तस्य राक्षसस्य तत् वचनं श्रुत्वा शोककर्शितः राघवः तेन यत् उक्तं तत् व्यक्तं न उपधारयते स्म। शोकस्य भारः एतावान् आसीत् यत् रामः विभीषणस्य वचनानाम् अर्थं ग्रहीतुम् एव न शक्तवान् — एतत् तस्य मनसः अवस्थां सूचयति। ततः परपुरंजयः रामः धैर्यम् अवष्टभ्य कपिसंनिधौ उपासीनं विभीषणम् उवाच — ‘नैर्ऋताधिपते विभीषण, ते यत् उक्तं तत् वाक्यं भूयः श्रोतुम् इच्छामि; यत् ते विवक्षितं तत् ब्रूहि।’ ‘नैर्ऋताधिपते’ इति सम्बोधनेन रामः विभीषणं राक्षसराजत्वेन एव सम्मानयति, यत् तस्य पूर्वप्रतिज्ञायाः स्मरणम्। राघवस्य वचः श्रुत्वा वाक्यविशारदः विभीषणः यत् तत् पुनः इदं वाक्यं बभाषे — ‘महाबाहो, त्वया यथा आज्ञप्तं गुल्मनिवेशनं, वीर, त्वद्वाक्यसमनन्तरम् एव तत् तथा अनुष्ठितम्। तानि सर्वाणि अनीकानि समन्ततः विभक्तानि, यूथपाः च यथान्यायं विभागशः विन्यस्ताः। महाप्रभो, भूयः तु मम विज्ञाप्यं तत् शृणुष्व — त्वयि अकारणसंतप्ते वयं संतप्तहृदयाः। राजन्, मिथ्या आगतम् इमं शोकं संतापं च त्यज; शत्रुहर्षविवर्धिनी इयं चिन्ता त्यज्यताम्। वीर, उद्यमः क्रियतां, हर्षः समुपसेव्यतां; यदि ते सीता प्राप्तव्या, निशाचराः च हन्तव्याः।’ विभीषणः प्रथमं सैन्यव्यवस्थायाः निवेदनं करोति, येन रामस्य मनः राज्यकार्ये प्रवर्तेत; ततः शोकस्य निरर्थकतां दर्शयति। ‘शत्रुहर्षविवर्धिनी’ इति विशेषणं स्मारयति यत् रामस्य शोकः शत्रूणां हर्षस्य कारणं भवति — एतत् एव इन्द्रजितः लक्ष्यम् आसीत्। ‘उद्यमः’ ‘हर्षः’ इति पदद्वयेन सः कर्तव्यस्य मार्गं दर्शयति। अस्मिन् खण्डे विभीषणस्य वाग्मिता दृश्यते — कविः तं ‘वाक्यविशारदः’ इति कथयति। सः न केवलं रहस्यं जानाति, अपितु तत् कथं कस्मिन् क्रमे वक्तव्यम् इति अपि जानाति। शोकार्तं श्रोतारं प्रथमं शान्तं कृत्वा ततः एव कार्यस्य विषयं प्रस्तौति। पूर्वसर्गे सः संक्षेपेण उक्तवान्, अत्र रामस्य प्रश्नानन्तरं विस्तरेण वदति, यतः इदानीं रामः श्रोतुं समर्थः। ‘अकारणसंतप्ते’ इति पदेन सः पुनः स्मारयति यत् सीता जीवति, अतः रामस्य शोकस्य कारणम् एव नास्ति; अस्य वाक्यस्य श्रवणेन एव रामस्य मनसि आशा पुनः उदिता।

‘रघुनन्दन, वक्ष्यामि, मे हितं वचः श्रूयताम् — अयं सौमित्रिः महता बलेन वृतः साधु यातु, निकुम्भिलायां सम्प्राप्तं रावणिम् आहवे हन्तुम्। समितिंजयः महेष्वासः अयं धनुर्मण्डलनिर्मुक्तैः आशीविषविषोपमैः शरैः रावणिं हन्तुं समर्थः। तेन वीरेण तपसा स्वयंभुवः वरदानात् ब्रह्मशिरः नाम अस्त्रं कामगाः तुरङ्गमाः च प्राप्ताः। सः एषः किल सैन्येन सह निकुम्भिलां प्राप्तः; यदि कृतं कर्म सः उत्तिष्ठेत्, तर्हि नः सर्वान् हतान् विद्धि। महाबाहो, सर्वलोकेश्वरेण एवं वरः दत्तः — इन्द्रशत्रो, निकुम्भिलाम् असम्प्राप्तम् अकृताग्निं च त्वां यः रिपुः आततायिनं हन्यात्, सः ते वधः इति। राजन्, एवं तस्य धीमतः वधः विहितः। राम, इन्द्रजितः वधाय महाबलं संदिशस्व; तस्मिन् हते ससुहृद्गणं रावणं हतं विद्धि।’ अत्र ब्रह्मणः वरस्य स्वरूपं स्पष्टम् — इन्द्रजित् होमं समाप्य युद्धे अजेयः, किन्तु होमात् पूर्वम् एव यदि कश्चित् तं प्राप्नुयात्, तदा सः वध्यः। अतः कालः निर्णायकः। ‘आततायिनम्’ इति पदं सूचयति यत् इन्द्रजित् स्वयम् आक्रमकः, तस्य वधः धर्मसम्मतः। अस्य वरस्य रहस्यं विभीषणः एव जानाति, यतः सः रावणस्य गृहे वर्धितः; एतत् तस्य रामपक्षं प्रति आगमनस्य महत्त्वं पुनः दर्शयति। ‘तस्मिन् हते हतं विद्धि रावणम्’ इति वाक्येन इन्द्रजितः रावणस्य कृते महत्त्वं प्रकटम् — सः एव तस्य अन्तिमः आशाबिन्दुः। अत्र ब्रह्मशिरोनामकस्य अस्त्रस्य कामगानाम् अश्वानां च उल्लेखः इन्द्रजितः शक्तेः मूलं दर्शयति — एतानि सर्वाणि तपसा प्राप्तानि। अतः तस्य पराजयः सामान्यशौर्येण न साध्यः, अपितु वरस्य छिद्रम् अन्विष्य एव। लक्ष्मणस्य नाम विभीषणेन विशेषतः सूचितं, यतः रामः सेनापतिः, तस्य स्थाने सेनायाः रक्षणम् आवश्यकम्, लक्ष्मणः च धनुर्धरेषु श्रेष्ठः। ‘आततायिनम्’ इति वरस्य शब्दः अपि महत्त्वपूर्णः — सः होमाय गच्छन् अपि युद्धाय उद्यतः आततायी एव, अतः तस्य वधे दोषः नास्ति।

विभीषणस्य वचः श्रुत्वा रामः अथ वाक्यम् अब्रवीत् — ‘सत्यपराक्रम, तस्य रौद्रस्य मायाम् अहं जानामि। सः हि प्राज्ञः ब्रह्मास्त्रवित् महामायः महाबलः संग्रामे सवरुणान् देवान् अपि असंज्ञान् करोति। महायशः, अन्तरिक्षे सरथस्य चरतः तस्य गतिः, वीर, अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्य इव, न ज्ञायते।’ रामः पूर्वम् अपि इन्द्रजितः नागपाशेन बद्धः आसीत्, अतः तस्य मायाशक्तिं सः स्वानुभवेन जानाति। ततः राघवः रिपोः दुरात्मनः मायावीर्यं ज्ञात्वा कीर्तिसम्पन्नं लक्ष्मणम् इदं वचनम् अब्रवीत् — ‘लक्ष्मण, वानरेन्द्रस्य यत् बलं तेन सर्वेण संवृतः, हनूमत्प्रमुखैः यूथपैः सह, ऋक्षपतिना जाम्बवता सैन्येन च संवृतः, मायाबलसमन्वितं तं राक्षससुतं जहि। अयं महात्मा रजनीचरः तस्य मायानाम् अभिज्ञः सचिवैः सार्धं त्वां पृष्ठतः अनुगमिष्यति।’ राघवस्य वचः श्रुत्वा सविभीषणः भीमपराक्रमः लक्ष्मणः अन्यत् कार्मुकश्रेष्ठं जग्राह। संनद्धः कवची खड्गी सशरी वामचापभृत् सः रामपादौ उपस्पृश्य हृष्टः सौमित्रिः अब्रवीत्। रामस्य आज्ञायां सर्वेषां प्रमुखानां नामानि निर्दिष्टानि — हनुमान्, जाम्बवान्, विभीषणः च; एतेन कार्यस्य गौरवं सूचितम्। विभीषणः ‘मायानाम् अभिज्ञः’ इति तस्य विशेषं प्रयोजनम् — सः इन्द्रजितः मायाः भङ्क्तुं मार्गं दर्शयिष्यति। ‘अन्यत् कार्मुकश्रेष्ठम्’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः विशेषं धनुः गृहीतवान्, यत् अस्य महतः युद्धस्य योग्यम्। रामपादस्पर्शः प्रस्थानात् पूर्वं भ्रातुः आशीर्वादग्रहणस्य सूचकः। रामस्य वचनेषु तस्य शत्रुं प्रति आदरः अपि दृश्यते — सः इन्द्रजितं ‘प्राज्ञः’, ‘महामायः’, ‘महाबलः’ इति वर्णयति, न तु तुच्छीकरोति। अभ्रसम्प्लवे सूर्यस्य इव तस्य गतिः न ज्ञायते इति उपमा तस्य अदृश्ययुद्धस्य कौशलं दर्शयति। अतः एव रामः सर्वान् प्रमुखान् लक्ष्मणेन सह प्रेषयति, येन सः एकाकी न भवेत्। एवं रामः शोकं त्यक्त्वा पुनः सेनापतेः भूमिकां गृह्णाति, स्पष्टानि आदेशवचनानि च ददाति।

‘अद्य मत्कार्मुकोन्मुक्ताः शराः रावणिं निर्भिद्य हंसाः पुष्करिणीम् इव लङ्काम् अभिपतिष्यन्ति। अद्य एव महाचापगुणच्युताः मामकाः शराः तस्य रौद्रस्य शरीरं भित्त्वा विधमिष्यन्ति।’ एवं भ्रातुः अग्रतः वचनम् उक्त्वा द्युतिमान् रावणिवधाकाङ्क्षी लक्ष्मणः त्वरितं ययौ। सः गुरोः पादौ अभिवाद्य प्रदक्षिणं च कृत्वा रावणिपालितं निकुम्भिलां चैत्यम् अभिययौ। भ्रात्रा कृतस्वस्त्ययनः प्रतापवान् राजपुत्रः लक्ष्मणः विभीषणेन सहितः त्वरितः ययौ। बहुभिः वानराणां सहस्रैः वृतः हनूमान्, सामात्यः विभीषणः च लक्ष्मणं त्वरितम् अनुययौ। महता हरिसैन्येन सवेगम् अभिसंवृतः सः पथि विष्ठितम् ऋक्षराजबलं च ददर्श। हंसानां पुष्करिणीम् इव इति उपमा अतीव सुन्दरी — यथा हंसाः निर्भयं सरोवरे अवतरन्ति, तथा लक्ष्मणस्य शराः शत्रुं भित्त्वा लङ्कायां पतिष्यन्ति। रामस्य स्वस्त्ययनं मङ्गलाचरणं, येन लक्ष्मणस्य प्रस्थानं शुभं भवति। गुरुः इति रामः एव निर्दिष्टः — ज्येष्ठः भ्राता पितृतुल्यः। ‘त्वरितम्’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः कार्यस्य त्वरां सूचयति, यतः होमस्य समाप्तेः पूर्वम् एव तत्र प्राप्तव्यम्। सेनायाः वर्णने वानराः ऋक्षाः राक्षसाः च त्रयः अपि वर्गाः एकत्र मिलिताः — एषा सर्वेषां सम्मिलिता सेना। लक्ष्मणस्य प्रतिज्ञा पूर्वसर्गेषु तस्य रोषस्य स्वाभाविकी परिणतिः — ‘अद्य एव’ इति पदस्य आवृत्त्या तस्य निश्चयस्य दृढता सूच्यते। रामस्य पादौ अभिवाद्य प्रदक्षिणं कृत्वा प्रस्थानं भारतीयपरम्परायां शुभकार्यस्य आरम्भस्य रीतिः। जाम्बवतः ऋक्षसेना पूर्वम् एव मार्गे स्थिता, तया सह मिलित्वा लक्ष्मणस्य सेना अधिकं बलवती अभवत्। ‘हंसाः पुष्करिणीम् इव’ इति उपमायां शराणां श्वेतवर्णः अपि सूचितः स्यात्; ते लङ्कायाः दुर्गं निर्भयं प्रविशन्ति। एवं लक्ष्मणस्य प्रस्थानं सम्पूर्णायाः सेनायाः उत्सवः इव वर्णितम्।

