अथ तस्याम् अवस्थायां रावणानुजः विभीषणः लक्ष्मणं परेषाम् अहितम् अर्थसाधकं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘यत् एतत् मेघश्यामं राक्षसानीकं विलोक्यते, एतत् शिलायुधैः कपिभिः शीघ्रम् आयोध्यताम्। लक्ष्मण, तस्य महतः अनीकस्य भेदने यत; तस्मिन् भिन्ने राक्षसेन्द्रसुतः अपि अत्र दृश्यः भविष्यति। सः त्वम् इन्द्राशनिप्रख्यैः शरैः परान् अवकिरन्, यावत् एतत् कर्म न समाप्यते तावत् आशु अभिद्रव। वीर, मायापरम् अधार्मिकं क्रूरकर्माणं सर्वलोकभयावहं दुरात्मानं तं रावणिं जहि।’ विभीषणस्य उपायः स्पष्टः — इन्द्रजित् स्वसेनायाः मध्ये वृक्षान्धकारे होमं करोति, अतः प्रथमं सेनायाः भेदनम् आवश्यकम्, ततः एव सः दृश्यः भविष्यति। ‘मेघश्यामम्’ इति विशेषणं राक्षससेनायाः घनत्वं विस्तारं च सूचयति — यथा मेघः सूर्यम् आवृणोति, तथा सा सेना इन्द्रजितम्। ‘यावत् नैतत् कर्म समाप्यते’ इति पुनः कालस्य त्वरा स्मारिता। प्रथमौ द्वौ श्लोकौ वुल्गेटमात्रौ; तौ समीक्षितपाठे न दृश्येते, तयोः स्थाने तत्र सः उपदेशः सङ्क्षेपेण एव उक्तः। विभीषणस्य वचनं ‘परेषाम् अहितम्’ इति विशेषितं, यतः शत्रूणां विनाशाय तत् उपदिष्टम्; ‘अर्थसाधकम्’ इति च, यतः तेन कार्यसिद्धिः भविष्यति। एवं विभीषणः युद्धस्य नीतिं निर्दिशति, लक्ष्मणः तु तस्य अनुसारं कार्यम् आरभते।

विभीषणस्य वचः श्रुत्वा शुभलक्षणः लक्ष्मणः राक्षसेन्द्रसुतं प्रति शरवर्षेण ववर्ष। ऋक्षाः शाखामृगाः च द्रुमप्रवरयोधिनः सहिताः अवस्थितं तत् अनीकम् अभ्यधावन्त। राक्षसाः अपि कपिसैन्यजिघांसवः शितैः बाणैः असिभिः शक्तितोमरैः च समरे अभ्यवर्तन्त। कपिरक्षसां सः तुमुलः संप्रहारः संजज्ञे, महता शब्देन समन्ततः लङ्कां नादयन्। विविधाकारैः शस्त्रैः, शितैः बाणैः, पादपैः, उद्यतैः घोरैः गिरिशृङ्गैः च आकाशम् आवृतम्। विकृताननबाहवः राक्षसाः वानरेन्द्रेषु शस्त्राणि निवेशयन्तः सुमहत् भयं चक्रुः। तथा एव वानराः सकलैः वृक्षैः गिरिशृङ्गैः च समरे सर्वराक्षसान् अभिजघ्नुः निजघ्नुः च। महाकायैः महाबलैः ऋक्षवानरमुख्यैः युध्यमानानां रक्षसां महत् भयम् अजायत। अस्मिन् वर्णने कविः उभयोः पक्षयोः आयुधानि विरोधेन दर्शयति — राक्षसानां लोहमयानि शस्त्राणि, वानराणां प्राकृतिकाः वृक्षाः शिलाः च। तथापि वानराणां बलं न्यूनं न, यतः अन्ते राक्षसानाम् एव भयम् उत्पन्नम्। ‘लङ्कां नादयन्’ इति वचनेन युद्धस्य कोलाहलः नगरस्य अन्तः अपि श्रुतः इति सूच्यते; अतः एव इन्द्रजित् होमं त्यक्त्वा उत्थातुं बाध्यः भविष्यति। ‘विकृताननबाहवः’ इति विशेषणं राक्षसानां भयानकं रूपं चित्रयति, तेषां मुखानि बाहवः च विकृताः। लक्ष्मणस्य शरवर्षः एव युद्धस्य आरम्भबिन्दुः, ततः वानराः ऋक्षाः च तम् अनुसृत्य आक्रमन्ति। अस्य युद्धस्य प्रयोजनं विशेषम् — एतत् केवलं शत्रुवधाय न, अपितु इन्द्रजितः होमस्य विघ्नाय। यदि राक्षससेना पराजिता भवेत्, तदा तस्य रक्षकाः न स्युः, सः च स्वयं युद्धाय आगन्तुं बाध्यः भवेत्। अतः वानराः ऋक्षाः च सर्वशक्त्या आक्रमन्ति। अत्र ‘अभिजघ्नुः निजघ्नुः च’ इति क्रियाद्वयेन प्रहारस्य वधस्य च भेदः सूचितः — केचन आहताः, केचन च हताः। एवं कविः अल्पैः एव श्लोकैः महतः युद्धस्य सम्पूर्णं चित्रं प्रस्तौति। शब्दस्य, शस्त्राणां, वृक्षाणां, शिलानां च वर्णनेन आकाशम् एव आवृतम् इति कविः कथयति, येन युद्धस्य विस्तारः दृश्यते।

शत्रुभिः अर्दितं विषण्णं स्वम् अनीकं श्रुत्वा दुर्धर्षः सः कर्मणि अननुष्ठिते एव उदतिष्ठत। जातक्रोधः सः रावणिः वृक्षान्धकारात् निर्गत्य पूर्वयुक्तं सुसंयतं सज्जं रथम् आरुरोह। भीमकार्मुकशरः कृष्णाञ्जनचयोपमः रक्तास्यनयनः भीमः सः अन्तकः मृत्युः इव बभौ। रथस्थं तं दृष्ट्वा एव भीमवेगानां रक्षसां तत् बलं लक्ष्मणेन युयुत्सतां पर्यवर्तत। अत्र विभीषणस्य उपायः सफलः — सेनायाः पीडनेन इन्द्रजित् होमम् असमाप्य एव उत्थितः। ‘कर्मणि अननुष्ठिते’ इति पदद्वयं कथायाः निर्णायकं बिन्दुं सूचयति — ब्रह्मणः वरस्य अनुसारम् इदानीं सः वध्यः। वृक्षान्धकारः निकुम्भिलायाः न्यग्रोधवृक्षस्य घनच्छाया, यत्र सः गुप्तः होमं करोति स्म। तस्य रक्तानि मुखनयनानि तस्य क्रोधं मृत्युसदृशं रूपं च दर्शयन्ति। तस्य सेना अपि तं दृष्ट्वा पुनः उत्साहं प्राप्य लक्ष्मणं प्रति युयुत्सया परिवृत्ता। ‘पूर्वयुक्तम्’ इति पदेन सूच्यते यत् सः युद्धाय पूर्वम् एव सज्जः आसीत्। अतः एव तस्य सेना अपि पुनः सङ्घटिता भूत्वा लक्ष्मणस्य सम्मुखं स्थिता।

तस्मिन् काले धरणीधरसंकाशः अरिंदमः हनुमान् दुरासदं महावृक्षम् अरुजत्। सः वानरः कालाग्निः इव तत् राक्षसानां सैन्यं निर्दहन् बहुभिः वृक्षैः युधि निःसंज्ञं चकार। तरसा विध्वंसयन्तं तं पवनात्मजं दृष्ट्वा एव राक्षसानां सहस्राणि हनूमन्तम् अवाकिरन्। शितशूलधराः शूलैः, असिपाणयः असिभिः, शक्तिहस्ताः शक्तीभिः, पट्टिशायुधाः पट्टिशैः, परिघैः गदाभिः शुभदर्शनैः कुन्तैः, शतशः शतघ्नीभिः आयसैः मुद्गरैः, घोरैः परशुभिः भिन्दिपालैः, वज्रकल्पैः मुष्टिभिः अशनिसंनिभैः तलैः च राक्षसाः समन्तात् समासाद्य पर्वतोपमं तम् अभिजघ्नुः। सः संक्रुद्धः तेषाम् अपि महत् कदनं चकार। अरिंदमः इन्द्रजित् कपिश्रेष्ठम् अचलोपमम् असंत्रस्तम् अमित्रान् सूदयन्तं पवनात्मजं ददर्श। अत्र आयुधानां दीर्घा सूची हनुमतः पराक्रमस्य पृष्ठभूमिः — एतावद्भिः आयुधैः आहतः अपि सः पर्वतः इव अचलः अस्ति। ‘अचलोपमम्’ ‘पर्वतोपमम्’ इति उपमाद्वयं तस्य स्थैर्यम् एव प्रकाशयति। कालाग्नेः उपमा प्रलयकाले सर्वनाशकस्य अग्नेः स्मारिका, यथा सः सर्वं दहति तथा हनुमान् राक्षससेनाम्। हनुमतः एषः पराक्रमः इन्द्रजितः ध्यानं स्वं प्रति आकर्षति, येन लक्ष्मणस्य कार्यं सुगमं भविष्यति। ‘असंत्रस्तम्’ इति पदं दर्शयति यत् राक्षससहस्रैः परिवृतः अपि हनुमान् न भीतः। एषः खण्डः हनुमतः शौर्यस्य विशिष्टं चित्रम् — राक्षसाः तं परितः वेष्टयित्वा सर्वैः आयुधैः प्रहरन्ति, सः तु सर्वं सहमानः अपि तान् एव नाशयति। सुन्दरकाण्डे अशोकवनिकाभङ्गे अपि तेन एवम् एव बहवः राक्षसाः हताः आसन्; अतः राक्षसाः तं पूर्वम् एव जानन्ति, तस्य भयात् एव सहस्रशः एकत्र आक्रमन्ति। इन्द्रजितः दृष्टिः अपि तस्मिन् एव निबद्धा, यतः सः एव राक्षसानां महान् विनाशकः। ‘शुभदर्शनैः कुन्तैः’ इति विशेषणम् आयुधानां शोभां सूचयति, ‘वज्रकल्पैः मुष्टिभिः’ इति च राक्षसानां बाहुबलम्। इन्द्रजित् हनुमन्तं ‘असंत्रस्तम्’ इति पश्यति, तस्य पराक्रमं दृष्ट्वा सः स्वयं तं प्रति गन्तुं निश्चिनोति। एवं हनुमतः पराक्रमः एव इन्द्रजितं लक्ष्मणस्य दृष्टिपथं प्रति आनयति।

सः सारथिम् इदम् उवाच — ‘यत्र एषः वानरः तत्र याहि; उपेक्षितः अयं नः राक्षसानां क्षयम् एव कुर्यात्।’ तेन इत्युक्तः सारथिः परमदुर्धर्षं रथे स्थितम् इन्द्रजितं वहन् यत्र सः मारुतिः तत्र ययौ। दुर्धर्षः सः राक्षसः अभ्युपेत्य कपिमूर्धनि शरान् खड्गान् पट्टिशान् परश्वधान् च अभ्यवर्षत। तानि घोराणि शस्त्राणि प्रतिगृह्य महता रोषेण आविष्टः सः मारुतिः इदं वाक्यम् उवाच — ‘दुर्मते रावणात्मज, यदि शूरः असि युध्यस्व; वायुपुत्रं समासाद्य जीवन् न प्रतियास्यसि। यदि मे आहवे द्वन्द्वम् इच्छसि, बाहुभ्यां सम्प्रयुध्यस्व; दुर्बुद्धे, मम वेगं सहस्व, ततः त्वं रक्षसां वरः।’ शरासनं समुद्यम्य हनूमन्तं जिघांसन्तं रावणात्मजं विभीषणः लक्ष्मणाय आचष्टे — ‘यः सः वासवनिर्जेता रावणस्य आत्मसम्भवः, सः एषः रथम् आस्थाय हनूमन्तं जिघांसति। सौमित्रे, अप्रतिमसंस्थानैः शत्रुनिवारणैः जीवितान्तकरैः घोरैः शरैः तं रावणिं जहि।’ अरिविभीषणेन विभीषणेन एवम् उक्तः महात्मा लक्ष्मणः पर्वतसंनिकाशं भीमबलं दुरासदं रथस्थितं तं ददर्श। हनुमतः आह्वानं मल्लयुद्धाय — सः शस्त्रैः न, बाहुभ्याम् एव युद्धं कर्तुम् इच्छति, यत् तस्य आत्मविश्वासं दर्शयति। ‘ततः त्वं रक्षसां वरः’ इति वचने व्यङ्ग्यम् — मम वेगं सहित्वा एव त्वं श्रेष्ठः इति मन्तव्यः। विभीषणस्य ‘वासवनिर्जेता’ इति परिचयः शत्रोः महत्त्वं स्मारयति। ‘अरिविभीषणेन विभीषणेन’ इति पदक्रीडा सर्गान्ते कवेः कौशलं दर्शयति; अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः। एवं लक्ष्मणेन्द्रजितोः साक्षात्कारः सिद्धः, अग्रिमसर्गे तयोः संवादः भविष्यति। इन्द्रजितः वचने ‘क्षयम् एव हि नः कुर्यात्’ इति स्वसेनायाः विनाशस्य आशङ्का प्रकटा, अतः सः होमं त्यक्त्वा अपि प्रथमं हनुमन्तं निवारयितुम् इच्छति। सः हनुमतः शिरसि शस्त्रवर्षं करोति, किन्तु हनुमान् तानि ‘प्रतिगृह्य’ सहते — एतत् पदं तस्य दृढतां सूचयति। विभीषणस्य निर्देशे त्रीणि विशेषणानि शराणां — अप्रतिमसंस्थानाः, शत्रुनिवारणाः, जीवितान्तकराः — लक्ष्मणस्य अस्त्राणां श्रेष्ठतां दर्शयन्ति। इतः परं युद्धस्य केन्द्रं हनुमतः लक्ष्मणं प्रति सञ्चरति, यतः ब्रह्मवरानुसारं लक्ष्मणः एव इन्द्रजितं हनिष्यति। हनुमान् अपि ‘वायुपुत्रं समासाद्य न जीवन् प्रतियास्यसि’ इति वदन् स्वपितुः नाम स्मरति, येन तस्य गर्वः आत्मविश्वासः च प्रकटौ।

