भ्रातृवत्सले लक्ष्मणे रामम् आश्वासयति सति विभीषणः गुल्मान् स्वस्थाने निक्षिप्य तत्र आगच्छत्। विभीषणस्य कर्तव्यं सेनायाः व्यूहरक्षणम् आसीत्, अतः सः प्रथमं गुल्मान् यथास्थानं स्थापयित्वा ततः एव आगतः — एतेन तस्य सावधानता सूच्यते। नानाप्रहरणैः वीरैः चतुर्भिः सचिवैः अभिसंवृतः सः नीलाञ्जनचयाकारैः यूथपैः मातङ्गैः इव शुशुभे। सः महात्मानं शोकलालसं राघवम् अभिगम्य बाष्पपर्याकुलेक्षणान् वानरान् अपि ददर्श। इक्ष्वाकुकुलनन्दनं महात्मानं राघवं लक्ष्मणस्य अङ्कम् आश्रितं मोहम् आपन्नं च ददर्श। व्रीडितं शोकसंतप्तं रामं दृष्ट्वा अन्तर्दुःखेन दीनात्मा विभीषणः ‘किम् एतत्’ इति अब्रवीत्। विभीषणस्य मुखं सुग्रीवं तान् वानरान् च दृष्ट्वा बाष्पपरिप्लुतः लक्ष्मणः मन्दार्थम् इदं वाक्यम् उवाच — ‘सौम्य, इन्द्रजिता सीता हता इति हनुमतः वचनात् श्रुत्वा एव राघवः ततः मोहम् उपाश्रितः।’ अत्र ‘व्रीडितम्’ इति पदं ध्यानार्हम् — रामः लज्जितः, यतः सः स्वपत्नीं रक्षितुं न शक्तः इति मन्यते। ‘मन्दार्थम्’ इति विशेषणं लक्ष्मणस्य वचसः दुःखार्तं स्वरूपं सूचयति — सः शोकेन स्पष्टं वक्तुम् अपि न शक्नोति। पूर्वसर्गे यः लक्ष्मणः दीर्घं तर्कं कृतवान्, सः इदानीं बाष्पपरिप्लुतः सन् सङ्क्षेपेण एव वदति, यतः तस्य अपि हृदयं भग्नम्। विभीषणस्य चत्वारः सचिवाः ये तेन सह लङ्कायाः आगताः, ते अत्र अपि तस्य अनुगामिनः। तेषां वर्णनं नीलाञ्जनचयाकारैः मातङ्गैः इव इति उपमया कृतम् — ते कृष्णवर्णाः विशालकायाः बलवन्तः च। वानराणाम् अश्रुपूर्णानि नेत्राणि सर्वस्याः सेनायाः शोकं प्रदर्शयन्ति, येन विभीषणः दूरात् एव किमपि अनिष्टं घटितम् इति जानाति।

कथयन्तं सौमित्रिं संनिवार्य विभीषणः विसंज्ञं रामं पुष्कलार्थम् इदं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘मनुजेन्द्र, आर्तरूपेण हनूमता यत् त्वम् उक्तः, तत् अहं सागरस्य शोषणम् इव अयुक्तं मन्ये। दुरात्मनः रावणस्य सीतां प्रति अभिप्रायम् अहं जानामि, महाबाहो; सः तस्याः घातं न करिष्यति। मया हितचिकीर्षुणा सुबहुशः याच्यमानः अपि ‘वैदेहीम् उत्सृज’ इति वचः सः न कृतवान्। साम्ना दानेन भेदेन वा — कुतः पुनः युधा — सा द्रष्टुम् अपि अन्येन केनचित् न शक्येत। सः राक्षसः वानरान् मोहयित्वा प्रतियातः; महाबाहो, तां मायामयीं जनकात्मजां विद्धि।’ विभीषणस्य तर्कः दृढः — यः रावणः सीतायै राज्यम् अपि त्यक्तुं सज्जः, यः भ्रातुः अपि उपदेशं न शृणोति, सः कथं ताम् एव हन्तुम् अनुमन्येत? तस्य सागरशोषणस्य उपमा दर्शयति यत् यथा समुद्रस्य शोषणम् असम्भवं, तथा रावणेन सीतावधः। विभीषणः रावणस्य गृहे वसन् तस्य मनः सम्यक् जानाति, अतः तस्य साक्ष्यं हनुमतः दृष्टसाक्ष्यात् अपि बलवत्। ‘पुष्कलार्थम्’ इति पदेन कविः सूचयति यत् विभीषणस्य वचनं पूर्णार्थम्, सारगर्भितं च। चतुरुपायानां स्मरणेन — साम दान भेद दण्ड — सः दर्शयति यत् सीता रावणस्य रक्षणे अतीव सुरक्षिता। त्रयोदशस्य द्वितीयः अर्धः ‘मायामयीं महाबाहो तां विद्धि जनकात्मजाम्’ इति वुल्गेटमात्रः, यः रहस्यं स्पष्टतया उद्घाटयति।