मित्रनन्दनः सः सौमित्रिः दूरम् अध्वानं गत्वा व्यूहम् आश्रितं राक्षसेन्द्रबलं दूरात् अपश्यत्। अरिंदमः रघुनन्दनः सः धनुष्पाणिः मायायोगं सम्प्राप्य विजेतुं ब्रह्मविधानेन तस्थौ। अत्र ‘ब्रह्मविधानेन’ इति पदेन सूच्यते यत् लक्ष्मणः ब्रह्मणः वरस्य नियमम् अनुसृत्य — होमात् पूर्वम् एव इन्द्रजितं प्राप्तुं — सज्जः। विभीषणेन, वीरेण अङ्गदेन, अनिलसुतेन हनुमता च सहितः सः प्रतापवान् राजपुत्रः तिष्ठति स्म; विभीषणेन सहितः इति पादः त्रिंशे श्लोके अपि पठितः, अत्र पुनः आवर्तते। विविधैः अमलैः शस्त्रैः भास्वरं, ध्वजैः गहनं, महारथैः च गहनं, प्रतिभयतमम् अप्रमेयवेगं द्विषतां बलं सः तिमिरम् इव विवेश। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः; तस्मिन् शत्रुसेना अन्धकारः इव, लक्ष्मणः च सूर्यः इव तं भेत्तुं प्रविशति इति ध्वनिः। पञ्चत्रिंशः श्लोकः वुल्गेटमात्रः, यस्मिन् अङ्गदस्य नाम अपि योजितम्।

ఆ రాక్షసుని ఆ మాట విన్నా, శోకంతో కృశించిన రాఘవుడు అతడు చెప్పినదానిని స్పష్టంగా గ్రహించలేకపోయాడు. శోకభారం ఎంత ఉందంటే రాముడు విభీషణుని మాటల అర్థాన్ని పట్టుకోలేకపోయాడు — ఇది అతని మనఃస్థితిని సూచిస్తుంది. అప్పుడు శత్రుపురాలను జయించే రాముడు ధైర్యాన్ని కూడదీసుకొని, వానరుల సమీపంలో కూర్చున్న విభీషణునితో ఇలా అన్నాడు — ‘రాక్షసాధిపతీ విభీషణా, నీవు చెప్పిన మాటను మళ్ళీ వినాలనుకొంటున్నాను; నీవు చెప్పదలచుకొన్నదేమిటో చెప్పు.’ ‘నైరృతాధిపతే’ (రాక్షసాధిపతీ) అనే సంబోధనతో రాముడు విభీషణుని రాక్షసరాజుగానే గౌరవిస్తున్నాడు, ఇది తన పూర్వప్రతిజ్ఞకు స్మరణ. రాఘవుని మాట విని, మాట్లాడడంలో నేర్పరి అయిన విభీషణుడు ఇంతకుముందు చెప్పినదానినే మళ్ళీ ఇలా చెప్పాడు — ‘మహాబాహూ, వీరుడా, సైన్యదళాలను నిలపమని నీవు ఎలా ఆజ్ఞాపించావో, నీ మాట అయిన వెంటనే అది అలాగే అమలు చేయబడింది. ఆ సేనలన్నీ అన్నివైపులా విభజించబడ్డాయి, యూథపతులు కూడా యథాన్యాయంగా విభాగాలవారీగా నియమించబడ్డారు. మహాప్రభూ, ఇంకా నేను విన్నవించుకోవలసినది విను — అకారణంగా నీవు తపిస్తూ ఉంటే మా హృదయాలు తపిస్తున్నాయి. రాజా, అబద్ధంగా వచ్చిన ఈ శోకాన్నీ సంతాపాన్నీ విడిచిపెట్టు; శత్రువుల హర్షాన్ని పెంచే ఈ చింతను వదిలివేయి. వీరుడా, నీకు సీతను పొందాలంటే, నిశాచరులను చంపాలంటే, ఉద్యమం చెయ్యి, ఉత్సాహాన్ని ఆశ్రయించు.’ విభీషణుడు మొదట సైన్యవ్యవస్థ గురించి నివేదిస్తాడు, దానివల్ల రాముని మనస్సు రాజకార్యంలో ప్రవర్తించాలని; తరువాత శోకపు నిరర్థకతను చూపిస్తాడు. ‘శత్రుహర్షవివర్ధినీ’ (శత్రువుల హర్షాన్ని పెంచేది) అనే విశేషణం రాముని శోకం శత్రువుల సంతోషానికి కారణమవుతుందని గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రజిత్తు లక్ష్యం ఇదే. ‘ఉద్యమః’ (ప్రయత్నం), ‘హర్షః’ (ఉత్సాహం) అనే రెండు పదాలతో అతడు కర్తవ్యమార్గాన్ని చూపిస్తాడు. ఈ భాగంలో విభీషణుని వాగ్ధాటి కనిపిస్తుంది — కవి అతనిని ‘వాక్యవిశారదః’ (మాటలో నేర్పరి) అంటాడు. అతనికి రహస్యం తెలియడమే కాదు, దానిని ఎలా, ఏ క్రమంలో చెప్పాలో కూడా తెలుసు. శోకార్తుడైన శ్రోతను మొదట శాంతపరచి, ఆ తరువాతనే కార్యవిషయాన్ని ప్రస్తావిస్తాడు. మునుపటి సర్గలో అతడు సంక్షేపంగా చెప్పాడు, ఇక్కడ రాముడు అడిగిన తరువాత విస్తారంగా చెబుతున్నాడు, ఎందుకంటే ఇప్పుడు రాముడు వినగలిగే స్థితిలో ఉన్నాడు. ‘అకారణసంతప్తే’ (అకారణంగా తపిస్తూ ఉంటే) అనే పదంతో అతడు సీత జీవించే ఉందని, కాబట్టి రాముని శోకానికి కారణమే లేదని మళ్ళీ గుర్తుచేస్తాడు; ఈ మాట వినగానే రాముని మనస్సులో ఆశ మళ్ళీ ఉదయించింది.

‘రఘునందనా, చెబుతాను, నా హితవచనాన్ని విను — ఈ సౌమిత్రి గొప్ప సైన్యంతో కలిసి చక్కగా వెళ్ళాలి, నికుంభిలకు చేరిన రావణిని యుద్ధంలో చంపడానికి. యుద్ధంలో జయించే ఈ మహాధనుర్ధరుడు, మండలాకారంగా వంచిన విల్లు నుండి వెలువడే, విషసర్పాల విషం వంటి బాణాలతో రావణిని చంపగలవాడు. ఆ వీరుడు తపస్సుతో, స్వయంభువు (బ్రహ్మ) ఇచ్చిన వరం వల్ల బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాన్నీ కోరిన చోటికి వెళ్ళే గుర్రాలనూ పొందాడు. అతడు ఇప్పుడు సైన్యంతో కలిసి నికుంభిలకు చేరాడట; ఆ కర్మను పూర్తిచేసి అతడు లేస్తే మనమందరం హతులమైనట్టే తెలుసుకో. మహాబాహూ, సర్వలోకేశ్వరుడు (బ్రహ్మ) ఇలా వరం ఇచ్చాడు — ‘ఇంద్రశత్రూ, నికుంభిలను చేరకముందే, అగ్నికార్యం పూర్తిచేయకముందే, ఆయుధమెత్తి దాడిచేసే నిన్ను ఏ శత్రువు చంపుతాడో, అతడే నీకు మృత్యువు’ అని. రాజా, ఇలా ఆ ధీమంతుని వధ నిర్ణయించబడింది. రామా, ఇంద్రజిత్తు వధ కోసం మహాబలుడైన లక్ష్మణుని ఆదేశించు; అతడు హతుడైతే మిత్రగణంతో సహా రావణుడు హతుడైనట్టే తెలుసుకో.’ ఇక్కడ బ్రహ్మవరపు స్వరూపం స్పష్టం — ఇంద్రజిత్తు హోమం పూర్తిచేస్తే యుద్ధంలో అజేయుడు, కాని హోమానికి ముందే ఎవరైనా అతనిని ఎదుర్కొంటే అతడు వధ్యుడు. కాబట్టి సమయమే నిర్ణాయకం. ‘ఆతతాయినమ్’ (ఆయుధమెత్తి దాడిచేసేవాడు) అనే పదం ఇంద్రజిత్తే ఆక్రమణదారుడని, అతని వధ ధర్మసమ్మతమని సూచిస్తుంది. ఈ వరపు రహస్యం విభీషణునికే తెలుసు, ఎందుకంటే అతడు రావణుని ఇంట్లో పెరిగినవాడు; ఇది అతడు రాముని పక్షానికి రావడంలోని ప్రాముఖ్యాన్ని మళ్ళీ చూపిస్తుంది. ‘అతడు హతుడైతే రావణుడు హతుడైనట్టే తెలుసుకో’ అనే వాక్యంతో రావణునికి ఇంద్రజిత్తు ఎంత ముఖ్యమో వెల్లడవుతుంది — అతడే అతని చివరి ఆశాబిందువు. ఇక్కడ బ్రహ్మశిరస్సు అనే అస్త్రాన్నీ కోరిన చోటికి వెళ్ళే గుర్రాలనూ ప్రస్తావించడం ఇంద్రజిత్తు శక్తికి మూలాన్ని చూపిస్తుంది — ఇవన్నీ తపస్సుతో పొందినవి. కాబట్టి అతని పరాజయం సాధారణ శౌర్యంతో సాధ్యం కాదు, వరంలోని లొసుగును వెదకడం ద్వారానే సాధ్యం. విభీషణుడు ప్రత్యేకంగా లక్ష్మణుని పేరు సూచించాడు, ఎందుకంటే రాముడు సేనాపతి, అతని స్థానంలో సేనను కాపాడడం అవసరం, లక్ష్మణుడు ధనుర్ధరులలో శ్రేష్ఠుడు. వరంలోని ‘ఆతతాయినమ్’ అనే శబ్దం కూడా ముఖ్యమైనది — హోమానికి వెళ్తున్నా యుద్ధానికి సిద్ధమైన అతడు ఆతతాయే, కాబట్టి అతనిని వధించడంలో దోషం లేదు.

విభీషణుని మాట విని రాముడు అప్పుడు ఇలా అన్నాడు — ‘సత్యపరాక్రమా, ఆ రౌద్రుని మాయ నాకు తెలుసు. అతడు ప్రాజ్ఞుడు, బ్రహ్మాస్త్రం తెలిసినవాడు, మహామాయావి, మహాబలుడు; యుద్ధంలో వరుణునితో సహా దేవతలను కూడా స్పృహ తప్పిస్తాడు. మహాకీర్తిశాలీ, వీరుడా, రథంతో ఆకాశంలో సంచరించే అతని గమనం మేఘాలు కమ్మినప్పుడు సూర్యుని గమనంలా తెలియరాదు.’ రాముడు ఇంతకుముందు కూడా ఇంద్రజిత్తు నాగపాశంతో బంధించబడ్డాడు, కాబట్టి అతని మాయాశక్తిని స్వానుభవంతో ఎరుగును. అప్పుడు రాఘవుడు దురాత్ముడైన శత్రువు మాయాశక్తిని తెలుసుకొని కీర్తిశాలి అయిన లక్ష్మణునితో ఈ మాట చెప్పాడు — ‘లక్ష్మణా, వానరేంద్రుని సైన్యమంతటితో కలిసి, హనుమంతుడు మొదలైన యూథపతులతో కలిసి, భల్లూకపతి జాంబవంతునితో అతని సైన్యంతో కలిసి, మాయాబలం గల ఆ రాక్షసపుత్రుని చంపు. అతని మాయలన్నీ ఎరిగిన ఈ మహాత్ముడైన రాక్షసుడు (విభీషణుడు) మంత్రులతో కలిసి నీ వెనుక వస్తాడు.’ రాఘవుని మాట విని, భయంకర పరాక్రమం గల లక్ష్మణుడు విభీషణునితో కలిసి మరొక శ్రేష్ఠమైన విల్లును చేపట్టాడు. సన్నద్ధుడై, కవచం ధరించి, ఖడ్గమూ బాణాలూ ధరించి, ఎడమచేత విల్లు పట్టిన ఆ సౌమిత్రి రాముని పాదాలను తాకి సంతోషంతో ఇలా అన్నాడు. రాముని ఆజ్ఞలో ప్రముఖులందరి పేర్లూ — హనుమంతుడు, జాంబవంతుడు, విభీషణుడు — చెప్పబడ్డాయి; దీనితో కార్యపు గౌరవం సూచించబడుతుంది. విభీషణుడు ‘మాయలను ఎరిగినవాడు’ కావడమే అతని ప్రత్యేక ప్రయోజనం — ఇంద్రజిత్తు మాయలను భగ్నం చేసే మార్గాన్ని అతడు చూపిస్తాడు. ‘మరొక శ్రేష్ఠమైన విల్లు’ అనే పదంతో లక్ష్మణుడు ఈ మహాయుద్ధానికి తగిన విశేషమైన విల్లును చేపట్టాడని సూచించబడుతుంది. రాముని పాదస్పర్శ బయలుదేరే ముందు అన్న ఆశీర్వాదాన్ని గ్రహించడానికి సూచకం. రాముని మాటలలో శత్రువు పట్ల ఆదరం కూడా కనిపిస్తుంది — అతడు ఇంద్రజిత్తును ‘ప్రాజ్ఞుడు’, ‘మహామాయావి’, ‘మహాబలుడు’ అని వర్ణిస్తాడు, తక్కువచేయడు. మేఘాలు కమ్మినప్పుడు సూర్యునిలా అతని గమనం తెలియదనే ఉపమానం అదృశ్యంగా యుద్ధం చేయడంలో అతని నైపుణ్యాన్ని చూపిస్తుంది. అందుకే రాముడు ప్రముఖులందరినీ లక్ష్మణునితో పంపుతాడు, అతడు ఒంటరివాడు కాకుండా ఉండాలని. ఇలా రాముడు శోకాన్ని విడిచిపెట్టి మళ్ళీ సేనాపతి పాత్రను చేపడతాడు, స్పష్టమైన ఆదేశాలు ఇస్తాడు.