అప్పుడు ఆ స్థితిలో రావణుని తమ్ముడైన విభీషణుడు శత్రువులకు అహితమూ కార్యసాధకమూ అయిన మాటను లక్ష్మణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘మేఘంలా నల్లగా కనిపిస్తున్న ఈ రాక్షససేనతో శిలలను ఆయుధాలుగా ధరించిన వానరులు వెంటనే యుద్ధం చేయాలి. లక్ష్మణా, ఆ మహాసేనను చీల్చడానికి ప్రయత్నించు; అది చీలిపోతే రాక్షసేంద్రుని కొడుకు కూడా ఇక్కడ కనిపిస్తాడు. నీవు ఇంద్రుని వజ్రం వంటి బాణాలతో శత్రువులను కప్పివేస్తూ, ఈ కర్మ పూర్తికాకముందే వేగంగా దాడి చెయ్యి. వీరుడా, మాయాపరుడూ అధార్మికుడూ క్రూరకర్ముడూ సర్వలోకాలకూ భయం కలిగించేవాడూ అయిన దురాత్ముడు ఆ రావణిని చంపు.’ విభీషణుని ఉపాయం స్పష్టం — ఇంద్రజిత్తు తన సేన మధ్యలో, చెట్ల చీకటిలో హోమం చేస్తున్నాడు, కాబట్టి ముందుగా సేనను చీల్చడం అవసరం, ఆ తరువాతనే అతడు కనిపిస్తాడు. ‘మేఘశ్యామమ్’ (మేఘంలా నల్లనిది) అనే విశేషణం రాక్షససేన దట్టతనాన్నీ విస్తారాన్నీ సూచిస్తుంది — మేఘం సూర్యుని కప్పినట్టు ఆ సేన ఇంద్రజిత్తును కప్పుతోంది. ‘ఈ కర్మ పూర్తికాకముందే’ అనే మాటతో మళ్ళీ సమయపు తొందర గుర్తుచేయబడుతుంది. మొదటి రెండు శ్లోకాలు వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; సమీక్షిత పాఠంలో అవి కనిపించవు, వాటి స్థానంలో అక్కడ ఆ ఉపదేశం సంక్షేపంగానే చెప్పబడింది. విభీషణుని మాట ‘పరేషామ్ అహితమ్’ (శత్రువులకు అహితమైనది) అని విశేషించబడింది, ఎందుకంటే అది శత్రువినాశనం కోసం ఉపదేశించబడింది; ‘అర్థసాధకమ్’ (కార్యసాధకమైనది) అని కూడా, ఎందుకంటే దానివల్ల కార్యసిద్ధి కలుగుతుంది. ఇలా విభీషణుడు యుద్ధనీతిని నిర్దేశిస్తాడు, లక్ష్మణుడు దాని ప్రకారం పని ఆరంభిస్తాడు.

విభీషణుని మాట విని శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుడు రాక్షసేంద్రుని కొడుకు వైపు బాణవర్షం కురిపించాడు. శ్రేష్ఠమైన చెట్లతో పోరాడే భల్లూకాలూ వానరులూ కలిసి నిలిచి ఉన్న ఆ సేనపైకి పరుగెత్తారు. వానరసైన్యాన్ని చంపాలని కోరుతూ రాక్షసులు కూడా వాడి బాణాలతో, కత్తులతో, శక్తులతో, తోమరాలతో యుద్ధంలో ఎదురుగా వచ్చారు. వానరరాక్షసుల ఆ తుములమైన పోరాటం మొదలైంది, గొప్ప శబ్దంతో లంకను అన్నివైపులా మారుమ్రోగిస్తూ. రకరకాల ఆకారాల శస్త్రాలతో, వాడి బాణాలతో, చెట్లతో, ఎత్తిన భయంకరమైన పర్వతశిఖరాలతో ఆకాశం కప్పబడిపోయింది. వికృతమైన ముఖాలూ బాహువులూ గల రాక్షసులు వానరశ్రేష్ఠులపై శస్త్రాలను గుచ్చుతూ గొప్ప భయాన్ని కలిగించారు. అలాగే వానరులు కూడా పూర్తి చెట్లతో, పర్వతశిఖరాలతో యుద్ధంలో రాక్షసులందరినీ కొట్టారు, చంపారు. మహాకాయులూ మహాబలులూ అయిన భల్లూకవానరముఖ్యులతో పోరాడుతున్న రాక్షసులకు గొప్ప భయం పుట్టింది. ఈ వర్ణనలో కవి రెండు పక్షాల ఆయుధాలను విరోధంగా చూపిస్తాడు — రాక్షసులవి ఇనుప శస్త్రాలు, వానరులవి ప్రకృతిసిద్ధమైన చెట్లూ శిలలూ. అయినా వానరుల బలం తక్కువ కాదు, ఎందుకంటే చివరకు రాక్షసులకే భయం పుట్టింది. ‘లంకను మారుమ్రోగిస్తూ’ అనే మాటతో యుద్ధపు కోలాహలం నగరం లోపల కూడా వినిపించిందని సూచించబడుతుంది; అందుకే ఇంద్రజిత్తు హోమాన్ని విడిచి లేవవలసి వస్తుంది. ‘వికృతాననబాహవః’ (వికృతమైన ముఖాలూ బాహువులూ గలవారు) అనే విశేషణం రాక్షసుల భయానకరూపాన్ని చిత్రిస్తుంది, వారి ముఖాలూ బాహువులూ వికృతమైనవి. లక్ష్మణుని బాణవర్షమే యుద్ధానికి ఆరంభబిందువు, ఆ తరువాత వానరులూ భల్లూకాలూ అతనిని అనుసరించి దాడి చేస్తారు. ఈ యుద్ధపు ప్రయోజనం విశేషమైనది — ఇది కేవలం శత్రువధ కోసం కాదు, ఇంద్రజిత్తు హోమానికి విఘ్నం కలిగించడానికి. రాక్షససేన ఓడిపోతే అతనికి రక్షకులు ఉండరు, అతడే స్వయంగా యుద్ధానికి రావలసి వస్తుంది. అందుకే వానరులూ భల్లూకాలూ సర్వశక్తితో దాడి చేస్తున్నారు. ఇక్కడ ‘అభిజఘ్నుః నిజఘ్నుశ్చ’ (కొట్టారు, చంపారు) అనే రెండు క్రియలతో దెబ్బకూ వధకూ ఉన్న భేదం సూచించబడింది — కొందరు దెబ్బ తిన్నారు, కొందరు హతులయ్యారు. ఇలా కవి కొన్ని శ్లోకాలలోనే మహాయుద్ధపు పూర్తి చిత్రాన్ని అందిస్తాడు. శబ్దం, శస్త్రాలు, చెట్లు, శిలల వర్ణనతో ఆకాశమే కప్పబడిందని కవి చెబుతాడు, దానివల్ల యుద్ధపు విస్తారం కనిపిస్తుంది.

శత్రువుల చేత పీడించబడి విషాదంలో మునిగిన తన సేన గురించి విని, ఎదిరించరాని అతడు కర్మ పూర్తికాకుండానే లేచాడు. క్రోధం పుట్టిన ఆ రావణి చెట్ల చీకటి నుండి బయటికి వచ్చి, ముందే పూన్చి సిద్ధంగా ఉంచిన, చక్కగా నియంత్రించబడిన రథాన్ని ఎక్కాడు. భయంకరమైన విల్లూ బాణాలూ ధరించి, నల్లని కాటుక రాశి వంటి, ఎర్రని ముఖమూ కళ్ళూ గల ఆ భయంకరుడు అంతకుడైన మృత్యువులా ప్రకాశించాడు. రథంలో ఉన్న అతనిని చూడగానే భయంకర వేగం గల రాక్షసుల ఆ సైన్యం లక్ష్మణునితో పోరాడాలనే కోరికతో తిరిగి చుట్టుముట్టింది. ఇక్కడ విభీషణుని ఉపాయం సఫలమైంది — సేనను పీడించడంతో ఇంద్రజిత్తు హోమాన్ని పూర్తిచేయకుండానే లేచాడు. ‘కర్మణి అననుష్ఠితే’ (కర్మ పూర్తికాకుండానే) అనే రెండు పదాలు కథలోని నిర్ణాయకబిందువును సూచిస్తాయి — బ్రహ్మవరం ప్రకారం ఇప్పుడు అతడు వధ్యుడు. చెట్ల చీకటి అంటే నికుంభిలలోని మర్రిచెట్టు దట్టమైన నీడ, అక్కడ అతడు రహస్యంగా హోమం చేస్తున్నాడు. అతని ఎర్రని ముఖమూ కళ్ళూ అతని క్రోధాన్నీ మృత్యువు వంటి రూపాన్నీ చూపిస్తాయి. అతని సేన కూడా అతనిని చూసి మళ్ళీ ఉత్సాహం పొంది లక్ష్మణునితో పోరాడాలనే కోరికతో మరలింది. ‘పూర్వయుక్తమ్’ (ముందే పూన్చిన) అనే పదంతో అతడు యుద్ధానికి ముందే సిద్ధంగా ఉన్నాడని సూచించబడుతుంది. అందుకే అతని సేన కూడా మళ్ళీ కూడుకొని లక్ష్మణునికి ఎదురుగా నిలిచింది.