‘अद्य सः निकुम्भिलां चैत्यं प्राप्य होमं करिष्यति; हुतवान् उपयातः हि सः रावणात्मजः सवासवैः देवैः अपि संग्रामे दुराधर्षः भवति। तेन मोहयता नूनम् एषा माया प्रयोजिता, वानराणां पराक्रमे तत्र विघ्नम् अन्विच्छता। यावत् तत् कर्म न समाप्यते, तावत् वयं ससैन्याः तत्र गच्छामः। नरशार्दूल, मिथ्या आगतम् एनं संतापं त्यज; त्वां शोककर्शितं दृष्ट्वा सर्वं बलं सीदते हि।’ अत्र विभीषणः इन्द्रजितः उपायस्य सम्पूर्णं रहस्यं प्रकाशयति — मायासीतावधः केवलं वानराणां ध्यानम् अन्यत्र नेतुम्, येन सः निर्विघ्नं होमं समापयेत्। होमस्य समाप्तौ सः अजेयः भविष्यति इति ब्रह्मणः वरदानस्य फलम्। अतः कालः अतीव मूल्यवान् — होमस्य समाप्तेः पूर्वम् एव आक्रमणं कर्तव्यम्। नेतुः शोकः सेनायाः मनोबलं नाशयति इति विभीषणस्य उक्तिः राजनीतेः सारः, यतः सैनिकाः सेनापतेः मुखं दृष्ट्वा एव साहसं प्राप्नुवन्ति। विभीषणः ‘वयं ससैन्याः गच्छामः’ इति वदन् स्वयम् अपि युद्धे सहभागी भवितुम् इच्छति, यतः सः एव निकुम्भिलायाः मार्गं जानाति।

‘इह त्वं सत्त्वसमुच्छ्रितः स्वस्थहृदयः तिष्ठ; सैन्यानुकर्षिभिः अस्माभिः सह लक्ष्मणं प्रेषय। एषः नरशार्दूलः निशितैः शरैः तं रावणिं तत् कर्म त्याजयिष्यति, ततः सः वध्यः भविष्यति। तस्य एते निशिताः तीक्ष्णाः पत्रिपत्राङ्गवाजिनः शराः असौम्याः पतत्रिणः इव तस्य शोणितं पास्यन्ति। तत् महाबाहो, राक्षसस्य विनाशाय शुभलक्षणं लक्ष्मणं संदिश, यथा वज्रधरः वज्रम्। मनुजवर, रिपुनिधनं प्रति कालविप्रकर्षः न युक्तः, यत् अद्य कर्तुं क्षमः। यथा महेन्द्रः दिविजरिपोः मथने वज्रं, तथा त्वं रिपोः वधाय लक्ष्मणम् अतिसृज। समाप्तकर्मा हि सः राक्षसर्षभः समरे सुरासुरैः अपि अदृश्यः भवति; समाप्तकर्मणा तेन युयुत्सता सुराणाम् अपि महान् संशयः भवेत्।’ विभीषणः लक्ष्मणम् एव किमर्थं प्रेषयितुम् इच्छति इति अग्रिमसर्गे स्पष्टं भविष्यति — ब्रह्मणः वरानुसारं निकुम्भिलां असम्प्राप्तं तं यः हन्ति, सः एव तस्य हन्ता। वज्रस्य उपमा लक्ष्मणं रामस्य आयुधरूपेण दर्शयति — रामः इन्द्रः इव, लक्ष्मणः तस्य वज्रम् इव। अन्तिमौ श्लोकौ पुष्पिताग्रावंशस्थवृत्ताभ्यां निबद्धौ, येन विभीषणस्य आग्रहस्य त्वरा प्रकटी भवति। ‘अद्य’ इति पदस्य पुनः पुनः प्रयोगः कालस्य अल्पताम् एव सूचयति। एषः सर्गः कथायाः परिवर्तनबिन्दुः — शोकात् कर्म प्रति। विभीषणस्य ज्ञानेन इन्द्रजितः माया भग्ना, रामस्य शोकः दूरीकृतः, लक्ष्मणस्य च प्रस्थानस्य मार्गः सज्जीकृतः। शरान् पक्षिणः इव शोणितं पास्यन्ति इति उपमा युद्धस्य भीषणतां सूचयति।

సోదరప్రేమ గల లక్ష్మణుడు రాముని ఓదారుస్తూ ఉండగా, విభీషణుడు సైన్యదళాలను వాటి స్థానాలలో నిలిపి అక్కడికి వచ్చాడు. సేనావ్యూహాన్ని కాపాడడం విభీషణుని కర్తవ్యం, కాబట్టి అతడు మొదట దళాలను యథాస్థానంలో నిలిపి ఆ తరువాతనే వచ్చాడు — దీనితో అతని జాగరూకత సూచించబడుతుంది. రకరకాల ఆయుధాలు ధరించిన నలుగురు వీరులైన మంత్రులు చుట్టి ఉండగా, అతడు నల్లని కాటుక రాశుల వంటి గజయూథపతుల మధ్య ఉన్న ఏనుగులా ప్రకాశించాడు. శోకంలో మునిగిన మహాత్ముడైన రాఘవుని దగ్గరికి వెళ్ళి, కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళు గల వానరులను కూడా అతడు చూశాడు. ఇక్ష్వాకుకులనందనుడూ మహాత్ముడూ అయిన రాఘవుడు లక్ష్మణుని ఒడిలో ఒరిగి మూర్ఛలో ఉండడం చూశాడు. సిగ్గుపడి, శోకంతో తపిస్తున్న రాముని చూసి లోలోపలి దుఃఖంతో దీనుడైన విభీషణుడు ‘ఇది ఏమిటి?’ అని అడిగాడు. విభీషణుని ముఖాన్నీ సుగ్రీవునీ ఆ వానరులనూ చూసి కన్నీళ్ళతో తడిసిన లక్ష్మణుడు మెల్లని స్వరంతో ఈ మాట చెప్పాడు — ‘సౌమ్యుడా, ఇంద్రజిత్తు సీతను చంపాడని హనుమంతుని మాట ద్వారా వినగానే రాఘవుడు మూర్ఛపోయాడు.’ ఇక్కడ ‘వ్రీడితమ్’ (సిగ్గుపడినవానిని) అనే పదం గమనించదగినది — తన భార్యను కాపాడుకోలేకపోయానని భావించి రాముడు సిగ్గుపడుతున్నాడు. ‘మందార్థమ్’ (మెల్లగా, అస్పష్టంగా) అనే విశేషణం లక్ష్మణుని మాటలోని దుఃఖార్తస్వరూపాన్ని సూచిస్తుంది — శోకం వల్ల అతడు స్పష్టంగా మాట్లాడలేకపోతున్నాడు. మునుపటి సర్గలో సుదీర్ఘమైన తర్కం చేసిన లక్ష్మణుడు ఇప్పుడు కన్నీళ్ళతో తడిసి సంక్షేపంగానే మాట్లాడుతున్నాడు, ఎందుకంటే అతని హృదయం కూడా విరిగిపోయింది. లంక నుండి విభీషణునితో కలిసి వచ్చిన అతని నలుగురు మంత్రులు ఇక్కడ కూడా అతనిని అనుసరిస్తున్నారు. వారిని నల్లని కాటుక రాశుల వంటి ఏనుగులతో పోల్చి వర్ణించాడు కవి — వారు నల్లనివారు, విశాలకాయులు, బలవంతులు. వానరుల కన్నీటితో నిండిన కళ్ళు సేనంతటి శోకాన్ని చూపిస్తాయి, దానివల్ల ఏదో అనిష్టం జరిగిందని విభీషణుడు దూరం నుండే గ్రహిస్తాడు.

చెబుతున్న సౌమిత్రిని ఆపి విభీషణుడు స్పృహ తప్పిన రామునితో అర్థవంతమైన ఈ మాట చెప్పాడు — ‘మనుజేంద్రా, ఆర్తుడైన హనుమంతుడు నీతో చెప్పినది సముద్రం ఎండిపోవడంలా అసంగతమైనదని నేను భావిస్తున్నాను. మహాబాహూ, దురాత్ముడైన రావణునికి సీత పట్ల ఉన్న అభిప్రాయం నాకు తెలుసు; అతడు ఆమెను చంపడు. హితం చేయాలని కోరి నేను ఎన్నోసార్లు ‘వైదేహిని విడిచిపెట్టు’ అని వేడుకొన్నా అతడు ఆ మాట పాటించలేదు. సామంతో, దానంతో, భేదంతో — ఇక యుద్ధంతో అయితే చెప్పనే అక్కర్లేదు — ఆమెను మరెవరూ చూడడానికి కూడా వీలుకాదు. ఆ రాక్షసుడు వానరులను మోహపెట్టి వెళ్ళిపోయాడు; మహాబాహూ, ఆ జనకాత్మజ మాయామయమైనదని తెలుసుకో.’ విభీషణుని తర్కం దృఢమైనది — సీత కోసం రాజ్యాన్ని కూడా వదులుకోవడానికి సిద్ధంగా ఉన్న రావణుడు, సోదరుని ఉపదేశాన్ని కూడా వినని రావణుడు, ఆమెనే చంపడానికి ఎలా అంగీకరిస్తాడు? సముద్రం ఎండిపోవడం అనే ఉపమానం, సముద్రం ఎండిపోవడం ఎలా అసంభవమో రావణుడు సీతను చంపడం అలాగే అసంభవమని చూపిస్తుంది. విభీషణుడు రావణుని ఇంట్లో నివసించినవాడు కాబట్టి అతని మనస్సును చక్కగా ఎరుగును, అందుకే అతని సాక్ష్యం హనుమంతుని ప్రత్యక్షసాక్ష్యం కంటే కూడా బలమైనది. ‘పుష్కలార్థమ్’ (సమృద్ధమైన అర్థం గల) అనే పదంతో విభీషణుని మాట పూర్ణార్థమైనదనీ సారగర్భితమైనదనీ కవి సూచిస్తాడు. సామ దాన భేద దండాలనే నాలుగు ఉపాయాలను స్మరించి, సీత రావణుని రక్షణలో ఎంతో సురక్షితంగా ఉందని అతడు చూపిస్తాడు. పదమూడవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధం ‘మాయామయీం మహాబాహో తాం విద్ధి జనకాత్మజామ్’ (మహాబాహూ, ఆ జనకాత్మజ మాయామయమైనదని తెలుసుకో) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, అది రహస్యాన్ని స్పష్టంగా బయటపెడుతుంది.