‘ఈ రోజు నా విల్లు నుండి వెలువడిన బాణాలు రావణిని చీల్చుకొని, హంసలు తామరకొలనులో దిగినట్టు లంకలో వచ్చి పడతాయి. ఈ రోజే మహాధనుస్సు నారి నుండి వెలువడిన నా బాణాలు ఆ రౌద్రుని శరీరాన్ని చీల్చి చెండాడతాయి.’ అన్న ఎదుట ఇలా చెప్పి, తేజస్వి అయిన లక్ష్మణుడు రావణిని వధించాలనే కోరికతో త్వరగా బయలుదేరాడు. అతడు గురువు (అన్న) పాదాలకు నమస్కరించి, ప్రదక్షిణం చేసి, రావణి కాపాడుతున్న నికుంభిల అనే చైత్యం వైపు వెళ్ళాడు. అన్న స్వస్తివాచనం చేయగా ప్రతాపవంతుడైన రాజపుత్రుడు లక్ష్మణుడు విభీషణునితో కలిసి త్వరగా వెళ్ళాడు. అనేక వేల వానరులతో కూడిన హనుమంతుడూ, మంత్రులతో కూడిన విభీషణుడూ లక్ష్మణుని త్వరగా అనుసరించారు. గొప్ప వానరసైన్యం వేగంగా చుట్టి నడుస్తుండగా అతడు దారిలో నిలిచి ఉన్న భల్లూకరాజు సైన్యాన్ని కూడా చూశాడు. ‘హంసలు తామరకొలనులోకి’ అనే ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — హంసలు నిర్భయంగా సరోవరంలో దిగినట్టు, లక్ష్మణుని బాణాలు శత్రువును చీల్చి లంకలో పడతాయి. రాముని స్వస్తివాచనం మంగళాచరణం, దానివల్ల లక్ష్మణుని ప్రస్థానం శుభప్రదమవుతుంది. ‘గురువు’ అనే మాటతో రాముడే సూచించబడ్డాడు — అన్న తండ్రితో సమానుడు. ‘త్వరితమ్’ (త్వరగా) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం కార్యపు తొందరను సూచిస్తుంది, ఎందుకంటే హోమం పూర్తికాకముందే అక్కడికి చేరాలి. సేన వర్ణనలో వానరులు, భల్లూకాలు, రాక్షసులు — ఈ మూడు వర్గాలూ ఒక్కటిగా కలిశాయి — ఇది అందరూ కలిసిన సేన. లక్ష్మణుని ప్రతిజ్ఞ మునుపటి సర్గలలో అతని రోషానికి సహజ పరిణామం — ‘అద్యైవ’ (ఈ రోజే) అనే పదం మళ్ళీ రావడంతో అతని నిశ్చయపు దృఢత్వం సూచించబడుతుంది. రాముని పాదాలకు నమస్కరించి ప్రదక్షిణం చేసి బయలుదేరడం భారతీయ సంప్రదాయంలో శుభకార్యాన్ని ఆరంభించే రీతి. జాంబవంతుని భల్లూకసేన అప్పటికే దారిలో నిలిచి ఉంది, దానితో కలిసి లక్ష్మణుని సేన మరింత బలమైనదైంది. ‘హంసలు తామరకొలనులోకి’ అనే ఉపమానంలో బాణాల తెల్లని రంగు కూడా సూచించబడి ఉండవచ్చు; అవి లంకాదుర్గంలోకి నిర్భయంగా ప్రవేశిస్తాయి. ఇలా లక్ష్మణుని ప్రస్థానం సేన అంతటికీ ఒక ఉత్సవంలా వర్ణించబడింది.

మిత్రులకు ఆనందం కలిగించే ఆ సౌమిత్రి చాలా దూరం దారి నడిచి, వ్యూహంగా నిలిచిన రాక్షసేంద్రుని సైన్యాన్ని దూరం నుండి చూశాడు. శత్రువులను అణచే ఆ రఘునందనుడు విల్లు చేతబట్టి, మాయాప్రయోగపు స్థానాన్ని చేరి, దానిని జయించడానికి బ్రహ్మ నిర్ణయించిన విధానం ప్రకారం నిలిచాడు. ఇక్కడ ‘బ్రహ్మవిధానేన’ (బ్రహ్మ విధానం ప్రకారం) అనే పదంతో లక్ష్మణుడు బ్రహ్మవరపు నియమాన్ని అనుసరించి — హోమానికి ముందే ఇంద్రజిత్తును ఎదుర్కోవడానికి — సిద్ధంగా ఉన్నాడని సూచించబడుతుంది. విభీషణునితో, వీరుడైన అంగదునితో, వాయుపుత్రుడైన హనుమంతునితో కలిసి ఆ ప్రతాపవంతుడైన రాజపుత్రుడు నిలిచాడు; ‘విభీషణునితో కలిసి’ అనే పాదం ముప్పయ్యవ శ్లోకంలో కూడా చదవబడింది, ఇక్కడ మళ్ళీ వస్తుంది. రకరకాల నిర్మలమైన శస్త్రాలతో ప్రకాశిస్తున్న, ధ్వజాలతో దట్టంగా, మహారథాలతో నిండిన, అత్యంత భయంకరమైన, అపారమైన వేగం గల శత్రుసైన్యంలోకి అతడు చీకటిలోకి వెళ్ళినట్టు ప్రవేశించాడు. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది; అందులో శత్రుసేన చీకటి వంటిదనీ, లక్ష్మణుడు దానిని చీల్చడానికి సూర్యునిలా ప్రవేశిస్తున్నాడనీ ధ్వని. ముప్పై ఐదవ శ్లోకం వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అందులో అంగదుని పేరు కూడా చేర్చబడింది.

அந்த ராக்ஷசனின் அந்தச் சொல்லைக் கேட்டும், சோகத்தால் இளைத்திருந்த ராகவன் அவன் சொன்னதைத் தெளிவாகப் புரிந்துகொள்ளவில்லை. விபீஷணனின் சொற்களின் பொருளைக்கூட ராமனால் கிரகிக்க முடியாத அளவுக்குச் சோகத்தின் சுமை இருந்தது — இது அவனுடைய மனநிலையைச் சுட்டுகிறது. பிறகு பகைவர் நகரங்களை வெல்லும் ராமன் மனத்திண்மையைத் திரட்டிக்கொண்டு, வானரர்களின் அருகே அமர்ந்திருந்த விபீஷணனிடம் சொன்னான்: ‘ராக்ஷசர்களின் அதிபதியான விபீஷணா, நீ சொன்ன சொல்லை மீண்டும் கேட்க விரும்புகிறேன்; நீ சொல்ல நினைத்ததைச் சொல்.’ ‘நைர்ருதாதிபதே’ — ‘ராக்ஷசர்களின் அதிபதியே’ — என்ற விளியால் ராமன் விபீஷணனை ராக்ஷச அரசனாகவே மதிக்கிறான்; இது அவனுடைய முந்தைய வாக்குறுதியை நினைவூட்டுகிறது. ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, பேச்சில் வல்லவனான விபீஷணன் முன்பு சொன்னதையே மீண்டும் இவ்வாறு சொன்னான்: ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, வீரனே, நீ ஆணையிட்டபடியே படைப்பிரிவுகளை நிறுத்துதல், உன் சொல் வந்த உடனேயே அவ்வாறே செய்து முடிக்கப்பட்டுவிட்டது. அந்தப் படைகள் அனைத்தும் எல்லாப் பக்கங்களிலும் பிரித்து நிறுத்தப்பட்டுள்ளன; கூட்டத்தலைவர்களும் முறைப்படி பிரிவுபிரிவாக அமர்த்தப்பட்டுள்ளனர். பெரும் பிரபுவே, மேலும் நான் தெரிவிக்க வேண்டியதைக் கேள் — காரணமின்றி நீ வருந்துவதால் நாங்களும் வருந்திய உள்ளத்தோடு இருக்கிறோம். அரசே, பொய்யாக வந்த இந்தச் சோகத்தையும் வேதனையையும் விட்டுவிடு; பகைவர்களின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்கும் இந்தக் கவலை கைவிடப்படட்டும். வீரனே, சீதையை நீ அடைய வேண்டுமானால், ராக்ஷசர்கள் கொல்லப்பட வேண்டுமானால், முயற்சி மேற்கொள்ளப்படட்டும், மகிழ்ச்சி மீண்டும் கொள்ளப்படட்டும்.’ விபீஷணன் முதலில் படை ஏற்பாட்டைப் பற்றித் தெரிவிக்கிறான்; அதனால் ராமனின் மனம் அரசுக் காரியத்தில் ஈடுபடும்; பிறகு சோகம் பயனற்றது என்று காட்டுகிறான். ‘ஶத்ருஹர்ஷவிவர்தினீ’ — ‘பகைவர்களின் மகிழ்ச்சியைப் பெருக்குவது’ — என்ற அடைமொழி, ராமனின் சோகம் பகைவர்களின் மகிழ்ச்சிக்குக் காரணமாகிறது என்பதை நினைவூட்டுகிறது — இதுவே இந்திரஜித்தின் இலக்காக இருந்தது. ‘முயற்சி’, ‘மகிழ்ச்சி’ என்ற இரு சொற்களால் அவன் கடமையின் வழியைக் காட்டுகிறான். இந்தப் பகுதியில் விபீஷணனின் சொல்வன்மை தெரிகிறது — கவி அவனை ‘வாக்யவிஶாரத:’ — ‘பேச்சில் வல்லவன்’ — என்று சொல்கிறார். அவன் ரகசியத்தை அறிந்தவன் மட்டுமல்லன், அதை எப்படி, எந்த வரிசையில் சொல்ல வேண்டும் என்பதையும் அறிந்தவன். சோகத்தில் இருக்கும் கேட்பவனை முதலில் அமைதிப்படுத்திய பிறகே காரியத்தின் விஷயத்தை முன்வைக்கிறான். முந்தைய சர்க்கத்தில் அவன் சுருக்கமாகச் சொன்னான்; இங்கே ராமன் கேட்ட பிறகு விரிவாகச் சொல்கிறான்; ஏனெனில் இப்போது ராமன் கேட்கும் நிலையில் இருக்கிறான். ‘அகாரணஸந்தப்தே’ — ‘காரணமின்றி வருந்தும்போது’ — என்ற சொல்லால், சீதை உயிரோடு இருக்கிறாள், ஆகவே ராமனின் சோகத்துக்குக் காரணமே இல்லை என்று அவன் மீண்டும் நினைவூட்டுகிறான்; இந்த வாக்கியத்தைக் கேட்டதுமே ராமனின் மனத்தில் நம்பிக்கை மீண்டும் உதித்தது.

