एवं सौमित्रिम् उक्त्वा जातहर्षः विभीषणः धनुष्पाणिं तम् आदाय त्वरमाणः जगाम। अविदूरं गत्वा महत् वनं प्रविश्य विभीषणः लक्ष्मणाय तत् कर्म अदर्शयत्। तेजस्वी रावणभ्राता नीलजीमूतसंकाशं भीमदर्शनं न्यग्रोधं लक्ष्मणाय न्यवेदयत् — ‘इह बलवान् रावणात्मजः भूतानाम् उपहारम् उपहृत्य ततः पश्चात् संग्रामम् अभिवर्तते। ततः सः राक्षसः सर्वभूतानाम् अदृश्यः भवति, समरे शत्रून् निहन्ति, शरोत्तमैः बध्नाति च। तम् अप्रविष्टं न्यग्रोधं बलिनं रावणात्मजं सरथं साश्वसारथिं दीप्तैः शरैः विध्वंसय।’ ‘तथा’ इति उक्त्वा महातेजाः मित्रनन्दनः सौमित्रिः चित्रं धनुः विस्फारयन् तत्र अवस्थितः बभूव। सः बलवान् रावणात्मजः इन्द्रजित् अग्निवर्णेन रथेन कवची खड्गी सध्वजः प्रत्यदृश्यत। महातेजाः लक्ष्मणः तम् अपराजितं पौलस्त्यम् उवाच — ‘समरे त्वां समाह्वये; सम्यक् युद्धं मे प्रयच्छ।’ अत्र न्यग्रोधवृक्षः इन्द्रजितः शक्तेः केन्द्रम् — तत्र भूतबलिं दत्त्वा सः अदृश्यत्वं प्राप्नोति, येन पूर्वं रामलक्ष्मणौ नागपाशेन बद्धौ। विभीषणः तस्य रहस्यं जानाति, अतः सः लक्ष्मणं तत्र एव नयति, यत्र इन्द्रजित् प्रवेष्टुम् इच्छति। ‘अप्रविष्टम्’ इति पदं निर्णायकम् — वृक्षं प्रविष्टः चेत् सः अदृश्यः, अतः ततः पूर्वम् एव प्रहर्तव्यः। लक्ष्मणस्य ‘सम्यग्युद्धं प्रयच्छ’ इति आह्वानं धर्मयुद्धस्य आग्रहं दर्शयति — मायायुद्धं त्यक्त्वा समक्षं युध्यस्व इति। ‘जातहर्षः’ इति विभीषणस्य विशेषणं तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति, यतः सः उपायस्य साफल्यं पूर्वम् एव पश्यति। अत्र कविः इन्द्रजितः युद्धपद्धतेः रहस्यं विस्तरेण कथयति — प्रथमं भूतानाम् उपहारः, ततः अदृश्यत्वं, ततः शरैः शत्रूणां बन्धनं वधः च। एषा एव पद्धतिः पूर्वं नागपाशप्रसङ्गे ब्रह्मास्त्रप्रसङ्गे च दृष्टा, यदा रामलक्ष्मणौ सर्वा वानरसेना च मूर्च्छिताः आसन्। अतः विभीषणस्य ज्ञानं लक्ष्मणस्य कृते जीवनरक्षकम्। इन्द्रजितः अग्निवर्णः रथः, कवचं, खड्गः, ध्वजः च तस्य युद्धसज्जतां दर्शयन्ति — सः होमं त्यक्त्वा अपि पूर्णतया सन्नद्धः आगतः। एवं युद्धस्य रङ्गभूमिः सज्जा।

एवम् उक्तः महातेजाः मनस्वी रावणात्मजः तत्र विभीषणं दृष्ट्वा परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘राक्षस, इह जातः संवृद्धः च त्वं मम पितुः साक्षात् भ्राता, मम पितृव्यः; कथं पुत्रस्य द्रुह्यसि? दुर्मते, न ज्ञातित्वं, न सौहार्दं, न जातिः तव प्रमाणम्; न च सौदर्यं, न धर्मः, धर्मदूषण। दुर्बुद्धे, त्वं शोच्यः असि, साधुभिः निन्दनीयः च, यः त्वं स्वजनम् उत्सृज्य परभृत्यत्वम् आगतः। शिथिलया बुद्ध्या त्वं महत् अन्तरं न वेत्सि — क्व च स्वजनसंवासः, क्व च नीचः पराश्रयः। परजनः गुणवान् वा स्यात्, स्वजनः निर्गुणः अपि वा; निर्गुणः अपि स्वजनः श्रेयान्, यः परः सः पर एव। यः स्वपक्षं परित्यज्य परपक्षं निषेवते, सः स्वपक्षे क्षयं याते पश्चात् तैः एव हन्यते। रावणानुज निशाचर, यादृशी ते इयं निरनुक्रोशता, तादृशं पौरुषं स्वजनेन त्वया एव शक्यम्।’ इन्द्रजितः आक्षेपः कुलधर्मस्य आधारेण — स्वजनः निर्गुणः अपि श्रेयान् इति। सः विभीषणं ‘धर्मदूषण’ इति वदति, यतः तस्य मते कुलत्यागः एव परमः अधर्मः। ‘परभृत्यत्वम्’ इति पदेन सः विभीषणं रामस्य दासं मत्वा उपहसति। ‘पश्चात् तैः एव हन्यते’ इति भविष्यवाणी अपि तस्य वचने अस्ति — स्वपक्षत्यागी अन्ते नूतनैः स्वामिभिः अपि त्यज्यते इति। एते तर्काः पूर्वं रावणेन अपि उक्ताः, अतः इन्द्रजित् पितुः वचनम् एव अनुवदति। षोडशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यः एतं तर्कं विशेषतः दृढीकरोति। इन्द्रजितः वचनेषु क्रोधः अपमानः च मिश्रितौ — सः विभीषणं ‘राक्षस’, ‘दुर्मते’, ‘दुर्बुद्धे’, ‘धर्मदूषण’ इति बहुधा सम्बोधयति। तस्य दृष्ट्या विभीषणस्य रामपक्षे गमनं केवलं स्वार्थाय, न धर्माय। एवं संवादः द्वयोः दृष्टिकोणयोः सङ्घर्षः — कुलनिष्ठा धर्मनिष्ठा च। सः विभीषणस्य जन्म वृद्धिं च लङ्कायाम् एव इति स्मारयति, येन तस्य कृतघ्नता दर्शिता भवेत्।

भ्रातृपुत्रेण इति उक्तः विभीषणः प्रत्युवाच — ‘राक्षस, मम शीलम् अजानन् इव किं विकत्थसे? असाधो राक्षसेन्द्रसुत, गौरवात् पारुष्यं त्यज। क्रूरकर्मणां रक्षसां कुले यद्यपि अहं जातः, तथापि नृणां यः प्रथमः गुणः, तत् मम अराक्षसं शीलम्। दारुणेन अहं न रमे, न च अधर्मेण वै रमे; विषमशीलः अपि भ्राता भ्रात्रा कथं निरस्यते? धर्मात् प्रच्युतशीलं पापनिश्चयं पुरुषं त्यक्त्वा हस्तात् आशीविषम् इव सुखम् अवाप्नोति। परस्वहरणे युक्तं परदाराभिमर्शकं दुरात्मानं प्रज्वलितं वेश्म इव त्याज्यम् आहुः। परस्वानां हरणं, परदाराभिमर्शनं, सुहृदाम् अतिशङ्का च — एते त्रयः दोषाः क्षयावहाः। महर्षीणां घोरः वधः, सर्वदेवैः विग्रहः, अभिमानः, रोषः, वैरित्वं, प्रतिकूलता च — एते मम भ्रातुः जीवितैश्वर्यनाशनाः दोषाः तोयदाः पर्वतान् इव गुणान् प्रच्छादयामासुः। एतैः दोषैः तव पिता मम भ्राता मया परित्यक्तः; इयं पुरी लङ्का न अस्ति, न च त्वं, न च ते पिता।’ विभीषणस्य उत्तरं द्विविधम् — प्रथमं स्वशीलस्य स्थापनं, ततः रावणस्य दोषाणां गणना। सः कुलं शीलं च पृथक् करोति — जन्म राक्षसकुले, किन्तु आचारः सज्जनानाम्। आशीविषस्य दहतः गृहस्य च उपमे दर्शयतः यत् पापिनः त्यागः आत्मरक्षायै आवश्यकः, न तु द्रोहः। रावणस्य गुणाः अपि आसन् इति सः स्वीकरोति, किन्तु दोषैः ते मेघैः पर्वताः इव आवृताः। एकोनविंशः श्लोकः षट्पादः, एकविंशः द्वाविंशः च वुल्गेटमात्रौ। ‘गुणो यः प्रथमो नृणाम्’ इति वचनेन सः मानवीयं शीलं सर्वेभ्यः गुणेभ्यः उत्तमं वदति — कुलं जन्मना प्राप्यते, शीलं तु स्वेन आचरणेन। ‘भ्रात्रा विषमशीलः अपि कथं भ्राता निरस्यते’ इति प्रश्नेन सः स्वीकरोति यत् भ्रातृत्यागः सामान्यतः अयुक्तः, किन्तु यदा भ्राता धर्मात् प्रच्युतः पापनिश्चयः च, तदा तस्य त्यागः एव श्रेयान्। त्रयः क्षयावहाः दोषाः — परधनहरणं, परस्त्रीस्पर्शः, सुहृत्सु अविश्वासः — रावणे सर्वे अपि दृश्यन्ते, यतः सः कुबेरस्य धनं पुष्पकं च हृतवान्, सीतां हृतवान्, विभीषणं च अविश्वस्य निष्कासितवान्। अतः तस्य त्यागः धर्मसम्मतः इति सः प्रतिपादयति।

‘राक्षस, त्वम् अतिमानः बालः दुर्विनीतः च; कालपाशेन बद्धः त्वं यत् यत् इच्छसि तत् मां ब्रूहि। राक्षसाधम, यत् मां परुषम् उक्तवान्, तस्मात् इह अद्य ते व्यसनं प्राप्तम्; न्यग्रोधं प्रवेष्टुं त्वया न शक्यम्। काकुत्स्थं धर्षयित्वा त्वया जीवितुं न शक्यम्; रणे नरदेवेन लक्ष्मणेन सह युध्यस्व; हतः त्वं यमक्षयं गत्वा देवताकार्यं करिष्यसि। समुद्यतम् आत्मबलं निदर्शयस्व, सर्वायुधसायकव्ययं कुरुष्व; लक्ष्मणस्य बाणगोचरम् एत्य त्वम् अद्य सबलः जीवन् न गमिष्यसि।’ विभीषणस्य वचनानि अन्ते कठोराणि — सः इन्द्रजितं ‘बालः’ इति वदति, यतः तस्य अभिमानः अपरिपक्वबुद्धेः लक्षणम्। ‘कालपाशेन बद्धः’ इति उक्त्या सः तस्य मरणं निश्चितं दर्शयति। ‘देवताकार्यं करिष्यसि’ इति व्यङ्ग्यम् — तव मरणेन एव देवानां कार्यं सिध्यति। अन्तिमः श्लोकः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, यः अग्रिमस्य लक्ष्मणेन्द्रजितोः महायुद्धस्य भूमिकां रचयति। एकोनत्रिंशः श्लोकः षट्पादः। ‘सबलः’ इति पदेन विभीषणः सूचयति यत् न केवलम् इन्द्रजित्, अपितु तस्य सम्पूर्णा सेना अपि अद्य नश्यति।