ఆ సమయంలో పర్వతం వంటి, శత్రువులను అణచే హనుమంతుడు ఎవరూ సమీపించలేని ఒక మహావృక్షాన్ని పెకలించాడు. ఆ వానరుడు ప్రళయాగ్నిలా ఆ రాక్షససైన్యాన్ని దహిస్తూ అనేక చెట్లతో యుద్ధంలో దానిని స్పృహ తప్పించాడు. వేగంగా విధ్వంసం చేస్తున్న ఆ పవనపుత్రుని చూడగానే వేలాది రాక్షసులు హనుమంతునిపై ఆయుధాలు కురిపించారు. వాడి శూలాలు ధరించినవారు శూలాలతో, కత్తులు చేతబట్టినవారు కత్తులతో, శక్తులు ధరించినవారు శక్తులతో, పట్టిసాలు ఆయుధంగా గలవారు పట్టిసాలతో, పరిఘలతో, గదలతో, అందమైన కుంతాలతో, వందలాది శతఘ్నులతో, ఇనుప ముద్గరాలతో, భయంకరమైన గొడ్డళ్ళతో, భిందిపాలాలతో, వజ్రం వంటి పిడికిళ్ళతో, పిడుగు వంటి అరచేతి దెబ్బలతో రాక్షసులు అన్నివైపుల నుండి చేరి పర్వతం వంటి అతనిని కొట్టారు. ఎంతో కోపించిన అతడు కూడా వారిని ఘోరంగా సంహరించాడు. శత్రువులను అణచే ఇంద్రజిత్తు, పర్వతంలా నిశ్చలంగా, ఏమాత్రం భయపడకుండా శత్రువులను సంహరిస్తున్న కపిశ్రేష్ఠుడైన పవనపుత్రుని చూశాడు. ఇక్కడ ఆయుధాల సుదీర్ఘమైన జాబితా హనుమంతుని పరాక్రమానికి నేపథ్యం — ఇన్ని ఆయుధాలతో కొట్టబడినా అతడు పర్వతంలా నిశ్చలంగా ఉన్నాడు. ‘అచలోపమమ్’, ‘పర్వతోపమమ్’ (పర్వతం వంటివాడు) అనే రెండు ఉపమానాలూ అతని స్థైర్యాన్నే ప్రకాశింపజేస్తాయి. కాలాగ్ని ఉపమానం ప్రళయకాలంలో అన్నిటినీ నాశనం చేసే అగ్నిని గుర్తుచేస్తుంది — అది అన్నిటినీ దహించినట్టు హనుమంతుడు రాక్షససేనను దహిస్తున్నాడు. హనుమంతుని ఈ పరాక్రమం ఇంద్రజిత్తు దృష్టిని తన వైపు ఆకర్షిస్తుంది, దానివల్ల లక్ష్మణుని పని సులువవుతుంది. ‘అసంత్రస్తమ్’ (భయపడనివానిని) అనే పదం వేలాది రాక్షసులు చుట్టుముట్టినా హనుమంతుడు భయపడలేదని చూపిస్తుంది. ఈ భాగం హనుమంతుని శౌర్యానికి విశిష్టమైన చిత్రం — రాక్షసులు అతనిని చుట్టుముట్టి అన్ని ఆయుధాలతో కొడుతున్నారు, అతడు మాత్రం అన్నిటినీ సహిస్తూనే వారినే నాశనం చేస్తున్నాడు. సుందరకాండలో అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేసినప్పుడు కూడా అతడు ఇలాగే ఎంతోమంది రాక్షసులను చంపాడు; కాబట్టి రాక్షసులకు అతడు ముందే తెలుసు, అతని భయం వల్లనే వేలాదిమంది ఒక్కసారిగా దాడి చేస్తున్నారు. ఇంద్రజిత్తు దృష్టి కూడా అతనిపైనే నిలిచింది, ఎందుకంటే రాక్షసులకు గొప్ప వినాశకుడు అతడే. ‘శుభదర్శనైః కుంతైః’ (అందమైన కుంతాలతో) అనే విశేషణం ఆయుధాల శోభను సూచిస్తుంది, ‘వజ్రకల్పైః ముష్టిభిః’ (వజ్రం వంటి పిడికిళ్ళతో) అనేది రాక్షసుల బాహుబలాన్ని. ఇంద్రజిత్తు హనుమంతుని ‘భయపడనివాడిగా’ చూస్తాడు, అతని పరాక్రమాన్ని చూసి స్వయంగా అతని వైపు వెళ్ళాలని నిశ్చయించుకొంటాడు. ఇలా హనుమంతుని పరాక్రమమే ఇంద్రజిత్తును లక్ష్మణుని దృష్టిపథంలోకి తీసుకువస్తుంది.

అతడు సారథితో ఇలా అన్నాడు — ‘ఈ వానరుడు ఉన్న చోటికి పోనివ్వు; ఉపేక్షిస్తే ఇతడు మన రాక్షసులకు నాశనమే కలిగిస్తాడు.’ అతడు ఇలా చెప్పగా సారథి, రథంలో ఉన్న మహాదుర్ధర్షుడైన ఇంద్రజిత్తును మోసుకొంటూ ఆ మారుతి ఉన్న చోటికి వెళ్ళాడు. ఎదిరించరాని ఆ రాక్షసుడు దగ్గరికి వచ్చి కపి తలపై బాణాలనూ ఖడ్గాలనూ పట్టిసాలనూ గొడ్డళ్ళనూ కురిపించాడు. ఆ భయంకరమైన శస్త్రాలను భరించి, గొప్ప రోషం ఆవహించిన ఆ మారుతి ఈ మాట అన్నాడు — ‘దుర్బుద్ధీ, రావణపుత్రా, శూరుడవైతే యుద్ధం చెయ్యి; వాయుపుత్రుని ఎదుర్కొని ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు. యుద్ధంలో నాతో ద్వంద్వయుద్ధం కోరితే బాహువులతో పోరాడు; దుర్బుద్ధీ, నా వేగాన్ని సహించు, అప్పుడే నీవు రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడవు.’ విల్లు ఎత్తి హనుమంతుని చంపాలనుకొంటున్న రావణపుత్రుని విభీషణుడు లక్ష్మణునికి చూపించాడు — ‘ఇంద్రుని జయించినవాడూ రావణుని ఔరసపుత్రుడూ అయిన అతడే ఇతడు, రథమెక్కి హనుమంతుని చంపాలనుకొంటున్నాడు. సౌమిత్రీ, సాటిలేని ఆకృతి గల, శత్రువులను నివారించే, ప్రాణాలను అంతం చేసే భయంకరమైన బాణాలతో ఆ రావణిని చంపు.’ శత్రువులకు భీతి కలిగించే విభీషణుడు ఇలా చెప్పగా, మహాత్ముడైన లక్ష్మణుడు పర్వతం వంటి, భయంకర బలం గల, ఎదిరించరాని, రథంలో ఉన్న అతనిని చూశాడు. హనుమంతుని సవాలు మల్లయుద్ధానికి — అతడు శస్త్రాలతో కాక బాహువులతోనే యుద్ధం చేయాలనుకొంటున్నాడు, ఇది అతని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది. ‘అప్పుడే నీవు రాక్షసులలో శ్రేష్ఠుడవు’ అనే మాటలో వ్యంగ్యం ఉంది — నా వేగాన్ని సహించిన తరువాతనే నిన్ను శ్రేష్ఠునిగా భావించాలి. విభీషణుడు ‘వాసవనిర్జేత’ (ఇంద్రుని జయించినవాడు) అని పరిచయం చేయడం శత్రువు గొప్పతనాన్ని గుర్తుచేస్తుంది. ‘అరివిభీషణేన విభీషణేన’ (శత్రువులకు భీతి కలిగించే విభీషణుడు) అనే పదక్రీడ సర్గాంతంలో కవి నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది; చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది. ఇలా లక్ష్మణ ఇంద్రజిత్తుల ముఖాముఖి సాధ్యమైంది, తరువాతి సర్గలో వారి సంవాదం జరుగుతుంది. ఇంద్రజిత్తు మాటలో ‘క్షయమేవ హి నః కుర్యాత్’ (మనకు నాశనమే కలిగిస్తాడు) అనే దానిలో తన సేన నాశనం గురించిన భయం వ్యక్తమవుతుంది, అందుకే అతడు హోమాన్ని విడిచిపెట్టి కూడా ముందుగా హనుమంతుని అడ్డుకోవాలనుకొంటున్నాడు. అతడు హనుమంతుని తలపై శస్త్రవర్షం కురిపిస్తాడు, కాని హనుమంతుడు వాటిని ‘ప్రతిగృహ్య’ (భరించి) సహిస్తాడు — ఈ పదం అతని దృఢత్వాన్ని సూచిస్తుంది. విభీషణుని నిర్దేశంలో బాణాలకు ఉన్న మూడు విశేషణాలు — సాటిలేని ఆకృతి గలవి, శత్రువులను నివారించేవి, ప్రాణాలను అంతం చేసేవి — లక్ష్మణుని అస్త్రాల శ్రేష్ఠతను చూపిస్తాయి. ఇక్కడి నుండి యుద్ధపు కేంద్రం హనుమంతుని నుండి లక్ష్మణుని వైపు మారుతుంది, ఎందుకంటే బ్రహ్మవరం ప్రకారం ఇంద్రజిత్తును చంపేది లక్ష్మణుడే. హనుమంతుడు కూడా ‘వాయుపుత్రుని ఎదుర్కొని ప్రాణాలతో తిరిగి వెళ్ళలేవు’ అంటూ తన తండ్రి పేరును స్మరిస్తాడు, దానితో అతని గర్వమూ ఆత్మవిశ్వాసమూ వ్యక్తమవుతాయి.

அந்த நிலையில், ராவணனின் தம்பியான விபீஷணன், பகைவர்களுக்குக் கேடு விளைவிப்பதும் காரியத்தைச் சாதிப்பதுமான இந்தச் சொல்லை லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘மேகம் போலக் கருத்துத் தெரியும் இந்த ராக்ஷசப் படையோடு, பாறைகளை ஆயுதமாகக் கொண்ட வானரர்கள் விரைவில் போரிடட்டும். லக்ஷ்மணா, அந்தப் பெரும் படையைப் பிளக்க முயல்; அது பிளக்கப்பட்டால் ராக்ஷசேந்திரனின் மகனும் இங்கே கண்ணுக்குத் தெரிவான். இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான அம்புகளால் பகைவர்களை மூடியபடி, இந்தக் காரியம் முடிவதற்குள் நீ விரைந்து பாய். வீரனே, மாயையில் ஈடுபட்டவனும், அதர்மியும், கொடுஞ்செயலனும், எல்லா உலகங்களுக்கும் அச்சமூட்டுபவனும், தீய உள்ளத்தோனுமான அந்த ராவணியைக் கொல்.’ விபீஷணனின் உபாயம் தெளிவானது — இந்திரஜித் தன் படையின் நடுவே, மரங்களின் இருளில் ஹோமம் செய்கிறான்; ஆகவே முதலில் படையைப் பிளக்க வேண்டும்; அப்போதுதான் அவன் கண்ணுக்குத் தெரிவான். ‘மேகஶ்யாமம்’ — ‘மேகம் போலக் கருத்த’ — என்ற அடைமொழி ராக்ஷசப் படையின் அடர்த்தியையும் பரப்பையும் சுட்டுகிறது: மேகம் சூரியனை மறைப்பதுபோல, அந்தப் படை இந்திரஜித்தை மறைக்கிறது. ‘யாவத் நைதத் கர்ம ஸமாப்யதே’ — ‘இந்தக் காரியம் முடிவதற்குள்’ — என்பதால் காலத்தின் அவசரம் மீண்டும் நினைவூட்டப்படுகிறது. முதல் இரண்டு சுலோகங்கள் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; திறனாய்வுப் பதிப்பில் அவை காணப்படவில்லை; அவற்றுக்குப் பதிலாக அங்கே அந்த அறிவுரை சுருக்கமாகவே சொல்லப்படுகிறது. விபீஷணனின் சொல் ‘பரேஷாம் அஹிதம்’ — ‘பகைவர்களுக்குக் கேடு விளைவிப்பது’ — என்று சிறப்பிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் அது பகைவர்களின் அழிவுக்காகச் சொல்லப்பட்டது; ‘அர்த்தஸாதகம்’ — ‘காரியத்தைச் சாதிப்பது’ — என்றும் சிறப்பிக்கப்படுகிறது, ஏனெனில் அதனால் காரியம் கைகூடும். இவ்வாறு விபீஷணன் போரின் உத்தியை வகுக்கிறான்; லக்ஷ்மணன் அதன்படி காரியத்தைத் தொடங்குகிறான்.