‘ఈ రోజు అతడు నికుంభిల అనే చైత్యానికి చేరి హోమం చేస్తాడు; హోమం చేసి వచ్చిన ఆ రావణపుత్రుడు ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలకు కూడా యుద్ధంలో ఎదిరించరానివాడవుతాడు. వానరుల పరాక్రమానికి అక్కడ ఆటంకం కలిగించాలని కోరుతూ, మోహపెట్టడానికే అతడు తప్పకుండా ఈ మాయను ప్రయోగించాడు. ఆ కర్మ పూర్తికాకముందే మనం సైన్యంతో అక్కడికి వెళ్దాం. నరశార్దూలా, అబద్ధంగా వచ్చిన ఈ సంతాపాన్ని విడిచిపెట్టు; శోకంతో కృశించిన నిన్ను చూసి సైన్యమంతా కుంగిపోతోంది కదా.’ ఇక్కడ విభీషణుడు ఇంద్రజిత్తు ఉపాయపు పూర్తి రహస్యాన్ని వెల్లడిస్తాడు — మాయాసీతావధ వానరుల దృష్టిని వేరే వైపు మళ్ళించడానికి మాత్రమే, దానివల్ల అతడు ఆటంకం లేకుండా హోమాన్ని పూర్తిచేయవచ్చు. హోమం పూర్తయితే అతడు అజేయుడవుతాడు — ఇది బ్రహ్మ ఇచ్చిన వరపు ఫలం. కాబట్టి సమయం ఎంతో విలువైనది — హోమం పూర్తికాకముందే దాడి చేయాలి. నాయకుని శోకం సేన మనోబలాన్ని నశింపజేస్తుందనే విభీషణుని మాట రాజనీతి సారం, ఎందుకంటే సైనికులు సేనాపతి ముఖాన్ని చూసే ధైర్యం పొందుతారు. ‘మనం సైన్యంతో వెళ్దాం’ అని చెబుతూ విభీషణుడు తానూ యుద్ధంలో పాల్గొనాలని కోరుకొంటున్నాడు, ఎందుకంటే నికుంభిలకు దారి అతనికే తెలుసు.

‘ధైర్యంతో నిండి, స్వస్థమైన హృదయంతో నీవు ఇక్కడే ఉండు; సైన్యాన్ని నడిపించే మాతో కలిసి లక్ష్మణుని పంపు. ఈ నరశార్దూలుడు వాడి బాణాలతో ఆ రావణిని ఆ కర్మ నుండి మాన్పిస్తాడు, అప్పుడు అతడు వధించదగినవాడవుతాడు. పక్షుల ఈకలు అంగాలుగా కట్టిన వేగవంతమైన ఇతని ఈ వాడి, తీక్ష్ణ బాణాలు క్రూరమైన పక్షుల్లా అతని రక్తాన్ని తాగుతాయి. కాబట్టి మహాబాహూ, వజ్రధారి వజ్రాన్ని పంపినట్టు, ఆ రాక్షసుని వినాశనం కోసం శుభలక్షణుడైన లక్ష్మణుని ఆదేశించు. మనుజశ్రేష్ఠా, ఈ రోజే చేయగలిగిన శత్రువధను ఆలస్యం చేయడం తగదు. దేవశత్రువును మర్దించడానికి మహేంద్రుడు వజ్రాన్ని ప్రయోగించినట్టు, నీవు శత్రువును వధించడానికి లక్ష్మణుని పంపు. కర్మ పూర్తిచేసిన ఆ రాక్షసశ్రేష్ఠుడు యుద్ధంలో దేవతలకూ అసురులకూ కూడా కనిపించనివాడవుతాడు; కర్మ పూర్తిచేసుకొని అతడు యుద్ధానికి దిగితే దేవతలకు కూడా గొప్ప సంశయం (ప్రాణసంకటం) కలుగుతుంది.’ విభీషణుడు లక్ష్మణునే ఎందుకు పంపాలనుకొంటున్నాడో తరువాతి సర్గలో స్పష్టమవుతుంది — బ్రహ్మ వరం ప్రకారం నికుంభిలను చేరకముందే ఎవడు అతనిని ఎదుర్కొంటాడో వాడే అతనిని చంపేవాడు. వజ్రపు ఉపమానం లక్ష్మణుని రాముని ఆయుధంగా చూపిస్తుంది — రాముడు ఇంద్రుని వంటివాడు, లక్ష్మణుడు అతని వజ్రం వంటివాడు. చివరి రెండు శ్లోకాలు పుష్పితాగ్రా, వంశస్థ వృత్తాలలో కూర్చబడ్డాయి, దానితో విభీషణుని ఆగ్రహపు (పట్టుదల) తొందర వ్యక్తమవుతుంది. ‘అద్య’ (ఈ రోజు) అనే పదాన్ని మళ్ళీ మళ్ళీ వాడడం సమయం తక్కువగా ఉందనే సూచిస్తుంది. ఈ సర్గ కథకు మలుపు — శోకం నుండి కర్మ వైపు. విభీషణుని జ్ఞానంతో ఇంద్రజిత్తు మాయ భగ్నమైంది, రాముని శోకం దూరమైంది, లక్ష్మణుని ప్రస్థానానికి మార్గం సిద్ధమైంది. బాణాలు పక్షుల్లా రక్తం తాగుతాయనే ఉపమానం యుద్ధపు భీషణతను సూచిస్తుంది.