సౌమిత్రితో ఇలా చెప్పి, సంతోషం పొందిన విభీషణుడు విల్లు చేతబట్టిన అతనిని వెంటబెట్టుకొని త్వరగా వెళ్ళాడు. కొంచెం దూరం వెళ్ళి ఒక పెద్ద వనంలోకి ప్రవేశించి విభీషణుడు లక్ష్మణునికి ఆ కర్మస్థానాన్ని చూపించాడు. తేజస్వి అయిన రావణుని సోదరుడు నల్లని మేఘం వంటి, భయంకరంగా కనిపించే ఒక మర్రిచెట్టును లక్ష్మణునికి చూపించి ఇలా చెప్పాడు — ‘ఇక్కడ బలశాలి అయిన రావణపుత్రుడు భూతాలకు బలి సమర్పించి, ఆ తరువాత యుద్ధానికి దిగుతాడు. అప్పుడు ఆ రాక్షసుడు సమస్త ప్రాణులకూ కనిపించకుండా పోతాడు, యుద్ధంలో శత్రువులను చంపుతాడు, శ్రేష్ఠమైన బాణాలతో బంధిస్తాడు. ఈ మర్రిచెట్టును ఇంకా ప్రవేశించని బలశాలి అయిన ఆ రావణపుత్రుని రథంతో, గుర్రాలతో, సారథితో సహా మండే బాణాలతో ధ్వంసం చెయ్యి.’ ‘అలాగే’ అని, మహాతేజస్వీ మిత్రనందనుడూ అయిన సౌమిత్రి చిత్రమైన విల్లును టంకారం చేస్తూ అక్కడ నిలిచాడు. బలశాలి అయిన రావణపుత్రుడు ఇంద్రజిత్తు అగ్నివర్ణంలాంటి రథంలో కవచం ధరించి, ఖడ్గం ధరించి, ధ్వజంతో కనిపించాడు. మహాతేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు అపరాజితుడైన ఆ పౌలస్త్యునితో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధానికి నిన్ను పిలుస్తున్నాను; నాతో సక్రమంగా యుద్ధం చెయ్యి.’ ఇక్కడ మర్రిచెట్టు ఇంద్రజిత్తు శక్తికి కేంద్రం — అక్కడ భూతబలి ఇచ్చి అతడు అదృశ్యత్వం పొందుతాడు, దానితోనే ఇంతకుముందు రామలక్ష్మణులు నాగపాశంతో బంధించబడ్డారు. విభీషణునికి దాని రహస్యం తెలుసు, అందుకే ఇంద్రజిత్తు ప్రవేశించాలనుకొనే చోటికే లక్ష్మణుని తీసుకువెళ్తున్నాడు. ‘అప్రవిష్టమ్’ (ఇంకా ప్రవేశించని) అనే పదం నిర్ణాయకమైనది — చెట్టులోకి ప్రవేశిస్తే అతడు అదృశ్యుడవుతాడు, కాబట్టి అంతకుముందే అతనిని కొట్టాలి. ‘సమ్యగ్యుద్ధం ప్రయచ్ఛ’ (సక్రమంగా యుద్ధం చెయ్యి) అనే లక్ష్మణుని సవాలు ధర్మయుద్ధం పట్ల పట్టుదలను చూపిస్తుంది — మాయాయుద్ధం మాని ఎదురుగా పోరాడు అని. ‘జాతహర్షః’ (సంతోషం పొందినవాడు) అనే విశేషణం విభీషణుని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది, ఎందుకంటే అతడు ఉపాయపు సాఫల్యాన్ని ముందే చూస్తున్నాడు. ఇక్కడ కవి ఇంద్రజిత్తు యుద్ధపద్ధతి రహస్యాన్ని విస్తారంగా చెబుతాడు — మొదట భూతాలకు బలి, తరువాత అదృశ్యత్వం, తరువాత బాణాలతో శత్రువులను బంధించడమూ చంపడమూ. ఇదే పద్ధతి ఇంతకుముందు నాగపాశ సందర్భంలోనూ బ్రహ్మాస్త్ర సందర్భంలోనూ కనిపించింది, అప్పుడు రామలక్ష్మణులూ వానరసేన అంతా మూర్ఛపోయారు. కాబట్టి విభీషణుని జ్ఞానం లక్ష్మణునికి ప్రాణరక్షకం. ఇంద్రజిత్తు అగ్నివర్ణపు రథమూ కవచమూ ఖడ్గమూ ధ్వజమూ అతని యుద్ధసన్నద్ధతను చూపిస్తాయి — హోమాన్ని విడిచిపెట్టినా అతడు పూర్తిగా సన్నద్ధుడై వచ్చాడు. ఇలా యుద్ధరంగం సిద్ధమైంది.

అలా పిలువబడిన మహాతేజస్వీ మనస్వీ అయిన రావణపుత్రుడు అక్కడ విభీషణుని చూసి కఠినమైన మాటలు అన్నాడు — ‘రాక్షసా, ఇక్కడే పుట్టి ఇక్కడే పెరిగిన నీవు నా తండ్రికి సొంత సోదరుడవు, నాకు పినతండ్రివి; కొడుకుకు ఎలా ద్రోహం చేస్తున్నావు? దుర్బుద్ధీ, జ్ఞాతిత్వమూ, సౌహార్దమూ, జాతీ నీకు ప్రమాణం కావు; సోదరత్వమూ కాదు, ధర్మమూ కాదు, ధర్మాన్ని దూషించేవాడా. దుర్బుద్ధీ, నీవు శోచనీయుడవు, సజ్జనుల చేత నిందించదగినవాడవు, ఎందుకంటే స్వజనులను విడిచిపెట్టి పరాయివాని సేవకుడవయ్యావు. సడలిన బుద్ధితో నీవు గొప్ప భేదాన్ని గుర్తించడం లేదు — స్వజనులతో కలిసి నివసించడం ఎక్కడ, నీచమైన పరాశ్రయం ఎక్కడ! పరాయివాడు గుణవంతుడు కావచ్చు, స్వజనుడు గుణహీనుడు కావచ్చు; గుణహీనుడైనా స్వజనుడే శ్రేయస్కరుడు, పరాయివాడు పరాయివాడే. తన పక్షాన్ని విడిచిపెట్టి పరపక్షాన్ని సేవించేవాడు, తన పక్షం నశించిన తరువాత వారి చేతనే చంపబడతాడు. రావణుని తమ్ముడా, నిశాచరా, నీలో ఉన్న ఈ నిర్దయ ఎలాంటిదో, స్వజనుల పట్ల అలాంటి పౌరుషం చూపడం నీకొక్కనికే సాధ్యం.’ ఇంద్రజిత్తు ఆక్షేపం కులధర్మం ఆధారంగా — గుణహీనుడైనా స్వజనుడే శ్రేయస్కరుడని. అతడు విభీషణుని ‘ధర్మదూషణ’ (ధర్మాన్ని దూషించేవాడా) అంటాడు, ఎందుకంటే అతని దృష్టిలో కులత్యాగమే పరమ అధర్మం. ‘పరభృత్యత్వమ్’ (పరాయివాని సేవకత్వం) అనే పదంతో అతడు విభీషణుని రాముని దాసునిగా భావించి ఎగతాళి చేస్తాడు. ‘తరువాత వారి చేతనే చంపబడతాడు’ అనే భవిష్యద్వాణి కూడా అతని మాటలో ఉంది — తన పక్షాన్ని విడిచినవాడు చివరకు కొత్త యజమానుల చేత కూడా విడువబడతాడని. ఈ తర్కాలు ఇంతకుముందు రావణుడు కూడా చెప్పినవే, కాబట్టి ఇంద్రజిత్తు తండ్రి మాటలనే తిరిగి చెబుతున్నాడు. పదహారవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది ఈ తర్కాన్ని ప్రత్యేకంగా దృఢపరుస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు మాటలలో క్రోధమూ అవమానమూ కలగలసి ఉన్నాయి — అతడు విభీషణుని ‘రాక్షసా’, ‘దుర్మతీ’, ‘దుర్బుద్ధీ’, ‘ధర్మదూషణా’ అని పలువిధాలుగా సంబోధిస్తాడు. అతని దృష్టిలో విభీషణుడు రాముని పక్షానికి వెళ్ళడం స్వార్థం కోసమే గాని ధర్మం కోసం కాదు. ఇలా ఈ సంవాదం రెండు దృక్పథాల సంఘర్షణ — కులనిష్ఠా ధర్మనిష్ఠా. విభీషణుడు లంకలోనే పుట్టి పెరిగాడని అతడు గుర్తుచేస్తాడు, దానితో అతని కృతఘ్నతను చూపించాలని.