‘ரகுநந்தனா, சொல்கிறேன், என் நலம்தரும் சொல்லைக் கேள் — நிகும்பிலையை அடைந்திருக்கும் ராவணியைப் போரில் கொல்வதற்காக, இந்தச் சௌமித்திரி பெரும் படை சூழச் செல்லட்டும். போர்களை வெல்பவனும் பெரும் வில்லாளியுமான இவன், வில் வளைவிலிருந்து விடுபடும், நச்சுப் பாம்பின் விஷத்துக்கு நிகரான அம்புகளால் ராவணியைக் கொல்ல வல்லவன். அந்த வீரன் தவத்தின் மூலம், சுயம்புவான பிரம்மனின் வரத்தால், பிரம்மசிரஸ் என்ற அஸ்திரத்தையும், விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லும் குதிரைகளையும் பெற்றிருக்கிறான். அவன் படையோடு நிகும்பிலையை அடைந்திருக்கிறான் என்று தெரிகிறது; செய்யத் தொடங்கிய காரியத்தை முடித்துவிட்டு அவன் எழுந்தால், நாம் அனைவரும் கொல்லப்பட்டவர்களே என்று அறி. நீண்ட கைகளுடையவனே, எல்லா உலகங்களுக்கும் ஈசனான பிரம்மன் இவ்வாறு வரம் தந்தான்: “இந்திரனின் பகைவனே, நிகும்பிலையை அடையாமலும் அக்னி காரியத்தைச் செய்து முடிக்காமலும் இருக்கும்போது, ஆயுதம் ஏந்தித் தாக்க வரும் உன்னை எந்தப் பகைவன் கொல்கிறானோ, அவனே உன் மரணம்.” அரசே, இவ்வாறு அந்த அறிவாளியின் வதம் விதிக்கப்பட்டுள்ளது. ராமா, இந்திரஜித்தின் வதத்துக்காக மாபெரும் வலிமையுடைய லக்ஷ்மணனுக்கு ஆணையிடு; அவன் கொல்லப்பட்டால், நண்பர் கூட்டத்தோடு ராவணனும் கொல்லப்பட்டவனே என்று அறி.’ இங்கே பிரம்மனின் வரத்தின் இயல்பு தெளிவாகிறது — இந்திரஜித் ஹோமத்தை முடித்துவிட்டால் போரில் வெல்லப்பட முடியாதவன்; ஆனால் ஹோமத்துக்கு முன்பே யாராவது அவனை எட்டினால், அவன் கொல்லப்படக் கூடியவன். ஆகவே காலமே தீர்மானிக்கிறது. ‘ஆததாயினம்’ — ‘ஆயுதம் ஏந்தித் தாக்க வருபவன்’ — என்ற சொல், இந்திரஜித் தானே ஆக்கிரமிப்பாளன், ஆகவே அவனைக் கொல்வது தர்மத்துக்கு உடன்பட்டது என்று சுட்டுகிறது. இந்த வரத்தின் ரகசியம் விபீஷணனுக்கு மட்டுமே தெரியும்; ஏனெனில் அவன் ராவணனின் வீட்டில் வளர்ந்தவன்; இது அவன் ராமன் பக்கம் வந்ததன் முக்கியத்துவத்தை மீண்டும் காட்டுகிறது. ‘அவன் கொல்லப்பட்டால் ராவணனும் கொல்லப்பட்டவனே என்று அறி’ என்ற வாக்கியத்தால், ராவணனுக்கு இந்திரஜித் எவ்வளவு முக்கியமானவன் என்பது வெளிப்படுகிறது — அவனே ராவணனின் கடைசி நம்பிக்கை. இங்கே பிரம்மசிரஸ் என்ற அஸ்திரமும் விரும்பிய இடத்துக்குச் செல்லும் குதிரைகளும் குறிப்பிடப்படுவது இந்திரஜித்தின் ஆற்றலின் வேரைக் காட்டுகிறது — இவை அனைத்தும் தவத்தால் பெறப்பட்டவை. ஆகவே அவனை வெல்வது சாதாரண வீரத்தால் இயலாது; வரத்தில் உள்ள ஓட்டையைத் தேடித்தான் இயலும். விபீஷணன் லக்ஷ்மணனின் பெயரைச் சிறப்பாகக் குறிப்பிடுகிறான்; ஏனெனில் ராமன் படைத்தலைவன், அவன் இருக்கும் இடத்தில் படையைக் காப்பது அவசியம்; லக்ஷ்மணனோ வில்லாளிகளில் சிறந்தவன். வரத்தில் உள்ள ‘ஆததாயினம்’ என்ற சொல்லும் முக்கியமானது — ஹோமத்துக்குச் செல்லும்போதும் போருக்குத் தயாராக இருக்கும் அவன் ஆததாயியே; ஆகவே அவனைக் கொல்வதில் குற்றமில்லை.

விபீஷணனின் சொல்லைக் கேட்டு ராமன் சொன்னான்: ‘சத்தியமான வீரம் கொண்டவனே, அந்தக் கொடியவனின் மாயையை நான் அறிவேன். அவன் அறிவாளி, பிரம்மாஸ்திரத்தை அறிந்தவன், பெரும் மாயாவி, மாபெரும் வலிமையுடையவன்; போரில் வருணனோடு கூடிய தேவர்களையும் நினைவிழக்கச் செய்பவன். பெரும்புகழ் கொண்ட வீரனே, தேரோடு வானில் திரியும் அவனுடைய போக்கு, மேகங்கள் சூழ்ந்தபோது சூரியனின் போக்கைப் போல, அறியப்படுவதில்லை.’ முன்பும் ராமன் இந்திரஜித்தின் நாகபாசத்தால் கட்டுண்டிருந்தான்; ஆகவே அவனுடைய மாயா சக்தியைச் சொந்த அனுபவத்தால் அறிவான். பிறகு தீய உள்ளம் கொண்ட பகைவனின் மாயா வீரத்தை அறிந்த ராகவன், புகழ் நிறைந்த லக்ஷ்மணனிடம் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘லக்ஷ்மணா, வானர அரசனின் படை முழுவதும் சூழ, அனுமன் முதலான கூட்டத்தலைவர்களோடும், கரடிகளின் தலைவனான ஜாம்பவானின் படையோடும் சென்று, மாயா பலம் கொண்ட அந்த ராக்ஷசனின் மகனைக் கொல். அவனுடைய மாயைகளை அறிந்தவனான இந்த மகாத்மாவான இரவில் திரிவோன், தன் அமைச்சர்களோடு உன்னைப் பின்தொடர்ந்து வருவான்.’ ராகவனின் சொல்லைக் கேட்டு, பயங்கர வீரம் கொண்ட லக்ஷ்மணன் விபீஷணனோடு கூடி, வேறொரு சிறந்த வில்லை எடுத்துக்கொண்டான். கவசம் அணிந்து, வாள் ஏந்தி, அம்புகளோடு, இடக்கையில் வில்லைப் பிடித்துப் போருக்கு ஆயத்தமான அந்தச் சௌமித்திரி, ராமனின் பாதங்களைத் தொட்டு மகிழ்ச்சியோடு சொன்னான். ராமனின் ஆணையில் முக்கியமானவர்கள் அனைவரின் பெயர்களும் குறிப்பிடப்பட்டுள்ளன — அனுமன், ஜாம்பவான், விபீஷணன்; இதனால் காரியத்தின் கனம் சுட்டப்படுகிறது. விபீஷணன் ‘மாயைகளை அறிந்தவன்’ என்பதே அவனுடைய சிறப்புப் பயன் — இந்திரஜித்தின் மாயைகளை உடைக்க அவன் வழிகாட்டுவான். ‘அன்யத் கார்முகஶ்ரேஷ்டம்’ — ‘வேறொரு சிறந்த வில்’ — என்ற சொல்லால், இந்தப் பெரும் போருக்குத் தகுந்த ஒரு சிறப்பு வில்லை லக்ஷ்மணன் எடுத்துக்கொண்டான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. ராமனின் பாதங்களைத் தொடுதல், புறப்படுவதற்கு முன் தமையனின் ஆசியைப் பெறுவதைக் குறிக்கிறது. ராமனின் சொற்களில் பகைவன் மீதான மதிப்பும் தெரிகிறது — அவன் இந்திரஜித்தை ‘அறிவாளி’, ‘பெரும் மாயாவி’, ‘மாபெரும் வலிமையுடையவன்’ என்று வருணிக்கிறான்; அற்பமாக்கவில்லை. மேகங்கள் சூழ்ந்தபோது சூரியனைப் போல அவனுடைய போக்கு அறியப்படுவதில்லை என்ற உவமை, அவனுடைய மறைந்துநின்று போரிடும் திறமையைக் காட்டுகிறது. ஆகவேதான் ராமன் முக்கியமானவர்கள் அனைவரையும் லக்ஷ்மணனோடு அனுப்புகிறான்; அவன் தனியனாக இருக்கக்கூடாது. இவ்வாறு ராமன் சோகத்தை விட்டு மீண்டும் படைத்தலைவனின் பொறுப்பை ஏற்கிறான்; தெளிவான ஆணைச் சொற்களைத் தருகிறான்.

‘இன்று என் வில்லிலிருந்து விடுபடும் அம்புகள், ராவணியைப் பிளந்துகொண்டு, அன்னங்கள் தாமரைக் குளத்தில் இறங்குவதுபோல இலங்கையில் சென்று விழும். இன்றே என் பெரும் வில்லின் நாணிலிருந்து விடுபடும் என் அம்புகள், அந்தக் கொடியவனின் உடலைப் பிளந்து சிதறடிக்கும்.’ இவ்வாறு தமையனின் முன்னிலையில் சொல்லிவிட்டு, ராவணியைக் கொல்ல விரும்பிய ஒளிமிக்க லக்ஷ்மணன் விரைந்து புறப்பட்டான். அவன் தமையனின் பாதங்களை வணங்கி, வலம் வந்து, ராவணியால் காக்கப்பட்ட நிகும்பிலை என்ற சைத்தியத்தை நோக்கிச் சென்றான். தமையன் மங்கல வாழ்த்து — ஸ்வஸ்த்யயனம் — செய்ய, பராக்கிரமம் மிக்க ராஜகுமாரனான லக்ஷ்மணன் விபீஷணனோடு விரைந்து சென்றான். பல்லாயிரக்கணக்கான வானரர்கள் சூழ அனுமனும், அமைச்சர்களோடு விபீஷணனும் லக்ஷ்மணனை விரைந்து பின்தொடர்ந்தனர். பெரும் வானரப் படை வேகமாகச் சூழ்ந்துவர, அவன் வழியில் நின்றிருந்த கரடி அரசனின் படையையும் கண்டான். அன்னங்கள் தாமரைக் குளத்தில் இறங்குவதுபோல என்ற உவமை மிக அழகானது — அன்னங்கள் அச்சமின்றி ஏரியில் இறங்குவதுபோல, லக்ஷ்மணனின் அம்புகள் பகைவனைப் பிளந்துகொண்டு இலங்கையில் விழும். ராமனின் ஸ்வஸ்த்யயனம் ஒரு மங்கலச் சடங்கு; அதனால் லக்ஷ்மணனின் புறப்பாடு சுபமானதாகிறது. ‘குரு’ — ‘பெரியவர்’ — என்று ராமனே குறிக்கப்படுகிறான்; மூத்த சகோதரன் தந்தைக்குச் சமம். ‘த்வரிதம்’ — ‘விரைந்து’ — என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருவது காரியத்தின் அவசரத்தைச் சுட்டுகிறது; ஏனெனில் ஹோமம் முடிவதற்கு முன்பே அங்கே சென்றடைய வேண்டும். படையின் வருணனையில் வானரர்கள், கரடிகள், ராக்ஷசர்கள் என்ற மூன்று பிரிவினரும் ஒன்றுசேர்ந்திருக்கின்றனர் — இது அனைவரும் இணைந்த படை. லக்ஷ்மணனின் சபதம் முந்தைய சர்க்கங்களில் வெளிப்பட்ட அவனுடைய சினத்தின் இயல்பான விளைவு — ‘இன்றே’ என்ற சொல் மீண்டும் வருவதால் அவனுடைய உறுதியின் திண்மை சுட்டப்படுகிறது. ராமனின் பாதங்களை வணங்கி வலம் வந்து புறப்படுதல், பாரத மரபில் ஒரு சுபகாரியத்தைத் தொடங்கும் முறையாகும். ஜாம்பவானின் கரடிப் படை முன்பே வழியில் நின்றிருந்தது; அதனோடு சேர்ந்ததால் லக்ஷ்மணனின் படை மேலும் வலிமையடைந்தது. ‘அன்னங்கள் தாமரைக் குளத்தில் போல’ என்ற உவமையில் அம்புகளின் வெண்மை நிறமும் சுட்டப்பட்டிருக்கலாம்; அவை இலங்கையின் அரணுக்குள் அச்சமின்றிப் புகுகின்றன. இவ்வாறு லக்ஷ்மணனின் புறப்பாடு படை முழுவதற்குமான ஒரு திருவிழாவைப் போல வருணிக்கப்படுகிறது.

நண்பர்களை மகிழ்விப்பவனான அந்தச் சௌமித்திரி நெடுந்தொலைவு சென்று, அணிவகுத்து நின்ற ராக்ஷசேந்திரனின் படையைத் தொலைவிலிருந்தே கண்டான். பகைவரை அடக்கும் அந்த ரகுநந்தனன், கையில் வில்லேந்தி, மாயையின் செயல்பாட்டை எதிர்கொண்டு வெல்வதற்காக, பிரம்மன் விதித்த முறைப்படி நிலைகொண்டான். இங்கே ‘ப்ரஹ்மவிதானேன’ — ‘பிரம்மன் விதித்த முறைப்படி’ — என்ற சொல்லால், லக்ஷ்மணன் பிரம்மனின் வரத்தின் நியதியைப் பின்பற்றி — ஹோமத்துக்கு முன்பே இந்திரஜித்தை எட்டுவதற்கு — ஆயத்தமாக இருந்தான் என்பது சுட்டப்படுகிறது. விபீஷணனோடும், வீரனான அங்கதனோடும், வாயுபுத்திரனான அனுமனோடும் அந்தப் பராக்கிரமம் மிக்க ராஜகுமாரன் நின்றான்; ‘விபீஷணனோடு கூடி’ என்ற பாதம் முப்பதாம் சுலோகத்திலும் வருகிறது, இங்கே மீண்டும் வருகிறது. பலவகை ஒளிரும் ஆயுதங்களால் பளபளப்பதும், கொடிகளாலும் பெரும் தேர்களாலும் அடர்ந்ததும், மிகவும் அச்சமூட்டுவதும், அளவிட முடியாத வேகம் கொண்டதுமான பகைவர் படைக்குள், அவன் இருளுக்குள் புகுவதுபோலப் புகுந்தான். கடைசிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதில் பகைவர் படை இருளைப் போலவும், லக்ஷ்மணன் அதைப் பிளக்கப் புகும் சூரியனைப் போலவும் இருக்கிறான் என்ற குறிப்புப்பொருள் உள்ளது. முப்பத்தைந்தாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அதில் அங்கதனின் பெயரும் சேர்க்கப்பட்டுள்ளது.