சகோதர அன்பு மிக்க லக்ஷ்மணன் ராமனைத் தேற்றிக்கொண்டிருந்தபோது, விபீஷணன் படைப்பிரிவுகளை அவற்றுக்குரிய இடங்களில் நிறுத்திவிட்டு அங்கே வந்தான். படையின் அணிவகுப்பைக் காப்பதே விபீஷணனின் கடமையாக இருந்தது; ஆகவே அவன் முதலில் படைப்பிரிவுகளை உரிய இடங்களில் நிறுத்திவிட்டுப் பிறகுதான் வந்தான் — இதனால் அவனுடைய எச்சரிக்கை உணர்வு சுட்டப்படுகிறது. பலவகை ஆயுதங்கள் ஏந்திய நான்கு வீர அமைச்சர்கள் சூழ வந்த அவன், கருமை அஞ்சனக் குவியல் போன்ற உருவம் கொண்ட, கூட்டத்தலைவர்களான யானைகளுக்கு நடுவே நிற்பவனைப் போல ஒளிர்ந்தான். சோகத்தில் ஆழ்ந்திருந்த மகாத்மாவான ராகவனை அணுகிய அவன், கண்ணீர் நிறைந்த கண்களுடன் இருந்த வானரர்களையும் கண்டான். இக்ஷ்வாகு குலத்தை மகிழ்விப்பவனும் மகாத்மாவுமான ராகவன் லக்ஷ்மணனின் மடியில் சாய்ந்து மயங்கியிருப்பதைக் கண்டான். நாணமுற்றவனும் சோகத்தால் வெந்தவனுமான ராமனைக் கண்டு, உள்ளத்துயரத்தால் வாடிய விபீஷணன் ‘இது என்ன?’ என்று கேட்டான். விபீஷணனின் முகத்தையும் சுக்ரீவனையும் அந்த வானரர்களையும் பார்த்து, கண்ணீரில் நனைந்த லக்ஷ்மணன் தளர்ந்த குரலில் இந்தச் சொல்லைச் சொன்னான்: ‘சௌம்யனே, இந்திரஜித் சீதையைக் கொன்றுவிட்டான் என்று அனுமன் சொன்னதைக் கேட்டதுமே ராகவன் மயக்கமுற்றான்.’ இங்கே ‘வ்ரீடிதம்’ — ‘நாணமுற்றவன்’ — என்ற சொல் கவனிக்கத்தக்கது: தன் மனைவியைக் காக்க இயலாதவன் என்று தன்னைக் கருதியதால் ராமன் நாணமுற்றான். ‘மந்தார்த்தம்’ என்ற அடைமொழி லக்ஷ்மணனின் சொல் துயரத்தால் தளர்ந்திருந்ததைச் சுட்டுகிறது — சோகத்தால் அவனால் தெளிவாகப் பேசவும் முடியவில்லை. முந்தைய சர்க்கத்தில் நீண்ட தர்க்கம் செய்த அதே லக்ஷ்மணன், இப்போது கண்ணீரில் நனைந்து சுருக்கமாகவே பேசுகிறான்; ஏனெனில் அவனுடைய இதயமும் உடைந்திருக்கிறது. இலங்கையிலிருந்து விபீஷணனோடு வந்த அவனுடைய நான்கு அமைச்சர்களும் இங்கேயும் அவனைப் பின்தொடர்கின்றனர். அவர்கள் கருமை அஞ்சனக் குவியல் போன்ற யானைகளுக்கு உவமிக்கப்படுகின்றனர் — அவர்கள் கருநிறமும், பருத்த உடலும், வலிமையும் உடையவர்கள். வானரர்களின் கண்ணீர் நிறைந்த கண்கள் படை முழுவதன் சோகத்தையும் காட்டுகின்றன; அதனால் ஏதோ கேடு நிகழ்ந்துவிட்டது என்று விபீஷணன் தொலைவிலிருந்தே அறிந்துகொள்கிறான்.