అన్న కొడుకు ఇలా అనగా విభీషణుడు ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు — ‘రాక్షసా, నా శీలం తెలియనివానిలా ఎందుకు ప్రగల్భాలు పలుకుతున్నావు? దుష్టుడా, రాక్షసేంద్రుని కొడుకా, పెద్దవాడినన్న గౌరవంతో కఠినత్వాన్ని విడిచిపెట్టు. క్రూరకర్ములైన రాక్షసుల కులంలో నేను పుట్టినా, మనుషులకు ఏది మొదటి గుణమో అదే నా శీలం, అది రాక్షసశీలం కాదు. నేను దారుణమైనదానిలో రమించను, అధర్మంలోనూ రమించను; స్వభావం వేరైనా సోదరుడు సోదరుని చేత ఎలా వెళ్ళగొట్టబడతాడు? ధర్మం నుండి జారిన శీలం గల, పాపనిశ్చయం గల పురుషుని విడిచిపెట్టినవాడు చేతిలోని విషసర్పాన్ని విడిచినట్టు సుఖం పొందుతాడు. పరుల సొత్తును హరించడంలో నిమగ్నుడైన, పరస్త్రీలను తాకే దురాత్ముని మండుతున్న ఇంటిలా విడిచిపెట్టాలని చెబుతారు. పరుల సొత్తును హరించడం, పరస్త్రీలను తాకడం, మిత్రులపై అతిగా శంకించడం — ఈ మూడు దోషాలు నాశనాన్ని తెచ్చేవి. మహర్షులను ఘోరంగా వధించడం, దేవతలందరితో విరోధం, అభిమానం, రోషం, వైరబుద్ధి, ప్రతికూలత — నా సోదరుని జీవితాన్నీ ఐశ్వర్యాన్నీ నాశనం చేసే ఈ దోషాలు, మేఘాలు పర్వతాలను కప్పినట్టు, అతని గుణాలను కప్పివేశాయి. ఈ దోషాల వల్లనే నీ తండ్రి అయిన నా సోదరుని నేను విడిచిపెట్టాను; ఇక ఈ లంకాపురి ఉండదు, నీవూ ఉండవు, నీ తండ్రీ ఉండడు.’ విభీషణుని ఉత్తరం రెండు విధాలు — మొదట తన శీలాన్ని స్థాపించడం, తరువాత రావణుని దోషాలను లెక్కించడం. అతడు కులాన్నీ శీలాన్నీ వేరుచేస్తాడు — పుట్టుక రాక్షసకులంలో, కాని ఆచారం సజ్జనులది. విషసర్పపు, మండుతున్న ఇంటి ఉపమానాలు పాపిని విడిచిపెట్టడం ఆత్మరక్షణకు అవసరమని చూపిస్తాయి, అది ద్రోహం కాదు. రావణునికి గుణాలు కూడా ఉండేవని అతడు అంగీకరిస్తాడు, కాని అవి మేఘాలు కప్పిన పర్వతాల్లా దోషాలతో కప్పబడిపోయాయి. పందొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది; ఇరవై ఒకటవ, ఇరవై రెండవ శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి. ‘గుణో యః ప్రథమో నృణామ్’ (మనుషులకు ఏది మొదటి గుణమో) అనే మాటతో అతడు మానవీయమైన శీలం అన్ని గుణాల కంటే ఉత్తమమైనదని చెబుతాడు — కులం పుట్టుకతో వస్తుంది, శీలం మాత్రం తన ఆచరణతో. ‘స్వభావం వేరైనా సోదరుడు సోదరుని చేత ఎలా వెళ్ళగొట్టబడతాడు?’ అనే ప్రశ్నతో అతడు సోదరుని విడిచిపెట్టడం సాధారణంగా తగనిదని అంగీకరిస్తాడు, కాని సోదరుడు ధర్మం నుండి జారి పాపనిశ్చయుడైనప్పుడు అతనిని విడిచిపెట్టడమే శ్రేయస్కరం. నాశనాన్ని తెచ్చే మూడు దోషాలు — పరధనహరణం, పరస్త్రీస్పర్శ, మిత్రులపై అవిశ్వాసం — అన్నీ రావణునిలో కనిపిస్తాయి, ఎందుకంటే అతడు కుబేరుని ధనాన్నీ పుష్పకాన్నీ హరించాడు, సీతను హరించాడు, విభీషణుని నమ్మక వెళ్ళగొట్టాడు. కాబట్టి అతనిని విడిచిపెట్టడం ధర్మసమ్మతమని అతడు ప్రతిపాదిస్తాడు.

‘రాక్షసా, నీవు అతిగర్వంతో కూడిన బాలుడవు, వినయం లేనివాడవు; కాలపాశంతో బంధించబడిన నీవు ఏమేమి చెప్పాలనుకొంటే అది నాతో చెప్పు. రాక్షసాధముడా, నాతో కఠినంగా మాట్లాడావు కాబట్టి ఈ రోజు ఇక్కడ నీకు ఆపద వచ్చిపడింది; ఆ మర్రిచెట్టును నీవు ప్రవేశించలేవు. కాకుత్స్థుని ఎదిరించి నీవు బతకలేవు; యుద్ధంలో నరదేవుడైన లక్ష్మణునితో పోరాడు; హతుడవై యమలోకానికి వెళ్ళి దేవతల కార్యాన్ని నెరవేరుస్తావు. ఎత్తిన నీ బలాన్ని ప్రదర్శించు, నీ ఆయుధాలనూ బాణాలనూ అన్నిటినీ వెచ్చించు; లక్ష్మణుని బాణాల పరిధిలోకి వచ్చి నీవు ఈ రోజు సైన్యంతో సహా ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళవు.’ విభీషణుని మాటలు చివరకు కఠినమవుతాయి — అతడు ఇంద్రజిత్తును ‘బాలుడు’ అంటాడు, ఎందుకంటే అతని అభిమానం అపరిపక్వమైన బుద్ధికి లక్షణం. ‘కాలపాశంతో బంధించబడినవాడు’ అనే మాటతో అతని మరణం నిశ్చితమని చూపిస్తాడు. ‘దేవతల కార్యాన్ని నెరవేరుస్తావు’ అనేది వ్యంగ్యం — నీ మరణంతోనే దేవతల కార్యం సిద్ధిస్తుంది. చివరి శ్లోకం వంశస్థ వృత్తంలో కూర్చబడింది, అది తరువాత జరగబోయే లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల మహాయుద్ధానికి భూమికను రచిస్తుంది. ఇరవై తొమ్మిదవ శ్లోకం ఆరు పాదాలది. ‘సబలః’ (సైన్యంతో సహా) అనే పదంతో విభీషణుడు ఇంద్రజిత్తు ఒక్కడే కాదు, అతని సేన అంతా కూడా ఈ రోజు నశిస్తుందని సూచిస్తాడు.

சௌமித்திரியிடம் இவ்வாறு சொல்லிவிட்டு, மகிழ்ச்சி பொங்கிய விபீஷணன், கையில் வில்லேந்திய அவனை அழைத்துக்கொண்டு விரைந்து சென்றான். சற்றுத் தொலைவு சென்று ஒரு பெரிய காட்டுக்குள் புகுந்து, விபீஷணன் லக்ஷ்மணனுக்கு அந்தச் செயலின் இடத்தைக் காட்டினான். ஒளிமிக்கவனான ராவணனின் தம்பி, கருமேகம் போன்றதும் பார்ப்பதற்கு அச்சமூட்டுவதுமான ஓர் ஆலமரத்தை லக்ஷ்மணனுக்குச் சுட்டிக்காட்டினான்: ‘இங்கே வலிமைமிக்க ராவணனின் மகன் பூதங்களுக்குப் பலி செலுத்திவிட்டு, அதன் பிறகுதான் போருக்குச் செல்கிறான். அதன் பிறகு அந்த ராக்ஷசன் எல்லா உயிர்களுக்கும் கண்ணுக்குத் தெரியாதவன் ஆகிறான்; போரில் பகைவர்களைக் கொல்கிறான்; சிறந்த அம்புகளால் கட்டுகிறான். ஆலமரத்துக்குள் புகுவதற்கு முன்பே, வலிமைமிக்க அந்த ராவணனின் மகனை, தேரோடும் குதிரைகளோடும் சாரதியோடும், ஒளிரும் அம்புகளால் அழித்துவிடு.’ ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, பேரொளி கொண்டவனும் நண்பர்களை மகிழ்விப்பவனுமான சௌமித்திரி தன் அழகிய வில்லின் நாணை ஒலிக்கச் செய்தபடி அங்கே நிலைகொண்டான். வலிமைமிக்க ராவணனின் மகனான அந்த இந்திரஜித், அக்னி நிறத் தேரில், கவசம் அணிந்து, வாள் ஏந்தி, கொடியோடு எதிரே தோன்றினான். பேரொளி கொண்ட லக்ஷ்மணன், அதுவரை தோற்கடிக்கப்படாத அந்தப் புலஸ்திய வம்சத்தவனிடம் சொன்னான்: ‘போருக்கு உன்னை அழைக்கிறேன்; என்னோடு முறையாகப் போர் செய்.’ இங்கே ஆலமரமே இந்திரஜித்தின் ஆற்றலின் மையம் — அங்கே பூதங்களுக்குப் பலி செலுத்தி அவன் கண்ணுக்குத் தெரியாத நிலையை அடைகிறான்; அதனாலேயே முன்பு ராம லக்ஷ்மணர் நாகபாசத்தால் கட்டுண்டனர். விபீஷணன் அவனுடைய ரகசியத்தை அறிவான்; ஆகவே இந்திரஜித் எந்த இடத்துக்குள் புக விரும்புகிறானோ, அங்கேயே லக்ஷ்மணனை அழைத்துச் செல்கிறான். ‘அப்ரவிஷ்டம்’ — ‘புகுவதற்கு முன்பே’ — என்ற சொல் தீர்மானமானது: மரத்துக்குள் புகுந்துவிட்டால் அவன் கண்ணுக்குத் தெரியமாட்டான்; ஆகவே அதற்கு முன்பே தாக்க வேண்டும். லக்ஷ்மணனின் ‘ஸம்யக் யுத்தம் ப்ரயச்ச’ — ‘முறையாகப் போர் செய்’ — என்ற அறைகூவல் தர்மயுத்தத்துக்கான வலியுறுத்தலைக் காட்டுகிறது: மாயைப் போரை விட்டு நேருக்கு நேர் போரிடு என்று. விபீஷணனுக்குத் தரப்பட்ட ‘ஜாதஹர்ஷ:’ — ‘மகிழ்ச்சி பொங்கியவன்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது; ஏனெனில் உபாயத்தின் வெற்றியை அவன் முன்கூட்டியே காண்கிறான். இங்கே கவி இந்திரஜித்தின் போர் முறையின் ரகசியத்தை விரிவாகச் சொல்கிறார் — முதலில் பூதங்களுக்குப் பலி, பிறகு கண்ணுக்குத் தெரியாத நிலை, பிறகு அம்புகளால் பகைவர்களைக் கட்டுதலும் கொல்லுதலும். நாகபாச நிகழ்ச்சியிலும் பிரம்மாஸ்திர நிகழ்ச்சியிலும், ராம லக்ஷ்மணரும் வானரப் படை முழுவதும் மயங்கிக் கிடந்தபோது, இதே முறைதான் காணப்பட்டது. ஆகவே விபீஷணனின் அறிவு லக்ஷ்மணனுக்கு உயிர்காப்பதாகிறது. இந்திரஜித்தின் அக்னி நிறத் தேர், கவசம், வாள், கொடி ஆகியவை அவனுடைய போர் ஆயத்தத்தைக் காட்டுகின்றன — ஹோமத்தை விட்டு வந்தும் அவன் முழுமையாக ஆயத்தமாகவே வந்திருக்கிறான். இவ்வாறு போரின் அரங்கம் தயாராகிறது.

இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட, பேரொளியும் மனவலிமையும் கொண்ட ராவணனின் மகன், அங்கே விபீஷணனைக் கண்டு கடுஞ்சொற்களைச் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசனே, இங்கேயே பிறந்து வளர்ந்தவன் நீ; என் தந்தையின் சொந்தச் சகோதரன், என் சிற்றப்பன்; மகனுக்கு எப்படித் துரோகம் செய்கிறாய்? தீய மதியுடையவனே, உறவுமுறையோ, நட்போ, இனமோ உனக்கு அளவுகோல் அல்ல; உடன்பிறப்பும் அல்ல, தர்மமும் அல்ல, தர்மத்தைக் கெடுப்பவனே. தீய புத்தியுடையவனே, சொந்த மக்களைக் கைவிட்டு அயலானுக்கு ஊழியனாகிவிட்ட நீ இரங்கத்தக்கவன், நல்லோரால் பழிக்கப்படத்தக்கவன். தளர்ந்த புத்தியால் நீ இந்தப் பெரும் வேறுபாட்டை அறியவில்லை — சொந்த மக்களோடு வாழ்வது எங்கே, அயலானைச் சார்ந்திருக்கும் இழிநிலை எங்கே! அயலான் குணவானாக இருக்கலாம், சொந்தக்காரன் குணமற்றவனாக இருக்கலாம்; குணமற்றவனானாலும் சொந்தக்காரனே மேலானவன்; அயலான் அயலானே. தன் பக்கத்தைக் கைவிட்டு அயலார் பக்கத்தைச் சார்பவன், தன் பக்கம் அழிந்தபின், அவர்களாலேயே கொல்லப்படுகிறான். ராவணனின் தம்பியான இரவில் திரிவோனே, உன்னுடைய இந்த இரக்கமின்மை எத்தகையதோ, சொந்தக்காரனிடம் அத்தகைய ஆண்மை காட்ட உன்னால் மட்டுமே முடியும்.’ இந்திரஜித்தின் குற்றச்சாட்டு குலதர்மத்தை அடிப்படையாகக் கொண்டது — குணமற்றவனானாலும் சொந்தக்காரனே மேலானவன் என்பது. அவன் விபீஷணனை ‘தர்மதூஷண’ — ‘தர்மத்தைக் கெடுப்பவனே’ — என்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய பார்வையில் குலத்தைக் கைவிடுவதே மிகப் பெரிய அதர்மம். ‘பரப்ருத்யத்வம்’ — ‘அயலானுக்கு ஊழியம்’ — என்ற சொல்லால் அவன் விபீஷணனை ராமனின் அடிமையாகக் கருதி ஏளனம் செய்கிறான். ‘பின்னர் அவர்களாலேயே கொல்லப்படுகிறான்’ என்ற எதிர்காலக் கூற்றும் அவனுடைய சொல்லில் உள்ளது — தன் பக்கத்தைக் கைவிட்டவன் இறுதியில் புதிய தலைவர்களாலும் கைவிடப்படுவான் என்று. இந்தத் தர்க்கங்களை முன்பு ராவணனும் சொல்லியிருக்கிறான்; ஆகவே இந்திரஜித் தந்தையின் சொல்லையே திரும்பச் சொல்கிறான். பதினாறாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அது இந்தத் தர்க்கத்தைச் சிறப்பாக வலுப்படுத்துகிறது. இந்திரஜித்தின் சொற்களில் சினமும் அவமதிப்பும் கலந்திருக்கின்றன — அவன் விபீஷணனை ‘ராக்ஷசனே’, ‘தீய மதியுடையவனே’, ‘தீய புத்தியுடையவனே’, ‘தர்மத்தைக் கெடுப்பவனே’ என்று பலவாறு விளிக்கிறான். அவனுடைய பார்வையில், விபீஷணன் ராமன் பக்கம் சென்றது சுயநலத்துக்காகவே, தர்மத்துக்காக அல்ல. இவ்வாறு இந்த உரையாடல் இரண்டு கண்ணோட்டங்களின் மோதல் — குலப்பற்றும் தர்மப்பற்றும். விபீஷணன் பிறந்ததும் வளர்ந்ததும் இலங்கையிலேயே என்று அவன் நினைவூட்டுகிறான்; அதனால் விபீஷணனின் நன்றிகெட்டதனம் காட்டப்பட வேண்டும் என்பது அவனுடைய நோக்கம்.

தமையனின் மகன் இவ்வாறு சொன்னதும், விபீஷணன் மறுமொழி கூறினான்: ‘ராக்ஷசனே, என் இயல்பை அறியாதவனைப் போல ஏன் தற்பெருமை பேசுகிறாய்? தீயவனே, ராக்ஷசேந்திரனின் மகனே, பெரியவனிடம் கொள்ள வேண்டிய மரியாதையை முன்னிட்டுக் கடுஞ்சொல்லை விட்டுவிடு. கொடுஞ்செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களின் குலத்தில் நான் பிறந்திருந்தாலும், மனிதர்களின் முதன்மையான குணம் எதுவோ, அதுவே — ராக்ஷசத் தன்மையற்ற — என் இயல்பு. கொடுமையில் நான் இன்புறுவதில்லை; அதர்மத்திலும் நிச்சயமாக இன்புறுவதில்லை; இயல்பில் மாறுபட்டவனாக இருந்தாலும் ஒரு சகோதரனைச் சகோதரன் எப்படி விலக்கிவைக்க முடியும்? தர்மத்திலிருந்து நழுவிய ஒழுக்கமும் பாவத்தில் உறுதியும் கொண்ட மனிதனைக் கைவிட்டவன், கையிலிருந்து நச்சுப் பாம்பை உதறியவனைப் போல நிம்மதியடைகிறான். பிறர் பொருளைக் கவர்வதில் ஈடுபட்டவனும், பிறர் மனைவியைத் தீண்டுபவனுமான தீய உள்ளத்தோனை, தீப்பற்றி எரியும் வீட்டைப் போலக் கைவிட வேண்டும் என்று சொல்கிறார்கள். பிறர் பொருளைக் கவர்தல், பிறர் மனைவியைத் தீண்டுதல், நண்பர்கள் மீது மிதமிஞ்சிய ஐயம் — இந்த மூன்று குற்றங்களும் அழிவைக் கொண்டுவருபவை. மகரிஷிகளைக் கொடூரமாகக் கொல்லுதல், எல்லாத் தேவர்களோடும் பகைமை, செருக்கு, சினம், பகையுணர்வு, எதிர்நிற்கும் போக்கு — என் சகோதரனின் உயிரையும் செல்வச் சிறப்பையும் அழிக்கும் இந்தக் குற்றங்கள், மேகங்கள் மலைகளை மறைப்பதுபோல அவனுடைய நற்குணங்களை மறைத்துவிட்டன. இந்தக் குற்றங்களால்தான் உன் தந்தையான என் சகோதரனை நான் கைவிட்டேன்; இந்த இலங்கை நகரம் இனி இல்லை, நீயும் இல்லை, உன் தந்தையும் இல்லை.’ விபீஷணனின் மறுமொழி இருவகையானது — முதலில் தன் இயல்பை நிலைநாட்டுதல், பிறகு ராவணனின் குற்றங்களை எண்ணுதல். அவன் குலத்தையும் இயல்பையும் பிரித்துக் காட்டுகிறான் — பிறப்பு ராக்ஷச குலத்தில், ஆனால் ஒழுக்கம் நல்லோருடையது. நச்சுப் பாம்பு, எரியும் வீடு என்ற இரு உவமைகளும், பாவியைக் கைவிடுவது தன்னைக் காத்துக்கொள்வதற்கு அவசியம், அது துரோகம் அல்ல என்று காட்டுகின்றன. ராவணனிடம் நற்குணங்களும் இருந்தன என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் மேகங்கள் மலைகளை மறைப்பதுபோல அவை குற்றங்களால் மறைக்கப்பட்டுவிட்டன. பத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது; இருபத்தொன்றாம், இருபத்திரண்டாம் சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன. ‘குணோ ய: ப்ரதமோ ந்ருணாம்’ — ‘மனிதர்களின் முதன்மையான குணம்’ — என்ற சொல்லால், அவன் மனிதப் பண்பை — ஒழுக்கத்தை — எல்லாக் குணங்களிலும் மேலானதாகச் சொல்கிறான்: குலம் பிறப்பால் கிடைக்கிறது, ஒழுக்கமோ ஒருவனுடைய சொந்த நடத்தையால். ‘இயல்பில் மாறுபட்டவனாக இருந்தாலும் ஒரு சகோதரனைச் சகோதரன் எப்படி விலக்கிவைக்க முடியும்?’ என்ற கேள்வியால், சகோதரனைக் கைவிடுவது பொதுவாகத் தகாதது என்று அவன் ஒப்புக்கொள்கிறான்; ஆனால் சகோதரன் தர்மத்திலிருந்து நழுவிப் பாவத்தில் உறுதிகொண்டுவிட்டால், அவனைக் கைவிடுவதே மேலானது. அழிவைக் கொண்டுவரும் மூன்று குற்றங்களும் — பிறர் செல்வத்தைக் கவர்தல், பிறர் மனைவியைத் தீண்டுதல், நண்பர்களிடம் நம்பிக்கையின்மை — ராவணனிடம் அனைத்தும் காணப்படுகின்றன; ஏனெனில் அவன் குபேரனின் செல்வத்தையும் புஷ்பகத்தையும் கவர்ந்தான், சீதையைக் கவர்ந்தான், விபீஷணனை நம்பாமல் வெளியேற்றினான். ஆகவே அவனைக் கைவிட்டது தர்மத்துக்கு உடன்பட்டதே என்று அவன் நிறுவுகிறான்.

‘ராக்ஷசனே, நீ மிகுந்த செருக்குடையவன், சிறுவன், அடக்கமற்றவன்; காலனின் பாசத்தால் கட்டுண்டிருக்கும் நீ, விரும்பியதையெல்லாம் என்னிடம் சொல்லிக்கொள். ராக்ஷசர்களில் இழிந்தவனே, என்னிடம் கடுஞ்சொல் சொன்னதால், இன்று இங்கே உனக்குக் கேடு வந்துவிட்டது; ஆலமரத்துக்குள் புக உன்னால் முடியாது. காகுத்ஸ்தனை எதிர்த்து நீ உயிர்வாழ முடியாது; போர்க்களத்தில் மனிதர்களின் தேவனான லக்ஷ்மணனோடு போரிடு; கொல்லப்பட்டு யமனின் உலகுக்குச் சென்று, தேவர்களின் காரியத்தை நிறைவேற்றுவாய். திரட்டிய உன் சொந்த வலிமையைக் காட்டு; உன் எல்லா ஆயுதங்களையும் அம்புகளையும் செலவழி; லக்ஷ்மணனின் அம்பு எட்டும் தொலைவுக்குள் வந்த நீ, இன்று உன் படையோடு உயிருடன் திரும்பமாட்டாய்.’ விபீஷணனின் சொற்கள் இறுதியில் கடுமையானவை — அவன் இந்திரஜித்தை ‘சிறுவன்’ என்கிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய செருக்கு முதிராத புத்தியின் அடையாளம். ‘காலனின் பாசத்தால் கட்டுண்டவன்’ என்ற கூற்றால் அவனுடைய மரணம் உறுதியானது என்று காட்டுகிறான். ‘தேவர்களின் காரியத்தை நிறைவேற்றுவாய்’ என்பது கேலி — உன் மரணத்தாலேயே தேவர்களின் காரியம் நிறைவேறும். கடைசிச் சுலோகம் வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அது லக்ஷ்மணனுக்கும் இந்திரஜித்துக்கும் இடையே அடுத்து நிகழவிருக்கும் பெரும்போருக்கான களத்தை அமைக்கிறது. இருபத்தொன்பதாம் சுலோகம் ஆறு பாதங்கள் கொண்டது. ‘ஸபல:’ — ‘படையோடு’ — என்ற சொல்லால், இந்திரஜித் மட்டுமல்ல, அவனுடைய படை முழுவதும் இன்று அழியும் என்று விபீஷணன் சுட்டுகிறான்.

