் அம்புகளின் குவியலாயிற்று. மகாத்மாக்களான அவ்விருவரின் காயம்பட்ட உடல்கள், காட்டில் இலைகள் உதிர்ந்து நன்கு பூத்த முருக்க மரத்தையும் இலவ மரத்தையும் போல விளங்கின. ஒருவரையொருவர் வெல்ல விரும்பிய இந்திரஜித்தும் லக்ஷ்மணனும் மீண்டும் மீண்டும் கடும், கோரமான மோதலை நிகழ்த்தினர். போரில் லக்ஷ்மணன் ராவணியையும், ராவணி லக்ஷ்மணனையும் — ஒருவரையொருவர் தாக்கியபடி — அவ்விருவரும் களைப்படையவில்லை. உடலில் ஆழமாகப் பதிந்த அம்பு வலைகளோடு, வேகமும் பெருவீரமும் கொண்ட அவ்விருவரும், மரங்கள் முளைத்த இரு மலைகளைப் போல விளங்கினர். அம்புகளால் முற்றிலும் மூடப்பட்டு இரத்தத்தில் நனைந்த அவர்களுடைய அங்கங்கள் அனைத்தும் கொழுந்துவிட்டெரியும் நெருப்புகளைப் போல ஒளிர்ந்தன. அவர்கள் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கையில் நீண்ட நேரம் கடந்தது; ஆனால் அவர்கள் போரிலிருந்து பின்வாங்கவும் இல்லை, களைப்படையவும் இல்லை. பிறகு, போர்முனைகளில் வெல்லப்படாத லக்ஷ்மணனின் போர்க்களைப்பைப் போக்குவதற்காக, அவனுக்குப் பிரியமானதும் நலமானதுமானதைச் செய்ய விரும்பி, மகாத்மாவான விபீஷணன் போர்க்களத்துக்கு வந்து நின்றான். இந்தப் பகுதியில் கவி உவமைகளின் தொடரால் போரின் நீளத்தையும் கடுமையையும் சித்திரிக்கிறார் — இரு மேகங்கள், இடிமுழக்கம், முருக்கும் இலவமும், மரங்கள் முளைத்த இரு மலைகள், கொழுந்துவிடும் இரு நெருப்புகள். வேள்வியில் தர்ப்பைக் குவியலின் உவமை போரின் மீது வேள்வி உருவகத்தை ஏற்றுகிறது — போர்க்களம் வேள்வி, அம்புகள் தர்ப்பைகள், இரு வீரர்களும் இரு அக்னிகள். முருக்க மரம், இலவ மரம் ஆகியவற்றின் உவமை சிறப்பாக அழகானது — இலையுதிர்ந்து பூத்த இரு மரங்கள் சிவந்த பூக்களால் மூடப்பட்டிருப்பதுபோல, அவ்விருவரின் உடல்களும் காயங்களால் சிவந்திருக்கின்றன. ‘தயோரத மஹான்காலோ வ்யதீயாத்யுத்யமானயோ:’ — ‘அவர்கள் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கையில் நீண்ட நேரம் கடந்தது’ — என்ற பாதம் இருமுறை (62, 76) வருகிறது; இரண்டாம் இடத்தில் ‘ஶ்ரமம் சாப்யபிஜக்மது:’ என்ற வேறுபட்ட பின்பாதியோடு; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அது ஒருமுறை மட்டுமே வருகிறது. அறுபத்திரண்டாம் சுலோகமும், அறுபத்தைந்தாம் சுலோகத்தின் பின்பாதியும், அறுபத்தாறாம் சுலோகத்தின் முன்பாதியும், அறுபத்தேழாம் சுலோகமும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. கடைசிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதில் விபீஷணனின் வருகை அடுத்த சர்க்கத்துக்கான பாலமாகிறது. இந்தச் சர்க்கத்தின் இறுதிப் பகுதி போர் வருணனையின் உச்சம் — கவி கதையின் வேகத்தைக் குறைத்து, போரின் ஒவ்வொரு கணத்தையும் விரிவாகச் சித்திரிக்கிறார். அவர்களுடைய கை-நாண் ஓசை இடிமுழக்கம் போல நிலத்தை நடுங்கச் செய்கிறது; அவர்களுடைய அம்புகள் வானில் ஒன்றோடொன்று மோதி, உடைந்து, துண்டாகின்றன. பொன் இறகு அம்புகள் உடலைப் பிளந்து, இரத்தம் தோய்ந்து நிலத்துக்குள் புகுகின்றன — இதனால் அவற்றின் வேகம் சுட்டப்படுகிறது. ‘களைப்படையவில்லை’, ‘போரிலிருந்து பின்வாங்கவில்லை’ என்று மீண்டும் மீண்டும் சொல்லப்படுவது அவர்களுடைய குன்றாத மனவுறுதியைக் காட்டுகிறது. இறுதியில் விபீஷணனின் வருகையால் கதையின் புதிய அத்தியாயம் தொடங்குகிறது — லக்ஷ்மணனின் களைப்பைப் போக்க அவனே போரில் இறங்குகிறான்; அது அடுத்த சர்க்கத்தில் வருணிக்கப்படுகிறது. ‘ஸமரமுகேஷ்வஜிதஸ்ய’ — ‘போர்முனைகளில் வெல்லப்படாதவன்’ — என்ற லக்ஷ்மணனின் அடைமொழி அவன் வெல்லப்பட முடியாதவன் என்பதை நினைவூட்டுகிறது. ‘ப்ரியஹிதம்’ — ‘பிரியமானதும் நலமானதும்’ — என்ற சொல்லால் விபீஷணனின் நட்பு சுயநலமற்றது என்பதும் சுட்டப்படுகிறது. மீண்டும் மீண்டும் வரும் ‘தயோரத மஹான் கால: வ்யதீயாத்’ என்ற பாதம் போரின் நீண்ட காலத்தைக் காவிய நடையில் உறுதிப்படுத்துகிறது — இந்தப் போர் விரைவில் முடியாது என்று கவியே கேட்பவருக்கு நினைவூட்டுகிறார். உடலில் பதிந்த அம்பு வலைகளோடு அவர்கள் மரங்கள் முளைத்த இரு மலைகளைப் போல இருந்தனர் என்ற உவமை — மலைகளில் மரங்கள் முளைப்பதுபோல, அவர்களுடைய உடல்களில் அம்புகள் பதிந்திருக்கின்றன. அங்கங்கள் அனைத்தும் கொழுந்துவிடும் நெருப்புகளைப் போல என்ற இறுதி உவமை — இரத்தத்தில் நனைந்த அங்கங்கள் நெருப்பின் சுடர்களைப் போலச் சிவந்திருக்கின்றன. இவ்வாறு இந்தச் சர்க்கத்தில் போர் முடிவை எட்டவில்லை; தீர்மானமான கணம் வரும் சர்க்கங்களில் வரும் — அப்போது லக்ஷ்மணன் ஐந்திராஸ்திரத்தால் இந்திரஜித்தைக் கொல்வான். இங்கே கவி போரின் பயங்கரத்தையும் அழகையும் ஒருசேரக் காட்டுகிறார்; அதனால் வீர ரசமும் கருண ரசமும் கலக்கின்றன.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣಿ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದನು, ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಎರಗಿದನು. ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗವನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದ ಅವನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಅಲಂಕೃತವಾದ, ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ದೊಡ್ಡ ರಥದಲ್ಲಿ ನಿಂತು ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಂತಿದ್ದನು. ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ ಅವನು ಮಹಾಗಾತ್ರದ, ವಿಶಾಲವಾದ, ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ, ದೃಢವಾದ, ಭಯಂಕರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನೂ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ನಿಂತಿದ್ದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಅಲಂಕೃತನಾದ, ಶತ್ರುಹಂತಕನಾದ, ಬಲಶಾಲಿಯಾದ, ಮಹಾಧನುರ್ಧರನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅಲಂಕೃತನಾಗಿ ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ್ದ, ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಕಂಡು, ಅತಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ವಾನರಶಾರ್ದೂಲರೇ, ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೋಡಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಆಕಾಶದಿಂದ ಸುರಿಯುವ ಮಳೆಯಂತೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನೀವು ಹೊರುವಿರಿ. ಇಂದು ನನ್ನ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ ಬಾಣಗಳು ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ ನಿಮ್ಮ ದೇಹಗಳನ್ನು ಧ್ವಂಸಮಾಡುವವು. ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಶಕ್ತಿ-ಋಷ್ಟಿ-ತೋಮರಗಳಿಂದಲೂ ಸೀಳಲ್ಪಟ್ಟ ನಿಮ್ಮೆಲ್ಲರನ್ನೂ ಇಂದು ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತೇನೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಬಾಣವರ್ಷಗಳನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ, ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನಾಗಿ, ಮೇಘದಂತೆ ಗರ್ಜಿಸುವ ನನ್ನ ಮುಂದೆ ಯಾರು ನಿಲ್ಲುವರು? ಹಿಂದೆ ರಾತ್ರಿಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ನಿಮ್ಮ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದ್ದೆನು; ನಿನಗೆ ಅದರ ನೆನಪಿಲ್ಲವೇ? ವಿಷಸರ್ಪದಂತೆ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ನನ್ನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಂದಿರುವೆಯೆಂದರೆ, ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೊರಟಿರುವೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ವ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆಯನ್ನು ಆಧರಿಸಿದೆ — ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಬಂಧನವನ್ನು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದಯಸ್ಥರವಿಪ್ರಭಮ್’ (ಉದಯಿಸುತ್ತಿರುವ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಹೊಳೆಯುವ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ ಅವನು ಉದಯಾಚಲದ ಮೇಲಿನ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಶೋಭಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬೆಂಕಿ ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯನ್ನು ಸುಡುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಅತಿಶಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿಯ ರಾಶಿಯಂತೆ ಹಗುರವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. 4ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 5ನೆಯದರ ಮೊದಲ ಅರ್ಧ, 10 ಮತ್ತು 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಅಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದರ್ಶನವೂ ಹಿಂದಿನ ಯುದ್ಧದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿವೆ. 7ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಈ ಸರ್ಗದ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರೂಪ ಭಯಾನಕವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿದೆ — ಕಪ್ಪು ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ ರಥ, ಎತ್ತಿದ ಆಯುಧಗಳು, ಮಹಾಧನುಸ್ಸು, ಅವನು ಸ್ವತಃ ಕಾಲನಂತೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಅಪಮಾನವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಇಮ್ಮಡಿಯಾಗಿದೆ. ಎಲ್ಲ ಶತ್ರುಗಳೂ ತನ್ನ ಗರ್ವವನ್ನು ಕೇಳಲೆಂದು ಅವನು ಮೊದಲು ವಾನರರನ್ನು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ. ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಮೇಘವರ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋಲಿಸಿರುವುದು ಅವನ ಬಾಣಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮಳೆಗಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಜಲಧಾರೆಗಳು ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ ಅವನ ಬಾಣಗಳು. ‘ಕ್ಷಿಪ್ರಹಸ್ತಸ್ಯ’ (ಚುರುಕಾದ ಕೈಯುಳ್ಳವನ) ಎಂಬ ಸ್ವವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನು ಶೂಲ-ಶಕ್ತಿ-ಋಷ್ಟಿ-ತೋಮರಗಳನ್ನೂ ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆಯುಧಸಂಪತ್ತು ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಭಾಷಣ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲಿನ ಮನೋವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಆಕ್ರಮಣ — ಶತ್ರುಗಳ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸಲು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹನುಮಂತನ ಬೆನ್ನನ್ನೇರಿದ ಚಿತ್ರ ಹಿಂದೆಯೂ ಕಂಡಿತ್ತು — ರಾವಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ಹನುಮಂತನ ಹೆಗಲನ್ನೇರಿದ್ದನು. ಇಲ್ಲಿಯೂ ಹನುಮಂತನು ವಾಹನರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೇವೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಎತ್ತರದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಈ ಯುದ್ಧ ರಥಿ-ರಥಿಗಳ ಯುದ್ಧದಂತಾಗುತ್ತದೆ.

ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ (ಮಗನ) ಆ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾಘವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾವಣಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಕಾರ್ಯಗಳ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯವಾದ ಕೊನೆಯನ್ನು ನೀನು ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿಬಿಟ್ಟೆ; ಯಾರು ಕರ್ಮದಿಂದ ಕಾರ್ಯಗಳ ಕೊನೆಯನ್ನು ಮುಟ್ಟುತ್ತಾನೋ ಅವನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧಿಸಲು ಕಷ್ಟವಾದ ಉದ್ದೇಶವನ್ನು ಸಾಧಿಸದೆ, ಕೇವಲ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ಹೇಳಿ ‘ನಾನು ಕೃತಾರ್ಥನಾದೆ’ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೀಯೆ. ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿ ನೀನು ಆಗ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೊಂಡ ರೀತಿ ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ, ವೀರರು ಆಶ್ರಯಿಸುವುದಲ್ಲ. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನಾನು ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿರುವಂತೆ, ಇಂದು ನಿನ್ನ ಆ ತೇಜಸ್ಸನ್ನು ತೋರಿಸು; ಮಾತಿನಿಂದ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ?’ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ಮಾತಿನ ಶೂರತ್ವ ಮತ್ತು ಕರ್ಮದ ಶೂರತ್ವಗಳ ಭೇದವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯ ಅದೃಶ್ಯರೂಪದಿಂದ ಪಡೆದದ್ದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ‘ಕಳ್ಳರು ನಡೆಯುವ ದಾರಿ’ ಎಂದು ನಿಂದಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಕಳ್ಳನೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗಿದ್ದುಕೊಂಡೇ ಪರಧನವನ್ನು ಅಪಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಬಾಣಪಥಂ ಪ್ರಾಪ್ಯ ಸ್ಥಿತೋಽಸ್ಮಿ’ (ನಿನ್ನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದು ನಿಂತಿದ್ದೇನೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಿರ್ಭಯತೆಯನ್ನೂ ಆಹ್ವಾನವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ನಾನು ನಿನ್ನ ಎದುರಿಗೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿದ್ದೇನೆ, ನೀನೂ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷನಾಗಿ ಹೋರಾಡು. ಇಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ರಾಘವಃ’ ಎಂಬ ಪದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತದೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣಃ’ ಎಂದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿದೆ. ಈ ಸಂವಾದ ಧರ್ಮಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಕಪಟಯುದ್ಧಗಳ ವಿರೋಧವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಈ ಸರ್ಗದ ಮೂಲವಿಷಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳವನು ಎಂದು ಕವಿ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ, ಆದರೆ ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಸಂಯಮವೂ ಬೆರೆತಿವೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾಬಲನಾದ, ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಭಯಂಕರ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನು ಬಿಟ್ಟ, ಮಹಾವೇಗವುಳ್ಳ, ಸರ್ಪವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತಲುಪಿ ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಬಿದ್ದವು. ವೇಗಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅತಿ ಮಹಾವೇಗದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ತೀವ್ರವಾಗಿ ಗಾಯಗೊಂಡ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಶ್ರೀಮಂತ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು, ಹತ್ತಿರ ಬಂದು, ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಹೊರಟ, ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ, ಗರಿಗಳುಳ್ಳ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಬಾಣಗಳು ಇಂದು ನಿನ್ನ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ಸೆಳೆಯುವವು. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ ಪ್ರಾಣ ತೊರೆದ ನಿನ್ನ ಮೇಲೆ ನರಿಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಗಿಡುಗಗಳ ಹಿಂಡುಗಳೂ ಹದ್ದುಗಳೂ ಎರಗಲಿ. ಪರಮ ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾಮನು, ಸದಾ ಅನಾರ್ಯನೂ ಕ್ಷತ್ರಿಯಾಧಮನೂ ತನ್ನ ಭಕ್ತನೂ ಆದ ತಮ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಇಂದೇ ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾದವನಾಗಿ ಕಾಣುವನು. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಇಂದು ನನ್ನಿಂದ ಹತನಾಗಿ, ಕವಚ ಕಳಚಿಬಿದ್ದು, ಧನುಸ್ಸು ದೂರ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟು, ತಲೆ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಅವನು ಕಾಣುವನು.’ ‘ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ರಕ್ತದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದೆ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸುವ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತಾನೆ, ದುರ್ಬಲನಾಗಿ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಮೃತ್ಯುವಿನ ಭೀಷಣ ಚಿತ್ರಗಳಿವೆ — ನರಿಗಳು, ಗಿಡುಗಗಳು, ಹದ್ದುಗಳು ಶವವನ್ನು ತಿನ್ನುತ್ತವೆ. ಅವನು ರಾಮನನ್ನು ‘ಪರಮದುರ್ಮತಿ’ ಎಂದೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧು’ (ಹೆಸರಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಕ್ಷತ್ರಿಯ) ಎಂದೂ ನಿಂದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರ ಕ್ಷತ್ರಿಯತ್ವವನ್ನೇ ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆದರೆ ಅವನ ಪ್ರಹಾರ ಎಷ್ಟೇ ಘೋರವಾಗಿದ್ದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಚಲಿತನಾಗಲಿಲ್ಲ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೊದಲ ಪ್ರಹಾರ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಗಾಯಗೊಂಡನು, ಅವನ ಶರೀರದಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಕವಿ ಅವನನ್ನು ದುರ್ಬಲನನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಹೊಗೆಯಿಲ್ಲದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ತೇಜಸ್ವಿಯನ್ನಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಾದರೋ ತನ್ನ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ವಿಜಯವೇ ನಿಶ್ಚಿತವೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಮತ್ತೆ ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಎರಡು ಬಾರಿ ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು), ಮೂರು ಬಾರಿ ‘ಮಯಾ’ (ನನ್ನಿಂದ) ‘ಹತಮ್’ (ಹತನಾದ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿವೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸ ಅತಿಯಾಗಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಭಕ್ತಂ ಭ್ರಾತರಮ್’ (ಭಕ್ತನಾದ ತಮ್ಮ) ಎಂಬ ಮಾತು ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರ ಪರಸ್ಪರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ಶತ್ರುವಿನ ಬಾಯಿಂದಲೂ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ನಿಂದಾವಚನಗಳು — ‘ಕ್ಷತ್ರಬಂಧು’, ‘ಅನಾರ್ಯ’, ‘ಪರಮದುರ್ಮತಿ’ — ರಾಕ್ಷಸನ ದರ್ಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಸರ್ಪಗಳ ಉಪಮೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಬಾಣಗಳ ವಿಷಸಮಾನ ಘಾತಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಬುಸುಗುಟ್ಟುವ ಸರ್ಪಗಳಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಹಂತ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿಗೆ ಅನುಕೂಲವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಮುಂದೆ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೌನವಾಗಿದ್ದು ಉತ್ತರದ ಅವಕಾಶವನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತಿದ್ದ, ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನಿಗೆ ಅರ್ಥಜ್ಞನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಹೇತುಯುಕ್ತವಾದ ಮಾತಿನಿಂದ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯೇ, ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಬಿಡು; ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಏಕೆ ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ? ಒಳ್ಳೆಯ ಕರ್ಮದಿಂದ ಸಾಧಿಸಿ ತೋರಿಸು. ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡದೆ ಇಲ್ಲಿ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತೀಯೆ? ನಿನ್ನ ಬಡಾಯಿ ನಂಬಲರ್ಹವಾಗುವಂತಹ ಕರ್ಮವನ್ನು ಮಾಡು. ನರಭಕ್ಷಕನೇ, ಕಠೋರವಾದ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ, ಸ್ವಲ್ಪವೂ ನಿಂದಿಸದೆ, ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ, ನೋಡು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದ ಐದು ನಾರಾಚ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಮಹಾವೇಗದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಗೆ ಹೊಡೆದನು. ಸುಂದರವಾದ ಗರಿಗಳಿಂದ ವೇಗವನ್ನು ಪಡೆದ, ಉರಿಯುವ ಸರ್ಪಗಳಂತಿದ್ದ ಆ ಬಾಣಗಳು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಅವನ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾವಣಪುತ್ರನು ರೋಷದಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಪ್ರತಿಯಾಗಿ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಆ ನರಸಿಂಹ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಸಿಂಹರ ನಡುವೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮಹಾಭಯಂಕರವಾದ ತುಮುಲ ಸಂಘರ್ಷ ನಡೆಯಿತು. ಇಬ್ಬರೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳು, ಬಲಸಂಪನ್ನರು, ವಿಕ್ರಮಶಾಲಿಗಳು; ಇಬ್ಬರೂ ಪರಮ ದುರ್ಜಯರು, ಅಸಮಾನ ಬಲ-ತೇಜಸ್ಸುಗಳುಳ್ಳವರು. ಆ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರಹಗಳಂತೆ ಆಗ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು, ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರಂತೆ ದುರ್ಜಯರಾಗಿದ್ದರು. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರು ಸಿಂಹಗಳಂತೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿದರು; ಅನೇಕ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ನರಮುಖ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸಮುಖ್ಯರು ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೋರಾಡಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಉತ್ತರ ವಾಕ್ಸಂಯಮದ ಆದರ್ಶ — ‘ಕಠೋರ ಮಾತನ್ನಾಡದೆ ನಾನು ನಿನ್ನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಅಂದರೆ ಕರ್ಮವೇ ನನ್ನ ಉತ್ತರ. ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರ ಉಪಮೆ ಪುರಾಣಪ್ರಸಿದ್ಧ ಮಹಾಯುದ್ಧವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ 27 ಮತ್ತು 31ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. 36ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ 6.075ನೆಯ ಸರ್ಗ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ; ಅಲ್ಲಿ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಶ್ಲೋಕವಿದೆ (6.075.033), ಅದು ಈ ಮುದ್ರಣದಲ್ಲಿಲ್ಲ; ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಇಲ್ಲಿ ಸರ್ಗವಿಭಾಗವೂ ಇಲ್ಲ, ಕಥೆ ಅವಿಚ್ಛಿನ್ನವಾಗಿ ಮುಂದುವರಿಯುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಪುರುಷಾದನ’ (ನರಭಕ್ಷಕನೇ) ಎಂದು ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದು ರಾಕ್ಷಸರ ನರಭಕ್ಷಣ ಸ್ವಭಾವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ಅವನ ಐದು ನಾರಾಚಗಳು ‘ಆಕರ್ಣಪೂರಿತ’ — ಅಂದರೆ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಕಿವಿಯವರೆಗೆ ಸೆಳೆದು ಪೂರ್ಣಬಲದಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟವು. ಅವು ರಾಕ್ಷಸನ ಎದೆಯಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ ಹೊಳೆಯುತ್ತವೆ — ಉರಿಯುವ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದವು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕೇವಲ ಮೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಕೊಡುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಹಾರ ಮಿಗಿಲಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಇಬ್ಬರ ಸಮಾನಬಲವನ್ನು ಕವಿ ಅನೇಕ ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದಲೂ ಉಪಮೆಗಳಿಂದಲೂ ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಗ್ರಹಗಳು, ಇಂದ್ರ-ವೃತ್ರರು, ಸಿಂಹಗಳು. ‘ಆಕಾಶದಲ್ಲಿರುವ ಎರಡು ಗ್ರಹಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಜ್ಯೋತಿಷದಲ್ಲಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾದ ಆಕಾಶದ ಗ್ರಹಯುದ್ಧದ ದೃಶ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅದು ಲೋಕಕ್ಕೆ ಅನಿಷ್ಟಸೂಚಕ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಮೊದಲ ಭಾಗ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಯೋಧರೂ ಪರಸ್ಪರರ ಬಲವನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸಿದರು. ‘ಅವಿಕತ್ಥನ್’ (ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚದೆ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಅವನ ಚಾರಿತ್ರ್ಯದ ಮೂಲಗುಣವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಎಂದೂ ಆತ್ಮಶ್ಲಾಘನೆ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಮಾತಿನ ಬಲವನ್ನು ಬಿಡು’ ಎಂಬ ಅವನ ಉಪದೇಶ ಎಲ್ಲ ಯೋಧರಿಗೂ ಶಿಕ್ಷಣ. ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೂರ್ಯವಂಶದ ಸ್ಮರಣೆಯೂ ಧ್ವನಿತವಾಗಿದೆ — ಸೂರ್ಯವಂಶಜನ ಬಾಣಗಳು ಸೂರ್ಯಕಿರಣಗಳಂತೆ. ಯುದ್ಧದ ಸಮತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲು ಕವಿ ‘ಉಭೌ’ (ಇಬ್ಬರೂ) ಎಂಬ ಪದವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಯೋಗಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅನಂತರ ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನಾದ ದಾಶರಥಿ (ಲಕ್ಷ್ಮಣ) ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ (ಮಗನ) ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಅವನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿಕೊಂಡಿತು, ಅವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ದಿಟ್ಟಿಸಿ ನೋಡಿದನು. ಮುಖ ಬಿಳಿಚಿದ ರಾವಣಪುತ್ರನಾದ ರಾಕ್ಷಸನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧನಿರತನಾದ ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಈ ರಾವಣಪುತ್ರನಲ್ಲಿ ನಾನು ಕಾಣುತ್ತಿರುವ ಲಕ್ಷಣಗಳಿಂದ ಇವನು ಭಗ್ನನಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂಬುದರಲ್ಲಿ ಸಂಶಯವಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ತ್ವರೆಮಾಡು.’ ಅನಂತರ ಸೌಮಿತ್ರಿ ವಿಷಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹೂಡಿ, ಉಗ್ರವಿಷದ ಸರ್ಪಗಳಂತಹ ಆ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಅವನ ಮೇಲೆ ಬಿಟ್ಟನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಇಂದ್ರವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಮೂಢನಾದನು, ಅವನ ಎಲ್ಲ ಇಂದ್ರಿಯಗಳೂ ಕಲಕಿಹೋದವು. ಮುಹೂರ್ತದಲ್ಲಿ ಪ್ರಜ್ಞೆಯನ್ನು ಪಡೆದು, ಇಂದ್ರಿಯಗಳು ಮರಳಿ ಬಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವೀರ ದಶರಥಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು; ರೋಷದಿಂದ ಕೆಂಪಾದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳವನಾಗಿ ಸೌಮಿತ್ರಿಯತ್ತ ನುಗ್ಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ಗತಿ ಬದಲಾಯಿತು — ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮುಖದಲ್ಲಿ ಭಯದ ಚಿಹ್ನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ಅವನ ಮುಖದ ಬಣ್ಣಗೆಡುವಿಕೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವನೊಳಗಿನ ಭಯವನ್ನು ಅರಿಯುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನನ್ನು ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಬಲ್ಲನು. ‘ನಿಮಿತ್ತಾನಿ’ (ಲಕ್ಷಣಗಳು) ಎಂಬ ಪದ ಶಕುನಗಳನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಸ್ಪರ್ಶವುಳ್ಳ ಬಾಣಗಳು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕ್ಷಣಕಾಲ ಮೂರ್ಛಿತನನ್ನಾಗಿಸುತ್ತವೆ — ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು ಇಂದು ಇಂದ್ರವಜ್ರದಂತಹ ಬಾಣಗಳಿಂದಲೇ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟನು ಎಂಬುದು ಕಾವ್ಯನ್ಯಾಯ. ಈ ಶ್ಲೋಕದಿಂದಲೇ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯ 6.076ನೆಯ ಸರ್ಗದ ಪಾಠ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ. 43ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಧನುಸ್ಸಿನ ಹೆದೆಯ ಠೇಂಕಾರವೇ ಶತ್ರುವಿನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಭಯವನ್ನು ಹುಟ್ಟಿಸುತ್ತದೆ — ಇದು ಅವನ ಧನುರ್ವಿದ್ಯೆಯ ಅದ್ಭುತ ಪ್ರಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ‘ತ್ವರೆಮಾಡು’ ಎಂಬ ಆದೇಶ ಮತ್ತೆ ಸಮಯದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಭಗ್ನನಾದ ಶತ್ರು ಮತ್ತೆ ಬಲವನ್ನು ಪಡೆದರೆ ಮತ್ತೆ ದುರ್ಜಯನಾಗುವನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮೂರ್ಛೆ ಕ್ಷಣಿಕ, ಅವನು ಬೇಗನೆ ಪ್ರಜ್ಞೆ ಪಡೆದು ಮತ್ತೆ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅವನ ಧೈರ್ಯವೂ ಪ್ರಶಂಸನೀಯ. ‘ಕ್ರುದ್ಧ ಸರ್ಪದಂತೆ ಬುಸುಗುಟ್ಟುತ್ತ’ ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವರ್ಣನೆ ಅವನ ರೋಷದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.

ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಅವನು ಮತ್ತೆ ಇವನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನ ಅಣ್ಣನೊಡನೆ ಬಂಧಿತನಾಗಿ ನೀನು ಯುದ್ಧಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡುತ್ತಿದ್ದಾಗ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲವೇ? ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ವಜ್ರಾಯುಧ-ಸಿಡಿಲುಗಳಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಮೊದಲು ನಿಮ್ಮಿಬ್ಬರನ್ನೂ ಅನುಯಾಯಿಗಳೊಡನೆ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸಿ ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಮಲಗಿಸಿದ್ದೆನಲ್ಲವೇ. ನಿನಗೆ ನೆನಪಿಲ್ಲ ಎಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ; ಅಥವಾ ನನ್ನನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಮೊದಲ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೀನು ಕಂಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಂದು ನಿನಗೆ ತೋರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಈಗ ಸ್ಥಿರವಾಗಿ ನಿಲ್ಲು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಏಳು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ, ಹರಿತ ಅಲಗುಗಳುಳ್ಳ ಹತ್ತು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಗಾಯಗೊಳಿಸಿದನು. ಅನಂತರ ಆ ವೀರ್ಯಶಾಲಿ ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಇಮ್ಮಡಿ ಉದ್ರಿಕ್ತನಾಗಿ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ ನೂರು ಬಾಣಗಳಿಂದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾಡಿದ ಆ ಕೃತ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ರಾಮಾನುಜನು ಆಗ ‘ಇದೇನೂ ಅಲ್ಲ’ ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ, ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ನಗುತ್ತ, ನರಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ, ಭಯವಿಲ್ಲದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಘೋರ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಸಂಗ್ರಹಿಸಿ ರಾವಣಿಯತ್ತ ಬಿಟ್ಟನು: ‘ನಿಶಾಚರನೇ, ರಣಕ್ಕೆ ಬಂದ ಶೂರರು ಹೀಗೆ ಪ್ರಹರಿಸುವುದಿಲ್ಲ; ನಿನ್ನ ಈ ಬಾಣಗಳು ಹಗುರ, ಅಲ್ಪವೀರ್ಯದವು, ಸುಖಕರವಾದವು. ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಯಸುವ ಶೂರರು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೀಗೆ ಹೋರಾಡುವುದಿಲ್ಲ.’ ಹೀಗೆ ಅವನಿಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಆ ಧನುರ್ಧರನು ಬಾಣಗಳ ಮಳೆಗರೆದನು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದರ ಪುನರಾವೃತ್ತಿ — ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಎರಡು ಬಾರಿ ನಾಗಪಾಶ ವಿಜಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ: ಒಮ್ಮೆ 10 ಮತ್ತು 11ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ (ಅವು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ), ಮತ್ತೆ ಇಲ್ಲಿ ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಗೆ ಸಮಾನವಾದ ಪಾಠದಲ್ಲಿ. ಅವನ ಬಾಣಪ್ರಹಾರ ಮೂವರು ವೀರರಲ್ಲಿ ಹಂಚಿಹೋಗಿದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಏಳು, ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹತ್ತು, ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನೂರು — ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಬಗ್ಗೆ ಅವನ ವಿಶೇಷ ಕ್ರೋಧ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ, ಇದು ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದ ವಿವಾದದ ಫಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ನಗು ಮತ್ತು ಅವಹೇಳನೆ ಅವನ ಆತ್ಮಬಲವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ — ‘ಈ ಬಾಣಗಳು ಸುಖಕರವಾದವು’ ಎಂಬ ವ್ಯಂಗ್ಯದಿಂದ ಅವನು ಶತ್ರುವಿನ ಪ್ರಹಾರವನ್ನು ತುಚ್ಛವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. 44ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹಿಂದಿನ ವಿಜಯದ ಸ್ಮರಣೆ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸದ ಕ್ಷೀಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ವರ್ತಮಾನದಲ್ಲಿ ಜಯವನ್ನು ಕಾಣದವನು ಭೂತಕಾಲದ ವಿಜಯಗಳನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಅವನ ಪ್ರಹಾರಗಳನ್ನು ‘ಸುಖಕರ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ಅವನ ಗರ್ವವನ್ನು ಮುರಿಯುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ವಾಗ್ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಜಯಶಾಲಿ. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ನೂರು ಬಾಣಗಳು — ಇದು ಅವನ ವೈಯಕ್ತಿಕ ವೈರವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ; ಚಿಕ್ಕಪ್ಪನ ದ್ರೋಹ ಅವನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮುಳ್ಳಿನಂತೆ ನಾಟಿದೆ.

ಅವನ (ಲಕ್ಷ್ಮಣನ) ಬಾಣಗಳಿಂದ ಚೆನ್ನಾಗಿ ಧ್ವಂಸವಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ದೊಡ್ಡ ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ರಥದ ಒಳಭಾಗದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹದಂತೆ ಚೂರುಚೂರಾಗಿ ಬಿದ್ದಿತು. ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಕವಚವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಗಾಯಗೊಂಡ ಆ ವೀರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಕಂಡನು. ಅನಂತರ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ, ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ವೀರ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಸೀಳಿದನು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೊಡ್ಡ ದಿವ್ಯಕವಚವೂ ಚೂರಾಯಿತು; ಆ ಇಬ್ಬರು ಶತ್ರುದಮನರೂ ಪ್ರಹಾರಕ್ಕೆ ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ, ಬಾಣಗಳಿಂದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟು, ಎಲ್ಲೆಡೆಯೂ ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದು ಅವರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತುಮುಲವಾಗಿ ಹೋರಾಡಿದರು. ಬಹಳ ದೀರ್ಘಕಾಲ ರಣಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ನಿಪುಣರಾದ ಆ ಮಹಾತ್ಮ ವೀರರಿಬ್ಬರು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಪರಸ್ಪರರನ್ನು ಕೊಚ್ಚಿದರು; ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ಅವರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರಾಗಿದ್ದರು. ಹಾಗೆ ಬಾಣಸಮೂಹಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟು, ಕವಚ-ಧ್ವಜಗಳು ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಅವರಿಬ್ಬರು ಚಿಲುಮೆಗಳು ನೀರನ್ನು ಸುರಿಸುವಂತೆ ಬಿಸಿಯ ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಕವಚದ ಭಂಗ ಯುದ್ಧದ ಹೊಸ ಹಂತವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈಗ ಇಬ್ಬರೂ ನಿರಾವರಣರು, ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರಹಾರವೂ ನೇರವಾಗಿ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳುತ್ತದೆ. ‘ಆಕಾಶದಿಂದ ನಕ್ಷತ್ರಸಮೂಹ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಚಿನ್ನದ ಕವಚದ ಚೂರುಗಳ ಹೊಳಪನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವು ಆಕಾಶದಿಂದ ಬೀಳುವ ನಕ್ಷತ್ರಗಳಂತೆ ಮಿನುಗುತ್ತವೆ. ‘ಪ್ರತ್ಯೂಷೇ ಭಾನುಮಾನಿವ’ (ಮುಂಜಾನೆಯ ಸೂರ್ಯನಂತೆ) ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಕೆಂಪು ಗಾಯಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಬೆಳಗಿನ ಕೆಂಪು ಸೂರ್ಯನಂತೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಾದರೋ ‘ಪ್ರರೂಢ ಇವ ಸಾನುಮಾನ್’ (ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತದಂತೆ) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಪಾಠವಿದೆ. ‘ಕೃತಪ್ರತಿಕೃತಾನ್ಯೋನ್ಯಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರಹಾರ-ಪ್ರತಿಪ್ರಹಾರಗಳ ಸಮತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಚಿಲುಮೆಯ ಉಪಮೆ ಅವರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಕ್ತದ ನಿರಂತರ ಪ್ರವಾಹವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. 56, 57, 59, 60, 61ನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; 59ನೆಯದು ಆರು ಪಾದಗಳದು. ಮೊದಲು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕವಚ ಭಗ್ನವಾಯಿತು, ಅನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು — ಈ ಕ್ರಮವೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅಭೀಕ್ಷ್ಣಂ ನಿಃಶ್ವಸಂತೌ’ (ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ನಿಟ್ಟುಸಿರುಬಿಡುತ್ತ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಅವರ ದಣಿವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಡುವುದಿಲ್ಲ. ‘ಆತ್ಮಜಯೇ ಯತ್ತೌ’ (ತಮ್ಮ ಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಪ್ರಯತ್ನಶೀಲರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಪ್ರತಿಯೊಬ್ಬನೂ ತನ್ನ ವಿಜಯಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಯತ್ನವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಯಾರೂ ಸೋಲನ್ನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ದಿವ್ಯಕವಚ ಲಕ್ಷ್ಮಣನದು, ಚಿನ್ನದ ಕವಚ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನದು — ಇಬ್ಬರ ರಕ್ಷಣೆಯೂ ನಾಶವಾಯಿತು, ಈಗ ಶೌರ್ಯವೊಂದೇ ರಕ್ಷಕ. ಚಿಲುಮೆಗಳಿಂದ ನೀರಿನಂತೆ ಅವರ ಶರೀರಗಳಿಂದ ರಕ್ತ ಸುರಿಯುತ್ತದೆ — ಈ ಉಪಮೆ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ಹರಿಯುವ ಜಲಪಾತಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಯೋಧರೂ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಅಚಲರು. ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ ಧ್ವಜಗಳು ಅವರ ರಥಗಳ ಶೋಭೆಯೂ ನಾಶವಾದುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ಎರಡನೆಯ ಹಂತ ಮುಗಿಯುತ್ತದೆ.