விபீஷணனின் சொல்லைக் கேட்டு, நல்லிலக்கணங்கள் கொண்ட லக்ஷ்மணன் ராக்ஷசேந்திரனின் மகனை நோக்கி அம்பு மழை பொழிந்தான். சிறந்த மரங்களைக் கொண்டு போரிடும் கரடிகளும் வானரர்களும் ஒன்றுசேர்ந்து, அணிவகுத்து நின்ற அந்தப் படையை நோக்கிப் பாய்ந்தனர். வானரப் படையைக் கொல்ல விரும்பிய ராக்ஷசர்களும் கூரிய அம்புகளோடும் வாள்களோடும் சக்திகளோடும் தோமரங்களோடும் போர்க்களத்தில் எதிர்கொண்டனர். வானரர்களுக்கும் ராக்ஷசர்களுக்கும் இடையே, பெரும் ஒலியால் இலங்கையை எங்கும் எதிரொலிக்கச் செய்த ஒரு கடும் மோதல் உண்டாயிற்று. பலவகை வடிவங்கொண்ட ஆயுதங்களாலும், கூரிய அம்புகளாலும், மரங்களாலும், உயர்த்தப்பட்ட கோரமான மலைச்சிகரங்களாலும் வானம் மூடப்பட்டது. விகாரமான முகங்களும் கைகளும் கொண்ட ராக்ஷசர்கள் வானரத் தலைவர்கள் மீது ஆயுதங்களைப் பாய்ச்சி மிகப் பெரிய அச்சத்தை உண்டாக்கினர். அவ்வாறே வானரர்களும் முழு மரங்களாலும் மலைச்சிகரங்களாலும் போரில் எல்லா ராக்ஷசர்களையும் தாக்கினர், கொன்றனர். பருத்த உடலும் மாபெரும் வலிமையும் கொண்ட கரடி, வானரத் தலைவர்களோடு போரிட்ட ராக்ஷசர்களுக்குப் பெரும் அச்சம் உண்டாயிற்று. இந்த வருணனையில் கவி இரு தரப்பின் ஆயுதங்களையும் முரண்படுத்திக் காட்டுகிறார் — ராக்ஷசர்களுடையவை இரும்பாலான ஆயுதங்கள், வானரர்களுடையவை இயற்கையான மரங்களும் பாறைகளும். இருந்தும் வானரர்களின் வலிமை குறைந்ததல்ல; ஏனெனில் இறுதியில் ராக்ஷசர்களுக்கே அச்சம் உண்டாயிற்று. ‘லங்காம் நாதயன்’ — ‘இலங்கையை எதிரொலிக்கச் செய்து’ — என்ற சொல்லால், போரின் ஆரவாரம் நகருக்குள்ளும் கேட்டது என்பது சுட்டப்படுகிறது; அதனால்தான் இந்திரஜித் ஹோமத்தை விட்டு எழ நேரிடும். ‘விக்ருதானனபாஹவ:’ — ‘விகாரமான முகங்களும் கைகளும் கொண்டவர்கள்’ — என்ற அடைமொழி ராக்ஷசர்களின் அச்சமூட்டும் உருவத்தைச் சித்திரிக்கிறது; அவர்களுடைய முகங்களும் கைகளும் விகாரமானவை. லக்ஷ்மணனின் அம்பு மழையே போரின் தொடக்கப் புள்ளி; பிறகு வானரர்களும் கரடிகளும் அவனைப் பின்தொடர்ந்து தாக்குகின்றனர். இந்தப் போரின் நோக்கம் சிறப்பானது — இது பகைவர்களைக் கொல்வதற்காக மட்டுமல்ல, இந்திரஜித்தின் ஹோமத்துக்குத் தடை உண்டாக்குவதற்காக. ராக்ஷசப் படை தோற்கடிக்கப்பட்டால் அவனுக்குக் காவலர்கள் இருக்கமாட்டார்கள்; அவனே போருக்கு வர நேரிடும். ஆகவே வானரர்களும் கரடிகளும் முழு வலிமையோடு தாக்குகின்றனர். இங்கே ‘அபிஜக்னு: நிஜக்னுஶ்ச’ — ‘தாக்கினர், கொன்றனர்’ — என்ற இரு வினைச்சொற்களால் அடிக்கும் கொலைக்கும் உள்ள வேறுபாடு சுட்டப்படுகிறது — சிலர் அடிபட்டனர், சிலர் கொல்லப்பட்டனர். இவ்வாறு கவி சில சுலோகங்களிலேயே ஒரு பெரும் போரின் முழுச் சித்திரத்தையும் முன்வைக்கிறார். ஒலி, ஆயுதங்கள், மரங்கள், பாறைகள் ஆகியவற்றின் வருணனையால் வானமே மூடப்பட்டது என்று கவி சொல்கிறார்; அதனால் போரின் பரப்பு தெரிகிறது.

தன் படை பகைவர்களால் துன்புறுத்தப்பட்டுச் சோர்ந்துவிட்டது என்று கேட்டு, வெல்லுதற்கரிய அவன் காரியம் நிறைவேறாமலேயே எழுந்தான். சினம் மூண்ட அந்த ராவணி மரங்களின் இருளிலிருந்து வெளிவந்து, முன்பே பூட்டப்பட்டு, நன்கு கட்டுப்படுத்தப்பட்டு, ஆயத்தமாக இருந்த தேரில் ஏறினான். பயங்கரமான வில்லும் அம்புகளும் கொண்டு, கருமை அஞ்சனக் குவியல் போலத் தோன்றி, சிவந்த முகமும் கண்களும் கொண்ட அந்தப் பயங்கரன், அந்தகனான மிருத்யுவைப் போல விளங்கினான். தேரில் இருந்த அவனைக் கண்டதுமே, பயங்கர வேகம் கொண்ட ராக்ஷசர்களின் அந்தப் படை லக்ஷ்மணனோடு போரிட விரும்பித் திரும்பி நின்றது. இங்கே விபீஷணனின் உபாயம் வெற்றி பெற்றது — படை துன்புறுத்தப்பட்டதால் இந்திரஜித் ஹோமத்தை முடிக்காமலேயே எழுந்தான். ‘கர்மணி அனனுஷ்டிதே’ — ‘காரியம் நிறைவேறாமலேயே’ — என்ற இரு சொற்கள் கதையின் தீர்மானமான புள்ளியைச் சுட்டுகின்றன — பிரம்மனின் வரத்தின்படி இப்போது அவன் கொல்லப்படக் கூடியவன். மரங்களின் இருள் என்பது நிகும்பிலையில் உள்ள ஆலமரத்தின் அடர்ந்த நிழல்; அங்கேதான் அவன் மறைந்திருந்து ஹோமம் செய்துகொண்டிருந்தான். அவனுடைய சிவந்த முகமும் கண்களும் அவனுடைய சினத்தையும் மிருத்யுவைப் போன்ற உருவத்தையும் காட்டுகின்றன. அவனுடைய படையும் அவனைக் கண்டு மீண்டும் ஊக்கம் பெற்று, லக்ஷ்மணனோடு போரிடும் ஆவலில் திரும்பி நின்றது. ‘பூர்வயுக்தம்’ — ‘முன்பே பூட்டப்பட்ட’ — என்ற சொல்லால், அவன் போருக்கு முன்பே ஆயத்தமாக இருந்தான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ஆகவேதான் அவனுடைய படையும் மீண்டும் ஒன்றுதிரண்டு லக்ஷ்மணனுக்கு எதிரே நின்றது.

அந்த நேரத்தில், மலையை ஒத்தவனும் பகைவரை அடக்குபவனுமான அனுமன், அணுகுதற்கரிய ஒரு பெரும் மரத்தைப் பிடுங்கினான். அந்த வானரன் யுகமுடிவின் காலாக்கினியைப் போல அந்த ராக்ஷசப் படையை எரித்து, பல மரங்களால் போரில் அதை நினைவிழக்கச் செய்தான். வேகமாக அழித்துக்கொண்டிருந்த அந்த வாயுபுத்திரனைக் கண்டதுமே, ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்கள் அனுமனை ஆயுதங்களால் மூடினர். கூரிய சூலம் ஏந்தியவர்கள் சூலங்களாலும், வாள் ஏந்தியவர்கள் வாள்களாலும், சக்தி ஏந்தியவர்கள் சக்திகளாலும், பட்டிசம் ஏந்தியவர்கள் பட்டிசங்களாலும், பரிகங்களாலும் கதைகளாலும் அழகிய ஈட்டிகளாலும், நூற்றுக்கணக்கான சதக்னிகளாலும் இரும்பு முத்கரங்களாலும், கோரமான கோடரிகளாலும் பிந்திபாலங்களாலும், வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டிகளாலும் இடிபோன்ற உள்ளங்கை அறைகளாலும் ராக்ஷசர்கள் எல்லாப் பக்கமும் சூழ்ந்து மலையை ஒத்த அவனைத் தாக்கினர். கடுஞ்சினமுற்ற அவனும் அவர்களுக்குப் பெரும் அழிவை உண்டாக்கினான். பகைவரை அடக்கும் இந்திரஜித், மலை போன்றவனும், அஞ்சாதவனும், பகைவர்களைக் கொன்றுகொண்டிருந்தவனுமான வானரச் சிறந்தோனான வாயுபுத்திரனைக் கண்டான். இங்கே ஆயுதங்களின் நீண்ட பட்டியல் அனுமனின் வீரத்துக்குப் பின்னணியாக அமைகிறது — இத்தனை ஆயுதங்களால் அடிபட்டும் அவன் மலைபோல அசையாமல் நிற்கிறான். ‘அசலோபமம்’, ‘பர்வதோபமம்’ — ‘மலை போன்றவன்’ — என்ற இரு உவமைகளும் அவனுடைய உறுதியையே வெளிப்படுத்துகின்றன. காலாக்கினியின் உவமை, பிரளய காலத்தில் எல்லாவற்றையும் அழிக்கும் நெருப்பை நினைவூட்டுகிறது; அது எல்லாவற்றையும் எரிப்பதுபோல, அனுமன் ராக்ஷசப் படையை எரிக்கிறான். அனுமனின் இந்த வீரம் இந்திரஜித்தின் கவனத்தைத் தன் பக்கம் ஈர்க்கிறது; அதனால் லக்ஷ்மணனின் காரியம் எளிதாகும். ‘அஸந்த்ரஸ்தம்’ — ‘அஞ்சாதவன்’ — என்ற சொல், ஆயிரக்கணக்கான ராக்ஷசர்கள் சூழ்ந்திருந்தும் அனுமன் அஞ்சவில்லை என்று காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதி அனுமனின் வீரத்தின் தனித்துவமான சித்திரம் — ராக்ஷசர்கள் அவனைச் சுற்றி வளைத்து எல்லா ஆயுதங்களாலும் தாக்குகின்றனர்; அவனோ அனைத்தையும் தாங்கிக்கொண்டே அவர்களையே அழிக்கிறான். சுந்தர காண்டத்தில் அசோகவனத்தை அழித்தபோதும் அவன் இவ்வாறே பல ராக்ஷசர்களைக் கொன்றிருந்தான்; ஆகவே ராக்ஷசர்கள் அவனை முன்பே அறிவார்கள்; அவனிடமுள்ள அச்சத்தாலேயே ஆயிரக்கணக்கில் ஒன்றுசேர்ந்து தாக்குகின்றனர். இந்திரஜித்தின் பார்வையும் அவன் மீதே பதிந்தது; ஏனெனில் ராக்ஷசர்களை மிகப் பெரிய அளவில் அழிப்பவன் அவனே. ‘ஶுபதர்ஶனை: குந்தை:’ — ‘அழகிய ஈட்டிகளால்’ — என்ற அடைமொழி ஆயுதங்களின் பொலிவைச் சுட்டுகிறது; ‘வஜ்ரகல்பை: முஷ்டிபி:’ — ‘வஜ்ரம் போன்ற முஷ்டிகளால்’ — என்பது ராக்ஷசர்களின் புயவலிமையைச் சுட்டுகிறது. இந்திரஜித் அனுமனை ‘அஞ்சாதவனாக’க் காண்கிறான்; அவனுடைய வீரத்தைக் கண்டு, தானே அவனை நோக்கிச் செல்ல முடிவுசெய்கிறான். இவ்வாறு அனுமனின் வீரமே இந்திரஜித்தை லக்ஷ்மணனின் பார்வைக்குள் கொண்டுவருகிறது.

அவன் சாரதியிடம் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘இந்த வானரன் எங்கே இருக்கிறானோ அங்கே செல்; இவனைப் புறக்கணித்தால் நம் ராக்ஷசர்களை அழித்தே விடுவான்.’ இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட சாரதி, மிகவும் வெல்லுதற்கரிய இந்திரஜித்தைத் தேரில் சுமந்துகொண்டு, அந்த மாருதி இருந்த இடத்துக்குச் சென்றான். வெல்லுதற்கரிய அந்த ராக்ஷசன் நெருங்கி வந்து, வானரனின் தலை மீது அம்புகளையும் வாள்களையும் பட்டிசங்களையும் கோடரிகளையும் பொழிந்தான். அந்தக் கோரமான ஆயுதங்களைத் தாங்கிக்கொண்டு, பெருஞ்சினத்தால் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அந்த மாருதி இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘தீய மதியுடைய ராவணனின் மகனே, நீ வீரனானால் போரிடு; வாயுபுத்திரனை எதிர்கொண்டபின் நீ உயிரோடு திரும்பமாட்டாய். போரில் என்னோடு தனிப்போர் செய்ய விரும்பினால், இரு கைகளாலும் போரிடு; தீய புத்தியுடையவனே, என் வேகத்தைத் தாங்கிக்கொள்; அப்போதுதான் நீ ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன்.’ வில்லை உயர்த்தி அனுமனைக் கொல்ல முனைந்த ராவணனின் மகனைச் சுட்டிக்காட்டி, விபீஷணன் லக்ஷ்மணனிடம் சொன்னான்: ‘இந்திரனை வென்றவனும் ராவணனின் சொந்த மகனுமான அவனே, இதோ தேரில் ஏறி அனுமனைக் கொல்ல முனைகிறான். சௌமித்திரியே, ஒப்பற்ற வடிவமைப்புடையவையும், பகைவர்களைத் தடுப்பவையும், உயிருக்கு முடிவு கட்டுபவையுமான கோரமான அம்புகளால் அந்த ராவணியைக் கொல்.’ பகைவர்களுக்கு அச்சமூட்டும் விபீஷணனால் இவ்வாறு சொல்லப்பட்ட மகாத்மாவான லக்ஷ்மணன், மலையை ஒத்தவனும், பயங்கர வலிமையுடையவனும், அணுகுதற்கரியவனுமான, தேரில் இருந்த அவனைக் கண்டான். அனுமனின் அறைகூவல் மற்போருக்கானது — அவன் ஆயுதங்களால் அல்ல, கைகளாலேயே போரிட விரும்புகிறான்; இது அவனுடைய தன்னம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. ‘ததஸ்த்வம் ரக்ஷஸாம் வர:’ — ‘அப்போதுதான் நீ ராக்ஷசர்களில் சிறந்தவன்’ — என்ற சொல்லில் கேலி உள்ளது: என் வேகத்தைத் தாங்கிய பிறகுதான் நீ சிறந்தவன் என்று கருதப்பட வேண்டும். விபீஷணன் ‘வாஸவநிர்ஜேதா’ — ‘இந்திரனை வென்றவன்’ — என்று அறிமுகப்படுத்துவது பகைவனின் பெருமையை நினைவூட்டுகிறது. ‘அரிவிபீஷணேன விபீஷணேன’ — ‘பகைவர்களுக்கு அச்சமூட்டும் விபீஷணனால்’ — என்ற சொல்விளையாட்டு, சர்க்கத்தின் முடிவில் கவியின் திறமையைக் காட்டுகிறது; கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. இவ்வாறு லக்ஷ்மணனும் இந்திரஜித்தும் நேருக்கு நேர் சந்திப்பது நிகழ்ந்தது; அடுத்த சர்க்கத்தில் அவர்களுடைய உரையாடல் நிகழும். இந்திரஜித்தின் சொல்லில் ‘க்ஷயமேவ ஹி ந: குர்யாத்’ — ‘நம்மை அழித்தே விடுவான்’ — என்பதால் தன் படை அழியுமோ என்ற அச்சம் வெளிப்படுகிறது; ஆகவே ஹோமத்தை விட்டாவது முதலில் அனுமனைத் தடுக்க அவன் விரும்புகிறான். அவன் அனுமனின் தலை மீது ஆயுத மழை பொழிகிறான்; ஆனால் அனுமன் அவற்றை ‘ப்ரதிக்ருஹ்ய’ — ‘ஏற்றுத் தாங்கி’ — நிற்கிறான்; இந்தச் சொல் அவனுடைய உறுதியைச் சுட்டுகிறது. விபீஷணனின் வழிகாட்டலில் அம்புகளுக்குத் தரப்பட்ட மூன்று அடைமொழிகள் — ஒப்பற்ற வடிவமைப்புடையவை, பகைவர்களைத் தடுப்பவை, உயிருக்கு முடிவு கட்டுபவை — லக்ஷ்மணனின் அஸ்திரங்களின் மேன்மையைக் காட்டுகின்றன. இனி போரின் மையம் அனுமனிடமிருந்து லக்ஷ்மணனுக்கு மாறுகிறது; ஏனெனில் பிரம்மனின் வரத்தின்படி லக்ஷ்மணனே இந்திரஜித்தைக் கொல்வான். ‘வாயுபுத்திரனை எதிர்கொண்டபின் நீ உயிரோடு திரும்பமாட்டாய்’ என்று சொல்லும்போது அனுமனும் தன் தந்தையின் பெயரை நினைவுகூர்கிறான்; அதனால் அவனுடைய பெருமிதமும் தன்னம்பிக்கையும் வெளிப்படுகின்றன.