ಆ ರಾಕ್ಷಸನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದರೂ ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ರಾಘವನು ಅವನು ಹೇಳಿದುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಗ್ರಹಿಸಲಿಲ್ಲ. ಶೋಕದ ಭಾರ ಎಷ್ಟಿತ್ತೆಂದರೆ ರಾಮನಿಗೆ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತುಗಳ ಅರ್ಥವನ್ನು ಗ್ರಹಿಸಲೂ ಆಗಲಿಲ್ಲ — ಇದು ಅವನ ಮನಸ್ಸಿನ ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುನಗರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ರಾಮನು ಧೈರ್ಯವನ್ನು ತಂದುಕೊಂಡು, ಕಪಿಗಳ ಸನ್ನಿಧಿಯಲ್ಲಿ ಕುಳಿತಿದ್ದ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನೈರ್ಋತರ ಅಧಿಪತಿಯೇ, ವಿಭೀಷಣನೇ, ನೀನು ಹೇಳಿದ ಮಾತನ್ನು ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಕೇಳಲು ಬಯಸುತ್ತೇನೆ; ನೀನು ಹೇಳಬೇಕೆಂದಿರುವುದನ್ನು ಹೇಳು.’ ‘ನೈರ್ಋತಾಧಿಪತೇ’ (ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪತಿಯೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯಿಂದ ರಾಮನು ವಿಭೀಷಣನನ್ನು ರಾಕ್ಷಸರಾಜನೆಂದೇ ಸನ್ಮಾನಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ತನ್ನ ಹಿಂದಿನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯ ಸ್ಮರಣೆ. ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದುದನ್ನೇ ಮತ್ತೆ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ನೀನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸಿದಂತೆ ಸೈನ್ಯತುಕಡಿಗಳ ನಿಯೋಜನೆಯನ್ನು, ವೀರನೇ, ನಿನ್ನ ಮಾತಿನ ಕೂಡಲೇ ಹಾಗೆಯೇ ಮಾಡಲಾಗಿದೆ. ಆ ಎಲ್ಲ ಸೈನ್ಯಗಳನ್ನೂ ಸುತ್ತಲೂ ವಿಭಾಗಿಸಲಾಗಿದೆ, ಯೂಥಪತಿಗಳನ್ನು ಯಥಾನ್ಯಾಯವಾಗಿ ವಿಭಾಗಶಃ ನಿಯೋಜಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮಹಾಪ್ರಭುವೇ, ಇನ್ನು ನಾನು ನಿವೇದಿಸಬೇಕಾದುದನ್ನು ಕೇಳು — ನೀನು ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಪ್ತನಾಗಿರುವುದರಿಂದ ನಾವು ಸಂತಪ್ತಹೃದಯರಾಗಿದ್ದೇವೆ. ರಾಜನೇ, ಸುಳ್ಳಿನಿಂದ ಬಂದ ಈ ಶೋಕವನ್ನೂ ಸಂತಾಪವನ್ನೂ ಬಿಡು; ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ ಈ ಚಿಂತೆಯನ್ನು ತ್ಯಜಿಸು. ವೀರನೇ, ಸೀತೆಯನ್ನು ಪಡೆಯಬೇಕಾದರೆ, ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬೇಕಾದರೆ, ಉದ್ಯಮವನ್ನು ಕೈಗೊಳ್ಳು, ಹರ್ಷವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸು.’ ವಿಭೀಷಣನು ಮೊದಲು ಸೈನ್ಯವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸು ರಾಜಕಾರ್ಯದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಲಿ ಎಂದು; ಅನಂತರ ಶೋಕದ ನಿರರ್ಥಕತೆಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಶತ್ರುಹರ್ಷವಿವರ್ಧಿನೀ’ (ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷವನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುವ) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ರಾಮನ ಶೋಕ ಶತ್ರುಗಳ ಹರ್ಷಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗುರಿಯಾಗಿತ್ತು. ‘ಉದ್ಯಮ’, ‘ಹರ್ಷ’ ಎಂಬ ಎರಡು ಪದಗಳಿಂದ ಅವನು ಕರ್ತವ್ಯದ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನ ವಾಗ್ಮಿತೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಕವಿ ಅವನನ್ನು ‘ವಾಕ್ಯವಿಶಾರದ’ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾನೆ. ಅವನಿಗೆ ರಹಸ್ಯ ತಿಳಿದಿರುವುದು ಮಾತ್ರವಲ್ಲ, ಅದನ್ನು ಹೇಗೆ, ಯಾವ ಕ್ರಮದಲ್ಲಿ ಹೇಳಬೇಕೆಂಬುದೂ ತಿಳಿದಿದೆ. ಶೋಕಾರ್ತನಾದ ಶ್ರೋತೃವನ್ನು ಮೊದಲು ಶಾಂತಗೊಳಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಕಾರ್ಯದ ವಿಷಯವನ್ನು ಪ್ರಸ್ತಾಪಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಅವನು ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಿದ್ದನು, ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಪ್ರಶ್ನೆಯ ನಂತರ ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಹೇಳುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈಗ ರಾಮನು ಕೇಳುವ ಸ್ಥಿತಿಯಲ್ಲಿದ್ದಾನೆ. ‘ಅಕಾರಣಸಂತಪ್ತೇ’ (ಕಾರಣವಿಲ್ಲದೆ ಸಂತಪ್ತನಾದಾಗ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಸೀತೆ ಬದುಕಿದ್ದಾಳೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ರಾಮನ ಶೋಕಕ್ಕೆ ಕಾರಣವೇ ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಮತ್ತೆ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ; ಈ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಮನ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಆಶೆ ಮತ್ತೆ ಮೂಡಿತು.

‘ರಘುನಂದನನೇ, ಹೇಳುತ್ತೇನೆ, ನನ್ನ ಹಿತವಾದ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳು — ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿರುವ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಕೊಲ್ಲಲು ಈ ಸೌಮಿತ್ರಿ ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಹೊರಡಲಿ. ಸಮರಗಳನ್ನು ಗೆಲ್ಲುವ ಈ ಮಹಾಧನುರ್ಧರನು ಮಂಡಲಾಕಾರವಾಗಿ ಸೆಳೆದ ಬಿಲ್ಲಿನಿಂದ ಬಿಟ್ಟ, ವಿಷಸರ್ಪಗಳ ವಿಷಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ರಾವಣಿಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ಸಮರ್ಥನು. ಆ ವೀರನು ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ, ಸ್ವಯಂಭುವಿನ (ಬ್ರಹ್ಮನ) ವರದಾನದಿಂದ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರವನ್ನೂ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಸಾಗುವ ಕುದುರೆಗಳನ್ನೂ ಪಡೆದಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪಿದ್ದಾನೆಂದು ತಿಳಿದುಬಂದಿದೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಅವನು ಎದ್ದರೆ ನಾವೆಲ್ಲರೂ ಹತರಾದೆವೆಂದೇ ತಿಳಿ. ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಸರ್ವಲೋಕೇಶ್ವರನು (ಬ್ರಹ್ಮನು) ಹೀಗೆ ವರವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ — “ಇಂದ್ರಶತ್ರುವೇ, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪದ, ಅಗ್ನಿಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡದ, ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಯಾವ ಶತ್ರು ಕೊಲ್ಲುವನೋ ಅವನೇ ನಿನಗೆ ಮೃತ್ಯು.” ರಾಜನೇ, ಹೀಗೆ ಆ ಧೀಮಂತನ ವಧೆ ವಿಧಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ. ರಾಮನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಮಹಾಬಲನನ್ನು (ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು) ಆಜ್ಞಾಪಿಸು; ಅವನು ಹತನಾದರೆ ಮಿತ್ರಗಣಸಹಿತನಾದ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದೇ ತಿಳಿ.’ ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಸ್ವರೂಪ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದರೆ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅಜೇಯ, ಆದರೆ ಹೋಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಯಾರಾದರೂ ಅವನನ್ನು ತಲುಪಿದರೆ ಅವನು ವಧ್ಯ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯವೇ ನಿರ್ಣಾಯಕ. ‘ಆತತಾಯಿನಮ್’ (ಆಕ್ರಮಣಕಾರಿಯನ್ನು) ಎಂಬ ಪದ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಆಕ್ರಮಕ, ಅವನ ವಧೆ ಧರ್ಮಸಮ್ಮತ ಎಂದು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ವರದ ರಹಸ್ಯ ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ಮಾತ್ರ ಗೊತ್ತು, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದವನು; ಇದು ರಾಮನ ಪಕ್ಷಕ್ಕೆ ಅವನ ಆಗಮನದ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಮತ್ತೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ‘ತಸ್ಮಿನ್ ಹತೇ ಹತಂ ವಿದ್ಧಿ ರಾವಣಮ್’ (ಅವನು ಹತನಾದರೆ ರಾವಣನು ಹತನಾದನೆಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ ರಾವಣನಿಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಹತ್ವ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ಅವನೇ ರಾವಣನ ಕೊನೆಯ ಆಶಾಬಿಂದು. ಇಲ್ಲಿ ಬ್ರಹ್ಮಶಿರಸ್ಸು ಎಂಬ ಅಸ್ತ್ರದ ಮತ್ತು ಇಚ್ಛಾಗಾಮಿ ಕುದುರೆಗಳ ಉಲ್ಲೇಖ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಶಕ್ತಿಯ ಮೂಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ತಪಸ್ಸಿನಿಂದ ಪಡೆದವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸೋಲು ಸಾಮಾನ್ಯ ಶೌರ್ಯದಿಂದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ, ವರದ ಲೋಪವನ್ನು ಹುಡುಕಿಯೇ ಸಾಧ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಹೆಸರನ್ನು ವಿಭೀಷಣನು ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಸೂಚಿಸಿದನು, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಮನು ಸೇನಾಪತಿ, ಅವನ ಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಸೈನ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆ ಅಗತ್ಯ, ಮತ್ತು ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧನುರ್ಧರರಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠ. ವರದಲ್ಲಿನ ‘ಆತತಾಯಿನಮ್’ ಎಂಬ ಪದವೂ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಹೋಮಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೂ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧನಾದ ಅವನು ಆತತಾಯಿಯೇ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ವಧೆಯಲ್ಲಿ ದೋಷವಿಲ್ಲ.

ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನು ಆಗ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸತ್ಯಪರಾಕ್ರಮಿಯೇ, ಆ ರೌದ್ರನ ಮಾಯೆಯನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ. ಪ್ರಾಜ್ಞನೂ ಬ್ರಹ್ಮಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಬಲ್ಲವನೂ ಮಹಾಮಾಯಾವಿಯೂ ಮಹಾಬಲನೂ ಆದ ಅವನು ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ವರುಣಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳನ್ನೂ ಪ್ರಜ್ಞಾಹೀನರನ್ನಾಗಿಸುತ್ತಾನೆ. ಮಹಾಯಶಸ್ವಿಯೇ, ವೀರನೇ, ರಥಸಹಿತನಾಗಿ ಅಂತರಿಕ್ಷದಲ್ಲಿ ಸಂಚರಿಸುವ ಅವನ ಗತಿ, ಮೋಡಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನ ಗತಿಯಂತೆ, ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ.’ ರಾಮನು ಹಿಂದೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ನಾಗಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮಾಯಾಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಸ್ವಾನುಭವದಿಂದ ಬಲ್ಲನು. ಅನಂತರ ರಾಘವನು ದುರಾತ್ಮನಾದ ಶತ್ರುವಿನ ಮಾಯಾಬಲವನ್ನು ಅರಿತು, ಕೀರ್ತಿಶಾಲಿಯಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಗೆ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಲಕ್ಷ್ಮಣ, ವಾನರೇಂದ್ರನ ಬಳಿ ಇರುವ ಸಮಸ್ತ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ಹನುಮಂತನೇ ಮೊದಲಾದ ಯೂಥಪತಿಗಳೊಡನೆ, ಋಕ್ಷಪತಿ ಜಾಂಬವಂತನ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಕೂಡಿ, ಮಾಯಾಬಲದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಪುತ್ರನನ್ನು ಕೊಲ್ಲು. ಅವನ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ಈ ಮಹಾತ್ಮ ರಜನೀಚರನು (ವಿಭೀಷಣನು) ತನ್ನ ಸಚಿವರೊಡನೆ ನಿನ್ನ ಹಿಂದೆ ಬರುವನು.’ ರಾಘವನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ, ವಿಭೀಷಣಸಹಿತನಾದ ಭೀಮಪರಾಕ್ರಮಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು. ಸನ್ನದ್ಧನಾಗಿ, ಕವಚಧಾರಿಯಾಗಿ, ಖಡ್ಗ-ಬಾಣಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಎಡಗೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ರಾಮನ ಪಾದಗಳನ್ನು ಮುಟ್ಟಿ ಹರ್ಷದಿಂದ ಹೇಳಿದನು. ರಾಮನ ಆಜ್ಞೆಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರ ಹೆಸರುಗಳೂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟವಾಗಿವೆ — ಹನುಮಂತ, ಜಾಂಬವಂತ, ವಿಭೀಷಣ; ಇದರಿಂದ ಕಾರ್ಯದ ಗೌರವ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ‘ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನು’ ಎಂಬುದೇ ಅವನ ವಿಶೇಷ ಪ್ರಯೋಜನ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಗಳನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವ ದಾರಿಯನ್ನು ತೋರಿಸುವನು. ‘ಅನ್ಯತ್ ಕಾರ್ಮುಕಶ್ರೇಷ್ಠಮ್’ (ಮತ್ತೊಂದು ಶ್ರೇಷ್ಠ ಧನುಸ್ಸು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಯೋಗ್ಯವಾದ ವಿಶೇಷ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದನು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾದಸ್ಪರ್ಶ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಮೊದಲು ಅಣ್ಣನ ಆಶೀರ್ವಾದ ಪಡೆಯುವುದರ ಸೂಚಕ. ರಾಮನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಶತ್ರುವಿನ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವವೂ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ‘ಪ್ರಾಜ್ಞ’, ‘ಮಹಾಮಾಯ’, ‘ಮಹಾಬಲ’ ಎಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತಾನೆ, ತುಚ್ಛೀಕರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಮೋಡಗಳ ಮುಸುಕಿನಲ್ಲಿ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅವನ ಗತಿ ತಿಳಿಯುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅವನ ಅದೃಶ್ಯಯುದ್ಧದ ಕೌಶಲವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ರಾಮನು ಎಲ್ಲ ಪ್ರಮುಖರನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನೊಡನೆ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅವನು ಏಕಾಕಿಯಾಗಬಾರದೆಂದು. ಹೀಗೆ ರಾಮನು ಶೋಕವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು ಮತ್ತೆ ಸೇನಾಪತಿಯ ಪಾತ್ರವನ್ನು ವಹಿಸಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ, ಸ್ಪಷ್ಟವಾದ ಆಜ್ಞೆಗಳನ್ನು ನೀಡುತ್ತಾನೆ.

‘ಇಂದು ನನ್ನ ಧನುಸ್ಸಿನಿಂದ ಬಿಡಲ್ಪಟ್ಟ ಬಾಣಗಳು ರಾವಣಿಯನ್ನು ಸೀಳಿ, ಹಂಸಗಳು ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಲಂಕೆಯ ಮೇಲೆ ಬೀಳುವವು. ಇಂದೇ ಮಹಾಧನುಸ್ಸಿನ ಹೆದೆಯಿಂದ ಹೊರಟ ನನ್ನ ಬಾಣಗಳು ಆ ರೌದ್ರನ ಶರೀರವನ್ನು ಸೀಳಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡುವವು.’ ಹೀಗೆ ಅಣ್ಣನ ಮುಂದೆ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿ, ತೇಜಸ್ವಿಯಾದ, ರಾವಣಿಯ ವಧೆಯನ್ನು ಬಯಸುವ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬೇಗನೆ ಹೊರಟನು. ಅವನು ಗುರುವಿನ (ಅಣ್ಣನ) ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ, ರಾವಣಿಯಿಂದ ರಕ್ಷಿತವಾದ ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯದತ್ತ ಹೊರಟನು. ಅಣ್ಣನಿಂದ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ (ಮಂಗಲಾಶೀರ್ವಾದ) ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಜಪುತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ತ್ವರೆಯಿಂದ ಸಾಗಿದನು. ಅನೇಕ ಸಾವಿರ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನೂ ಅಮಾತ್ಯಸಹಿತನಾದ ವಿಭೀಷಣನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ತ್ವರೆಯಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿದರು. ದೊಡ್ಡ ಕಪಿಸೈನ್ಯದಿಂದ ವೇಗವಾಗಿ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿದ್ದ ಋಕ್ಷರಾಜನ ಸೈನ್ಯವನ್ನೂ ಕಂಡನು. ‘ಹಂಸಗಳು ಕಮಲಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ಹಂಸಗಳು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಸರೋವರಕ್ಕೆ ಇಳಿಯುವಂತೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಬಾಣಗಳು ಶತ್ರುವನ್ನು ಸೀಳಿ ಲಂಕೆಯಲ್ಲಿ ಬೀಳುವವು. ರಾಮನ ಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನ ಮಂಗಲಾಚರಣೆ, ಅದರಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಶುಭವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಗುರು’ ಎಂದರೆ ಇಲ್ಲಿ ರಾಮನೇ — ಅಣ್ಣ ತಂದೆಗೆ ಸಮಾನ. ‘ತ್ವರಿತಮ್’ (ತ್ವರೆಯಿಂದ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಕಾರ್ಯದ ತುರ್ತನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಹೋಮ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಅಲ್ಲಿ ತಲುಪಬೇಕು. ಸೈನ್ಯದ ವರ್ಣನೆಯಲ್ಲಿ ವಾನರರು, ಕರಡಿಗಳು, ರಾಕ್ಷಸರು — ಈ ಮೂರೂ ವರ್ಗಗಳು ಒಂದಾಗಿ ಸೇರಿವೆ — ಇದು ಎಲ್ಲರ ಸಮ್ಮಿಲಿತ ಸೈನ್ಯ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆ ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿನ ಅವನ ರೋಷದ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ ಪರಿಣತಿ — ‘ಅದ್ಯೈವ’ (ಇಂದೇ) ಎಂಬ ಪದದ ಆವೃತ್ತಿಯಿಂದ ಅವನ ನಿಶ್ಚಯದ ದೃಢತೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣೆ ಮಾಡಿ ಹೊರಡುವುದು ಭಾರತೀಯ ಪರಂಪರೆಯಲ್ಲಿ ಶುಭಕಾರ್ಯದ ಆರಂಭದ ರೀತಿ. ಜಾಂಬವಂತನ ಕರಡಿಸೈನ್ಯ ಮೊದಲೇ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ನಿಂತಿತ್ತು, ಅದರೊಡನೆ ಸೇರಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಸೈನ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಬಲಶಾಲಿಯಾಯಿತು. ‘ಹಂಸಾಃ ಪುಷ್ಕರಿಣೀಮಿವ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಲ್ಲಿ ಬಾಣಗಳ ಬಿಳಿಯ ಬಣ್ಣವೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿರಬಹುದು; ಅವು ಲಂಕೆಯ ದುರ್ಗವನ್ನು ನಿರ್ಭಯವಾಗಿ ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನ ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಉತ್ಸವದಂತೆ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ.

ಮಿತ್ರರನ್ನು ಆನಂದಪಡಿಸುವ ಆ ಸೌಮಿತ್ರಿ ಬಹುದೂರ ದಾರಿ ಸಾಗಿ, ವ್ಯೂಹವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ನಿಂತಿದ್ದ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಕಂಡನು. ಶತ್ರುದಮನನಾದ ಆ ರಘುನಂದನನು ಕೈಯಲ್ಲಿ ಧನುಸ್ಸನ್ನು ಹಿಡಿದು, ಮಾಯಾಪ್ರಯೋಗದಲ್ಲಿ ತೊಡಗಿದ್ದವನನ್ನು ತಲುಪಿ, ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಾನದಂತೆ ಗೆಲ್ಲಲು ಸಿದ್ಧನಾಗಿ ನಿಂತನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಬ್ರಹ್ಮವಿಧಾನೇನ’ (ಬ್ರಹ್ಮನ ವಿಧಾನದಂತೆ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ನಿಯಮವನ್ನು ಅನುಸರಿಸಿ — ಹೋಮಕ್ಕೆ ಮೊದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ತಲುಪಲು — ಸಜ್ಜಾಗಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ, ವೀರ ಅಂಗದನೊಡನೆ, ವಾಯುಪುತ್ರ ಹನುಮಂತನೊಡನೆ ಆ ಪ್ರತಾಪಶಾಲಿ ರಾಜಪುತ್ರನು ನಿಂತಿದ್ದನು; ‘ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ’ ಎಂಬ ಪಾದ ಮೂವತ್ತನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿಯೂ ಬಂದಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಆವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಬಗೆಯ ನಿರ್ಮಲ ಶಸ್ತ್ರಗಳಿಂದ ಹೊಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ, ಧ್ವಜಗಳಿಂದ ದಟ್ಟವಾಗಿದ್ದ, ಮಹಾರಥಗಳಿಂದ ತುಂಬಿದ್ದ, ಅತಿ ಭಯಂಕರವಾದ, ಅಳತೆಗೆ ಮೀರಿದ ವೇಗವುಳ್ಳ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ಹೊಕ್ಕಂತೆ ಹೊಕ್ಕನು. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯ ಕತ್ತಲೆಯಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅದನ್ನು ಭೇದಿಸಲು ಪ್ರವೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಧ್ವನಿಯಿದೆ. ಮೂವತ್ತೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಅಂಗದನ ಹೆಸರೂ ಸೇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ.

ആ രാക്ഷസന്റെ ആ വാക്കു കേട്ടിട്ടും ശോകത്താൽ തളർന്ന രാഘവന് അവൻ പറഞ്ഞതു വ്യക്തമായി ഗ്രഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ശോകത്തിന്റെ ഭാരം അത്രയ്ക്കായിരുന്നു — വിഭീഷണന്റെ വാക്കുകളുടെ അർഥം ഗ്രഹിക്കാൻപോലും രാമനു കഴിഞ്ഞില്ല; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നെ ശത്രുനഗരങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന രാമൻ ധൈര്യം വീണ്ടെടുത്ത്, വാനരന്മാരുടെ അരികിൽ ഇരിക്കുന്ന വിഭീഷണനോടു പറഞ്ഞു: ‘നൈരൃതാധിപനായ വിഭീഷണാ, നീ പറഞ്ഞ ആ വാക്ക് വീണ്ടും കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; നീ പറയാൻ ഉദ്ദേശിച്ചതു പറയുക.’ ‘നൈരൃതാധിപതേ’ (രാക്ഷസരുടെ അധിപനേ) എന്ന സംബോധനയാൽ രാമൻ വിഭീഷണനെ രാക്ഷസരാജാവായിത്തന്നെ ആദരിക്കുന്നു; ഇത് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞയുടെ സ്മരണയാണ്. രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് വാക്ചതുരനായ വിഭീഷണൻ മുമ്പു പറഞ്ഞതുതന്നെ വീണ്ടും പറഞ്ഞു: ‘മഹാബാഹോ, അങ്ങ് ആജ്ഞാപിച്ചതുപോലെ ഗുൽമങ്ങളെ നിർത്തുന്ന കാര്യം, വീരാ, അങ്ങയുടെ വാക്കു കേട്ട ഉടൻതന്നെ അങ്ങനെ ചെയ്തുകഴിഞ്ഞു. ആ സൈന്യങ്ങളെല്ലാം ചുറ്റും വിഭജിച്ചു നിർത്തിയിരിക്കുന്നു; യൂഥപന്മാരെയും യഥാന്യായം വിഭാഗങ്ങളായി നിയോഗിച്ചിരിക്കുന്നു. മഹാപ്രഭോ, ഇനി എനിക്ക് അറിയിക്കാനുള്ളതു കേട്ടാലും — അങ്ങ് കാരണമില്ലാതെ ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ ഹൃദയം നീറുന്നു. രാജാവേ, വെറുതെ വന്നുചേർന്ന ഈ ശോകവും സന്താപവും ഉപേക്ഷിക്കുക; ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്ന ഈ ചിന്ത വെടിയുക. വീരാ, സീതയെ വീണ്ടെടുക്കണമെന്നും നിശാചരന്മാരെ കൊല്ലണമെന്നും ഉണ്ടെങ്കിൽ ഉദ്യമം ചെയ്യുക, ഉത്സാഹം കൈക്കൊള്ളുക.’ ആദ്യം വിഭീഷണൻ സൈന്യവ്യവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അറിയിക്കുന്നു — രാമന്റെ മനസ്സ് രാജകാര്യത്തിലേക്കു തിരിയാൻ; പിന്നെ ശോകത്തിന്റെ നിരർഥകത കാണിക്കുന്നു. ‘ശത്രുഹർഷവിവർധിനീ’ (ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷം വർധിപ്പിക്കുന്നത്) എന്ന വിശേഷണം ഓർമിപ്പിക്കുന്നത് രാമന്റെ ശോകം ശത്രുക്കളുടെ സന്തോഷത്തിനു കാരണമാകുന്നു എന്നാണ് — ഇതുതന്നെയായിരുന്നു ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ലക്ഷ്യം. ‘ഉദ്യമഃ’, ‘ഹർഷഃ’ (ഉദ്യമം, ഉത്സാഹം) എന്ന രണ്ടു പദങ്ങളാൽ അവൻ കർത്തവ്യത്തിന്റെ വഴി കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് വിഭീഷണന്റെ വാഗ്മിത കാണാം — കവി അവനെ ‘വാക്യവിശാരദൻ’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവന് രഹസ്യം അറിയാമെന്നു മാത്രമല്ല, അത് എങ്ങനെ, ഏതു ക്രമത്തിൽ പറയണമെന്നും അറിയാം. ശോകാർത്തനായ ശ്രോതാവിനെ ആദ്യം ശാന്തനാക്കിയശേഷം മാത്രമാണ് കാര്യത്തിലേക്കു കടക്കുന്നത്. മുൻസർഗത്തിൽ അവൻ ചുരുക്കിപ്പറഞ്ഞു; ഇവിടെ രാമന്റെ ചോദ്യത്തിനുശേഷം വിസ്തരിച്ചു പറയുന്നു, കാരണം ഇപ്പോൾ രാമനു കേൾക്കാൻ കഴിയും. ‘അകാരണസന്തപ്തേ’ (കാരണമില്ലാതെ ദുഃഖിക്കുമ്പോൾ) എന്ന പദംകൊണ്ട് സീത ജീവിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്നും അതിനാൽ രാമന്റെ ശോകത്തിനു കാരണംതന്നെ ഇല്ലെന്നും അവൻ വീണ്ടും ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; ഈ വാക്യം കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ രാമന്റെ മനസ്സിൽ പ്രത്യാശ വീണ്ടും ഉദിച്ചു.