ಅನಂತರ ಭಯಂಕರ ಶಬ್ದವುಳ್ಳ ಘೋರ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಬ್ಬರ ರೂಪ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಮಳೆಗರೆಯುವ ಎರಡು ಕಪ್ಪು ಪ್ರಳಯಮೇಘಗಳಂತಿತ್ತು. ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ, ದಣಿಯಲೂ ಇಲ್ಲ. ಅಸ್ತ್ರವಿದರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಅಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಹಲವು ಆಕಾರಗಳ ಬಾಣಗಳ ಜಾಲವನ್ನು ಹೆಣೆದರು. ದೋಷರಹಿತವಾಗಿ, ಚುರುಕಾಗಿ, ವಿಚಿತ್ರವಾಗಿ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಾಣಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ ಆ ನರ-ರಾಕ್ಷಸರಿಬ್ಬರು ತುಮುಲವಾದ ಘೋರ ಯುದ್ಧವನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ಅವರಿಬ್ಬರ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾದ ಭಯಂಕರ ಅಂಗೈಶಬ್ದ (ಹೆದೆಯ ಹೊಡೆತದ ಶಬ್ದ) ಕೇಳಿಸುತ್ತಿತ್ತು; ಅದು ದಾರುಣವಾದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಕಂಪನವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿತು. ಸಮರೋನ್ಮತ್ತರಾದ, ಅತಿ ಘೋರರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರ ಆ ಶಬ್ದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗುಡುಗುತ್ತಿರುವ ಎರಡು ಮೋಡಗಳ ಶಬ್ದದಂತೆ ಮೊಳಗಿತು. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳುಳ್ಳ ನಾರಾಚಗಳಿಂದ ಗಾಯಗೊಂಡ, ಬಲಶಾಲಿಗಳಾದ, ಕೀರ್ತಿವಂತರಾದ, ಜಯದಲ್ಲಿ ದೃಢನಿಶ್ಚಯರಾದ ಅವರಿಬ್ಬರು ರಕ್ತವನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಅವರ ದೇಹಗಳ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದ ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ರಕ್ತದಿಂದ ಲೇಪಿತವಾಗಿ ಹೊರಬಂದು ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕವು. ಇತರ ಬಾಣಗಳು ಅತಿ ಹರಿತವಾದ ಶಸ್ತ್ರಗಳೊಡನೆ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಘರ್ಷಿಸಿದವು; ಅವರ ಸಾವಿರಾರು ಬಾಣಗಳು ಮುರಿದವು, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು. ಆ ರಣ ಘೋರವಾದ ಬಾಣಗಳ ರಾಶಿಯಾಯಿತು — ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿ ಉರಿಯುವ ಎರಡು ಅಗ್ನಿಗಳ ನಡುವಿನ ದರ್ಭೆಗಳ ರಾಶಿಯಂತೆ. ಆ ಮಹಾತ್ಮರಿಬ್ಬರ ಗಾಯಗೊಂಡ ದೇಹಗಳು ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಎಲೆಯುದುರಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಮುತ್ತುಗ ಮತ್ತು ಬೂರುಗ (ಶಾಲ್ಮಲಿ) ಮರಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದವು. ಪರಸ್ಪರ ಜಯವನ್ನು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ತುಮುಲವಾದ ಘೋರ ಘರ್ಷಣೆ ನಡೆಸಿದರು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾವಣಿಯನ್ನು, ರಾವಣಿಯೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು — ಪರಸ್ಪರ ಹೊಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಅವರು ದಣಿವನ್ನು ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ಆಳವಾಗಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಆ ವೇಗಶಾಲಿ ಮಹಾವೀರರಿಬ್ಬರು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಎರಡು ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದರು. ಬಾಣಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿ ಮುಚ್ಚಲ್ಪಟ್ಟ, ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅವರ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಹೊಳೆದವು. ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು, ಆದರೂ ಅವರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ, ದಣಿವನ್ನೂ ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ. ಆಗ ಸಮರದ ಮುಂಚೂಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಯುದ್ಧಶ್ರಮವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು, ಅವನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನೂ ಹಿತವನ್ನೂ ಮಾಡುತ್ತ ಮಹಾತ್ಮ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದು ನಿಂತನು. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕವಿ ಉಪಮೆಗಳ ಸರಣಿಯಿಂದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘತೆಯನ್ನೂ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನೂ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮೋಡಗಳು, ಸಿಡಿಲು, ಮುತ್ತುಗ-ಬೂರುಗ ಮರಗಳು, ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತಗಳು, ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳು. ಯಜ್ಞದಲ್ಲಿನ ದರ್ಭೆಯ ರಾಶಿಯ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಮೇಲೆ ಯಜ್ಞರೂಪಕವನ್ನು ಆರೋಪಿಸುತ್ತದೆ — ರಣವೇ ಯಜ್ಞ, ಬಾಣಗಳೇ ದರ್ಭೆಗಳು, ವೀರರಿಬ್ಬರೇ ಅಗ್ನಿಗಳು. ಮುತ್ತುಗ-ಬೂರುಗಗಳ ಉಪಮೆ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸುಂದರ — ಎಲೆಯುದುರಿ ಹೂಬಿಟ್ಟ ಆ ಮರಗಳು ಕೆಂಪು ಹೂಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾಗಿರುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ಅವರ ಶರೀರಗಳು ಗಾಯಗಳಿಂದ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ‘ತಯೋರಥ ಮಹಾನ್ಕಾಲೋ ವ್ಯತೀಯಾದ್ಯುಧ್ಯಮಾನಯೋಃ’ (ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು) ಎಂಬ ಪಾದ ಎರಡು ಬಾರಿ ಬಂದಿದೆ (62, 76); ಎರಡನೆಯ ಸ್ಥಳದಲ್ಲಿ ‘ಶ್ರಮಂ ಚಾಪ್ಯಭಿಜಗ್ಮತುಃ’ ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ಉತ್ತರಾರ್ಧದೊಡನೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿ ಅದು ಒಮ್ಮೆ ಮಾತ್ರ ಇದೆ. 62ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ, 65ನೆಯದರ ಉತ್ತರಾರ್ಧ, 66ನೆಯದರ ಪೂರ್ವಾರ್ಧ ಮತ್ತು 67ನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಕ್ಕೆ ಸೇತುವಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯ ಭಾಗ ಯುದ್ಧವರ್ಣನೆಯ ಉತ್ಕರ್ಷ — ಕವಿ ಕಥೆಯ ಗತಿಯನ್ನು ನಿಧಾನಗೊಳಿಸಿ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕ್ಷಣವನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವರ ಅಂಗೈಶಬ್ದ ಸಿಡಿಲಿನಂತೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಂಪಿಸುತ್ತದೆ, ಅವರ ಬಾಣಗಳು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಪರಸ್ಪರ ಘರ್ಷಿಸುತ್ತವೆ, ಮುರಿಯುತ್ತವೆ, ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಡುತ್ತವೆ. ಚಿನ್ನದ ಗರಿಗಳ ಬಾಣಗಳು ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ರಕ್ತಲಿಪ್ತವಾಗಿ ನೆಲವನ್ನು ಹೊಕ್ಕುತ್ತವೆ — ಇದರಿಂದ ಅವುಗಳ ವೇಗ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ದಣಿವನ್ನು ಹೊಂದಲಿಲ್ಲ’, ‘ಯುದ್ಧದಿಂದ ವಿಮುಖರಾಗಲಿಲ್ಲ’ ಎಂಬ ಪುನಃ ಪುನಃ ಹೇಳಿಕೆ ಅವರ ಅಕ್ಷಯ ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಆಗಮನದಿಂದ ಕಥೆಯ ಹೊಸ ಅಧ್ಯಾಯ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದಣಿವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಲು ಅವನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಇದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ. ‘ಸಮರಮುಖೇಷ್ವಜಿತಸ್ಯ’ (ಸಮರದ ಮುಂಚೂಣಿಗಳಲ್ಲಿ ಅಜಿತನಾದ) ಎಂಬ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಅಪರಾಜೇಯತೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಪ್ರಿಯಹಿತಮ್’ (ಪ್ರಿಯವೂ ಹಿತವೂ ಆದುದು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮೈತ್ರಿ ಸ್ವಾರ್ಥರಹಿತ ಎಂಬುದೂ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ಬರುವ ‘ಅವರಿಗೆ ಬಹಳ ಕಾಲ ಕಳೆಯಿತು’ ಎಂಬ ಪಾದ ಯುದ್ಧದ ದೀರ್ಘಕಾಲತ್ವವನ್ನು ಕಾವ್ಯಶೈಲಿಯಿಂದ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಯುದ್ಧ ಬೇಗನೆ ಮುಗಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂದು ಕವಿ ತಾನೇ ಶ್ರೋತೃವಿಗೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಶರೀರಗಳಲ್ಲಿ ನಾಟಿದ ಬಾಣಜಾಲಗಳಿಂದ ಅವರು ಮರಗಳು ಬೆಳೆದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಉಪಮೆ — ಪರ್ವತಗಳಲ್ಲಿ ಮರಗಳು ಬೆಳೆಯುವಂತೆ ಅವರ ದೇಹಗಳಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳು ನಾಟಿವೆ. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳೂ ಉರಿಯುವ ಅಗ್ನಿಗಳಂತೆ ಎಂಬ ಕೊನೆಯ ಉಪಮೆ — ರಕ್ತದಿಂದ ತೊಯ್ದ ಅಂಗಗಳು ಅಗ್ನಿಜ್ವಾಲೆಗಳಂತೆ ಕೆಂಪಾಗಿವೆ. ಹೀಗೆ ಈ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧ ನಿರ್ಣಯವನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲ; ನಿರ್ಣಾಯಕ ಕ್ಷಣ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ಬರುವುದು — ಆಗ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಐಂದ್ರಾಸ್ತ್ರದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನೂ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವೀರರಸವೂ ಕರುಣರಸವೂ ಬೆರೆತಿವೆ.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു; ക്രോധത്തോടെ മുന്നോട്ടു ചാടുകയും ചെയ്തു. ആയുധങ്ങളും വാളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ച്, നന്നായി അലങ്കരിച്ചതും കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയതുമായ വലിയ രഥത്തിൽ നിൽക്കുന്ന അവൻ കാലാന്തകനെപ്പോലെയായിരുന്നു. ഭീമബലനായ അവൻ വളരെ വലുതും വിശാലവും വേഗമുള്ളതും ദൃഢവും ഭീകരവുമായ വില്ലും ശത്രുനാശകമായ ശരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചു നിന്നു. രഥത്തിലിരിക്കുന്നവനും നന്നായി അലംകൃതനും ശത്രുഘാതകനും ബലവാനും മഹാധനുർധരനുമായ രാവണപുത്രൻ, അലങ്കരിച്ച ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്നവനും ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രിയെ വിഭീഷണനോടൊപ്പം കണ്ടു; അത്യന്തം രോഷാകുലനായി അവനോടു പറഞ്ഞു: ‘വാനരശാർദൂലന്മാരേ, എന്റെ പരാക്രമം കാണുവിൻ. ഇന്ന് എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, ആർക്കും തടുക്കാനാവാത്ത ശരവർഷം, ആകാശത്തുനിന്നു പെയ്യുന്ന മഴപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ നിങ്ങൾ ഏൽക്കേണ്ടിവരും. ഇന്ന് എന്റെ മഹാചാപത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ബാണങ്ങൾ, അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ, നിങ്ങളുടെ ശരീരങ്ങളെ നശിപ്പിക്കും. മൂർച്ചയുള്ള സായകങ്ങളാലും ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയാലും പിളർന്ന നിങ്ങളെയെല്ലാം ഇന്നു ഞാൻ യമലോകത്തേക്ക് അയയ്ക്കും. യുദ്ധത്തിൽ ശരവർഷങ്ങൾ ചൊരിയുന്ന, വേഗമേറിയ കൈകളുള്ള, മേഘംപോലെ ഗർജിക്കുന്ന എന്റെ മുമ്പിൽ ആർ നിൽക്കും? മുമ്പ് രാത്രിയുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, ബോധംകെടുത്തി നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തി; നിനക്ക് അത് ഓർമയില്ലേ? അതോ, വിഷസർപ്പംപോലെ ക്രുദ്ധനായ എന്നോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ വന്നുനിൽക്കുന്നതുകൊണ്ട്, നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തേക്കു പുറപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു.’ ഇവിടെ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർവം അവന്റെ മുൻവിജയത്തിന്റെ സ്മരണയെ ആശ്രയിച്ചുള്ളതാണ് — നാഗപാശത്താൽ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ ബന്ധിച്ചത് അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘ഉദയസ്ഥരവിപ്രഭം’ (ഉദയസൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നവൻ) എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ തേജസ്സ് സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന അവൻ ഉദയപർവതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ശോഭിക്കുന്നു. ‘അഗ്നി പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരത്തെ എന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസത്തിന്റെ ആധിക്യം കാണിക്കുന്നു — ശത്രുക്കളെ അവൻ പഞ്ഞിക്കൂമ്പാരംപോലെ നിസ്സാരരായി കരുതുന്നു. നാലാം ശ്ലോകവും അഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം അർധവും പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവിടെ ലക്ഷ്മണനെ കാണുന്നതും മുൻയുദ്ധത്തിന്റെ സ്മരണയും പ്രത്യേകമായി ചേർത്തിരിക്കുന്നു. ഏഴാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഈ സർഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രൂപം ഭീകരമായി ചിത്രീകരിച്ചിരിക്കുന്നു — കറുത്ത കുതിരകളെ പൂട്ടിയ രഥം, ഉയർത്തിയ ആയുധങ്ങൾ, വലിയ വില്ല്, അവൻതന്നെ കാലനെപ്പോലെ. മുൻസർഗത്തിൽ വിഭീഷണൻ അവനെ അപമാനിച്ചു; അതിനാൽ അവന്റെ ക്രോധം ഇരട്ടിയാണ്. ആദ്യം അവൻ വാനരന്മാരെ സംബോധന ചെയ്യുന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണനെയും വിഭീഷണനെയും — എല്ലാ ശത്രുക്കളും തന്റെ ഗർവം കേൾക്കട്ടെ എന്ന്. ശരവർഷത്തെ മഴയോടുള്ള താരതമ്യം അവന്റെ ശരങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മഴക്കാലത്ത് ആകാശത്തുനിന്നു ജലധാരകൾ ഇടമുറിയാതെ വീഴുന്നതുപോലെ അവന്റെ ശരങ്ങൾ. ‘ക്ഷിപ്രഹസ്തസ്യ’ (വേഗമേറിയ കൈകളുള്ളവന്റെ) എന്ന സ്വവിശേഷണം അവന്റെ ധനുർവിദ്യയിലെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. ശൂലം, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമരം എന്നിവയും അവൻ എണ്ണുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആയുധസമ്പത്ത് പ്രകടമാകുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ പ്രസംഗം യുദ്ധത്തിനുമുമ്പുള്ള ഒരു മനഃശാസ്ത്രപരമായ ആക്രമണമാണ് — ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കാൻ. ലക്ഷ്മണൻ ഹനുമാന്റെ മുതുകിൽ കയറിയിരിക്കുന്ന ചിത്രം മുമ്പും കണ്ടിട്ടുണ്ട് — രാവണനുമായുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമൻ ഹനുമാന്റെ ചുമലിൽ കയറിയപ്പോൾ. ഇവിടെയും ഹനുമാൻ വാഹനമായി സേവനം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിനു തുല്യമായ ഉയരമുള്ള സ്ഥാനം ലഭിക്കുന്നു. അതിനാൽ ഈ യുദ്ധം രണ്ടു രഥികൾ തമ്മിലുള്ളതുപോലെയാകുന്നു.

രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ ആ ഗർജനം കേട്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായ രാഘവനായ ലക്ഷ്മണൻ രാവണിയോടു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, കാര്യങ്ങളുടെ ദുർഗമമായ അക്കരെ (ലക്ഷ്യം) നീ വാക്കുകൊണ്ടു പറഞ്ഞുകഴിഞ്ഞു; എന്നാൽ കർമംകൊണ്ട് കാര്യങ്ങളുടെ അക്കരെയെത്തുന്നവനാണ് ബുദ്ധിമാൻ. ദുർബുദ്ധേ, ആർക്കും നേടാനാവാത്ത ഒരു കാര്യം നേടാൻ കഴിവില്ലാത്ത നീ, വാക്കുകൊണ്ട് അതു പറഞ്ഞിട്ട് ‘ഞാൻ കൃതാർഥനായി’ എന്നു കരുതുന്നു. അന്ന് അദൃശ്യനായി നീ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്തത് കള്ളന്മാരുടെ വഴിയാണ്, വീരന്മാർ പിന്തുടരുന്ന വഴിയല്ല. രാക്ഷസാ, ഇതാ ഞാൻ നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു; ഇന്ന് ആ തേജസ്സ് കാണിക്കുക; വാക്കുകൊണ്ട് എന്തിനു വീമ്പു പറയുന്നു?’ ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്ശൂരത്വവും കർമശൂരത്വവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം കാണിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുൻവിജയം അദൃശ്യനായിരുന്ന് നേടിയതാണ്; അതിനാൽ അതിനെ ‘തസ്കരാചരിതഃ മാർഗഃ’ (കള്ളന്മാരുടെ വഴി) എന്നു നിന്ദിക്കുന്നു — കള്ളനും അദൃശ്യനായിരുന്നാണല്ലോ അന്യന്റെ ധനം അപഹരിക്കുന്നത്. ‘നിന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തി നിൽക്കുന്നു’ എന്ന വാക്ക് ലക്ഷ്മണന്റെ നിർഭയതയും വെല്ലുവിളിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഞാൻ നിന്റെ മുമ്പിൽ പ്രത്യക്ഷനാണ്, നീയും പ്രത്യക്ഷനായി യുദ്ധം ചെയ്യുക. ഇവിടെ ‘രാഘവഃ’ എന്ന പദം അച്ചടിയിൽ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെയാണ് നിർദേശിക്കുന്നത്; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘ലക്ഷ്മണഃ’ എന്നു വ്യക്തമാണ്. ഈ സംവാദം ധർമയുദ്ധവും കപടയുദ്ധവും തമ്മിലുള്ള വൈരുധ്യം വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതാണ് ഈ സർഗത്തിന്റെ മൂലവിഷയം. ലക്ഷ്മണൻ ‘അഭീതവദനൻ’ (ഭയമില്ലാത്ത മുഖമുള്ളവൻ) ആണെന്ന് കവി പ്രത്യേകം പറയുന്നു — അവന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ല. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ചുരുക്കി, എന്നാൽ മൂർച്ചയോടെ സംസാരിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധവും സംയമവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാബലനും സമിതിഞ്ജയനുമായ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഭീകരമായ വില്ലു കൈയിലെടുത്ത് മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങൾ എയ്തു. അവൻ എയ്ത, മഹാവേഗമുള്ളതും സർപ്പവിഷംപോലുള്ളതുമായ ശരങ്ങൾ ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്തെത്തി ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവന്റെമേൽ വീണു. വേഗവാനായ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അതിമഹാവേഗമുള്ള ശരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ ശുഭലക്ഷണനായ സൗമിത്രിയെ എയ്തു. ശരങ്ങളാൽ അവയവങ്ങൾ ആഴത്തിൽ തുളയ്ക്കപ്പെട്ട്, ചോരയിൽ കുളിച്ച ശ്രീമാനായ ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ ശോഭിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം നോക്കിക്കണ്ട്, അടുത്തുചെന്ന്, ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘സൗമിത്രേ, എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെട്ട, മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള, ജീവനൊടുക്കുന്ന ആ തൂവൽശരങ്ങൾ ഇന്നു നിന്റെ ജീവൻ എടുക്കും. ലക്ഷ്മണാ, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന്, ജീവൻ പോയ നിന്റെമേൽ കുറുക്കൻകൂട്ടങ്ങളും പരുന്തിൻകൂട്ടങ്ങളും കഴുകന്മാരും വന്നുവീഴട്ടെ. പരമദുർബുദ്ധിയായ രാമൻ, എന്നും അനാര്യനും ക്ഷത്രിയനെന്നു പേരുമാത്രമുള്ളവനും ഭക്തനുമായ സഹോദരനായ നിന്നെ ഇന്നുതന്നെ ഞാൻ കൊന്നതായി കാണും. സൗമിത്രേ, കവചം അഴിഞ്ഞുവീണ്, വില്ല് ദൂരെ തെറിച്ചുപോയി, തല അറ്റ്, ഇന്നു ഞാൻ കൊന്ന നിന്നെ അവൻ നിലത്തു കാണും.’ ‘വിധൂമഃ പാവകഃ ഇവ’ (പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ) എന്ന ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — ചോരകൊണ്ടു ചുവന്ന ലക്ഷ്മണൻ പുകയില്ലാതെ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു; ദുർബലനായി കാണപ്പെടുന്നില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ മരണത്തിന്റെ ഭീകരചിത്രങ്ങളുണ്ട് — കുറുക്കന്മാരും പരുന്തുകളും കഴുകന്മാരും ശവം തിന്നുന്നു. അവൻ രാമനെ ‘പരമദുർമതി’ എന്നും ലക്ഷ്മണനെ ‘ക്ഷത്രബന്ധു’ (പേരിനുമാത്രം ക്ഷത്രിയൻ) എന്നും നിന്ദിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവരുടെ ക്ഷത്രിയത്വംതന്നെ അവൻ തിരസ്കരിക്കുന്നു. എന്നാൽ അവന്റെ പ്രഹരം എത്ര ഘോരമായിരുന്നിട്ടും ലക്ഷ്മണൻ പതറിയില്ല. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആദ്യപ്രഹരം വിജയിച്ചു — ലക്ഷ്മണനു മുറിവേറ്റു, അവന്റെ ശരീരത്തിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു. എന്നാൽ കവി അവനെ ദുർബലനായി കാണിക്കുന്നില്ല, പുകയില്ലാത്ത അഗ്നിപോലെ തേജസ്വിയായിട്ടാണ് കാണിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്താകട്ടെ, തന്റെ കർമം കണ്ട് വിജയം ഉറപ്പായെന്നു കരുതി വീണ്ടും ഗർജിക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകളിൽ രണ്ടുവട്ടം ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദവും മൂന്നുവട്ടം ‘മയാ’ (ഞാൻ), ‘ഹതം’ (കൊല്ലപ്പെട്ട) എന്ന പദങ്ങളും വരുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം അമിതമായി പ്രകടമാകുന്നു. ‘ഭക്തം ഭ്രാതരം’ (ഭക്തനായ സഹോദരൻ) എന്ന വാക്ക് രാമലക്ഷ്മണന്മാരുടെ പരസ്പരസ്നേഹത്തെ ശത്രുവിന്റെ വായിൽനിന്നുതന്നെ സ്ഥിരീകരിക്കുന്നു. അവന്റെ നിന്ദാവചനങ്ങൾ — ‘ക്ഷത്രബന്ധു’, ‘അനാര്യൻ’, ‘പരമദുർമതി’ — രാക്ഷസന്റെ ദർപ്പം കാണിക്കുന്നു. സർപ്പങ്ങളുടെ ഉപമ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശരങ്ങളുടെ വിഷതുല്യമായ മാരകത്വം കാണിക്കുന്നു — ചീറ്റുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലെ അവ ലക്ഷ്മണനെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഘട്ടം ഇന്ദ്രജിത്തിന് അനുകൂലമായി കാണപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ മുന്നോട്ടു സ്ഥിതി മാറുന്നു. എങ്കിലും ലക്ഷ്മണൻ മൗനം പാലിച്ച് മറുപടിക്കുള്ള അവസരം കാത്തിരിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പരുഷമായി സംസാരിക്കുന്ന, അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ രാവണപുത്രനോട് അർഥമറിയുന്ന ലക്ഷ്മണൻ യുക്തിപൂർവമായ വാക്കിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘ക്രൂരകർമിയായ ദുർബുദ്ധിയായ രാക്ഷസാ, വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക; എന്തിനാണ് ഇതൊക്കെ പറയുന്നത്? നല്ല കർമംകൊണ്ട് അതു സാധിച്ചുകാണിക്കുക. രാക്ഷസാ, കർമം ചെയ്യാതെ എന്തിനാണ് ഇവിടെ വീമ്പു പറയുന്നത്? നിന്റെ വീമ്പ് വിശ്വസനീയമാകുന്ന ആ കർമം ചെയ്യുക. നരഭോജീ, പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ, നിന്നെ ഒട്ടും ആക്ഷേപിക്കാതെ, വീമ്പു പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും; കണ്ടുകൊള്ളുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ലക്ഷ്മണൻ ചെവിവരെ വലിച്ച അഞ്ചു നാരാചശരങ്ങൾ അതിവേഗത്തിൽ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ എയ്തുതറച്ചു. നല്ല തൂവലുകളുള്ള, ജ്വലിക്കുന്ന സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ നൈരൃതന്റെ (രാക്ഷസന്റെ) മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. അവന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് രോഷാകുലനായ രാവണപുത്രൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച മൂന്നു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ തിരിച്ചെയ്തു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്ന ആ നരസിംഹനും രാക്ഷസസിംഹനും തമ്മിൽ യുദ്ധത്തിൽ മഹാഭീകരവും ഘോരവുമായ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായി. ഇരുവരും പരാക്രമികൾ, ബലസമ്പന്നർ, വിക്രമശാലികൾ; ഇരുവരും അത്യന്തം ദുർജയർ, അതുല്യമായ ബലവും തേജസ്സുമുള്ളവർ. ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ ആ വീരന്മാർ അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തു; ബലനെയും വൃത്രനെയും (ഇന്ദ്രനോടു പൊരുതിയ അസുരന്മാരെ) പോലെ യുദ്ധത്തിൽ ദുർധർഷരായിരുന്നു. ആ മഹാത്മാക്കൾ രണ്ടു സിംഹങ്ങളെപ്പോലെ പൊരുതി; ധാരാളം ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലയുറപ്പിച്ച ആ മനുഷ്യമുഖ്യനും രാക്ഷസമുഖ്യനും സന്തോഷത്തോടെ ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണന്റെ മറുപടി വാക്സംയമത്തിന്റെ ആദർശമാണ് — ‘പരുഷവാക്കൊന്നും പറയാതെ ഞാൻ നിന്നെ കൊല്ലും’ എന്ന് അവൻ പറയുന്നു, അതായത് കർമമാണ് എന്റെ മറുപടി. ഇന്ദ്രനും വൃത്രനും തമ്മിലുള്ള ഉപമ പുരാണപ്രസിദ്ധമായ മഹായുദ്ധം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ഇവിടെ ഇരുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും മുപ്പത്തൊന്നാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. മുപ്പത്താറാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. സമീക്ഷിതപതിപ്പിൽ 6.075 സർഗം ഇവിടെ അവസാനിക്കുന്നു; അവിടെ അവസാനം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിൽ ഒരു ശ്ലോകം (6.075.033) ഉണ്ട്, അത് ഈ അച്ചടിയിലില്ല; പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ ഇവിടെ സർഗച്ഛേദവുമില്ല, കഥ ഇടമുറിയാതെ തുടരുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘പുരുഷാദന’ (നരഭോജീ) എന്നു സംബോധന ചെയ്യുന്നു; ഇതു രാക്ഷസന്മാരുടെ നരഭോജനസ്വഭാവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. അവന്റെ അഞ്ചു നാരാചങ്ങൾ ‘ആകർണപൂരിതങ്ങൾ’ ആണ് — അതായത് വില്ല് ചെവിവരെ വലിച്ച് പൂർണബലത്തോടെ എയ്തവ. അവ രാക്ഷസന്റെ മാറിൽ സൂര്യരശ്മികളെപ്പോലെ ജ്വലിച്ചു തിളങ്ങുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് മൂന്നു ബാണങ്ങൾകൊണ്ടു മാത്രം മറുപടി നൽകുന്നു; അതിനാൽ ആദ്യമായി ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രഹരമാണ് മുന്നിട്ടുനിൽക്കുന്നതായി കാണുന്നത്. പിന്നെ ഇരുവരുടെയും തുല്യബലം കവി അനേകം വിശേഷണങ്ങളാലും ഉപമകളാലും വർണിക്കുന്നു — രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങൾ, ബലനും വൃത്രനും, രണ്ടു സിംഹങ്ങൾ. ‘ആകാശത്തിലെ രണ്ടു ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ ജ്യോതിഷത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായ ഗ്രഹയുദ്ധത്തിന്റെ ദൃശ്യം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതു ലോകത്തിന് അനിഷ്ടസൂചകമാണ്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ ആദ്യഭാഗം അവസാനിക്കുന്നു; അതിൽ രണ്ടു യോദ്ധാക്കളും പരസ്പരം ബലം പരീക്ഷിച്ചു. ‘അവികത്ഥൻ’ (വീമ്പു പറയാതെ) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞ അവന്റെ സ്വഭാവത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനഗുണം പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഒരിക്കലും ആത്മപ്രശംസ ചെയ്യുന്നില്ല. ‘വാഗ്ബലം ത്യജ’ (വാക്കിന്റെ ബലം ഉപേക്ഷിക്കുക) എന്ന അവന്റെ ഉപദേശം എല്ലാ യോദ്ധാക്കൾക്കുമുള്ള പാഠമാണ്. സൂര്യരശ്മികളുടെ ഉപമയിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ സൂര്യവംശത്തിന്റെ സ്മരണയും ധ്വനിക്കുന്നു — സൂര്യവംശജന്റെ ബാണങ്ങൾ സൂര്യരശ്മികൾപോലെ. യുദ്ധത്തിന്റെ തുല്യത കാണിക്കാൻ കവി ‘ഉഭൗ’ (ഇരുവരും) എന്ന പദം വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രയോഗിക്കുന്നു.