ಸೌಮಿತ್ರಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ವಿಭೀಷಣನು ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕರೆದುಕೊಂಡು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಹೊರಟನು. ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರ ಹೋಗಿ ಒಂದು ದೊಡ್ಡ ಕಾಡನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಆ ಕರ್ಮದ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ತೋರಿಸಿದನು. ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನು ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ, ಭಯಂಕರವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಿದ್ದ ಒಂದು ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ಬಲಶಾಲಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಲ್ಲಿ ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿಯನ್ನು ಅರ್ಪಿಸಿ, ಅನಂತರ ಸಂಗ್ರಾಮಕ್ಕೆ ತೊಡಗುತ್ತಾನೆ. ಆಗ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ, ಸಮರದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ಉತ್ತಮ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಬಂಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಇನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸದಿರುವ ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ರಥ, ಕುದುರೆಗಳು, ಸಾರಥಿ ಸಹಿತವಾಗಿ ಉರಿಯುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡು.’ ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಸೌಮಿತ್ರಿ ತನ್ನ ಚಿತ್ರವಿಚಿತ್ರವಾದ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಠೇಂಕರಿಸುತ್ತ ಅಲ್ಲಿ ನಿಂತನು. ಆ ಬಲಶಾಲಿ ರಾವಣಪುತ್ರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ರಥದಲ್ಲಿ, ಕವಚಧಾರಿಯಾಗಿ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಯಾಗಿ, ಧ್ವಜಸಹಿತನಾಗಿ ಎದುರಿಗೆ ಕಾಣಿಸಿಕೊಂಡನು. ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅಪರಾಜಿತನಾದ ಆ ಪೌಲಸ್ತ್ಯನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮರದಲ್ಲಿ ನಿನ್ನನ್ನು ಆಹ್ವಾನಿಸುತ್ತೇನೆ; ನನ್ನೊಡನೆ ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು.’ ಇಲ್ಲಿ ಆಲದ ಮರ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಕೇಂದ್ರ — ಅಲ್ಲಿ ಭೂತಬಲಿಯನ್ನು ಕೊಟ್ಟು ಅವನು ಅದೃಶ್ಯತ್ವವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದಲೇ ಹಿಂದೆ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರು ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತರಾಗಿದ್ದರು. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಅದರ ರಹಸ್ಯ ಗೊತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ಬಯಸುವ ಸ್ಥಳಕ್ಕೇ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಪ್ರವಿಷ್ಟಮ್’ (ಇನ್ನೂ ಪ್ರವೇಶಿಸದ) ಎಂಬ ಪದ ನಿರ್ಣಾಯಕ — ಮರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದರೆ ಅವನು ಅದೃಶ್ಯ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಪ್ರಹರಿಸಬೇಕು. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ‘ಸಮ್ಯಗ್ಯುದ್ಧಂ ಪ್ರಯಚ್ಛ’ (ನ್ಯಾಯವಾಗಿ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು) ಎಂಬ ಆಹ್ವಾನ ಧರ್ಮಯುದ್ಧದ ಒತ್ತಾಯವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಮಾಯಾಯುದ್ಧವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಎದುರುಬದುರಾಗಿ ಹೋರಾಡು ಎಂದು. ವಿಭೀಷಣನ ‘ಜಾತಹರ್ಷಃ’ (ಹರ್ಷಗೊಂಡ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಉಪಾಯದ ಸಫಲತೆಯನ್ನು ಮೊದಲೇ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಯುದ್ಧಪದ್ಧತಿಯ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ — ಮೊದಲು ಭೂತಗಳಿಗೆ ಬಲಿ, ಅನಂತರ ಅದೃಶ್ಯತ್ವ, ಅನಂತರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳ ಬಂಧನ ಮತ್ತು ವಧೆ. ಇದೇ ಪದ್ಧತಿ ಹಿಂದೆ ನಾಗಪಾಶದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರದ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲೂ ಕಂಡಿತ್ತು, ಆಗ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರೂ ಇಡೀ ವಾನರಸೈನ್ಯವೂ ಮೂರ್ಛಿತರಾಗಿದ್ದರು. ಆದ್ದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಜ್ಞಾನ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಜೀವರಕ್ಷಕ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಗ್ನಿವರ್ಣದ ರಥ, ಕವಚ, ಖಡ್ಗ, ಧ್ವಜ ಅವನ ಯುದ್ಧಸಿದ್ಧತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ — ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೂ ಅವನು ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ ಬಂದಿದ್ದಾನೆ. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧದ ರಂಗಭೂಮಿ ಸಜ್ಜಾಯಿತು.

ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಮಹಾತೇಜಸ್ವಿಯೂ ಮನಸ್ವಿಯೂ ಆದ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಅಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಕಂಡು ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ಇಲ್ಲಿಯೇ ಹುಟ್ಟಿ ಬೆಳೆದ ನೀನು ನನ್ನ ತಂದೆಯ ಸ್ವಂತ ತಮ್ಮ, ನನ್ನ ಚಿಕ್ಕಪ್ಪ; ಮಗನಿಗೆ ಹೇಗೆ ದ್ರೋಹ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ಜ್ಞಾತಿತ್ವವಾಗಲಿ, ಸೌಹಾರ್ದವಾಗಲಿ, ಜಾತಿಯಾಗಲಿ ನಿನಗೆ ಪ್ರಮಾಣವಲ್ಲ; ಒಡಹುಟ್ಟಿದ ಬಾಂಧವ್ಯವೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮವೂ ಇಲ್ಲ, ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನೇ. ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನೀನು ಶೋಚನೀಯನು, ಸಜ್ಜನರಿಂದ ನಿಂದನೀಯನು — ಏಕೆಂದರೆ ನೀನು ಸ್ವಜನರನ್ನು ತೊರೆದು ಪರರ ಸೇವಕನಾಗಿದ್ದೀಯೆ. ಶಿಥಿಲವಾದ ಬುದ್ಧಿಯಿಂದ ನಿನಗೆ ಈ ಮಹಾ ವ್ಯತ್ಯಾಸ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ — ಎಲ್ಲಿ ಸ್ವಜನರೊಡನೆ ವಾಸ, ಎಲ್ಲಿ ನೀಚವಾದ ಪರಾಶ್ರಯ! ಪರಜನನು ಗುಣವಂತನಾಗಿರಲಿ, ಸ್ವಜನನು ನಿರ್ಗುಣನಾಗಿರಲಿ; ನಿರ್ಗುಣನಾದರೂ ಸ್ವಜನನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ, ಪರನು ಪರನೇ. ಯಾರು ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೊರೆದು ಪರಪಕ್ಷವನ್ನು ಸೇವಿಸುತ್ತಾನೋ, ಅವನು ತನ್ನ ಪಕ್ಷ ನಾಶವಾದ ಮೇಲೆ ಆ ಪರರಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ. ರಾವಣನ ತಮ್ಮನೇ, ನಿಶಾಚರನೇ, ನಿನ್ನ ಈ ನಿರ್ದಯತೆ ಎಂತಹುದೋ, ಅಂತಹ ಪೌರುಷವನ್ನು ಸ್ವಜನರ ಮೇಲೆ ತೋರಲು ನಿನ್ನಿಂದ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ.’ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆಕ್ಷೇಪ ಕುಲಧರ್ಮದ ಆಧಾರದ್ದು — ನಿರ್ಗುಣನಾದರೂ ಸ್ವಜನನೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ ಎಂದು. ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ಧರ್ಮದೂಷಣ’ (ಧರ್ಮವನ್ನು ಕೆಡಿಸುವವನು) ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಮತದಲ್ಲಿ ಕುಲತ್ಯಾಗವೇ ಪರಮ ಅಧರ್ಮ. ‘ಪರಭೃತ್ಯತ್ವಮ್’ (ಪರರ ಸೇವಕತನ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಮನ ದಾಸನೆಂದು ಭಾವಿಸಿ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಪಶ್ಚಾತ್ ತೈರೇವ ಹನ್ಯತೇ’ (ಅನಂತರ ಅವರಿಂದಲೇ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ) ಎಂಬ ಭವಿಷ್ಯವಾಣಿಯೂ ಅವನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿದೆ — ತನ್ನ ಪಕ್ಷವನ್ನು ತೊರೆದವನು ಕೊನೆಗೆ ಹೊಸ ಸ್ವಾಮಿಗಳಿಂದಲೂ ತ್ಯಜಿಸಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ ಎಂದು. ಈ ತರ್ಕಗಳನ್ನು ಹಿಂದೆ ರಾವಣನೂ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನೇ ಪುನರುಚ್ಚರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹದಿನಾರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ಈ ತರ್ಕವನ್ನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ದೃಢಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಕ್ರೋಧವೂ ಅಪಮಾನವೂ ಬೆರೆತಿವೆ — ಅವನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ‘ರಾಕ್ಷಸ’, ‘ದುರ್ಮತೇ’, ‘ದುರ್ಬುದ್ಧೇ’, ‘ಧರ್ಮದೂಷಣ’ ಎಂದು ಬಗೆಬಗೆಯಾಗಿ ಸಂಬೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಹೋದುದು ಕೇವಲ ಸ್ವಾರ್ಥಕ್ಕಾಗಿ, ಧರ್ಮಕ್ಕಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಈ ಸಂವಾದ ಎರಡು ದೃಷ್ಟಿಕೋನಗಳ ಸಂಘರ್ಷ — ಕುಲನಿಷ್ಠೆ ಮತ್ತು ಧರ್ಮನಿಷ್ಠೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಜನ್ಮವೂ ಬೆಳವಣಿಗೆಯೂ ಲಂಕೆಯಲ್ಲೇ ಆದುವು ಎಂದು ಅವನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಕೃತಘ್ನತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸಲೆಂದು.