பேசிக்கொண்டிருந்த சௌமித்திரியைத் தடுத்து நிறுத்தி, விபீஷணன் நினைவிழந்திருந்த ராமனிடம் பொருள் நிறைந்த இந்தச் சொற்களைக் கூறினான்: ‘மனிதர்களின் அரசனே, துயருற்ற நிலையில் அனுமன் உன்னிடம் சொன்னதை, கடல் வற்றிவிட்டது என்று சொல்வதுபோலப் பொருந்தாததாகவே நான் கருதுகிறேன். நீண்ட கைகளுடையவனே, தீய உள்ளம் கொண்ட ராவணனுக்குச் சீதையின் மீதுள்ள எண்ணத்தை நான் அறிவேன்; அவன் அவளைக் கொல்லமாட்டான். அவனுடைய நலனை விரும்பிய நான் பலமுறை வேண்டிக்கொண்டும், ‘வைதேகியை விட்டுவிடு’ என்ற சொல்லை அவன் ஏற்கவில்லை. சாமத்தாலோ தானத்தாலோ பேதத்தாலோ — போரைப் பற்றிச் சொல்லவே வேண்டாம் — அவளை வேறு எவராலும் பார்க்கக்கூட முடியாது. அந்த ராக்ஷசன் வானரர்களை மயக்கிவிட்டுத் திரும்பிச் சென்றான்; நீண்ட கைகளுடையவனே, அவள் மாயையால் ஆன ஜனகனின் மகள் என்று அறிவாயாக.’ விபீஷணனின் தர்க்கம் உறுதியானது — சீதைக்காக ராஜ்யத்தையும் துறக்கத் தயாராக இருப்பவனும், சொந்தச் சகோதரனின் அறிவுரையையும் கேளாதவனுமான ராவணன், அவளையே கொல்ல எப்படிச் சம்மதிப்பான்? கடல் வற்றுவதன் உவமை, கடல் வற்றுவது எப்படி இயலாததோ, அப்படியே ராவணன் சீதையைக் கொல்வதும் இயலாதது என்று காட்டுகிறது. ராவணனின் வீட்டில் வாழ்ந்த விபீஷணன் அவனுடைய மனத்தை நன்கு அறிவான்; ஆகவே அவனுடைய சாட்சியம், கண்ணால் கண்ட அனுமனின் சாட்சியத்தைவிடவும் வலிமையானது. ‘புஷ்கலார்த்தம்’ — ‘பொருள் நிறைந்தது’ — என்ற சொல்லால், விபீஷணனின் சொல் முழுப் பொருளுடையது, சாரம் மிக்கது என்று கவி சுட்டுகிறார். சாமம், தானம், பேதம், தண்டம் என்ற நான்கு உபாயங்களையும் நினைவூட்டி, சீதை ராவணனின் காவலில் மிகவும் பாதுகாப்பாக இருக்கிறாள் என்று அவன் காட்டுகிறான். ‘மாயாமயீம் மஹாபாஹோ தாம் வித்தி ஜனகாத்மஜாம்’ — ‘நீண்ட கைகளுடையவனே, அவள் மாயையால் ஆன ஜனகனின் மகள் என்று அறிவாயாக’ — என்ற பதின்மூன்றாம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதி வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது; அது ரகசியத்தைத் தெளிவாக வெளிப்படுத்துகிறது.