പിന്നെ ശത്രുകർഷകനായ ദാശരഥി, ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്, ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത് രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ നേർക്കു എയ്തു. അവന്റെ ഞാണൊലി കേട്ട് ആ രാക്ഷസാധിപൻ മുഖം വിളറി ലക്ഷ്മണനെ നോക്കി. മുഖം വിളറിയ രാക്ഷസനായ രാവണപുത്രനെ കണ്ട് വിഭീഷണൻ യുദ്ധത്തിലേർപ്പെട്ടിരുന്ന സൗമിത്രിയോടു പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, ഈ രാവണപുത്രനിൽ ഞാൻ കാണുന്ന ലക്ഷണങ്ങൾകൊണ്ട് ഇവൻ തകർന്നിരിക്കുന്നു എന്നതിൽ സംശയമില്ല; അതിനാൽ വേഗമാകട്ടെ.’ പിന്നെ സൗമിത്രി വിഷസർപ്പങ്ങൾക്കു തുല്യമായ ശരങ്ങൾ തൊടുത്ത്, ഉഗ്രവിഷമുള്ള സർപ്പങ്ങളെപ്പോലുള്ള ആ ബാണങ്ങൾ അവന്റെ നേർക്കു എയ്തു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങളേറ്റ് അവൻ ഒരു നിമിഷം എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും കലങ്ങി മൂഢനായി. ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനകം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത്, ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ തിരിച്ചുവന്ന അവൻ, യുദ്ധത്തിൽ നിലയുറപ്പിച്ചുനിൽക്കുന്ന വീരനായ ദശരഥപുത്രനെ കണ്ടു; രോഷംകൊണ്ടു കണ്ണുകൾ ചുവന്ന അവൻ സൗമിത്രിയുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ ഗതി മാറി — ആദ്യമായി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മുഖത്ത് ഭയത്തിന്റെ അടയാളം കാണുന്നു. ബാല്യംമുതൽ അവനെ അറിയുന്നതിനാൽ, അവന്റെ മുഖം വിളറിയതു കണ്ട് വിഭീഷണൻ അവന്റെ ഉള്ളിലെ ഭയം തിരിച്ചറിയുന്നു. ‘നിമിത്താനി’ (ലക്ഷണങ്ങൾ) എന്ന പദം ശകുനങ്ങളെയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റേതുപോലുള്ള സ്പർശമുള്ള ശരങ്ങൾ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ഒരു നിമിഷം ബോധംകെടുത്തുന്നു — ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ ഇന്ന് ഇന്ദ്രവജ്രംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽത്തന്നെ പ്രഹരിക്കപ്പെടുന്നു എന്നതു കാവ്യനീതിയാണ്. ഈ ശ്ലോകം മുതലാണ് സമീക്ഷിതപതിപ്പിലെ 6.076 സർഗത്തിന്റെ പാഠം ആരംഭിക്കുന്നത്. നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ലക്ഷ്മണന്റെ വില്ലിന്റെ ഞാണൊലിതന്നെ ശത്രുവിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഭയം ജനിപ്പിക്കുന്നു — ഇത് അവന്റെ ധനുർവിദ്യയുടെ അദ്ഭുതകരമായ പ്രഭാവം കാണിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ ‘ത്വര’ (വേഗമാകട്ടെ) എന്ന ആജ്ഞ സമയത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — തകർന്ന ശത്രു വീണ്ടും ബലം നേടിയാൽ അവൻ വീണ്ടും ദുർജയനാകും. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മോഹാലസ്യം ക്ഷണികമാണ്; അവൻ വേഗം ബോധം വീണ്ടെടുത്ത് വീണ്ടും ആക്രമിക്കുന്നു — അവന്റെ ധൈര്യവും പ്രശംസനീയമാണ്. ‘ക്രുദ്ധസർപ്പംപോലെ ചീറ്റിക്കൊണ്ട്’ എന്ന ലക്ഷ്മണവർണന അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ തീവ്രത കാണിക്കുന്നു.

അടുത്തുചെന്ന് അവൻ വീണ്ടും ഇവനോടു പരുഷവാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ, സഹോദരനോടൊപ്പം ബന്ധിതനായി നീ യുദ്ധക്കളത്തിൽ പിടഞ്ഞപ്പോഴത്തെ എന്റെ പരാക്രമം നീ ഓർക്കുന്നില്ലേ? ആ മഹായുദ്ധത്തിൽ വജ്രവും ഇടിമിന്നലുംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ, അനുചരന്മാരോടുകൂടി, നിങ്ങൾ രണ്ടുപേരെയും ആദ്യംതന്നെ ബോധംകെടുത്തി ഞാൻ നിലത്തു കിടത്തിയല്ലോ. നിനക്ക് ഓർമയില്ലെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു; അല്ലെങ്കിൽ എന്നെ ആക്രമിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നതുകൊണ്ട് നീ വ്യക്തമായും യമലോകത്തു പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ആദ്യയുദ്ധത്തിൽ എന്റെ പരാക്രമം നീ കണ്ടില്ലെങ്കിൽ ഇന്നു ഞാൻ നിനക്കതു കാണിച്ചുതരാം; ഇപ്പോൾ ഉറച്ചുനിൽക്കുക.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ ഏഴു ബാണങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെയും മൂർച്ചയുള്ള വായ്ത്തലയുള്ള പത്ത് ഉത്തമശരങ്ങളാൽ ഹനുമാനെയും എയ്തു. പിന്നെ ക്രോധംകൊണ്ട് ഇരട്ടി രോഷാകുലനായ ആ വീര്യവാൻ നന്നായി പ്രയോഗിച്ച നൂറു ശരങ്ങളാൽ വിഭീഷണനെ പിളർത്തു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ചെയ്ത ആ കർമം കണ്ട് രാമാനുജനായ നരപുംഗവൻ ലക്ഷ്മണൻ അപ്പോൾ ‘ഇതൊന്നുമല്ല’ എന്നു പറഞ്ഞ്, അതു ഗണിക്കാതെ ചിരിച്ചുകൊണ്ട്, ഭയമില്ലാത്ത മുഖത്തോടെ, ക്രുദ്ധനായി യുദ്ധത്തിൽ ഘോരശരങ്ങളെടുത്ത് രാവണിയുടെ നേർക്കു എയ്തു: ‘നിശാചരാ, യുദ്ധത്തിനിറങ്ങിയ ശൂരന്മാർ ഇങ്ങനെയല്ല പ്രഹരിക്കുന്നത്; നിന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ലഘുക്കളും വീര്യം കുറഞ്ഞവയും സുഖകരങ്ങളുമാണല്ലോ. യുദ്ധം കാംക്ഷിക്കുന്ന ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഇങ്ങനെയല്ല പൊരുതുന്നത്.’ ഇങ്ങനെ അവനോടു പറഞ്ഞുകൊണ്ട് ആ ധനുർധരൻ ശരങ്ങൾ വർഷിച്ചു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് മുമ്പു പറഞ്ഞതിന്റെ ആവർത്തനമാണ് — ഈ സർഗത്തിൽ അവൻ രണ്ടുവട്ടം നാഗപാശവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു: ഒരിക്കൽ പത്തും പതിനൊന്നും ശ്ലോകങ്ങളിൽ (അവ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ മാത്രമുള്ളവ), വീണ്ടും ഇവിടെ, സമീക്ഷിതപാഠത്തോടു തുല്യമായ പാഠത്തിൽ. അവന്റെ ശരപ്രഹരം മൂന്നു വീരന്മാരിൽ വിഭജിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണനിൽ ഏഴ്, ഹനുമാനിൽ പത്ത്, വിഭീഷണനിൽ നൂറ്; ഇവിടെ വിഭീഷണനോടുള്ള അവന്റെ പ്രത്യേകക്രോധം പ്രകടമാണ്; അതു മുൻസർഗത്തിലെ വാഗ്വാദത്തിന്റെ ഫലമാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ ചിരിയും അവഗണനയും അവന്റെ ആത്മബലം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ‘ഈ ശരങ്ങൾ സുഖകരങ്ങളാണ്’ എന്ന പരിഹാസത്താൽ അവൻ ശത്രുവിന്റെ പ്രഹരത്തെ നിസ്സാരമാക്കി കാണിക്കുന്നു. നാല്പത്തിനാലാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും മുൻവിജയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം ക്ഷയിക്കുന്നതിനെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — വർത്തമാനത്തിൽ വിജയം കാണാത്തവനാണ് ഭൂതകാലവിജയങ്ങൾ ഓർക്കുന്നത്. ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ അവന്റെ പ്രഹരങ്ങളെ ‘സുഖകരങ്ങൾ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവന്റെ ഗർവം തകർക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ വാഗ്യുദ്ധത്തിലും ലക്ഷ്മണൻതന്നെ ജയിക്കുന്നു. വിഭീഷണനു നേരെ നൂറു ബാണങ്ങൾ — ഇത് അവന്റെ വ്യക്തിപരമായ വൈരം വ്യക്തമാക്കുന്നു; ചെറിയച്ഛന്റെ ദ്രോഹം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു മുള്ളുപോലെ തറച്ചിരിക്കുന്നു.