ಅಣ್ಣನ ಮಗನಿಂದ ಹೀಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ವಿಭೀಷಣನು ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನನ್ನ ಶೀಲವನ್ನು ತಿಳಿಯದವನಂತೆ ಏಕೆ ಬಡಾಯಿ ಕೊಚ್ಚುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ದುರ್ಜನನಾದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರಪುತ್ರನೇ, ಹಿರಿಯನೆಂಬ ಗೌರವದಿಂದಾದರೂ ಕಠೋರತೆಯನ್ನು ಬಿಡು. ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಗಳಾದ ರಾಕ್ಷಸರ ಕುಲದಲ್ಲಿ ನಾನು ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ, ಮನುಷ್ಯರ ಮೊದಲ ಗುಣ ಯಾವುದೋ ಅದೇ ನನ್ನ ಅರಾಕ್ಷಸವಾದ ಶೀಲ. ಕ್ರೂರತೆಯಲ್ಲಿ ನನಗೆ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿಯೂ ರುಚಿಯಿಲ್ಲ; ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನನಾದರೂ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಣ್ಣ ಹೇಗೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ? ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾದ ಶೀಲವುಳ್ಳ, ಪಾಪದಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳ ಪುರುಷನನ್ನು ತ್ಯಜಿಸಿ, ಕೈಯಿಂದ ವಿಷಸರ್ಪವನ್ನು ಎಸೆದಂತೆ ಮನುಷ್ಯನು ಸುಖವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾನೆ. ಪರರ ಸ್ವತ್ತನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವುದರಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ, ಪರಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಮುಟ್ಟುವ ದುರಾತ್ಮನನ್ನು ಉರಿಯುತ್ತಿರುವ ಮನೆಯಂತೆ ತ್ಯಜಿಸಬೇಕು ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ. ಪರರ ಸ್ವತ್ತಿನ ಅಪಹರಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶ, ಮಿತ್ರರ ಮೇಲೆ ಅತಿಯಾದ ಶಂಕೆ — ಈ ಮೂರು ದೋಷಗಳು ವಿನಾಶವನ್ನು ತರುತ್ತವೆ. ಮಹರ್ಷಿಗಳ ಘೋರ ವಧೆ, ಎಲ್ಲ ದೇವತೆಗಳೊಡನೆ ವಿಗ್ರಹ, ಅಭಿಮಾನ, ರೋಷ, ವೈರಭಾವ, ಪ್ರತಿಕೂಲತೆ — ನನ್ನ ಅಣ್ಣನ ಜೀವವನ್ನೂ ಐಶ್ವರ್ಯವನ್ನೂ ನಾಶಮಾಡುವ ಈ ದೋಷಗಳು ಮೋಡಗಳು ಪರ್ವತಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಅವನ ಗುಣಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚಿಬಿಟ್ಟವು. ಈ ದೋಷಗಳಿಂದಲೇ ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ನನ್ನ ಅಣ್ಣನೂ ಆದವನನ್ನು ನಾನು ತ್ಯಜಿಸಿದೆನು; ಈ ಲಂಕಾಪುರಿ ಇನ್ನು ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನೀನೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ, ನಿನ್ನ ತಂದೆಯೂ ಇರುವುದಿಲ್ಲ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉತ್ತರ ಎರಡು ಬಗೆಯದು — ಮೊದಲು ತನ್ನ ಶೀಲದ ಸ್ಥಾಪನೆ, ಅನಂತರ ರಾವಣನ ದೋಷಗಳ ಗಣನೆ. ಅವನು ಕುಲವನ್ನೂ ಶೀಲವನ್ನೂ ಬೇರ್ಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಜನ್ಮ ರಾಕ್ಷಸಕುಲದಲ್ಲಿ, ಆದರೆ ಆಚಾರ ಸಜ್ಜನರದು. ವಿಷಸರ್ಪದ ಮತ್ತು ಉರಿಯುವ ಮನೆಯ ಉಪಮೆಗಳು ಪಾಪಿಯ ತ್ಯಾಗ ಆತ್ಮರಕ್ಷಣೆಗೆ ಅಗತ್ಯ, ದ್ರೋಹವಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಗುಣಗಳೂ ಇದ್ದವು ಎಂದು ಅವನು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಅವು ಮೋಡಗಳಿಂದ ಪರ್ವತಗಳಂತೆ ದೋಷಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿಹೋಗಿವೆ. ಹತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು; ಇಪ್ಪತ್ತೊಂದು ಮತ್ತು ಇಪ್ಪತ್ತೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ. ‘ಗುಣೋ ಯಃ ಪ್ರಥಮೋ ನೃಣಾಮ್’ (ಮನುಷ್ಯರ ಮೊದಲ ಗುಣ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಮಾನವೀಯ ಶೀಲವನ್ನು ಎಲ್ಲ ಗುಣಗಳಿಗಿಂತ ಉತ್ತಮವೆನ್ನುತ್ತಾನೆ — ಕುಲ ಜನ್ಮದಿಂದ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ, ಶೀಲವಾದರೋ ತನ್ನ ಆಚರಣೆಯಿಂದ. ‘ಸ್ವಭಾವದಲ್ಲಿ ಭಿನ್ನನಾದರೂ ತಮ್ಮನನ್ನು ಅಣ್ಣ ಹೇಗೆ ಹೊರಹಾಕುತ್ತಾನೆ’ ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯಿಂದ ಅವನು ಸಹೋದರತ್ಯಾಗ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಅಯುಕ್ತ ಎಂದು ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ; ಆದರೆ ಸಹೋದರನು ಧರ್ಮದಿಂದ ಚ್ಯುತನಾಗಿ ಪಾಪದಲ್ಲೇ ನಿಶ್ಚಯವುಳ್ಳವನಾದಾಗ ಅವನ ತ್ಯಾಗವೇ ಶ್ರೇಯಸ್ಕರ. ವಿನಾಶಕಾರಿಯಾದ ಮೂರು ದೋಷಗಳು — ಪರಧನಾಪಹರಣ, ಪರಸ್ತ್ರೀಸ್ಪರ್ಶ, ಮಿತ್ರರಲ್ಲಿ ಅವಿಶ್ವಾಸ — ಎಲ್ಲವೂ ರಾವಣನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತವೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ಕುಬೇರನ ಧನವನ್ನೂ ಪುಷ್ಪಕವನ್ನೂ ಅಪಹರಿಸಿದನು, ಸೀತೆಯನ್ನು ಅಪಹರಿಸಿದನು, ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ಅವಿಶ್ವಾಸದಿಂದ ಹೊರಹಾಕಿದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ತ್ಯಾಗ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂದು ಅವನು ಪ್ರತಿಪಾದಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ರಾಕ್ಷಸನೇ, ನೀನು ಅತಿ ಅಭಿಮಾನಿ, ಬಾಲಕ, ದುರ್ವಿನೀತ; ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾದ ನೀನು ಏನೇನು ಬಯಸುತ್ತೀಯೋ ಅದನ್ನೆಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳು. ರಾಕ್ಷಸಾಧಮನೇ, ನೀನು ನನಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಿದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ಇಲ್ಲಿ ನಿನಗೆ ವಿಪತ್ತು ಬಂದಿದೆ; ಆಲದ ಮರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಲು ನಿನ್ನಿಂದಾಗದು. ಕಾಕುತ್ಸ್ಥರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನೀನು ಬದುಕಲಾರೆ; ರಣದಲ್ಲಿ ನರದೇವನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ಹತನಾಗಿ ಯಮನ ಮನೆಗೆ ಹೋಗಿ ನೀನು ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆ. ಸಿದ್ಧವಾಗಿರುವ ನಿನ್ನ ಬಲವನ್ನು ತೋರಿಸು, ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳನ್ನೂ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ವ್ಯಯಿಸು; ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳ ಗುರಿಗೆ ಬಂದ ನೀನು ಇಂದು ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹೋಗಲಾರೆ.’ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತುಗಳು ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕಠೋರವಾಗಿವೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಬಾಲಕ’ ಎನ್ನುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಅಭಿಮಾನ ಅಪಕ್ವಬುದ್ಧಿಯ ಲಕ್ಷಣ. ‘ಕಾಲಪಾಶೇನ ಬದ್ಧಃ’ (ಕಾಲಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನ ಮರಣ ನಿಶ್ಚಿತ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ದೇವತಾಕಾರ್ಯಂ ಕರಿಷ್ಯಸಿ’ (ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ನೆರವೇರಿಸುವೆ) ಎಂಬುದು ವ್ಯಂಗ್ಯ — ನಿನ್ನ ಮರಣದಿಂದಲೇ ದೇವತೆಗಳ ಕಾರ್ಯ ಸಿದ್ಧಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದು ಮುಂದಿನ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಭೂಮಿಕೆಯನ್ನು ರಚಿಸುತ್ತದೆ. ಇಪ್ಪತ್ತೊಂಬತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಆರು ಪಾದಗಳದು. ‘ಸಬಲಃ’ (ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅವನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸೈನ್ಯವೂ ಇಂದು ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ.