‘இன்று அவன் நிகும்பிலை என்ற சைத்தியத்தை அடைந்து ஹோமம் செய்வான்; ஹோமம் செய்து முடித்து வந்தானானால், அந்த ராவணனின் மகன் இந்திரனோடு கூடிய தேவர்களாலும் போரில் வெல்ல முடியாதவன் ஆகிவிடுவான். அங்கே வானரர்களின் வீரச் செயலுக்குத் தடையை உண்டாக்க விரும்பி, மயக்குவதற்காகவே அவன் இந்த மாயையைப் பயன்படுத்தியிருக்க வேண்டும். அந்தக் காரியம் முடிவதற்குள், நாம் படையோடு அங்கே செல்வோம். மனிதருள் புலியே, பொய்யாக வந்த இந்தத் துயரத்தை விட்டுவிடு; சோகத்தால் இளைத்த உன்னைக் கண்டு படை முழுவதும் சோர்ந்துபோகிறது அல்லவா.’ இங்கே விபீஷணன் இந்திரஜித்தின் உபாயத்தின் முழு ரகசியத்தையும் வெளிப்படுத்துகிறான் — மாயா சீதை வதம், வானரர்களின் கவனத்தை வேறிடத்துக்குத் திருப்புவதற்காக மட்டுமே; அதனால் அவன் தடையின்றி ஹோமத்தை முடிக்கலாம். ஹோமம் முடிந்தால் அவன் வெல்லப்பட முடியாதவன் ஆவான் — இது பிரம்மனின் வரத்தின் பலன். ஆகவே காலம் மிக விலைமதிப்புடையது — ஹோமம் முடிவதற்கு முன்பே தாக்க வேண்டும். தலைவனின் சோகம் படையின் மனவலிமையை அழிக்கும் என்ற விபீஷணனின் கூற்று ராஜநீதியின் சாரம்; ஏனெனில் வீரர்கள் படைத்தலைவனின் முகத்தைப் பார்த்தே துணிவைப் பெறுகிறார்கள். ‘நாம் படையோடு செல்வோம்’ என்று சொல்வதால், விபீஷணன் தானும் போரில் பங்கேற்க விரும்புகிறான்; ஏனெனில் நிகும்பிலைக்கான வழியை அவனே அறிவான்.

‘நீ மனவலிமை ஓங்கியவனாக, அமைதியான இதயத்தோடு இங்கேயே இரு; படையை இழுத்துச் செல்லும் எங்களோடு லக்ஷ்மணனை அனுப்பு. மனிதருள் புலியான இவன் கூரிய அம்புகளால் அந்த ராவணியை அந்தக் காரியத்தைக் கைவிடச் செய்வான்; பிறகு அவன் கொல்லப்படக் கூடியவன் ஆவான். இவனுடைய கூர்மையும் விறைப்பும் கொண்ட, இறகுகளைச் சிறகுகளாகக் கொண்டு குதிரைகள் போல விரையும் இந்த அம்புகள், கொடிய பறவைகளைப் போல அவனுடைய இரத்தத்தைக் குடிக்கும். ஆகவே நீண்ட கைகளுடையவனே, வஜ்ரம் ஏந்திய இந்திரன் வஜ்ராயுதத்தை ஏவுவதுபோல, அந்த ராக்ஷசனின் அழிவுக்காக நல்லிலக்கணங்கள் கொண்ட லக்ஷ்மணனுக்கு ஆணையிடு. மனிதருள் சிறந்தவனே, இன்றே செய்து முடிக்கக்கூடிய பகைவனின் அழிவைக் காலம் தாழ்த்துவது தகாது. தேவர்களின் பகைவனை அழிப்பதற்கு மகேந்திரன் வஜ்ரத்தை ஏவுவதுபோல, பகைவனைக் கொல்வதற்கு நீ லக்ஷ்மணனை ஏவு. அந்த ராக்ஷசச் சிறந்தோன் தன் காரியத்தை முடித்துவிட்டால், போரில் தேவர்களுக்கும் அசுரர்களுக்கும்கூடக் கண்ணுக்குத் தெரியாதவன் ஆகிவிடுவான்; காரியத்தை முடித்துவிட்டுப் போரிட விரும்பும் அவனால் தேவர்களுக்கே பெரும் ஐயம் உண்டாகும்.’ விபீஷணன் ஏன் லக்ஷ்மணனையே அனுப்ப விரும்புகிறான் என்பது அடுத்த சர்க்கத்தில் தெளிவாகும் — பிரம்மனின் வரத்தின்படி, நிகும்பிலையை அடையாதிருக்கும்போது எவன் அவனைத் தாக்குகிறானோ, அவனே அவனைக் கொல்பவன். வஜ்ரத்தின் உவமை லக்ஷ்மணனை ராமனின் ஆயுதமாகக் காட்டுகிறது — ராமன் இந்திரனைப் போல, லக்ஷ்மணன் அவனுடைய வஜ்ரத்தைப் போல. கடைசி இரண்டு சுலோகங்களும் புஷ்பிதாக்ரா, வம்சஸ்த விருத்தங்களில் அமைந்துள்ளன; அதனால் விபீஷணனின் வற்புறுத்தலின் அவசரம் வெளிப்படுகிறது. ‘அத்ய’ — ‘இன்று’ — என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருவது காலம் குறைவாக இருப்பதையே சுட்டுகிறது. இந்தச் சர்க்கம் கதையின் திருப்புமுனை — சோகத்திலிருந்து செயலை நோக்கி. விபீஷணனின் அறிவால் இந்திரஜித்தின் மாயை உடைந்தது; ராமனின் சோகம் நீங்கியது; லக்ஷ்மணனின் புறப்பாட்டுக்கு வழி தயாராயிற்று. அம்புகள் பறவைகளைப் போல இரத்தம் குடிக்கும் என்ற உவமை போரின் பயங்கரத்தைச் சுட்டுகிறது.