അവന്റെ ബാണങ്ങളാൽ തകർക്കപ്പെട്ട വലിയ സ്വർണകവചം, ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ, രഥത്തട്ടിൽ ചിതറിവീണു. നാരാചങ്ങളാൽ കവചം തെറിച്ചുപോയി, മുറിവേറ്റ ആ വീരൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ ആയി. പിന്നെ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനും ഭീമവിക്രമനുമായ വീരൻ രാവണപുത്രൻ യുദ്ധത്തിൽ ആയിരം ശരങ്ങളാൽ ലക്ഷ്മണനെ പിളർത്തു. ലക്ഷ്മണന്റെ വലിയ ദിവ്യകവചം ചിതറിവീണു; ശത്രുനാശകരായ ആ രണ്ടുപേരും പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം ചെയ്തുകൊണ്ടിരുന്നു. ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്, ശരങ്ങളാൽ എല്ലാ അവയവങ്ങളും മുറിഞ്ഞ്, എല്ലായിടത്തും ചോരയിൽ കുളിച്ച്, അവർ യുദ്ധത്തിൽ ഘോരമായി പൊരുതി. രണകർമത്തിൽ വിദഗ്ധരായ ആ മഹാത്മാക്കളായ വീരന്മാർ വളരെനേരം മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ പരസ്പരം മുറിവേൽപ്പിച്ചു; ഭീമപരാക്രമികളായ അവർ സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിച്ചു. അങ്ങനെ ശരപ്രവാഹങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ട്, കവചങ്ങളും കൊടികളും മുറിഞ്ഞ ആ രണ്ടുപേരും, നീരുറവകൾ വെള്ളമെന്നപോലെ, ചൂടുള്ള ചോര ഒഴുക്കിക്കൊണ്ടിരുന്നു. കവചഭംഗം യുദ്ധത്തിന്റെ ഒരു പുതിയ ഘട്ടം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഇപ്പോൾ ഇരുവരും ആവരണമില്ലാത്തവരാണ്; ഓരോ പ്രഹരവും നേരിട്ടു ശരീരം പിളർക്കുന്നു. ‘ആകാശത്തുനിന്നു നക്ഷത്രക്കൂട്ടമെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ സ്വർണകവചത്തിന്റെ കഷണങ്ങളുടെ ദീപ്തി കാണിക്കുന്നു — അവ ആകാശത്തുനിന്നു വീഴുന്ന നക്ഷത്രങ്ങളെപ്പോലെ പ്രകാശിക്കുന്നു. ‘പ്രഭാതത്തിലെ സൂര്യനെപ്പോലെ’ എന്ന ഉപമ — ചുവന്ന മുറിവുകളോടുകൂടിയ ഇന്ദ്രജിത്ത് പ്രഭാതത്തിലെ ചുവന്ന സൂര്യനെപ്പോലെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിലാകട്ടെ ‘പ്രരൂഢഃ ഇവ സാനുമാൻ’ (മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതംപോലെ) എന്നു വ്യത്യസ്തമാണ്. ‘കൃതപ്രതികൃതാന്യോന്യം’ (പ്രഹരത്തിനു പ്രതിപ്രഹരം) എന്ന പദംകൊണ്ട് പ്രഹരത്തിന്റെയും പ്രതിപ്രഹരത്തിന്റെയും തുല്യത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. നീരുറവയുടെ ഉപമ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നുള്ള ചോരയുടെ നിരന്തരപ്രവാഹം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അൻപത്താറ്, അൻപത്തേഴ്, അൻപത്തൊൻപത്, അറുപത്, അറുപത്തൊന്ന് എന്നീ ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അൻപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ആദ്യം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കവചം തകർന്നു, പിന്നെ ലക്ഷ്മണന്റേത് — ഈ ക്രമവും ലക്ഷ്മണന്റെ മുൻതൂക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ‘അഭീക്ഷ്ണം നിഃശ്വസന്തൗ’ (ഇടയ്ക്കിടെ നെടുവീർപ്പിട്ടുകൊണ്ട്) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ അവരുടെ ക്ഷീണം കാണിക്കുന്നു; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധം ഉപേക്ഷിക്കുന്നില്ല. ‘ആത്മജയേ യത്തൗ’ (സ്വന്തം വിജയത്തിനായി യത്നിക്കുന്നവർ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഓരോരുത്തരും സ്വന്തം വിജയത്തിനായി സകല പ്രയത്നവും ചെയ്യുന്നുവെന്നും ആരും പരാജയം സമ്മതിക്കുന്നില്ലെന്നുമാണ്. ദിവ്യകവചം ലക്ഷ്മണന്റേത്, സ്വർണകവചം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റേത് — ഇരുവരുടെയും സംരക്ഷണം നഷ്ടമായി; ഇനി ശൗര്യം മാത്രമാണ് രക്ഷ. നീരുറവകളിൽനിന്നു വെള്ളമെന്നപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽനിന്നു ചോരയൊഴുകുന്നു — ഈ ഉപമ പർവതങ്ങളിൽനിന്നുള്ള നീർച്ചാട്ടങ്ങളുടെ പ്രവാഹം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ആ യോദ്ധാക്കളും പർവതങ്ങളെപ്പോലെ അചഞ്ചലരാണ്. മുറിഞ്ഞ കൊടികൾ അവരുടെ രഥങ്ങളുടെ ശോഭയും നഷ്ടമായെന്നു കാണിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ രണ്ടാംഘട്ടം അവസാനിക്കുന്നു.

പിന്നെ ഭീകരശബ്ദത്തോടെ ഘോരമായ ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ രണ്ടുപേരുടെയും രൂപം ആകാശത്തിൽ പെരുമഴ ചൊരിയുന്ന രണ്ടു കറുത്ത കാർമേഘങ്ങളുടേതുപോലെയായിരുന്നു. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. അസ്ത്രജ്ഞരിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ അവർ വീണ്ടും വീണ്ടും അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രദർശിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ വലുതും ചെറുതുമായ പല ആകൃതികളിലുള്ള ശരങ്ങളുടെ വല നെയ്തു. കുറ്റമറ്റും ലഘുവായും വിചിത്രമായും നന്നായും എയ്തുകൊണ്ട് ആ മനുഷ്യനും രാക്ഷസനും ഘോരവും ഭീകരവുമായ യുദ്ധം നടത്തി. അവരുടെ ഓരോരുത്തരുടെയും ഭീകരമായ കൈത്തലശബ്ദം (ഞാണടി) വെവ്വേറെ കേട്ടു; അതു ദാരുണമായ ഇടിമുഴക്കംപോലെ വിറയൽ ഉണ്ടാക്കി. യുദ്ധമദം പൂണ്ട ആ അതിഘോരന്മാരുടെ ആ ശബ്ദം ആകാശത്തിൽ ഇടിമുഴക്കുന്ന രണ്ടു മേഘങ്ങളുടേതുപോലെ മുഴങ്ങി. സ്വർണത്തൂവലുള്ള നാരാചങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റ, ബലവാന്മാരും കീർത്തിമാന്മാരും വിജയത്തിൽ ഉറച്ചവരുമായ ആ രണ്ടുപേരും ചോരയൊഴുക്കി. അവരുടെ ശരീരങ്ങളിൽ പതിച്ച സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ചോരപുരണ്ട് പുറത്തേക്കു തുളച്ചുപോയി, ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. മറ്റു ചിലവ മൂർച്ചയേറിയ ശസ്ത്രങ്ങളുമായി ആകാശത്തിൽ കൂട്ടിമുട്ടി; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആയിരക്കണക്കിനു പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്തു. യജ്ഞത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന രണ്ട് അഗ്നികൾക്കിടയിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരംപോലെ ആ യുദ്ധക്കളം ഘോരമായ ബാണക്കൂമ്പാരമായി. മുറിവേറ്റ ആ മഹാത്മാക്കളുടെ ദേഹങ്ങൾ കാട്ടിൽ ഇലകൊഴിഞ്ഞ്, നന്നായി പൂത്തുനിൽക്കുന്ന പ്ലാശിനെയും (കിംശുകത്തെയും) ഇലവിനെയും (ശാല്മലിയെയും) പോലെ ശോഭിച്ചു. പരസ്പരം ജയിക്കാനാഗ്രഹിച്ച ഇന്ദ്രജിത്തും ലക്ഷ്മണനും വീണ്ടും വീണ്ടും ഘോരവും ഭീകരവുമായി ഏറ്റുമുട്ടി. ലക്ഷ്മണൻ യുദ്ധത്തിൽ രാവണിയെയും രാവണി ലക്ഷ്മണനെയും — ഇങ്ങനെ പരസ്പരം പ്രഹരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന അവർ ക്ഷീണിച്ചില്ല. ശരീരത്തിൽ ആഴ്ന്നിറങ്ങിയ ബാണജാലങ്ങളാൽ, കരുത്തരും മഹാവീര്യരുമായ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന രണ്ടു പർവതങ്ങളെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. ശരങ്ങളാൽ ഇടതൂർന്നു മൂടപ്പെട്ട, ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവരുടെ എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ തിളങ്ങി. അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി; എന്നിട്ടും അവർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുകയോ ക്ഷീണിക്കുകയോ ചെയ്തില്ല. പിന്നെ യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ലക്ഷ്മണന്റെ യുദ്ധക്ഷീണം അകറ്റാൻ, പ്രിയവും ഹിതവും ചെയ്തുകൊണ്ട്, മഹാത്മാവായ വിഭീഷണൻ യുദ്ധക്കളത്തിലെത്തി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഈ ഭാഗത്ത് കവി ഉപമകളുടെ പരമ്പരയാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ ദൈർഘ്യവും തീവ്രതയും ചിത്രീകരിക്കുന്നു — രണ്ടു മേഘങ്ങൾ, ഇടിമുഴക്കം, പ്ലാശും ഇലവും, മരങ്ങൾ മുളച്ച പർവതങ്ങൾ, ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികൾ. യജ്ഞത്തിലെ ദർഭക്കൂമ്പാരത്തിന്റെ ഉപമ യുദ്ധത്തിൽ ഒരു യജ്ഞരൂപകം ആരോപിക്കുന്നു — യുദ്ധം യജ്ഞം, ബാണങ്ങൾ ദർഭകൾ, രണ്ടു വീരന്മാർ രണ്ട് അഗ്നികൾ. പ്ലാശിന്റെയും ഇലവിന്റെയും ഉപമ വിശേഷിച്ചും സുന്ദരമാണ് — ഇലകൊഴിഞ്ഞു പൂത്ത മരങ്ങൾ ചുവന്ന പൂക്കളാൽ മൂടിയിരിക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ മുറിവുകളാൽ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ‘തയോരഥ മഹാൻകാലോ വ്യതീയാദ്യുധ്യമാനയോഃ’ (അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി) എന്ന പാദം രണ്ടുവട്ടം (62, 76) വരുന്നു; രണ്ടാമത്തെ സ്ഥലത്ത് ‘ശ്രമം ചാപ്യഭിജഗ്മതുഃ’ എന്ന വ്യത്യസ്തമായ ഉത്തരാർധത്തോടെ; സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ഇത് ഒരിക്കൽ മാത്രമേയുള്ളൂ. അറുപത്തിരണ്ടാം ശ്ലോകവും അറുപത്തഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഉത്തരാർധവും അറുപത്താറാം ശ്ലോകത്തിന്റെ പൂർവാർധവും അറുപത്തേഴാം ശ്ലോകവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിലെ വിഭീഷണന്റെ വരവ് അടുത്ത സർഗത്തിലേക്കുള്ള പാലമാകുന്നു. ഈ സർഗത്തിന്റെ അവസാനഭാഗം യുദ്ധവർണനയുടെ ഉച്ചസ്ഥായിയാണ് — കഥയുടെ ഗതി മന്ദമാക്കി കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഓരോ നിമിഷവും വിസ്തരിച്ചു ചിത്രീകരിക്കുന്നു. അവരുടെ ഞാണടിശബ്ദം ഇടിമുഴക്കംപോലെ ഭൂമിയെ വിറപ്പിക്കുന്നു; അവരുടെ ബാണങ്ങൾ ആകാശത്തിൽ പരസ്പരം കൂട്ടിമുട്ടി പൊട്ടുകയും മുറിയുകയും ചെയ്യുന്നു. സ്വർണത്തൂവലുള്ള ശരങ്ങൾ ശരീരം പിളർന്ന് ചോരപുരണ്ട് ഭൂമിയിൽ പ്രവേശിക്കുന്നു — ഇതുകൊണ്ട് അവയുടെ വേഗം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. ‘ന ശ്രമം പ്രതിപദ്യതാം’ (ക്ഷീണിച്ചില്ല), ‘ന ച തൗ യുദ്ധവൈമുഖ്യം’ (യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിഞ്ഞില്ല) എന്ന ആവർത്തിച്ചുള്ള വാക്ക് അവരുടെ അക്ഷയമായ ധൈര്യം കാണിക്കുന്നു. ഒടുവിൽ വിഭീഷണന്റെ വരവോടെ കഥയുടെ ഒരു പുതിയ അധ്യായം ആരംഭിക്കുന്നു — ലക്ഷ്മണന്റെ ക്ഷീണം അകറ്റാൻ അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിലേർപ്പെടുന്നു; അത് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വർണിച്ചിരിക്കുന്നു. ‘സമരമുഖേഷ്വജിതസ്യ’ (യുദ്ധമുഖങ്ങളിൽ തോൽക്കാത്തവന്റെ) എന്ന ലക്ഷ്മണവിശേഷണം അവന്റെ അപരാജേയത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘പ്രിയഹിതം’ (പ്രിയവും ഹിതവും) എന്ന പദംകൊണ്ട് വിഭീഷണന്റെ മൈത്രി സ്വാർഥരഹിതമാണെന്നും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വീണ്ടും വീണ്ടും വരുന്ന ‘അവർ യുദ്ധം ചെയ്തുകൊണ്ടിരിക്കെ വളരെ സമയം കടന്നുപോയി’ എന്ന പാദം യുദ്ധത്തിന്റെ ദീർഘകാലത്വം കാവ്യശൈലിയിൽ ദൃഢമാക്കുന്നു — ഈ യുദ്ധം വേഗം അവസാനിക്കുന്നില്ലെന്ന് കവി സ്വയം ശ്രോതാവിനെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ശരീരത്തിൽ തറച്ച ബാണജാലങ്ങളാൽ അവർ മരങ്ങൾ മുളച്ചുനിൽക്കുന്ന പർവതങ്ങളെപ്പോലെ എന്ന ഉപമ — പർവതങ്ങളിൽ മരങ്ങൾ മുളയ്ക്കുന്നതുപോലെ അവരുടെ ദേഹങ്ങളിൽ ബാണങ്ങൾ തറച്ചുനിൽക്കുന്നു. എല്ലാ അവയവങ്ങളും ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നികളെപ്പോലെ എന്ന അവസാന ഉപമ — ചോരയിൽ നനഞ്ഞ അവയവങ്ങൾ അഗ്നിജ്വാലകളെപ്പോലെ ചുവന്നിരിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഈ സർഗത്തിൽ യുദ്ധം ഒരു തീരുമാനത്തിലെത്തുന്നില്ല; ലക്ഷ്മണൻ ഐന്ദ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലുന്ന നിർണായകനിമിഷം വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വരും. ഇവിടെ കവി യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരതയും സൗന്ദര്യവും ഒരേസമയം കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ വീരരസവും കരുണരസവും കലർന്നിരിക്കുന്നു.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāvaṇa's son, beside himself with fury, since his uncle had just insulted him and his anger was doubled, spoke harshly and sprang forward. With weapons and sword raised, standing in his great, richly adorned chariot yoked to black horses, he looked like Time the Ender. Raising his huge, broad, swift and sturdy bow, terrible in its strength, and arrows that destroy enemies, the mighty son of Rāvaṇa, great bowman and slayer of foes, standing adorned in his chariot, saw Saumitri, also adorned, mounted on Hanumān's back and bright as the rising sun on the eastern mountain. Hanumān served as his mount, as Rāma had once ridden on his shoulders in the fight with Rāvaṇa, and so Lakṣmaṇa stood as high as Indrajit in his chariot, making it a fight between equals. In great fury Indrajit addressed him and Vibhīṣaṇa, first calling to the monkeys so that all his enemies would hear his boast: "Tigers among monkeys, behold my valour! Today you will have to bear the irresistible shower of arrows loosed from my bow, like rain poured from the sky without a break. Today the arrows sped from my great bow will scatter your limbs as fire scatters a heap of cotton. Pierced by my sharp arrows, and by spears, javelins, swords and lances, you will all go today to Yama's abode. When I loose my showers of arrows with my swift hand, roaring like a thundercloud, who will stand before me? In the night battle long ago I laid you two low, senseless, with your followers, with arrows like thunderbolts. Do you not remember? I think you are plainly bound for Yama's abode, since you have come to fight me when I am furious as a venomous snake." His pride rested on the memory of his earlier victory, when he bound Rāma and Lakṣmaṇa with the serpent-noose, which he recalled again and again. The image of fire and cotton shows how excessive his confidence was: he thought his enemies as light as a heap of cotton. His speech was a blow at the mind before the battle, meant to plant fear in his enemies' hearts.