‘രഘുനന്ദനാ, ഞാൻ പറയാം; എന്റെ ഹിതകരമായ വാക്കു കേട്ടാലും — ഈ സൗമിത്രി വലിയ സൈന്യത്തോടുകൂടി ചെല്ലട്ടെ, നികുംഭിലയിലെത്തിയ രാവണിയെ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലാൻ. സമിതിഞ്ജയനും മഹാധനുർധരനുമായ ഇവൻ, വില്ലിന്റെ വട്ടത്തിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന, സർപ്പവിഷംപോലുള്ള ശരങ്ങളാൽ രാവണിയെ കൊല്ലാൻ സമർഥനാണ്. ആ വീരൻ തപസ്സിലൂടെ സ്വയംഭൂവിന്റെ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ) വരദാനത്താൽ ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്ന അസ്ത്രവും ഇഷ്ടമുള്ളിടത്തു പോകുന്ന കുതിരകളും നേടിയിട്ടുണ്ട്. അവൻ ഇപ്പോൾ സൈന്യത്തോടൊപ്പം നികുംഭിലയിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നുവത്രേ; കർമം പൂർത്തിയാക്കി അവൻ എഴുന്നേൽക്കുകയാണെങ്കിൽ നമ്മളെല്ലാം കൊല്ലപ്പെട്ടുകഴിഞ്ഞു എന്ന് അറിയുക. മഹാബാഹോ, സർവലോകേശ്വരൻ ഇങ്ങനെയാണ് വരം നൽകിയത് — ‘ഇന്ദ്രശത്രോ, നികുംഭിലയിൽ എത്താത്തവനും അഗ്നിഹോമം പൂർത്തിയാക്കാത്തവനുമായ, ആക്രമണത്തിനൊരുങ്ങിയ നിന്നെ ഏതു ശത്രു കൊല്ലുന്നുവോ, അവനാണ് നിന്റെ മരണം.’ രാജാവേ, ഇങ്ങനെയാണ് ആ ബുദ്ധിമാന്റെ വധം വിധിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത്. രാമാ, ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വധത്തിനായി മഹാബലനായ (ലക്ഷ്മണനെ) നിയോഗിക്കുക; അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ സുഹൃദ്ഗണത്തോടുകൂടിയ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിയുക.’ ഇവിടെ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിന്റെ സ്വരൂപം വ്യക്തമാണ് — ഹോമം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് യുദ്ധത്തിൽ അജയ്യനാണ്; എന്നാൽ ഹോമത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ആരെങ്കിലും അവനെ നേരിട്ടാൽ അവൻ വധ്യനാണ്. അതിനാൽ സമയമാണ് നിർണായകം. ‘ആതതായിനം’ (ആക്രമണത്തിനൊരുങ്ങിയവനെ) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വയം ആക്രമകനാണെന്നും അവന്റെ വധം ധർമസമ്മതമാണെന്നുമാണ്. ഈ വരത്തിന്റെ രഹസ്യം വിഭീഷണനു മാത്രമേ അറിയൂ, കാരണം അവൻ രാവണന്റെ വീട്ടിലാണ് വളർന്നത്; ഇത് അവൻ രാമപക്ഷത്തേക്കു വന്നതിന്റെ പ്രാധാന്യം വീണ്ടും കാണിക്കുന്നു. ‘അവൻ കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ രാവണൻ കൊല്ലപ്പെട്ടതായി അറിയുക’ എന്ന വാക്യത്താൽ രാവണനു ഇന്ദ്രജിത്തിനുള്ള പ്രാധാന്യം പ്രകടമാകുന്നു — അവനാണ് അവന്റെ അവസാനത്തെ പ്രത്യാശ. ഇവിടെ ബ്രഹ്മശിരസ്സ് എന്ന അസ്ത്രത്തെയും ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കുന്ന കുതിരകളെയും കുറിച്ചുള്ള പരാമർശം ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ശക്തിയുടെ മൂലം കാണിക്കുന്നു — ഇവയെല്ലാം തപസ്സുകൊണ്ടു നേടിയവയാണ്. അതിനാൽ അവന്റെ പരാജയം സാധാരണ ശൗര്യംകൊണ്ടു സാധ്യമല്ല; വരത്തിലെ പഴുത് അന്വേഷിച്ചുതന്നെ വേണം. വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണന്റെ പേര് പ്രത്യേകം നിർദേശിക്കുന്നു, കാരണം രാമൻ സേനാപതിയാണ്, അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്ഥാനത്ത് സേനയെ കാക്കേണ്ടതുണ്ട്; ലക്ഷ്മണനാകട്ടെ ധനുർധരന്മാരിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമാണ്. വരത്തിലെ ‘ആതതായിനം’ എന്ന വാക്കും പ്രധാനമാണ് — ഹോമത്തിനു പോകുമ്പോഴും യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയവൻ ആതതായി (ആക്രമകൻ) തന്നെ; അതിനാൽ അവനെ വധിക്കുന്നതിൽ ദോഷമില്ല.

വിഭീഷണന്റെ വാക്കു കേട്ട് രാമൻ പിന്നെ പറഞ്ഞു: ‘സത്യപരാക്രമാ, ആ ഘോരന്റെ മായ എനിക്കറിയാം. ബുദ്ധിമാനും ബ്രഹ്മാസ്ത്രമറിയുന്നവനും മഹാമായാവിയും മഹാബലനുമായ അവൻ യുദ്ധത്തിൽ വരുണനോടുകൂടിയ ദേവന്മാരെപ്പോലും ബോധംകെടുത്തുന്നു. മഹായശസ്സേ, വീരാ, ആകാശത്തിൽ രഥത്തോടെ സഞ്ചരിക്കുന്ന അവന്റെ ഗതി, മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോൾ സൂര്യന്റേതെന്നപോലെ, അറിയാൻ കഴിയുന്നില്ല.’ മുമ്പ് രാമൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നാഗപാശത്താൽ ബന്ധിതനായിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ മായാശക്തി സ്വാനുഭവത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് അറിയാം. പിന്നെ ദുരാത്മാവായ ശത്രുവിന്റെ മായാവീര്യം അറിഞ്ഞ രാഘവൻ കീർത്തിമാനായ ലക്ഷ്മണനോട് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘ലക്ഷ്മണാ, വാനരേന്ദ്രന്റെ മുഴുവൻ സൈന്യത്താലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, ഹനുമാൻ മുതലായ യൂഥപന്മാരോടൊപ്പം, ഋക്ഷപതിയായ ജാംബവാനാലും അവന്റെ സൈന്യത്താലും ചുറ്റപ്പെട്ട്, മായാബലമുള്ള ആ രാക്ഷസപുത്രനെ കൊല്ലുക. അവന്റെ മായകൾ അറിയുന്ന മഹാത്മാവായ ഈ രജനീചരൻ സചിവന്മാരോടൊപ്പം നിന്നെ പിന്നിൽ അനുഗമിക്കും.’ രാഘവന്റെ വാക്കു കേട്ട് ഭീമപരാക്രമിയായ ലക്ഷ്മണൻ, വിഭീഷണനോടൊപ്പം, മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ലെടുത്തു. പടച്ചട്ടയണിഞ്ഞ്, കവചവും വാളും ശരങ്ങളും ഇടതുകൈയിൽ വില്ലുമായി സന്നദ്ധനായ സൗമിത്രി രാമന്റെ പാദങ്ങൾ തൊട്ട് സന്തോഷത്തോടെ പറഞ്ഞു. രാമന്റെ ആജ്ഞയിൽ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരുടെയും പേരുകൾ നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ, ജാംബവാൻ, വിഭീഷണൻ; ഇതുകൊണ്ടു കാര്യത്തിന്റെ ഗൗരവം സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. വിഭീഷണൻ ‘മായകൾ അറിയുന്നവൻ’ ആണ് — അതാണ് അവന്റെ പ്രത്യേക പ്രയോജനം; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായകൾ തകർക്കാനുള്ള വഴി അവൻ കാണിക്കും. ‘അന്യത് കാർമുകശ്രേഷ്ഠം’ (മറ്റൊരു ശ്രേഷ്ഠമായ വില്ല്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത് ഈ മഹായുദ്ധത്തിനു യോജിച്ച ഒരു പ്രത്യേക വില്ലാണ് ലക്ഷ്മണൻ എടുത്തതെന്നാണ്. രാമന്റെ പാദസ്പർശം പുറപ്പാടിനുമുമ്പ് ജ്യേഷ്ഠന്റെ ആശീർവാദം സ്വീകരിക്കുന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. രാമന്റെ വാക്കുകളിൽ ശത്രുവിനോടുള്ള ആദരവും കാണാം — അദ്ദേഹം ഇന്ദ്രജിത്തിനെ ‘ബുദ്ധിമാൻ’, ‘മഹാമായാവി’, ‘മഹാബലൻ’ എന്നു വർണിക്കുന്നു, നിസ്സാരനാക്കുന്നില്ല. മേഘങ്ങൾ കൂട്ടംകൂടുമ്പോഴത്തെ സൂര്യനെപ്പോലെ അവന്റെ ഗതി അറിയാനാവില്ല എന്ന ഉപമ അവന്റെ അദൃശ്യയുദ്ധത്തിന്റെ കൗശലം കാണിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ടുതന്നെ രാമൻ എല്ലാ പ്രമുഖന്മാരെയും ലക്ഷ്മണനോടൊപ്പം അയയ്ക്കുന്നു — അവൻ ഒറ്റയ്ക്കാകാതിരിക്കാൻ. ഇങ്ങനെ രാമൻ ശോകം വെടിഞ്ഞ് വീണ്ടും സേനാപതിയുടെ ഭൂമിക ഏറ്റെടുക്കുന്നു, വ്യക്തമായ ആജ്ഞകൾ നൽകുന്നു.