ಆಗ ಆ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿ ರಾವಣನ ತಮ್ಮನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವಾದ, ಕಾರ್ಯಸಾಧಕವಾದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬಂಡೆಗಳನ್ನೇ ಆಯುಧವಾಗಿ ಹಿಡಿದ ಕಪಿಗಳು ಬೇಗನೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲಿ. ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ಆ ಮಹಾಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸು; ಅದು ಭೇದಿಸಲ್ಪಟ್ಟರೆ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನೂ ಇಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರದಂತಿರುವ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಮುಚ್ಚುತ್ತ, ಈ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ ನೀನು ಬೇಗನೆ ಧಾವಿಸು. ವೀರನೇ, ಮಾಯಾಪರನಾದ, ಅಧಾರ್ಮಿಕನಾದ, ಕ್ರೂರಕರ್ಮಿಯಾದ, ಸರ್ವಲೋಕಗಳಿಗೂ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ಆ ದುರಾತ್ಮ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ನಡುವೆ ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಭೇದಿಸಬೇಕು, ಅನಂತರವೇ ಅವನು ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವನು. ‘ಮೇಘಶ್ಯಾಮಮ್’ (ಮೋಡದಂತೆ ಕಪ್ಪಾದ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯದ ದಟ್ಟತೆಯನ್ನೂ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಮೋಡವು ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಮುಚ್ಚುವಂತೆ ಆ ಸೈನ್ಯ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಮುಚ್ಚಿದೆ. ‘ಈ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ’ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಮಯದ ತುರ್ತು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ಮೊದಲ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಅವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಅವುಗಳ ಬದಲು ಅಲ್ಲಿ ಆ ಉಪದೇಶ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ‘ಪರೇಷಾಮಹಿತಮ್’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಹಿತವಾದುದು) ಎಂದು ವಿಶೇಷಿತವಾಗಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದು ಶತ್ರುಗಳ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಉಪದೇಶಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ; ‘ಅರ್ಥಸಾಧಕಮ್’ (ಕಾರ್ಯಸಾಧಕ) ಎಂದೂ, ಏಕೆಂದರೆ ಅದರಿಂದ ಕಾರ್ಯಸಿದ್ಧಿಯಾಗುವುದು. ಹೀಗೆ ವಿಭೀಷಣನು ಯುದ್ಧನೀತಿಯನ್ನು ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನಾದರೋ ಅದರಂತೆ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಆರಂಭಿಸುತ್ತಾನೆ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನತ್ತ ಬಾಣವರ್ಷವನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಶ್ರೇಷ್ಠ ಮರಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡುವ ಕರಡಿಗಳೂ ಕಪಿಗಳೂ ಒಟ್ಟಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಆ ಸೈನ್ಯದತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು. ಕಪಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸಿದ ರಾಕ್ಷಸರೂ ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿ-ತೋಮರಗಳಿಂದ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎದುರಾದರು. ಕಪಿಗಳ ಮತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ತುಮುಲ ಸಂಪ್ರಹಾರ ಮಹಾಶಬ್ದದಿಂದ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ ನಡೆಯಿತು. ನಾನಾ ಆಕಾರದ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ, ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ, ಮರಗಳಿಂದ, ಎತ್ತಿದ ಘೋರ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದ ಆಕಾಶ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು. ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖ-ತೋಳುಗಳುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರು ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ನಾಟಿಸುತ್ತ ಮಹಾಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡಿದರು. ಹಾಗೆಯೇ ವಾನರರೂ ಇಡೀ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳಿಂದಲೂ ಸಮರದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನೂ ಹೊಡೆದರು, ಕೊಂದರು. ಮಹಾಕಾಯರೂ ಮಹಾಬಲರೂ ಆದ ಕರಡಿ-ವಾನರಮುಖ್ಯರೊಡನೆ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಮಹಾಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು. ಈ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ವ್ಯತಿರಿಕ್ತವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ರಾಕ್ಷಸರ ಕಬ್ಬಿಣದ ಶಸ್ತ್ರಗಳು, ವಾನರರ ಪ್ರಾಕೃತಿಕವಾದ ಮರಗಳು ಮತ್ತು ಬಂಡೆಗಳು. ಆದರೂ ವಾನರರ ಬಲ ಕಡಿಮೆಯಲ್ಲ, ಏಕೆಂದರೆ ಕೊನೆಗೆ ರಾಕ್ಷಸರಿಗೇ ಭಯ ಹುಟ್ಟಿತು. ‘ಲಂಕಾಂ ನಾದಯನ್’ (ಲಂಕೆಯನ್ನು ಮಾರ್ದನಿಗೊಳಿಸುತ್ತ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಯುದ್ಧದ ಕೋಲಾಹಲ ನಗರದೊಳಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ; ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಏಳಲೇಬೇಕಾಗುವುದು. ‘ವಿಕೃತಾನನಬಾಹವಃ’ (ವಿಕಾರವಾದ ಮುಖ-ತೋಳುಗಳುಳ್ಳವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಕ್ಷಸರ ಭಯಾನಕ ರೂಪವನ್ನು ಚಿತ್ರಿಸುತ್ತದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣವರ್ಷವೇ ಯುದ್ಧದ ಆರಂಭಬಿಂದು, ಅನಂತರ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಈ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ವಿಶೇಷ — ಇದು ಕೇವಲ ಶತ್ರುವಧೆಗಲ್ಲ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹೋಮಕ್ಕೆ ವಿಘ್ನ ತರಲು. ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯ ಸೋತರೆ ಅವನಿಗೆ ರಕ್ಷಕರಿರುವುದಿಲ್ಲ, ಅವನು ತಾನೇ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬರಲೇಬೇಕಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರೂ ಕರಡಿಗಳೂ ಪೂರ್ಣಶಕ್ತಿಯಿಂದ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ‘ಅಭಿಜಘ್ನುಃ ನಿಜಘ್ನುಶ್ಚ’ (ಹೊಡೆದರು, ಕೊಂದರು) ಎಂಬ ಎರಡು ಕ್ರಿಯಾಪದಗಳಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಮತ್ತು ವಧೆಗಳ ಭೇದ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಕೆಲವರು ಗಾಯಗೊಂಡರು, ಕೆಲವರು ಹತರಾದರು. ಹೀಗೆ ಕವಿ ಕೆಲವೇ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ಮಹಾಯುದ್ಧದ ಸಂಪೂರ್ಣ ಚಿತ್ರವನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ. ಶಬ್ದದ, ಶಸ್ತ್ರಗಳ, ಮರಗಳ, ಬಂಡೆಗಳ ವರ್ಣನೆಯಿಂದ ಆಕಾಶವೇ ಮುಚ್ಚಿಹೋಯಿತು ಎಂದು ಕವಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಯುದ್ಧದ ವಿಸ್ತಾರ ಕಾಣುತ್ತದೆ.

ಶತ್ರುಗಳಿಂದ ಪೀಡಿತವಾಗಿ ವಿಷಣ್ಣವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿ, ದುರ್ಜಯನಾದ ಅವನು ಕರ್ಮವನ್ನು ಪೂರೈಸದೆಯೇ ಎದ್ದನು. ಕ್ರೋಧಗೊಂಡ ಆ ರಾವಣಿ ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆಯಿಂದ ಹೊರಬಂದು, ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದ, ಚೆನ್ನಾಗಿ ನಿಯಂತ್ರಿತವಾದ, ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದ ರಥವನ್ನು ಹತ್ತಿದನು. ಭಯಂಕರವಾದ ಬಿಲ್ಲು-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ, ಕೆಂಪು ಮುಖ-ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ಆ ಭಯಂಕರನು ಅಂತಕನಾದ ಮೃತ್ಯುವಿನಂತೆ ಕಂಡನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಭಯಂಕರ ವೇಗವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಹೋರಾಡಲು ಬಯಸಿ ಮತ್ತೆ ತಿರುಗಿ ನಿಂತಿತು. ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ಉಪಾಯ ಸಫಲವಾಯಿತು — ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಪೀಡಿಸಿದುದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸದೆಯೇ ಎದ್ದನು. ‘ಕರ್ಮಣ್ಯನನುಷ್ಠಿತೇ’ (ಕರ್ಮ ಪೂರೈಸದಿರುವಾಗಲೇ) ಎಂಬ ಪದದ್ವಯ ಕಥೆಯ ನಿರ್ಣಾಯಕ ಬಿಂದುವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಕಾರ ಈಗ ಅವನು ವಧ್ಯ. ಮರಗಳ ಕತ್ತಲೆ ಎಂದರೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ಆಲದ ಮರದ ದಟ್ಟ ನೆರಳು, ಅಲ್ಲಿ ಅವನು ಗುಪ್ತವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದನು. ಅವನ ಕೆಂಪು ಮುಖ-ಕಣ್ಣುಗಳು ಅವನ ಕ್ರೋಧವನ್ನೂ ಮೃತ್ಯುಸದೃಶ ರೂಪವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಅವನ ಸೈನ್ಯವೂ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ಮತ್ತೆ ಉತ್ಸಾಹಗೊಂಡು ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷೆಯಿಂದ ತಿರುಗಿ ನಿಂತಿತು. ‘ಪೂರ್ವಯುಕ್ತಮ್’ (ಮೊದಲೇ ಹೂಡಿದ್ದ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಅವನ ಸೈನ್ಯವೂ ಮತ್ತೆ ಸಂಘಟಿತವಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಎದುರು ನಿಂತಿತು.

ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಶತ್ರುದಮನ ಹನುಮಂತನು ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಒಂದು ಮಹಾವೃಕ್ಷವನ್ನು ಕಿತ್ತನು. ಆ ವಾನರನು ಕಾಲಾಗ್ನಿಯಂತೆ ರಾಕ್ಷಸರ ಆ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತ, ಅನೇಕ ಮರಗಳಿಂದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅದನ್ನು ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನವನ್ನಾಗಿಸಿದನು. ವೇಗದಿಂದ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತಿದ್ದ ಆ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಮುಚ್ಚಿದರು. ಹರಿತ ಶೂಲಧಾರಿಗಳು ಶೂಲಗಳಿಂದ, ಖಡ್ಗಧಾರಿಗಳು ಖಡ್ಗಗಳಿಂದ, ಶಕ್ತಿಧಾರಿಗಳು ಶಕ್ತಿಗಳಿಂದ, ಪಟ್ಟಿಶಧಾರಿಗಳು ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದ, ಪರಿಘಗಳಿಂದ, ಗದೆಗಳಿಂದ, ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈಟಿಗಳಿಂದ, ನೂರಾರು ಶತಘ್ನಿಗಳಿಂದ, ಕಬ್ಬಿಣದ ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದ, ಘೋರ ಕೊಡಲಿಗಳಿಂದ, ಭಿಂದಿಪಾಲಗಳಿಂದ, ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳಿಂದ, ಸಿಡಿಲಿನಂತಹ ಅಂಗೈಪೆಟ್ಟುಗಳಿಂದ — ರಾಕ್ಷಸರು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತಿ ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆದರು. ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾದ ಅವನೂ ಅವರ ಮಹಾಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು, ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ಸಂಹರಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠ ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಕಂಡನು. ಇಲ್ಲಿ ಆಯುಧಗಳ ದೀರ್ಘ ಪಟ್ಟಿ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮದ ಹಿನ್ನೆಲೆ — ಇಷ್ಟೊಂದು ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಅವನು ಪರ್ವತದಂತೆ ಅಚಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಚಲೋಪಮಮ್’, ‘ಪರ್ವತೋಪಮಮ್’ ಎಂಬ ಎರಡು ಉಪಮೆಗಳು ಅವನ ಸ್ಥೈರ್ಯವನ್ನೇ ಪ್ರಕಾಶಿಸುತ್ತವೆ. ಕಾಲಾಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಪ್ರಳಯಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸರ್ವನಾಶಮಾಡುವ ಅಗ್ನಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅದು ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸುಡುವಂತೆ ಹನುಮಂತನು ರಾಕ್ಷಸಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಾನೆ. ಹನುಮಂತನ ಈ ಪರಾಕ್ರಮ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗಮನವನ್ನು ತನ್ನತ್ತ ಸೆಳೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಕಾರ್ಯ ಸುಗಮವಾಗುವುದು. ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಮ್’ (ಭಯವಿಲ್ಲದವನನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ, ಸಾವಿರಾರು ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟರೂ ಹನುಮಂತನು ಹೆದರಲಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗ ಹನುಮಂತನ ಶೌರ್ಯದ ವಿಶಿಷ್ಟ ಚಿತ್ರ — ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಸುತ್ತಲೂ ಮುತ್ತಿ ಎಲ್ಲ ಆಯುಧಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅವನಾದರೋ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಸಹಿಸುತ್ತಲೇ ಅವರನ್ನೇ ನಾಶಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯ ಭಂಗದ ಸಮಯದಲ್ಲೂ ಅವನು ಹೀಗೆಯೇ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಂದಿದ್ದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಕ್ಷಸರು ಅವನನ್ನು ಮೊದಲೇ ಬಲ್ಲರು, ಅವನ ಭಯದಿಂದಲೇ ಸಾವಿರಾರು ಜನ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ದೃಷ್ಟಿಯೂ ಅವನ ಮೇಲೆಯೇ ನೆಟ್ಟಿದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನೇ ರಾಕ್ಷಸರ ಮಹಾವಿನಾಶಕ. ‘ಶುಭದರ್ಶನೈಃ ಕುಂತೈಃ’ (ಸುಂದರವಾಗಿ ಕಾಣುವ ಈಟಿಗಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಆಯುಧಗಳ ಶೋಭೆಯನ್ನೂ, ‘ವಜ್ರಕಲ್ಪೈರ್ಮುಷ್ಟಿಭಿಃ’ (ವಜ್ರದಂತಹ ಮುಷ್ಟಿಗಳು) ಎಂಬುದು ರಾಕ್ಷಸರ ಬಾಹುಬಲವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ‘ಭಯವಿಲ್ಲದವನಾಗಿ’ ಕಾಣುತ್ತಾನೆ; ಅವನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ಕಂಡು ತಾನೇ ಅವನತ್ತ ಹೋಗಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನ ಪರಾಕ್ರಮವೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೃಷ್ಟಿಪಥಕ್ಕೆ ತರುತ್ತದೆ.

ಅವನು ಸಾರಥಿಗೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಈ ವಾನರನು ಎಲ್ಲಿದ್ದಾನೋ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗು; ಉಪೇಕ್ಷಿಸಿದರೆ ಇವನು ನಮ್ಮ ರಾಕ್ಷಸರ ಕ್ಷಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು.’ ಹಾಗೆ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟ ಸಾರಥಿ ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಪರಮ ದುರ್ಜಯನಾದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಹೊತ್ತು ಆ ಮಾರುತಿ ಇದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಸಾಗಿದನು. ದುರ್ಜಯನಾದ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಕಪಿಯ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಬಾಣಗಳನ್ನೂ ಖಡ್ಗಗಳನ್ನೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳನ್ನೂ ಕೊಡಲಿಗಳನ್ನೂ ಸುರಿಸಿದನು. ಆ ಘೋರ ಶಸ್ತ್ರಗಳನ್ನು ಸಹಿಸಿಕೊಂಡು, ಮಹಾರೋಷದಿಂದ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಆ ಮಾರುತಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣಪುತ್ರನೇ, ನೀನು ಶೂರನಾಗಿದ್ದರೆ ಯುದ್ಧ ಮಾಡು; ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ನೀನು ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ. ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಡನೆ ದ್ವಂದ್ವಯುದ್ಧ ಬಯಸಿದರೆ ತೋಳುಗಳಿಂದ ಹೋರಾಡು; ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯೇ, ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸು, ಆಗ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ.’ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಎತ್ತಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದ ರಾವಣಪುತ್ರನನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ತೋರಿಸಿದನು: ‘ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದ, ರಾವಣನಿಂದಲೇ ಹುಟ್ಟಿದ ಅವನೇ ಇವನು; ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಬಯಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಸೌಮಿತ್ರಿಯೇ, ಅಪ್ರತಿಮ ಆಕಾರದ, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವ, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವ ಘೋರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲು.’ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭಯವನ್ನುಂಟುಮಾಡುವ ವಿಭೀಷಣನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಮಹಾತ್ಮ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಪರ್ವತಸದೃಶನಾದ, ಭಯಂಕರ ಬಲವುಳ್ಳ, ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯನಾದ, ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡನು. ಹನುಮಂತನ ಆಹ್ವಾನ ಮಲ್ಲಯುದ್ಧಕ್ಕೆ — ಅವನು ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದಲ್ಲ, ತೋಳುಗಳಿಂದಲೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಇದು ಅವನ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತತಸ್ತ್ವಂ ರಕ್ಷಸಾಂ ವರಃ’ (ಆಗ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ವ್ಯಂಗ್ಯವಿದೆ — ನನ್ನ ವೇಗವನ್ನು ಸಹಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ನಿನ್ನನ್ನು ಶ್ರೇಷ್ಠನೆಂದು ಭಾವಿಸಬೇಕು. ವಿಭೀಷಣನ ‘ವಾಸವನಿರ್ಜೇತಾ’ (ಇಂದ್ರನನ್ನು ಗೆದ್ದವನು) ಎಂಬ ಪರಿಚಯ ಶತ್ರುವಿನ ಮಹತ್ವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ. ‘ಅರಿವಿಭೀಷಣೇನ ವಿಭೀಷಣೇನ’ (ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಭೀಷಣನಾದ ವಿಭೀಷಣನಿಂದ) ಎಂಬ ಪದಕ್ರೀಡೆ ಸರ್ಗದ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕವಿಯ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣ-ಇಂದ್ರಜಿತ್ತರ ಮುಖಾಮುಖಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು; ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವರ ಸಂವಾದ ನಡೆಯುವುದು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ‘ಕ್ಷಯಮೇವ ಹಿ ನಃ ಕುರ್ಯಾತ್’ (ನಮ್ಮ ಕ್ಷಯವನ್ನೇ ಮಾಡುವನು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದ ವಿನಾಶದ ಆತಂಕ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಹೋಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಾದರೂ ಮೊದಲು ಹನುಮಂತನನ್ನು ತಡೆಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನು ಹನುಮಂತನ ತಲೆಯ ಮೇಲೆ ಶಸ್ತ್ರವರ್ಷ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅವನ್ನು ‘ಪ್ರತಿಗೃಹ್ಯ’ (ಸ್ವೀಕರಿಸಿ) ಸಹಿಸುತ್ತಾನೆ — ಈ ಪದ ಅವನ ದೃಢತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನ ನಿರ್ದೇಶನದಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳು — ಅಪ್ರತಿಮ ಆಕಾರದವು, ಶತ್ರುಗಳನ್ನು ತಡೆಯುವವು, ಜೀವವನ್ನು ಕೊನೆಗೊಳಿಸುವವು — ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಅಸ್ತ್ರಗಳ ಶ್ರೇಷ್ಠತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತವೆ. ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಯುದ್ಧದ ಕೇಂದ್ರ ಹನುಮಂತನಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನತ್ತ ಸರಿಯುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಬ್ರಹ್ಮವರದ ಪ್ರಕಾರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವನು. ಹನುಮಂತನೂ ‘ವಾಯುಪುತ್ರಂ ಸಮಾಸಾದ್ಯ ನ ಜೀವನ್ ಪ್ರತಿಯಾಸ್ಯಸಿ’ (ವಾಯುಪುತ್ರನನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಲಾರೆ) ಎಂದು ಹೇಳುತ್ತ ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಹೆಸರನ್ನು ನೆನೆಯುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಹೆಮ್ಮೆಯೂ ಆತ್ಮವಿಶ್ವಾಸವೂ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