സൗമിത്രിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, സന്തുഷ്ടനായ വിഭീഷണൻ വില്ലേന്തിയ അവനെയും കൂട്ടി തിടുക്കത്തിൽ പോയി. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ചെന്ന് ഒരു വലിയ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണന് ആ കർമസ്ഥാനം കാണിച്ചുകൊടുത്തു. തേജസ്വിയായ രാവണസഹോദരൻ നീലമേഘംപോലുള്ളതും കാണാൻ ഭയങ്കരവുമായ ഒരു ആൽമരം (ന്യഗ്രോധം) ലക്ഷ്മണനു ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു: ‘ബലവാനായ രാവണപുത്രൻ ഇവിടെ ഭൂതങ്ങൾക്ക് ഉപഹാരം (ബലി) അർപ്പിച്ചിട്ടാണ് പിന്നീട് യുദ്ധത്തിനിറങ്ങുന്നത്. അപ്പോൾ ആ രാക്ഷസൻ സകല ഭൂതങ്ങൾക്കും അദൃശ്യനാകുന്നു; യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ കൊല്ലുകയും ഉത്തമശരങ്ങളാൽ ബന്ധിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു. ആൽമരത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ബലവാനായ ആ രാവണപുത്രനെ രഥത്തോടും കുതിരകളോടും സാരഥിയോടുംകൂടി ജ്വലിക്കുന്ന ശരങ്ങളാൽ നശിപ്പിക്കുക.’ ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് മഹാതേജസ്വിയും മിത്രങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവനുമായ സൗമിത്രി ചിത്രമായ വില്ല് ഞാണൊലിപ്പിച്ചുകൊണ്ട് അവിടെ നിലയുറപ്പിച്ചു. ബലവാനായ ആ രാവണപുത്രൻ ഇന്ദ്രജിത്ത് അഗ്നിവർണമായ രഥത്തിൽ, കവചവും വാളും കൊടിയുമായി പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. മഹാതേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ ഒരിക്കലും തോൽക്കാത്ത ആ പൗലസ്ത്യനോടു പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ നിന്നെ വെല്ലുവിളിക്കുന്നു; എന്നോടു നേരാംവണ്ണം യുദ്ധം ചെയ്യുക.’ ഇവിടെ ആൽമരം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ കേന്ദ്രമാണ് — അവിടെ ഭൂതബലി നൽകി അവൻ അദൃശ്യത നേടുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് മുമ്പ് രാമലക്ഷ്മണന്മാർ നാഗപാശത്താൽ ബന്ധിതരായത്. വിഭീഷണന് അവന്റെ രഹസ്യം അറിയാം; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് പ്രവേശിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ആ സ്ഥലത്തേക്കുതന്നെ അവൻ ലക്ഷ്മണനെ കൊണ്ടുപോകുന്നു. ‘അപ്രവിഷ്ടം’ (പ്രവേശിക്കുന്നതിനുമുമ്പ്) എന്ന പദം നിർണായകമാണ് — മരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചാൽ അവൻ അദൃശ്യനാകും; അതിനാൽ അതിനുമുമ്പുതന്നെ പ്രഹരിക്കണം. ‘സമ്യഗ്യുദ്ധം പ്രയച്ഛ’ (നേരാംവണ്ണം യുദ്ധം ചെയ്യുക) എന്ന ലക്ഷ്മണന്റെ വെല്ലുവിളി ധർമയുദ്ധത്തിനുള്ള നിർബന്ധം കാണിക്കുന്നു — മായായുദ്ധം വെടിഞ്ഞ് നേർക്കുനേരെ യുദ്ധം ചെയ്യുക എന്ന്. വിഭീഷണന്റെ ‘ജാതഹർഷഃ’ (സന്തുഷ്ടൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു, കാരണം ഉപായത്തിന്റെ വിജയം അവൻ മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ കാണുന്നു. ഇവിടെ കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ യുദ്ധരീതിയുടെ രഹസ്യം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു — ആദ്യം ഭൂതങ്ങൾക്ക് ഉപഹാരം, പിന്നെ അദൃശ്യത, പിന്നെ ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളെ ബന്ധിക്കലും വധിക്കലും. ഇതേ രീതിതന്നെയാണ് മുമ്പ് നാഗപാശപ്രസംഗത്തിലും ബ്രഹ്മാസ്ത്രപ്രസംഗത്തിലും കണ്ടത് — അന്ന് രാമലക്ഷ്മണന്മാരും മുഴുവൻ വാനരസേനയും ബോധംകെട്ടു വീണിരുന്നു. അതിനാൽ വിഭീഷണന്റെ അറിവ് ലക്ഷ്മണനു ജീവരക്ഷാകരമാണ്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ അഗ്നിവർണമായ രഥവും കവചവും വാളും കൊടിയും അവന്റെ യുദ്ധസജ്ജത കാണിക്കുന്നു — ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും അവൻ പൂർണസന്നദ്ധനായാണ് വന്നത്. ഇങ്ങനെ യുദ്ധത്തിന്റെ രംഗഭൂമി സജ്ജമായി.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാതേജസ്വിയും അഭിമാനിയുമായ രാവണപുത്രൻ അവിടെ വിഭീഷണനെ കണ്ട് പരുഷമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, ഇവിടെ ജനിച്ചു വളർന്ന നീ എന്റെ പിതാവിന്റെ സ്വന്തം സഹോദരനാണ്, എന്റെ ചെറിയച്ഛനാണ്; പിന്നെ എങ്ങനെ പുത്രനോടു ദ്രോഹം ചെയ്യുന്നു? ദുർബുദ്ധേ, ജ്ഞാതിത്വമോ സൗഹാർദമോ ജാതിയോ നിനക്കു പ്രമാണമല്ല; സഹോദരബന്ധമോ ധർമമോ പോലും അല്ല, ധർമത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവനേ. ദുർബുദ്ധേ, നീ ദുഃഖിക്കപ്പെടേണ്ടവനാണ്, സജ്ജനങ്ങളാൽ നിന്ദിക്കപ്പെടേണ്ടവനുമാണ് — സ്വജനങ്ങളെ ഉപേക്ഷിച്ച് അന്യന്റെ ഭൃത്യനായിത്തീർന്നവനാണല്ലോ നീ. സ്വജനങ്ങളോടൊത്തുള്ള വാസം എവിടെ, നീചമായ പരാശ്രയം എവിടെ — ഈ വലിയ അന്തരം അയഞ്ഞ ബുദ്ധികൊണ്ട് നീ അറിയുന്നില്ല. അന്യൻ ഗുണവാനായിരിക്കട്ടെ, സ്വജനം ഗുണമില്ലാത്തവനായിരിക്കട്ടെ; ഗുണമില്ലെങ്കിലും സ്വജനമാണ് ശ്രേഷ്ഠം; അന്യൻ എന്നും അന്യൻതന്നെ. സ്വപക്ഷം ഉപേക്ഷിച്ച് പരപക്ഷത്തെ സേവിക്കുന്നവൻ, സ്വപക്ഷം നശിച്ചുകഴിയുമ്പോൾ പിന്നീട് അവരാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു. രാവണാനുജാ, നിശാചരാ, നിന്റെ ഈ നിർദയത്വം എങ്ങനെയോ, അതുപോലുള്ള പൗരുഷം സ്വജനത്തോടു കാണിക്കാൻ നിനക്കു മാത്രമേ കഴിയൂ.’ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആക്ഷേപം കുലധർമത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനത്തിലാണ് — ഗുണമില്ലെങ്കിലും സ്വജനമാണ് ശ്രേഷ്ഠം എന്ന്. അവൻ വിഭീഷണനെ ‘ധർമദൂഷണ’ (ധർമത്തെ ദുഷിപ്പിക്കുന്നവനേ) എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ കുലത്യാഗംതന്നെയാണ് പരമമായ അധർമം. ‘പരഭൃത്യത്വം’ (അന്യന്റെ ഭൃത്യത്വം) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ വിഭീഷണനെ രാമന്റെ ദാസനായി കണക്കാക്കി പരിഹസിക്കുന്നു. ‘പിന്നീട് അവരാൽത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുന്നു’ എന്ന ഒരു പ്രവചനവും അവന്റെ വാക്കിലുണ്ട് — സ്വപക്ഷം വെടിഞ്ഞവൻ ഒടുവിൽ പുതിയ യജമാനന്മാരാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടും എന്ന്. ഈ വാദങ്ങൾ മുമ്പു രാവണനും പറഞ്ഞിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് പിതാവിന്റെ വാക്കുതന്നെ ആവർത്തിക്കുകയാണ്. പതിനാറാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; അത് ഈ വാദത്തെ വിശേഷിച്ചും ദൃഢമാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കുകളിൽ ക്രോധവും അപമാനവും കലർന്നിരിക്കുന്നു — അവൻ വിഭീഷണനെ ‘രാക്ഷസാ’, ‘ദുർബുദ്ധേ’, ‘ദുർമതേ’, ‘ധർമദൂഷണ’ എന്നിങ്ങനെ പലവിധത്തിൽ സംബോധന ചെയ്യുന്നു. അവന്റെ ദൃഷ്ടിയിൽ വിഭീഷണൻ രാമപക്ഷത്തേക്കു പോയത് സ്വാർഥത്തിനുവേണ്ടി മാത്രമാണ്, ധർമത്തിനുവേണ്ടിയല്ല. ഇങ്ങനെ ഈ സംവാദം രണ്ടു വീക്ഷണങ്ങളുടെ സംഘർഷമാണ് — കുലനിഷ്ഠയും ധർമനിഷ്ഠയും. വിഭീഷണന്റെ കൃതഘ്നത കാണിക്കാനായി, അവൻ ജനിച്ചതും വളർന്നതും ലങ്കയിൽത്തന്നെയാണെന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഓർമിപ്പിക്കുന്നു.

സഹോദരപുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ വിഭീഷണൻ മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘രാക്ഷസാ, എന്റെ സ്വഭാവം അറിയാത്തവനെപ്പോലെ നീ എന്തിനാണ് വീമ്പു പറയുന്നത്? ദുഷ്ടനായ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രാ, (ഞാൻ നിന്റെ ഗുരുജനമാണെന്ന) ഗൗരവം മാനിച്ച് പരുഷവാക്ക് ഉപേക്ഷിക്കുക. ക്രൂരകർമികളായ രാക്ഷസരുടെ കുലത്തിലാണ് ഞാൻ ജനിച്ചതെങ്കിലും, മനുഷ്യരുടെ പ്രഥമഗുണം ഏതോ അതാണ് എന്റെ രാക്ഷസീയമല്ലാത്ത സ്വഭാവം. ക്രൂരതയിൽ ഞാൻ രസിക്കുന്നില്ല, അധർമത്തിലും രസിക്കുന്നില്ല; സ്വഭാവം വ്യത്യസ്തമായാലും ഒരു സഹോദരനെ സഹോദരൻ എങ്ങനെ പുറത്താക്കും? ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ച സ്വഭാവമുള്ളവനും പാപത്തിൽ ഉറച്ചവനുമായ പുരുഷനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നവൻ, കൈയിലിരിക്കുന്ന വിഷസർപ്പത്തെ എറിഞ്ഞുകളഞ്ഞവനെപ്പോലെ, സുഖം നേടുന്നു. അന്യരുടെ ധനം അപഹരിക്കുന്നതിൽ ഏർപ്പെട്ടവനും പരസ്ത്രീയെ സ്പർശിക്കുന്നവനുമായ ദുരാത്മാവിനെ കത്തിയെരിയുന്ന വീടുപോലെ ഉപേക്ഷിക്കണമെന്നാണ് (ജ്ഞാനികൾ) പറയുന്നത്. അന്യരുടെ ധനം അപഹരിക്കൽ, പരസ്ത്രീസ്പർശം, സുഹൃത്തുക്കളെ അമിതമായി സംശയിക്കൽ — ഈ മൂന്നു ദോഷങ്ങൾ നാശം വരുത്തുന്നവയാണ്. മഹർഷിമാരുടെ ഘോരമായ വധം, സകല ദേവന്മാരുമായുള്ള കലഹം, അഭിമാനം, രോഷം, ശത്രുത, പ്രതികൂലത — എന്റെ സഹോദരന്റെ ജീവനും ഐശ്വര്യവും നശിപ്പിക്കുന്ന ഈ ദോഷങ്ങൾ, മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളെ എന്നപോലെ, അവന്റെ ഗുണങ്ങളെ മൂടിക്കളഞ്ഞു. ഈ ദോഷങ്ങൾ കാരണമാണ് നിന്റെ പിതാവായ എന്റെ സഹോദരനെ ഞാൻ ഉപേക്ഷിച്ചത്; ഈ ലങ്കാപുരി ഇനി ഉണ്ടാകില്ല, നീയും ഉണ്ടാകില്ല, നിന്റെ പിതാവും ഉണ്ടാകില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ മറുപടിക്കു രണ്ടു ഭാഗങ്ങളുണ്ട് — ആദ്യം സ്വന്തം സ്വഭാവം സ്ഥാപിക്കൽ, പിന്നെ രാവണന്റെ ദോഷങ്ങൾ എണ്ണിപ്പറയൽ. അവൻ കുലവും ശീലവും വേർതിരിക്കുന്നു — ജനനം രാക്ഷസകുലത്തിൽ, പക്ഷേ ആചാരം സജ്ജനങ്ങളുടേത്. വിഷസർപ്പത്തിന്റെയും കത്തുന്ന വീടിന്റെയും ഉപമകൾ കാണിക്കുന്നത് പാപിയെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നത് ആത്മരക്ഷയ്ക്ക് ആവശ്യമാണെന്നാണ്, ദ്രോഹമല്ലെന്നാണ്. രാവണനു ഗുണങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു എന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; പക്ഷേ മേഘങ്ങൾ പർവതങ്ങളെ എന്നപോലെ ദോഷങ്ങൾ അവയെ മൂടി. പത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്; ഇരുപത്തൊന്നും ഇരുപത്തിരണ്ടും ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്. ‘ഗുണോ യഃ പ്രഥമോ നൃണാം’ (മനുഷ്യരുടെ പ്രഥമഗുണം ഏതോ) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ മാനവീയമായ ശീലത്തെ എല്ലാ ഗുണങ്ങളിലും ഉത്തമമായി പറയുന്നു — കുലം ജനനംകൊണ്ടു ലഭിക്കുന്നു, ശീലമോ സ്വന്തം ആചരണംകൊണ്ട്. ‘സ്വഭാവം വ്യത്യസ്തമായാലും ഒരു സഹോദരനെ സഹോദരൻ എങ്ങനെ പുറത്താക്കും’ എന്ന ചോദ്യത്താൽ, സഹോദരനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതു സാധാരണഗതിയിൽ അനുചിതമാണെന്ന് അവൻ സമ്മതിക്കുന്നു; എന്നാൽ സഹോദരൻ ധർമത്തിൽനിന്നു വ്യതിചലിച്ച് പാപത്തിൽ ഉറച്ചാൽ അവനെ ഉപേക്ഷിക്കുന്നതുതന്നെയാണ് ശ്രേയസ്കരം. നാശം വരുത്തുന്ന മൂന്നു ദോഷങ്ങളും — പരധനാപഹരണം, പരസ്ത്രീസ്പർശം, സുഹൃത്തുക്കളിലുള്ള അവിശ്വാസം — രാവണനിൽ കാണാം; കാരണം അവൻ കുബേരന്റെ ധനവും പുഷ്പകവും അപഹരിച്ചു, സീതയെ അപഹരിച്ചു, വിഭീഷണനെ അവിശ്വസിച്ചു പുറത്താക്കി. അതിനാൽ അവനെ ഉപേക്ഷിച്ചതു ധർമസമ്മതമാണെന്ന് അവൻ സ്ഥാപിക്കുന്നു.