‘ഇന്ന് എന്റെ വില്ലിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന ശരങ്ങൾ രാവണിയെ പിളർന്ന്, ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ, ലങ്കയിൽ ചെന്നുവീഴും. ഇന്നുതന്നെ മഹാചാപത്തിന്റെ ഞാണിൽനിന്നു പുറപ്പെടുന്ന എന്റെ ശരങ്ങൾ ആ ഘോരന്റെ ശരീരം പിളർന്ന് അവനെ നശിപ്പിക്കും.’ ജ്യേഷ്ഠന്റെ മുമ്പിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ്, രാവണിയുടെ വധം ആഗ്രഹിക്കുന്ന തേജസ്വിയായ ലക്ഷ്മണൻ വേഗം പുറപ്പെട്ടു. ഗുരുവിന്റെ (ജ്യേഷ്ഠന്റെ) പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം വച്ച്, അവൻ രാവണി കാക്കുന്ന നികുംഭില എന്ന ചൈത്യത്തിലേക്കു ചെന്നു. ജ്യേഷ്ഠൻ സ്വസ്ത്യയനം (മംഗളാശംസ) ചെയ്ത പ്രതാപവാനായ രാജകുമാരൻ ലക്ഷ്മണൻ വിഭീഷണനോടൊപ്പം വേഗം പോയി. അനേകായിരം വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഹനുമാനും അമാത്യന്മാരോടുകൂടിയ വിഭീഷണനും വേഗം ലക്ഷ്മണനെ പിന്തുടർന്നു. വലിയ വാനരസൈന്യത്താൽ വേഗത്തോടെ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ വഴിയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന ഋക്ഷരാജന്റെ സൈന്യത്തെയും കണ്ടു. ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ എന്ന ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — ഹംസങ്ങൾ നിർഭയമായി സരോവരത്തിൽ ഇറങ്ങുന്നതുപോലെ ലക്ഷ്മണന്റെ ശരങ്ങൾ ശത്രുവിനെ പിളർന്ന് ലങ്കയിൽ ചെന്നുവീഴും. രാമന്റെ സ്വസ്ത്യയനം ഒരു മംഗളാചരണമാണ്; അതിനാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട് ശുഭമാകുന്നു. ‘ഗുരു’ എന്നതുകൊണ്ട് രാമനെത്തന്നെയാണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത് — ജ്യേഷ്ഠസഹോദരൻ പിതൃതുല്യനാണ്. ‘ത്വരിതം’ (വേഗം) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം കാര്യത്തിന്റെ തിടുക്കം സൂചിപ്പിക്കുന്നു, കാരണം ഹോമം തീരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ അവിടെ എത്തണം. സേനയുടെ വർണനയിൽ വാനരന്മാരും ഋക്ഷന്മാരും രാക്ഷസന്മാരും — മൂന്നു വർഗങ്ങളും — ഒന്നിച്ചുചേർന്നിരിക്കുന്നു; ഇത് എല്ലാവരും ചേർന്ന ഒരു സംയുക്തസേനയാണ്. ലക്ഷ്മണന്റെ പ്രതിജ്ഞ മുൻസർഗങ്ങളിലെ അവന്റെ രോഷത്തിന്റെ സ്വാഭാവികപരിണാമമാണ് — ‘അദ്യൈവ’ (ഇന്നുതന്നെ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ അവന്റെ നിശ്ചയത്തിന്റെ ദൃഢത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ നമസ്കരിച്ച് പ്രദക്ഷിണം വച്ചുള്ള പുറപ്പാട് ഭാരതീയപാരമ്പര്യത്തിൽ ശുഭകാര്യം ആരംഭിക്കുന്നതിന്റെ രീതിയാണ്. ജാംബവാന്റെ ഋക്ഷസേന മുമ്പേതന്നെ വഴിയിൽ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നു; അതിനോടു ചേർന്നപ്പോൾ ലക്ഷ്മണന്റെ സേന കൂടുതൽ ബലവത്തായി. ‘ഹംസങ്ങൾ താമരപ്പൊയ്കയിലേക്കെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമയിൽ ശരങ്ങളുടെ വെള്ളനിറവും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നുണ്ടാകാം; അവ ലങ്കയുടെ ദുർഗത്തിൽ നിർഭയമായി പ്രവേശിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാട് മുഴുവൻ സേനയുടെയും ഒരു ഉത്സവംപോലെ വർണിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

മിത്രങ്ങളെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്ന ആ സൗമിത്രി വളരെ ദൂരം വഴി താണ്ടിയശേഷം, വ്യൂഹം ചമച്ചുനിൽക്കുന്ന രാക്ഷസേന്ദ്രന്റെ സൈന്യത്തെ ദൂരെനിന്നു കണ്ടു. ശത്രുനാശകനായ ആ രഘുനന്ദനൻ കൈയിൽ വില്ലുമായി, മായാപ്രയോഗത്തിലേർപ്പെട്ടവനെ നേരിട്ടു ജയിക്കാൻ, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിധിയനുസരിച്ച് നിലയുറപ്പിച്ചു. ഇവിടെ ‘ബ്രഹ്മവിധാനേന’ (ബ്രഹ്മാവിന്റെ വിധിയനുസരിച്ച്) എന്ന പദം സൂചിപ്പിക്കുന്നത്, ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരത്തിലെ നിയമം പിന്തുടർന്ന് — ഹോമത്തിനുമുമ്പുതന്നെ ഇന്ദ്രജിത്തിനെ പ്രാപിക്കാൻ — ലക്ഷ്മണൻ സജ്ജനാണെന്നാണ്. വിഭീഷണനോടും വീരനായ അംഗദനോടും അനിലപുത്രനായ ഹനുമാനോടുംകൂടി ആ പ്രതാപവാനായ രാജകുമാരൻ നിന്നു; ‘വിഭീഷണനോടൊപ്പം’ എന്ന പാദം മുപ്പതാം ശ്ലോകത്തിലും വന്നിട്ടുണ്ട്, ഇവിടെ വീണ്ടും ആവർത്തിക്കുന്നു. പലതരം തിളങ്ങുന്ന ശസ്ത്രങ്ങളാൽ പ്രകാശിക്കുന്നതും കൊടികളാലും മഹാരഥങ്ങളാലും നിബിഡവും അതിഭീകരവും അളവറ്റ വേഗമുള്ളതുമായ ശത്രുസൈന്യത്തിൽ അവൻ ഇരുട്ടിലേക്കെന്നപോലെ പ്രവേശിച്ചു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ ശത്രുസേന ഇരുട്ടുപോലെയും ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ പിളർക്കാൻ പ്രവേശിക്കുന്ന സൂര്യനെപ്പോലെയുമാണ് എന്ന ധ്വനിയുണ്ട്. മുപ്പത്തഞ്ചാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; അതിൽ അംഗദന്റെ പേരും ചേർത്തിരിക്കുന്നു.

Hearing what the rākṣasa had said, Rāghava, worn with grief, could not clearly take it in; the weight of his sorrow was so great that he could not grasp the meaning of Vibhīṣaṇa's words. Then Rāma, conqueror of enemy cities, summoned his courage and spoke to Vibhīṣaṇa, who sat near him among the monkeys: "Lord of the Nairṛtas, Vibhīṣaṇa, I wish to hear again what you said. Tell me what you meant." By calling him "lord of the Nairṛtas" Rāma honoured him as king of the rākṣasas, a reminder of the promise he had made him before. Hearing Rāghava's words, Vibhīṣaṇa, skilled in speech, said it all again: "As you commanded, mighty-armed one, the troops have been posted, hero, immediately upon your order. All the divisions have been spread out on every side, and the troop-leaders placed properly, each to his sector. But there is more I must tell you; listen, great lord. While you grieve for no cause, our hearts are tormented too. Give up this grief, king, and this distress that has come upon you falsely. Cast off this anxiety, which only swells the joy of your enemies. Let effort be made, hero, and let good cheer be embraced, if Sītā is to be won back and the night-rangers killed." Vibhīṣaṇa first reported the disposition of the army, to draw Rāma's mind back to the business of command, and only then showed him that his grief was pointless. Rāma's grief was exactly what swelled his enemies' joy, and that had been Indrajit's aim all along; effort and cheerfulness were the path of duty. The poet calls Vibhīṣaṇa skilled in speech, and his skill shows: he knew not only the secret but how and in what order to tell it, calming a grieving listener first and then setting out the task. In the previous sarga he had spoken briefly; now, asked again, he spoke at length, because Rāma was now able to listen. "For no cause" reminded Rāma once more that Sītā was alive, so that his grief had no ground, and at those words hope rose again in Rāma's heart.

"Hear, delight of the Raghus, the counsel I give for your good. Let Saumitri go at once, surrounded by a large force, to kill Rāvaṇa's son in battle when he reaches Nikumbhilā. This great bowman, victorious in battle, can kill Rāvaṇa's son with arrows like serpents' venom, loosed from his circling bow. By austerity, through the boon of the Self-born, that hero Indrajit has obtained the weapon called Brahmaśiras and horses that go wherever he wills. He has gone to Nikumbhilā with his army, it is said, and if he rises with his rite completed, know that we are all dead. For the lord of all the worlds gave this boon: 'Foe of Indra, the enemy who kills you as you attack, before you have reached Nikumbhilā and before you have made your offering to the fire, shall be your death.' In this way, king, the death of that clever one was ordained. Command the mighty Lakṣmaṇa to kill Indrajit, Rāma. When he is killed, know that Rāvaṇa too is killed, together with his circle of friends." Here the nature of Brahmā's boon is plain: once his rite was done Indrajit could not be beaten, but whoever reached him before it could kill him, so time was decisive. The word "as you attack" marks Indrajit as the aggressor, so that killing him was lawful; even on his way to the rite he was a warrior ready for battle. Only Vibhīṣaṇa knew the secret of this boon, having grown up in Rāvaṇa's house, which shows again how much his coming over to Rāma's side meant. "When he is killed, know that Rāvaṇa is killed" shows what Indrajit meant to Rāvaṇa: he was his last hope. The Brahmaśiras weapon and the horses that go where he wills, all won by austerity, were the source of Indrajit's power, so he could not be beaten by ordinary valour, only by finding the gap in his boon. Vibhīṣaṇa named Lakṣmaṇa because Rāma, as commander, had to stay to guard the army, and Lakṣmaṇa was the finest of bowmen. Hearing Vibhīṣaṇa's words, Rāma answered him.

"I know the magic of that fierce one, you whose valour is true," Rāma said. "He is clever, he knows the weapon of Brahmā, he is a great sorcerer and very strong, and in battle he robs even the gods with Varuṇa of their senses. When he roams the sky in his chariot, illustrious hero, his course can no more be traced than the sun's when clouds cover it." Rāma had been bound by Indrajit's serpent-noose before and knew his magic from experience. Even so he spoke of his enemy with respect, calling him clever, a great sorcerer and very strong, not belittling him, and the image of the clouded sun shows Indrajit's skill in fighting unseen. Then Rāghava, knowing the magic power of his evil enemy, said to the renowned Lakṣmaṇa: "Lakṣmaṇa, with the whole force of the monkey king about you, with the troop-leaders headed by Hanumān, and with Jāmbavān, lord of the bears, and his army around you, kill that son of the rākṣasa who is armed with the power of illusion. This great-souled night-ranger, who knows his magic arts, will follow behind you with his ministers." In his order Rāma named all the leaders, Hanumān, Jāmbavān and Vibhīṣaṇa, which shows how weighty the task was, and he sent them all so that Lakṣmaṇa would not go alone; Vibhīṣaṇa's special part was that he knew Indrajit's tricks and would show the way to break them. So Rāma put aside his grief and took up again the part of commander, giving clear orders. Hearing Rāghava's words, Lakṣmaṇa of fearsome valour, with Vibhīṣaṇa beside him, took up another excellent bow, a special one fit for this great fight. Armed and in his armour, with sword and arrows and his bow in his left hand, Saumitri touched Rāma's feet, to take his brother's blessing before setting out, and said joyfully:

"Today the arrows loosed from my bow will pierce Rāvaṇa's son and fall upon Laṅkā like swans alighting on a lotus pool. This very day my arrows, sped from the string of my great bow, will pierce that fierce one's body and tear it apart." The image of the swans is lovely: as swans come down fearlessly on a lake, so his arrows, perhaps white as swans, would pierce the enemy and fall fearlessly into the fortress of Laṅkā. His vow was the natural outcome of the anger of the sargas before, and the repeated "today" shows how firm his resolve was. Having spoken so before his brother, the radiant Lakṣmaṇa, eager to kill Rāvaṇa's son, set out in haste. He saluted the feet of his elder brother, who was like a father to him, walked round him, as is done at the start of any auspicious undertaking, and went towards the shrine of Nikumbhilā, which Rāvaṇa's son was guarding. Blessed by his brother, whose blessing made his going auspicious, the valiant prince went swiftly with Vibhīṣaṇa at his side. Hanumān, surrounded by many thousands of monkeys, and Vibhīṣaṇa with his ministers went swiftly after him; "swiftly" is said again and again, for they had to arrive before the rite was finished. Surrounded by a great monkey army moving at speed, Lakṣmaṇa saw also the army of the king of the bears drawn up on the road, and joined with it his force grew stronger still. Monkeys, bears and rākṣasas, all three kinds, marched together as one army, and the poet paints Lakṣmaṇa's setting out almost as a festival of the whole host.

Having gone a long way, Saumitri, delight of his friends, saw from afar the army of the rākṣasa king drawn up in battle order. Reaching the place of the magic rite, bow in hand, that subduer of foes, delight of the Raghus, stood ready to conquer in the way Brahmā had ordained, that is, following the terms of Brahmā's boon and ready to reach Indrajit before his offering was made. With him were Vibhīṣaṇa, the heroic Aṅgada and Hanumān, son of the Wind, and the valiant prince stood firm. Then into the army of his foes, gleaming with every kind of bright weapon, dense with banners and great chariots, most terrifying and of immeasurable speed, he plunged as into darkness. In this closing verse, in a longer metre, the enemy host is the darkness and Lakṣmaṇa is like the sun entering it to break it apart.