പിന്നെ ആ സന്ദർഭത്തിൽ രാവണാനുജനായ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനോട് ശത്രുക്കൾക്ക് അഹിതവും കാര്യം സാധിക്കുന്നതുമായ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മേഘംപോലെ കറുത്തു കാണുന്ന ഈ രാക്ഷസസൈന്യത്തോട് പാറകൾ ആയുധമാക്കിയ കപികൾ വേഗം യുദ്ധം ചെയ്യട്ടെ. ലക്ഷ്മണാ, ആ വലിയ സൈന്യത്തെ പിളർക്കാൻ ശ്രമിക്കുക; അതു പിളർന്നാൽ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രനും ഇവിടെ ദൃശ്യനാകും. ഈ കർമം പൂർത്തിയാകുന്നതിനുമുമ്പ്, ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ ശത്രുക്കളെ മൂടിക്കൊണ്ട്, നീ വേഗം പാഞ്ഞുചെല്ലുക. വീരാ, മായയിൽ മുഴുകിയവനും അധാർമികനും ക്രൂരകർമിയും സർവലോകത്തിനും ഭയമുണ്ടാക്കുന്നവനുമായ ആ ദുരാത്മാവിനെ, രാവണിയെ, കൊല്ലുക.’ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം വ്യക്തമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വന്തം സേനയുടെ നടുവിൽ മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ടിൽ ഹോമം ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ ആദ്യം സേനയെ പിളർക്കണം, അപ്പോൾ മാത്രമേ അവൻ ദൃശ്യനാകൂ. ‘മേഘശ്യാമം’ (മേഘംപോലെ കറുത്തത്) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസസേനയുടെ ഇടതൂർച്ചയും വിസ്തൃതിയും സൂചിപ്പിക്കുന്നു — മേഘം സൂര്യനെ മൂടുന്നതുപോലെ ആ സേന ഇന്ദ്രജിത്തിനെ മൂടുന്നു. ‘യാവന്നൈതത് കർമ സമാപ്യതേ’ (ഈ കർമം പൂർത്തിയാകുന്നതിനുമുമ്പ്) എന്നതുകൊണ്ട് സമയത്തിന്റെ തിടുക്കം വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ആദ്യത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; അവ സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ കാണുന്നില്ല, അവയ്ക്കു പകരം അവിടെ ആ ഉപദേശം ചുരുക്കി മാത്രമേ പറയുന്നുള്ളൂ. വിഭീഷണന്റെ വാക്കിനെ ‘പരേഷാമഹിതം’ (ശത്രുക്കൾക്ക് അഹിതം) എന്നു വിശേഷിപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു, കാരണം ശത്രുനാശത്തിനായാണ് അത് ഉപദേശിച്ചത്; ‘അർഥസാധകം’ (കാര്യം സാധിക്കുന്നത്) എന്നും, കാരണം അതുകൊണ്ടു കാര്യസിദ്ധിയുണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ വിഭീഷണൻ യുദ്ധതന്ത്രം നിർദേശിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മണൻ അതനുസരിച്ച് കാര്യം ആരംഭിക്കുന്നു.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണൻ രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ നേർക്കു ശരവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. ശ്രേഷ്ഠമായ മരങ്ങൾകൊണ്ടു പൊരുതുന്ന ഋക്ഷന്മാരും വാനരന്മാരും ഒന്നിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ആ സൈന്യത്തിന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. കപിസൈന്യത്തെ കൊല്ലാനാഗ്രഹിച്ച രാക്ഷസന്മാരും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളോടും വാളുകളോടും ശക്തികളോടും തോമരങ്ങളോടുംകൂടി യുദ്ധത്തിൽ നേരിട്ടു. വലിയ ശബ്ദത്താൽ ലങ്കയെ എല്ലാ വശത്തും മുഴക്കിക്കൊണ്ട് കപികളും രാക്ഷസരും തമ്മിൽ ഘോരമായ ഏറ്റുമുട്ടലുണ്ടായി. പലതരം ആകൃതിയുള്ള ശസ്ത്രങ്ങളാലും മൂർച്ചയുള്ള ബാണങ്ങളാലും മരങ്ങളാലും ഉയർത്തിയ ഘോരമായ ഗിരിശിഖരങ്ങളാലും ആകാശം മൂടപ്പെട്ടു. വികൃതമായ മുഖങ്ങളും കൈകളുമുള്ള രാക്ഷസന്മാർ വാനരപ്രമുഖന്മാരിൽ ശസ്ത്രങ്ങൾ തറച്ച് വലിയ ഭയം ഉണ്ടാക്കി. അതുപോലെ വാനരന്മാരും മുഴുവൻ മരങ്ങളാലും ഗിരിശിഖരങ്ങളാലും യുദ്ധത്തിൽ സകല രാക്ഷസന്മാരെയും പ്രഹരിക്കുകയും കൊല്ലുകയും ചെയ്തു. മഹാകായരും മഹാബലരുമായ ഋക്ഷവാനരമുഖ്യന്മാരോടു പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന രാക്ഷസന്മാർക്കു വലിയ ഭയമുണ്ടായി. ഈ വർണനയിൽ കവി ഇരുപക്ഷത്തിന്റെയും ആയുധങ്ങൾ വൈരുധ്യത്തോടെ കാണിക്കുന്നു — രാക്ഷസന്മാർക്ക് ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ള ശസ്ത്രങ്ങൾ, വാനരന്മാർക്ക് പ്രകൃതിദത്തമായ മരങ്ങളും പാറകളും. എന്നിട്ടും വാനരന്മാരുടെ ബലം കുറവല്ല, കാരണം ഒടുവിൽ ഭയമുണ്ടായത് രാക്ഷസന്മാർക്കുതന്നെയാണ്. ‘ലങ്കാം നാദയൻ’ (ലങ്കയെ മുഴക്കിക്കൊണ്ട്) എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരവം നഗരത്തിനുള്ളിലും കേട്ടു എന്നു സൂചിപ്പിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടുതന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തിന് ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ച് എഴുന്നേൽക്കേണ്ടിവരും. ‘വികൃതാനനബാഹവഃ’ (വികൃതമായ മുഖങ്ങളും കൈകളുമുള്ളവർ) എന്ന വിശേഷണം രാക്ഷസന്മാരുടെ ഭീകരരൂപം ചിത്രീകരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണന്റെ ശരവർഷമാണ് യുദ്ധത്തിന്റെ ആരംഭബിന്ദു; പിന്നെ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും അവനെ പിന്തുടർന്ന് ആക്രമിക്കുന്നു. ഈ യുദ്ധത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം വിശേഷമാണ് — ഇതു ശത്രുവധത്തിനു മാത്രമല്ല, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഹോമം മുടക്കാനുമാണ്. രാക്ഷസസേന പരാജയപ്പെട്ടാൽ അവനു രക്ഷകരില്ലാതാകും; അവൻ സ്വയം യുദ്ധത്തിനു വരാൻ നിർബന്ധിതനാകും. അതിനാൽ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും സർവശക്തിയോടെ ആക്രമിക്കുന്നു. ഇവിടെ ‘അഭിജഘ്നുഃ നിജഘ്നുശ്ച’ (പ്രഹരിക്കുകയും കൊല്ലുകയും ചെയ്തു) എന്ന രണ്ടു ക്രിയകളാൽ പ്രഹരവും വധവും തമ്മിലുള്ള ഭേദം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചിലർക്കു പ്രഹരമേറ്റു, ചിലർ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഇങ്ങനെ കുറച്ചു ശ്ലോകങ്ങൾകൊണ്ടുതന്നെ കവി ഒരു മഹായുദ്ധത്തിന്റെ സമ്പൂർണചിത്രം അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ശബ്ദം, ശസ്ത്രങ്ങൾ, മരങ്ങൾ, പാറകൾ എന്നിവയുടെ വർണനയാൽ ആകാശംതന്നെ മൂടപ്പെട്ടു എന്ന് കവി പറയുന്നു; അതിനാൽ യുദ്ധത്തിന്റെ വ്യാപ്തി കാണാം.

ശത്രുക്കളാൽ പീഡിതവും വിഷണ്ണവുമായ തന്റെ സൈന്യത്തെക്കുറിച്ചു കേട്ട്, ആർക്കും എതിർക്കാനാവാത്ത അവൻ കർമം പൂർത്തിയാക്കാതെതന്നെ എഴുന്നേറ്റു. ക്രോധം ജനിച്ച ആ രാവണി മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ടിൽനിന്നു പുറത്തുവന്ന്, മുമ്പേ കുതിരകളെ പൂട്ടി ഒരുക്കിനിർത്തിയിരുന്ന സജ്ജമായ രഥത്തിൽ കയറി. ഭീകരമായ വില്ലും ശരങ്ങളുമുള്ളവനും കറുത്ത അഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ളവനും ചുവന്ന മുഖവും കണ്ണുകളുമുള്ളവനുമായ ആ ഭീകരൻ അന്തകനായ മൃത്യുവിനെപ്പോലെ ശോഭിച്ചു. രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ഭീമവേഗരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ ആ സൈന്യം ലക്ഷ്മണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാനാഗ്രഹിച്ച് തിരിഞ്ഞുനിന്നു. ഇവിടെ വിഭീഷണന്റെ ഉപായം വിജയിച്ചു — സേനയെ പീഡിപ്പിച്ചതിനാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹോമം പൂർത്തിയാക്കാതെതന്നെ എഴുന്നേറ്റു. ‘കർമണി അനനുഷ്ഠിതേ’ (കർമം പൂർത്തിയാക്കാതെ) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങൾ കഥയുടെ നിർണായകബിന്ദു സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരമനുസരിച്ച് ഇപ്പോൾ അവൻ വധ്യനാണ്. മരങ്ങളുടെ ഇരുട്ട് എന്നത് നികുംഭിലയിലെ ആൽമരത്തിന്റെ (ന്യഗ്രോധത്തിന്റെ) കനത്ത നിഴലാണ്; അവിടെ മറഞ്ഞിരുന്നാണ് അവൻ ഹോമം ചെയ്തിരുന്നത്. അവന്റെ ചുവന്ന മുഖവും കണ്ണുകളും അവന്റെ ക്രോധവും മൃത്യുസദൃശമായ രൂപവും കാണിക്കുന്നു. അവന്റെ സേനയും അവനെ കണ്ട് വീണ്ടും ഉത്സാഹം നേടി ലക്ഷ്മണനോടു യുദ്ധം ചെയ്യാൻ തിരിഞ്ഞു. ‘പൂർവയുക്തം’ (മുമ്പേ പൂട്ടിയത്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് അവൻ യുദ്ധത്തിനു മുമ്പേതന്നെ സജ്ജനായിരുന്നു എന്നാണ്. അതുകൊണ്ടുതന്നെ അവന്റെ സേനയും വീണ്ടും സംഘടിച്ച് ലക്ഷ്മണന്റെ മുമ്പിൽ നിലയുറപ്പിച്ചു.

ആ സമയത്ത് പർവതംപോലുള്ളവനും ശത്രുനാശകനുമായ ഹനുമാൻ ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്ത ഒരു മഹാവൃക്ഷം പിഴുതെടുത്തു. ആ വാനരൻ കാലാഗ്നിപോലെ ആ രാക്ഷസസൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, അനേകം മരങ്ങളാൽ യുദ്ധത്തിൽ അതിനെ ബോധംകെടുത്തി. വേഗത്തിൽ നശിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ പവനാത്മജനെ കണ്ടമാത്രയിൽ ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാർ ഹനുമാന്റെ മേൽ ആയുധവർഷം ചൊരിഞ്ഞു. മൂർച്ചയുള്ള ശൂലമേന്തിയവർ ശൂലങ്ങളാലും, വാളേന്തിയവർ വാളുകളാലും, ശക്തിയേന്തിയവർ ശക്തികളാലും, പട്ടിശമേന്തിയവർ പട്ടിശങ്ങളാലും, പരിഘങ്ങൾ, ഗദകൾ, കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള കുന്തങ്ങൾ എന്നിവയാലും, നൂറുകണക്കിനു ശതഘ്നികളാലും ഇരുമ്പുമുദ്ഗരങ്ങളാലും, ഘോരമായ പരശുക്കളാലും ഭിന്ദിപാലങ്ങളാലും, വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികളാലും ഇടിമിന്നൽപോലുള്ള കൈത്തലങ്ങളാലും രാക്ഷസന്മാർ എല്ലാ വശത്തുനിന്നും അടുത്തുചെന്ന് പർവതംപോലുള്ള അവനെ പ്രഹരിച്ചു. അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായ അവൻ അവരുടെയും വലിയ സംഹാരം നടത്തി. ശത്രുനാശകനായ ഇന്ദ്രജിത്ത്, പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനും ഭയമില്ലാത്തവനും ശത്രുക്കളെ കൊന്നൊടുക്കുന്നവനുമായ കപിശ്രേഷ്ഠനായ പവനാത്മജനെ കണ്ടു. ഇവിടെ ആയുധങ്ങളുടെ നീണ്ട പട്ടിക ഹനുമാന്റെ പരാക്രമത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലമാണ് — ഇത്രയും ആയുധങ്ങളേറ്റിട്ടും അവൻ പർവതംപോലെ അചഞ്ചലനാണ്. ‘അചലോപമം’, ‘പർവതോപമം’ (പർവതംപോലുള്ളവൻ) എന്ന രണ്ട് ഉപമകൾ അവന്റെ സ്ഥൈര്യംതന്നെയാണ് പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നത്. കാലാഗ്നിയുടെ ഉപമ പ്രളയകാലത്ത് എല്ലാം നശിപ്പിക്കുന്ന അഗ്നിയെ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അത് എല്ലാം ദഹിപ്പിക്കുന്നതുപോലെ ഹനുമാൻ രാക്ഷസസേനയെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു. ഹനുമാന്റെ ഈ പരാക്രമം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശ്രദ്ധ തന്നിലേക്ക് ആകർഷിക്കുന്നു; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ കാര്യം എളുപ്പമാകും. ‘അസംത്രസ്തം’ (ഭയമില്ലാത്തവൻ) എന്ന പദം കാണിക്കുന്നത് ആയിരക്കണക്കിനു രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടിട്ടും ഹനുമാൻ ഭയപ്പെട്ടില്ല എന്നാണ്. ഈ ഭാഗം ഹനുമാന്റെ ശൗര്യത്തിന്റെ വിശിഷ്ടചിത്രമാണ് — രാക്ഷസന്മാർ അവനെ ചുറ്റിവളഞ്ഞ് എല്ലാ ആയുധങ്ങളാലും പ്രഹരിക്കുന്നു; അവനോ എല്ലാം സഹിച്ചുകൊണ്ടുതന്നെ അവരെ നശിപ്പിക്കുന്നു. സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അശോകവനികാഭംഗത്തിലും അവൻ ഇങ്ങനെതന്നെ അനേകം രാക്ഷസന്മാരെ കൊന്നിരുന്നു; അതിനാൽ രാക്ഷസന്മാർക്ക് അവനെ മുമ്പേ അറിയാം; അവനോടുള്ള ഭയംകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ആയിരക്കണക്കിന് ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നത്. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ദൃഷ്ടിയും അവനിൽത്തന്നെ പതിഞ്ഞു, കാരണം രാക്ഷസന്മാരുടെ വലിയ സംഹാരകൻ അവനാണ്. ‘ശുഭദർശനൈഃ കുന്തൈഃ’ (കാണാൻ ഭംഗിയുള്ള കുന്തങ്ങൾ) എന്ന വിശേഷണം ആയുധങ്ങളുടെ ശോഭയും ‘വജ്രകല്പൈഃ മുഷ്ടിഭിഃ’ (വജ്രതുല്യമായ മുഷ്ടികൾ) എന്നത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ബാഹുബലവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹനുമാനെ ‘ഭയമില്ലാത്തവനായി’ കാണുന്നു; അവന്റെ പരാക്രമം കണ്ട് സ്വയം അവന്റെ നേർക്കു ചെല്ലാൻ നിശ്ചയിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ഹനുമാന്റെ പരാക്രമംതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ലക്ഷ്മണന്റെ ദൃഷ്ടിപഥത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവരുന്നത്.