‘രാക്ഷസാ, നീ അമിതാഭിമാനിയും ബാലനും വിനയമില്ലാത്തവനുമാണ്; കാലപാശത്താൽ ബന്ധിതനായ നീ എന്തൊക്കെ പറയാനാഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അതെല്ലാം എന്നോടു പറഞ്ഞുകൊള്ളുക. രാക്ഷസാധമാ, എന്നോടു പരുഷം പറഞ്ഞതിനാൽ ഇന്ന് ഇവിടെ നിനക്ക് ആപത്തു വന്നുചേർന്നിരിക്കുന്നു; ആൽമരത്തിൽ പ്രവേശിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല. കാകുത്സ്ഥനെ അപമാനിച്ചിട്ട് ജീവിക്കാൻ നിനക്കു കഴിയില്ല; യുദ്ധത്തിൽ നരദേവനായ ലക്ഷ്മണനോടു പൊരുതുക; കൊല്ലപ്പെട്ട് യമലോകത്തുചെന്ന് നീ ദേവന്മാരുടെ കാര്യം നിറവേറ്റും. ഉയർത്തിയ നിന്റെ ബലം കാണിക്കുക, എല്ലാ ആയുധങ്ങളും ശരങ്ങളും ചെലവഴിക്കുക; ലക്ഷ്മണന്റെ ബാണങ്ങളുടെ പരിധിയിലെത്തിയ നീ ഇന്ന് സൈന്യത്തോടെ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല.’ വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകൾ ഒടുവിൽ കഠിനമാകുന്നു — അവൻ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘ബാലൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു, കാരണം അവന്റെ അഭിമാനം പക്വതയില്ലാത്ത ബുദ്ധിയുടെ ലക്ഷണമാണ്. ‘കാലപാശത്താൽ ബന്ധിതൻ’ എന്നു പറഞ്ഞ് അവൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മരണം നിശ്ചിതമാണെന്നു കാണിക്കുന്നു. ‘ദേവതാകാര്യം കരിഷ്യസി’ (ദേവന്മാരുടെ കാര്യം നിറവേറ്റും) എന്നതു പരിഹാസമാണ് — നിന്റെ മരണംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ദേവന്മാരുടെ കാര്യം സാധിക്കുന്നത്. അവസാനശ്ലോകം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അത് അടുത്തുവരുന്ന ലക്ഷ്മണ-ഇന്ദ്രജിത്ത് മഹായുദ്ധത്തിനു ഭൂമിക ഒരുക്കുന്നു. ഇരുപത്തൊൻപതാം ശ്ലോകത്തിന് ആറു പാദങ്ങളുണ്ട്. ‘സബലഃ’ (സൈന്യത്തോടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട്, ഇന്ദ്രജിത്ത് മാത്രമല്ല, അവന്റെ മുഴുവൻ സേനയും ഇന്നു നശിക്കും എന്ന് വിഭീഷണൻ സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Having spoken so to Saumitri, Vibhīṣaṇa, full of joy, already sure his plan would succeed, took him, bow in hand, and hurried off. They went not far, entered a great forest, and there Vibhīṣaṇa showed Lakṣmaṇa the place of the rite. The splendid brother of Rāvaṇa pointed out a banyan tree, dark as a black cloud and fearsome to see, and said: "Here the mighty son of Rāvaṇa makes his offering to the spirits, and only then goes into battle. After that the rākṣasa becomes invisible to all beings; he strikes down his enemies in battle and binds them with his splendid arrows. Before he can enter the banyan, destroy the mighty son of Rāvaṇa with your blazing arrows, together with his chariot, horses and charioteer." The banyan was the centre of Indrajit's power: there he offered to the spirits and gained the invisibility with which he had bound Rāma and Lakṣmaṇa with the serpent-noose, and with which he had struck down the brothers and the whole monkey army by the weapon of Brahmā. Vibhīṣaṇa knew his secret and so led Lakṣmaṇa to the very place Indrajit meant to enter, and his knowledge saved Lakṣmaṇa's life. "Before he can enter" was the decisive point: once inside the tree he would be invisible, so he had to be struck first. Saying, "So be it," the glorious Saumitri, delight of his friends, took his stand there, twanging his splendid bow. Then the mighty son of Rāvaṇa, Indrajit, appeared in a chariot the colour of fire, armoured, sword in hand, his banner flying; even having abandoned his rite, he had come fully armed. The glorious Lakṣmaṇa said to that undefeated son of Pulastya's line: "I challenge you to battle. Give me a fair fight." His challenge was a demand for a righteous fight: give up your sorcery and fight me face to face. So the stage was set.

So addressed, the glorious and high-minded son of Rāvaṇa caught sight of Vibhīṣaṇa there and spoke harshly to him: "You were born here and grew up here; you are my father's own brother, my uncle, rākṣasa. How can you betray your own son? Kinship, friendship, family, none of these counts with you, fool, nor brotherhood of blood, nor righteousness, you defiler of righteousness. You are to be pitied, idiot, and despised by the good, you who have abandoned your own people to become another man's servant. With your feeble mind you cannot see the great difference between living among one's own and taking base refuge with strangers. The stranger may be virtuous and one's own kin without virtue, yet one's own kin, virtueless as he may be, is better; a stranger remains a stranger. He who abandons his own side to serve the other is killed by those very people once his own side is destroyed. Only a kinsman like you, night-ranger, younger brother of Rāvaṇa, could show such pitilessness." Indrajit's charge rests on loyalty to one's family: one's own kin, however worthless, is better than a stranger. He calls Vibhīṣaṇa a defiler of righteousness because to him abandoning one's family was the worst wrong of all; he mocks him as Rāma's servant; and he adds a prophecy, that a man who deserts his side is in the end cast off by his new masters too. Rāvaṇa had used these same arguments before, and Indrajit was echoing his father. Anger and contempt are mixed in his words as he calls Vibhīṣaṇa rākṣasa, fool, idiot and defiler of righteousness again and again, and by reminding him that he was born and raised in Laṅkā he tries to show him ungrateful. In his eyes Vibhīṣaṇa had gone over to Rāma for his own gain, not for dharma. The exchange is a clash of two outlooks, loyalty to family and loyalty to righteousness.

So addressed by his brother's son, Vibhīṣaṇa replied: "Why do you boast, rākṣasa, as though you did not know my character? Wicked son of the rākṣasa king, give up this harshness out of respect for your elders. Though I was born into the family of the cruel rākṣasas, my character is the first virtue of men, not a rākṣasa's. I take no pleasure in cruelty, nor in unrighteousness. How could a brother be cast out by his brother, even if their natures differ? Yet by casting off a man whose conduct has fallen from righteousness and who is set on sin, one finds happiness, as by shaking a venomous snake from one's hand. A wicked man given to stealing others' property and violating others' wives should be abandoned, they say, like a burning house. Seizing others' property, violating others' wives, and excessive distrust of friends: these three faults bring ruin. The terrible slaughter of great sages, war with all the gods, arrogance, anger, hostility and perversity, these faults of my brother, destroying his life and his sovereignty, have covered his virtues as clouds cover mountains. Because of these faults I abandoned my brother, your father. This city of Laṅkā will be no more, nor you, nor your father." His answer has two parts: first he establishes his own character, then he counts Rāvaṇa's faults. He separates birth from conduct: he was born among rākṣasas, but his conduct was that of good men, for birth is given but character is one's own doing, and character is the first of human virtues. He grants that casting off a brother is ordinarily wrong, but when a brother has fallen from righteousness and is bent on sin, leaving him is better; the images of the snake and the burning house show that abandoning a sinner is self-preservation, not betrayal. All three ruinous faults were seen in Rāvaṇa: he had taken Kubera's wealth and the Puṣpaka, carried off Sītā, and in his distrust driven Vibhīṣaṇa away. Vibhīṣaṇa grants that Rāvaṇa had virtues too, but his faults had hidden them as clouds hide mountains. So he argues that leaving him was in keeping with dharma.

"You are arrogant, a child and ill-bred, rākṣasa, and you are bound by the noose of Time; say to me whatever you please. Disaster has come upon you here today because you spoke harshly to me, basest of rākṣasas. You cannot enter the banyan. Having attacked Kākutstha, you cannot go on living. Fight in battle with Lakṣmaṇa, a god among men; slain, you will do the gods' work by going to Yama's abode. Show all the strength you can summon; spend every weapon and arrow you have. Once you come within range of Lakṣmaṇa's arrows, you will not go back alive today, you or your army." Vibhīṣaṇa's closing words are hard. He calls Indrajit a child, for his arrogance was the mark of an unripe mind, and by saying he is bound by the noose of Time he declares his death certain. "You will do the gods' work" is ironic: by dying he will accomplish the gods' purpose. And "with your army" means that not only Indrajit but his whole force would perish that day. The last verse, in a longer metre, prepares the great battle between Lakṣmaṇa and Indrajit that follows.