Hearing that roar of the rākṣasa lord, Lakṣmaṇa, Rāghava's brother, unafraid, not a trace of fear on his face, answered Rāvaṇa's son in anger: "You have talked of reaching the far shore of your undertakings, rākṣasa, a shore that is hard to reach; but the wise man is the one who reaches it by deeds. You have not gained what you wanted, which no one can gain, fool, yet merely by talking you think yourself successful. What you did in battle then, hidden from sight, was the way of thieves, not the way heroes walk. Now that I stand within range of your arrows, rākṣasa, show your prowess today. Why boast with words?" His answer draws the line between the hero of words and the hero of deeds. Indrajit's earlier victory had been won unseen, and so Lakṣmaṇa condemned it as the way of thieves, for a thief too takes what belongs to others while hidden. "I stand within range of your arrows" shows his fearlessness and throws down a challenge: I stand before you in plain sight; fight me in plain sight too. This exchange sets righteous war against deceitful war, which is the root theme of the sarga. Lakṣmaṇa spoke briefly but sharply, his anger held in check.

So addressed, the mighty Indrajit, victor in battle, grasped his terrible bow and loosed sharp arrows. Loosed by him, those arrows of great speed, deadly as serpent's venom, reached Lakṣmaṇa and fell upon him like hissing snakes. With arrows of very great speed the swift son of Rāvaṇa pierced Saumitri of auspicious marks, and his first blow succeeded. His limbs deeply pierced and bathed in blood, the glorious Lakṣmaṇa shone like a smokeless fire; red with blood, he looked not weak but ablaze. Surveying his own work and sure of victory, Indrajit came up, gave a great roar and said: "These sharp-edged, feathered arrows loosed from my bow, bringers of death, will take your life today, Saumitri. Today, Lakṣmaṇa, let packs of jackals, flocks of hawks and vultures fall on you as you lie lifeless, killed by me. This very day that utterly foolish Rāma will see you, his devoted brother, forever ignoble, a mere apology for a warrior, killed by me. Today, Saumitri, he will see you lying on the ground, killed by me, your armour fallen off, your bow flung away, your head struck off." His words are full of grim pictures of death, jackals, hawks and vultures feeding on the corpse. By calling Rāma a fool and Lakṣmaṇa a mere apology for a warrior he tried to deny their very standing as kṣatriyas; his repeated "today" and "killed by me" show his overweening self-belief; and yet "his devoted brother" bears witness, even from an enemy's lips, to the love between Rāma and Lakṣmaṇa. For all the fierceness of his assault, Lakṣmaṇa did not waver. The first round seemed to go Indrajit's way, but it was about to change, and Lakṣmaṇa kept silent, waiting for his moment to answer.

To Rāvaṇa's son, speaking so harshly in his fury, Lakṣmaṇa, who knew the point of things, gave a reasoned answer: "Give up this power of words, cruel-deeded fool of a rākṣasa! Why say these things? Achieve them with deeds. Why do you boast here, rākṣasa, without having done the deed? Do the deed that would make your boasting believable. Without a harsh word, without the least abuse, without boasting, I shall kill you. Watch, eater of men." His reply is a model of restraint in speech: my deed will be my answer. Calling Indrajit "eater of men" recalls the rākṣasas' man-eating nature, and his vow to kill without boasting shows the root of his character, for he never praised himself; "give up the power of words" is a lesson for every warrior. So saying, Lakṣmaṇa drew five iron arrows to his ear, loosing them with his full strength, and drove them with great force into the rākṣasa's chest. Well feathered and swift, like blazing serpents, those arrows shone in the Nairṛta's chest like rays of the sun, a fitting image for the arrows of a prince of the solar line. Struck by them, Rāvaṇa's son grew furious and pierced Lakṣmaṇa in return with three well-aimed arrows, so that for the first time Lakṣmaṇa's blow seemed the heavier. Then a most terrible, tumultuous struggle broke out between those two lions, the man and the rākṣasa, each bent on victory over the other. Both were valiant and full of strength, both mighty in prowess, both utterly invincible, of matchless strength and splendour. The two heroes fought like two planets clashing in the sky, a sight that foretells ill for the world, and like Bala and Vṛtra in battle, hard to overcome; the image of Indra and Vṛtra recalls the most famous battle of the old stories. The two great-souled warriors fought like lions, standing firm and loosing flood upon flood of arrows, the chief of men and the chief of rākṣasas fighting on in high delight. The poet uses "both" again and again to show how evenly matched they were, and so the first stage of the fight ends with each having tested the other's strength.

Then Dāśarathi, crusher of enemies, fitted arrows to his bow and loosed them at the rākṣasa lord, hissing in his anger like a snake. Hearing the twang of his bowstring and the slap of his palm, the rākṣasa lord turned pale and stared at Lakṣmaṇa. The tide had turned: for the first time a sign of fear showed on Indrajit's face, and the very sound of Lakṣmaṇa's bowstring had put it there. Seeing Rāvaṇa's son pale of face, Vibhīṣaṇa, who had known him from childhood and could read the fear inside him, said to Saumitri in the thick of the fight: "From the signs I see in this son of Rāvaṇa, he is broken beyond doubt. Make haste, mighty-armed one." Signs here means omens as well, and "make haste" again stresses time, for a broken enemy who recovered his strength would be hard to beat again. Then Saumitri fitted arrows like venomous snakes and loosed those shafts at him like serpents swollen with poison. Struck by Lakṣmaṇa's arrows, which hit like Śakra's thunderbolt, Indrajit was stunned for a moment, all his senses in turmoil; there is poetic justice in it, that the conqueror of Indra should be struck down by arrows like Indra's bolt. But his swoon was brief, and his courage too deserves praise: after a moment he came to himself, his senses restored, saw the hero, Daśaratha's son, standing firm in the fight, and advanced on him again, his eyes red with rage.

Coming up to him, he again spoke harshly: "Do you not remember my prowess in that first battle, when you and your brother lay bound and writhing? Surely in that great battle I laid you both on the ground, senseless, with your followers, with arrows like thunderbolts. Either you have no memory, I think, or you plainly want to go to Yama's house, since you seek to overpower me. If you did not see my prowess in the first battle, I shall show it to you today. Stand now and hold your ground." For the second time in this sarga he recalled his victory with the serpent-noose, and that constant harking back shows his confidence ebbing: a man who sees no victory in the present remembers the victories of the past. So saying, he pierced Lakṣmaṇa with seven arrows and Hanumān with ten sharp-edged, excellent arrows, and then, his fury redoubled, pierced Vibhīṣaṇa with a hundred well-aimed arrows. The hundred for Vibhīṣaṇa, against seven and ten for the others, reveal his personal hatred, the fruit of the quarrel in the previous sarga; his uncle's treachery was lodged in his heart like a dart. Seeing what Indrajit had done, Rāma's younger brother laughed without concern and said, "This is nothing." Unafraid and angry, Lakṣmaṇa, bull among men, took up terrible arrows and loosed them at Rāvaṇa's son: "Heroes who go into battle do not strike like this, night-ranger. These arrows of yours are light and feeble; they are pleasant! Heroes eager for battle do not fight like this in war." So saying, the bowman rained arrows on him. His laughter and contempt show his strength of spirit; by calling the arrows pleasant he mocked the enemy's blows as trifles and broke his pride, so that in the war of words too Lakṣmaṇa was the victor.

Shattered by his arrows, Indrajit's great golden armour fell apart on the chariot floor like a net of stars falling from the sky, its bright fragments glittering as they fell. His armour stripped away by the iron arrows and his body covered with wounds, the heroic Indrajit was like the red sun at dawn. Then Rāvaṇa's son, of fearsome valour, in great fury pierced Lakṣmaṇa with a thousand arrows, and Lakṣmaṇa's great celestial armour fell apart too; Indrajit's armour broke first, a sign that Lakṣmaṇa had the upper hand. Now both were unprotected, every blow cut straight into the body, and only courage was left to guard them. The two subduers of foes struck and struck back, blow for blow. Panting again and again, weary yet not giving up, they fought a tumultuous fight, every limb cut by arrows and drenched in blood. For a very long time the two great-souled heroes, skilled in war and of terrible valour, cut at each other with sharp arrows, each straining for his own victory and neither accepting defeat. Covered with floods of arrows, their armour and banners cut away, they poured out hot blood as mountain springs pour out water, an image that also makes them mountains, unmoving. As they loosed their terrible shower of arrows with a fearful roar, they were like two dark rain-clouds pouring down in the sky.

A long time passed as they fought, yet neither turned from the fight nor grew weary. Best of those who know weapons, showing their weapons again and again, they wove a net of arrows of every size in the sky. Shooting faultlessly, lightly, brilliantly and well, the man and the rākṣasa fought a tumultuous and terrible fight. The terrible slap of each one's palm on the bowstring was heard separately and shook the ground like a dreadful thunderclap; the sound of those two terrible, battle-mad warriors rang out like two clouds thundering in the sky. Wounded by iron arrows with golden feathers, the two mighty and glorious warriors, set on victory, streamed with blood. The golden-feathered arrows that struck their bodies passed through, flew out smeared with blood and buried themselves in the earth, which shows their speed. Other arrows clashed in the sky against sharp weapons, and their arrows broke and split one another by thousands. That battle became a terrible heap of arrows, like the heap of kuśa grass between two blazing fires at a sacrifice, an image that makes the battle a sacrifice, the arrows its sacred grass and the two heroes its fires. The wounded bodies of the two great-souled warriors shone like a kiṃśuka and a śālmali tree in the forest, leafless and in full flower, red with blossom as they were red with wounds. Indrajit and Lakṣmaṇa, each bent on victory, clashed again and again in tumultuous and terrible combat, Lakṣmaṇa striking Rāvaṇa's son and Rāvaṇa's son striking Lakṣmaṇa, and neither tired. With the nets of arrows lodged deep in their bodies, the two mighty heroes shone like mountains overgrown with trees, the arrows standing in them as trees stand on a mountain. All their limbs, soaked in blood and thick with arrows, blazed like burning fires. A long time passed as they fought, yet neither turned from the fight nor felt weariness; the poet repeats the line to remind the listener that this battle would not soon be over, and says again and again that they did not tire, to show their unfailing courage. By slowing the story here and painting each moment in detail, through a chain of images, clouds, thunderclap, flowering trees, mountains, fires, he shows the length and fierceness of the fight, its terror and its beauty together, heroism mingled with pity. Then, to relieve the battle-weariness of Lakṣmaṇa, unconquered at the forefront of battle, and to do him a kindness and a service, a friendship without self-interest, the great-souled Vibhīṣaṇa came up to the fight and took his stand there. The fight was not decided in this sarga; the decisive moment will come later, when Lakṣmaṇa kills Indrajit with the weapon of Indra. Vibhīṣaṇa's arrival, in a closing verse of longer metre, is the bridge to the next sarga.