അവൻ സാരഥിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘ഈ വാനരൻ എവിടെയോ അവിടേക്കു പോകുക; ഇവനെ അവഗണിച്ചാൽ ഇവൻ നമ്മുടെ രാക്ഷസന്മാരുടെ നാശംതന്നെ വരുത്തും.’ അവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ സാരഥി അത്യന്തം ദുർധർഷനായ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ രഥത്തിൽ വഹിച്ചുകൊണ്ട് ആ മാരുതി എവിടെയോ അവിടേക്കു ചെന്നു. ദുർധർഷനായ ആ രാക്ഷസൻ അടുത്തുചെന്ന് കപിയുടെ തലയിൽ ശരങ്ങളും വാളുകളും പട്ടിശങ്ങളും പരശുക്കളും വർഷിച്ചു. ആ ഘോരശസ്ത്രങ്ങൾ ഏറ്റുവാങ്ങി, വലിയ രോഷം ബാധിച്ച ആ മാരുതി ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ദുർബുദ്ധിയായ രാവണപുത്രാ, ശൂരനാണെങ്കിൽ യുദ്ധം ചെയ്യുക; വായുപുത്രനെ നേരിട്ടശേഷം നീ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല. യുദ്ധത്തിൽ എന്നോടു ദ്വന്ദ്വയുദ്ധം ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ കൈകൾകൊണ്ടു പൊരുതുക; ദുർബുദ്ധേ, എന്റെ വേഗം സഹിക്കുക; അപ്പോൾ നീ രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠനാകും.’ വില്ലുയർത്തി ഹനുമാനെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്ന രാവണപുത്രനെ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനു ചൂണ്ടിക്കാണിച്ചു: ‘ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ച, രാവണന്റെ സ്വന്തം പുത്രനായ അവൻ — ഇവനാണ് രഥത്തിൽ കയറി ഹനുമാനെ കൊല്ലാനൊരുങ്ങുന്നത്. സൗമിത്രേ, അതുല്യമായ ആകൃതിയുള്ളവയും ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവയും ജീവനൊടുക്കുന്നവയുമായ ഘോരശരങ്ങളാൽ ആ രാവണിയെ കൊല്ലുക.’ ശത്രുക്കൾക്കു ഭയമുണ്ടാക്കുന്ന വിഭീഷണൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ മഹാത്മാവായ ലക്ഷ്മണൻ പർവതംപോലുള്ളവനും ഭീമബലനും ദുരാസദനുമായ, രഥത്തിലിരിക്കുന്ന അവനെ കണ്ടു. ഹനുമാന്റെ വെല്ലുവിളി മല്ലയുദ്ധത്തിനാണ് — ശസ്ത്രങ്ങൾകൊണ്ടല്ല, കൈകൾകൊണ്ടുതന്നെ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഇത് അവന്റെ ആത്മവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ‘തതസ്ത്വം രക്ഷസാം വരഃ’ (അപ്പോൾ നീ രാക്ഷസരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ) എന്ന വാക്കിൽ പരിഹാസമുണ്ട് — എന്റെ വേഗം സഹിച്ചാൽ മാത്രമേ നിന്നെ ശ്രേഷ്ഠനായി കരുതാനാകൂ. വിഭീഷണന്റെ ‘വാസവനിർജേതാ’ (ഇന്ദ്രനെ ജയിച്ചവൻ) എന്ന പരിചയപ്പെടുത്തൽ ശത്രുവിന്റെ മഹത്ത്വം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു. ‘അരിവിഭീഷണേന വിഭീഷണേന’ (ശത്രുക്കൾക്കു ഭീഷണനായ വിഭീഷണനാൽ) എന്ന പദക്രീഡ സർഗാന്ത്യത്തിൽ കവിയുടെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു; അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണനും ഇന്ദ്രജിത്തും മുഖാമുഖം വരുന്നു; അടുത്ത സർഗത്തിൽ അവരുടെ സംഭാഷണം നടക്കും. ‘ക്ഷയമേവ ഹി നഃ കുര്യാത്’ (നമ്മുടെ നാശംതന്നെ വരുത്തും) എന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്കിൽ സ്വന്തം സേനയുടെ നാശത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്ക പ്രകടമാണ്; അതിനാൽ ഹോമം ഉപേക്ഷിച്ചിട്ടും ആദ്യം ഹനുമാനെ തടയാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. അവൻ ഹനുമാന്റെ തലയിൽ ശസ്ത്രവർഷം നടത്തുന്നു; എന്നാൽ ഹനുമാൻ അവയെ ‘ഏറ്റുവാങ്ങി’ സഹിക്കുന്നു — ഈ പദം അവന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കുന്നു. വിഭീഷണന്റെ നിർദേശത്തിൽ ശരങ്ങൾക്കുള്ള മൂന്നു വിശേഷണങ്ങൾ — അതുല്യമായ ആകൃതിയുള്ളവ, ശത്രുക്കളെ തടയുന്നവ, ജീവനൊടുക്കുന്നവ — ലക്ഷ്മണന്റെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ ശ്രേഷ്ഠത കാണിക്കുന്നു. ഇനിമുതൽ യുദ്ധത്തിന്റെ കേന്ദ്രം ഹനുമാനിൽനിന്നു ലക്ഷ്മണനിലേക്കു നീങ്ങുന്നു, കാരണം ബ്രഹ്മവരമനുസരിച്ച് ലക്ഷ്മണനാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിനെ കൊല്ലുക. ‘വായുപുത്രനെ നേരിട്ടശേഷം നീ ജീവനോടെ മടങ്ങുകയില്ല’ എന്നു പറയുമ്പോൾ ഹനുമാനും സ്വന്തം പിതാവിന്റെ പേര് ഓർക്കുന്നു; അതിനാൽ അവന്റെ അഭിമാനവും ആത്മവിശ്വാസവും പ്രകടമാകുന്നു.

At that point Vibhīṣaṇa, Rāvaṇa's younger brother, gave Lakṣmaṇa advice that would serve their purpose and harm the enemy: "This rākṣasa army you see, dark as a cloud, must be engaged at once by the monkeys with their rocks. Strive to break through that great army, Lakṣmaṇa; once it is broken, the rākṣasa king's son too will come into view. Showering your enemies with arrows like Indra's thunderbolt, charge at once, before his rite is finished. Kill, hero, that evil son of Rāvaṇa, given over to sorcery, unrighteous, cruel in his deeds, the terror of all the worlds." His plan was clear. Indrajit was performing his rite in the dark shelter of the trees, in the midst of his army, so the army had to be broken first, and only then would he be exposed. The army was dark as a cloud because, dense and wide, it hid Indrajit as a cloud hides the sun, and "before his rite is finished" is once more a reminder of how short the time was. So Vibhīṣaṇa laid down the plan of battle, and Lakṣmaṇa set to work according to it.

Hearing Vibhīṣaṇa's words, Lakṣmaṇa of auspicious marks rained a shower of arrows towards the son of the rākṣasa king, and that was the signal for the battle to begin. The bears and monkeys, who fought with the finest trees, rushed together on the army drawn up there, and the rākṣasas too, eager to slaughter the monkey host, came on with sharp arrows, swords, spears and lances. A tumultuous clash broke out between monkeys and rākṣasas, and its great noise made Laṅkā ring on every side; the uproar reached into the city itself, and it was this that would force Indrajit to break off his rite. The sky was filled with weapons of every shape, with sharp arrows and trees, and with terrible mountain peaks raised aloft. The rākṣasas, with their misshapen faces and arms, drove their weapons into the monkey chiefs and caused great terror, and the monkeys in turn, with whole trees and mountain peaks, struck and slew the rākṣasas, some wounded and some killed. Great fear came upon the rākṣasas as they fought against the huge and mighty chiefs of the bears and monkeys. The poet sets the weapons of the two sides against each other, forged iron against trees and rocks, yet the monkeys' strength was no less, for in the end it was the rākṣasas who were afraid. This battle had a special purpose: not simply to kill the enemy but to disrupt Indrajit's rite, for if his army was beaten he would have no guards left and would be forced to come out and fight himself. So the monkeys and bears attacked with all their strength, and in a few verses the poet paints the whole of a great battle.

Hearing that his own army was dismayed and hard pressed by the enemy, the invincible rākṣasa rose up with his rite still unfinished. Here Vibhīṣaṇa's plan succeeded, and the words "with his rite unfinished" mark the decisive point of the story: by the terms of Brahmā's boon, Indrajit could now be killed. Coming out of the darkness of the trees, the deep shade of the banyan at Nikumbhilā where he had been performing his rite in secret, Rāvaṇa's son, blazing with anger, mounted his chariot, which stood already yoked, well held and ready, for he had been prepared for battle beforehand. With his terrible bow and arrows, dark as a heap of black collyrium, his face and eyes red with rage, the fearsome rākṣasa looked like Death the Ender. As soon as they saw him in his chariot, that army of rākṣasas of terrible speed took heart again and rallied round him, eager to fight Lakṣmaṇa.

At that moment Hanumān, huge as a mountain, subduer of foes, tore up a great tree that was hard to uproot. Burning up the rākṣasa army like the fire at the end of time, which consumes everything, the monkey struck them senseless with many trees. Seeing the son of the Wind wreaking havoc so violently, rākṣasas in their thousands showered him with weapons: those with sharp spears struck him with spears, the sword-bearers with swords, the javelin-men with javelins, those who fought with broadswords with broadswords; others with iron bars, maces and handsome lances, by hundreds with śataghnīs and iron clubs, with terrible axes and bhindipālas, with fists like thunderbolts and with slaps like lightning. Closing in from every side, they struck at him, who was like a mountain, and he in his fury made great havoc of them in turn. The long list of weapons is the backdrop to Hanumān's prowess: struck by all of them, he stood unmoving as a mountain, bearing everything and destroying his attackers. He had killed many rākṣasas in just this way when he wrecked the Aśoka grove in the Sundara Kāṇḍa, so they knew him already, and it was fear of him that made them attack by thousands at once. Indrajit saw the best of monkeys, the son of the Wind, immovable as a mountain and unafraid, slaughtering his enemies, and his eyes fixed on him as the rākṣasas' great destroyer. So Hanumān's prowess drew Indrajit's attention to himself, and brought him into Lakṣmaṇa's sight, making Lakṣmaṇa's task easier.

He said to his charioteer: "Drive to where that monkey is. If he is left alone he will wipe us rākṣasas out altogether." Fearing for his army, he wanted to stop Hanumān first, even at the cost of his rite. So ordered, the charioteer drove to where the son of the Wind was, carrying Indrajit, most formidable, in his chariot. Coming up, the invincible rākṣasa rained arrows, swords, broadswords and axes on the monkey's head. Taking all those terrible weapons on himself without flinching, the son of the Wind, filled with great fury, said: "Fight, if you are a hero, evil-minded son of Rāvaṇa! Now that you have come up against the Wind's son, you will not go back alive. If you want single combat with me, fight me with your bare arms. Withstand my onset, fool, and then you may call yourself the best of the rākṣasas." He challenged him to wrestle, not to fight with weapons, which shows his confidence; in naming himself the Wind's son he recalled his father with pride, and "then you will be the best of the rākṣasas" is ironic, meaning that only by withstanding his onset could Indrajit earn that title. Then, as the son of Rāvaṇa raised his bow, bent on killing Hanumān, Vibhīṣaṇa pointed him out to Lakṣmaṇa: "That conqueror of Vāsava, Rāvaṇa's own son, there he is in his chariot, seeking to kill Hanumān. Kill him, Saumitri, with your terrible arrows, matchless in form, that ward off enemies and end lives." Calling Indrajit the conqueror of Indra recalled how great a foe he was, and the three epithets for the arrows show the excellence of Lakṣmaṇa's weapons. From here the centre of the battle moves from Hanumān to Lakṣmaṇa, since by Brahmā's boon it was Lakṣmaṇa who would kill Indrajit. So addressed by Vibhīṣaṇa, whose very name means "the terrifier" and who was indeed the terror of his foes, a play on words at the sarga's close, the great-souled Lakṣmaṇa saw Indrajit standing in his chariot, like a mountain, of fearsome strength and hard to approach. So Lakṣmaṇa and Indrajit came face to face, and in the next sarga they will speak. The last verse is in a longer metre.