ಭ್ರಾತೃವತ್ಸಲನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನನ್ನು ಸಮಾಧಾನಪಡಿಸುತ್ತಿರುವಾಗ, ವಿಭೀಷಣನು ಸೈನ್ಯದ ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಅವುಗಳ ಸ್ಥಾನಗಳಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದನು. ಸೈನ್ಯವ್ಯೂಹದ ರಕ್ಷಣೆ ವಿಭೀಷಣನ ಕರ್ತವ್ಯವಾಗಿತ್ತು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಮೊದಲು ತುಕಡಿಗಳನ್ನು ಯಥಾಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಿ ಅನಂತರವೇ ಬಂದನು — ಇದರಿಂದ ಅವನ ಎಚ್ಚರ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ನಾನಾ ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದ ನಾಲ್ವರು ವೀರ ಸಚಿವರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವನು, ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಗಜಯೂಥಪತಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆನೆಯಂತೆ ಶೋಭಿಸಿದನು. ಅವನು ಶೋಕಮಗ್ನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು, ಕಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳುಳ್ಳ ವಾನರರನ್ನೂ ಕಂಡನು. ಇಕ್ಷ್ವಾಕುಕುಲನಂದನನಾದ ಮಹಾತ್ಮ ರಾಘವನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ತೊಡೆಯ ಮೇಲೆ ಒರಗಿ ಮೂರ್ಛೆಗೊಂಡಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡನು. ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ, ಶೋಕಸಂತಪ್ತನಾದ ರಾಮನನ್ನು ಕಂಡು ಒಳಗಿನ ದುಃಖದಿಂದ ದೀನಮನಸ್ಕನಾದ ವಿಭೀಷಣನು ‘ಇದೇನು?’ ಎಂದು ಕೇಳಿದನು. ವಿಭೀಷಣನ ಮುಖವನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಆ ವಾನರರನ್ನೂ ನೋಡಿ, ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಕ್ಷೀಣಸ್ವರದಲ್ಲಿ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದನೆಂದು ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಿಂದ ಕೇಳಿದ ಕೂಡಲೇ ರಾಘವನು ಮೂರ್ಛೆಗೊಂಡನು.’ ಇಲ್ಲಿ ‘ವ್ರೀಡಿತಮ್’ (ನಾಚಿಕೆಗೊಂಡ) ಎಂಬ ಪದ ಗಮನಾರ್ಹ — ತನ್ನ ಪತ್ನಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಾಗಲಿಲ್ಲವೆಂದು ರಾಮನು ಲಜ್ಜಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ‘ಮಂದಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತಿನ ದುಃಖಾರ್ತ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಶೋಕದಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಮಾತನಾಡಲೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ದೀರ್ಘವಾದ ತರ್ಕ ಮಾಡಿದ್ದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈಗ ಕಣ್ಣೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿಯೇ ಮಾತನಾಡುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಅವನ ಹೃದಯವೂ ಮುರಿದಿದೆ. ವಿಭೀಷಣನೊಡನೆ ಲಂಕೆಯಿಂದ ಬಂದ ಅವನ ನಾಲ್ವರು ಸಚಿವರು ಇಲ್ಲಿಯೂ ಅವನನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅವರ ವರ್ಣನೆ ‘ಕಪ್ಪು ಕಾಡಿಗೆಯ ರಾಶಿಯಂತಿದ್ದ ಆನೆಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆಯಿಂದ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಅವರು ಕಪ್ಪು ಬಣ್ಣದವರು, ವಿಶಾಲಕಾಯರು, ಬಲಶಾಲಿಗಳು. ವಾನರರ ಕಣ್ಣೀರು ತುಂಬಿದ ಕಣ್ಣುಗಳು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯದ ಶೋಕವನ್ನು ಪ್ರದರ್ಶಿಸುತ್ತವೆ, ಅದರಿಂದ ಏನೋ ಅನಿಷ್ಟ ಸಂಭವಿಸಿದೆ ಎಂದು ವಿಭೀಷಣನು ದೂರದಿಂದಲೇ ತಿಳಿಯುತ್ತಾನೆ.

ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೌಮಿತ್ರಿಯನ್ನು ತಡೆದು, ವಿಭೀಷಣನು ಪ್ರಜ್ಞೆ ತಪ್ಪಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಅರ್ಥಪೂರ್ಣವಾದ ಈ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಮನುಜೇಂದ್ರನೇ, ಆರ್ತನಾದ ಹನುಮಂತನು ನಿನಗೆ ಏನು ಹೇಳಿದನೋ ಅದನ್ನು ನಾನು ಸಾಗರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವಂತೆ ಅಸಂಭವವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತೇನೆ. ದುರಾತ್ಮನಾದ ರಾವಣನಿಗೆ ಸೀತೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಇರುವ ಅಭಿಪ್ರಾಯವನ್ನು ನಾನು ಬಲ್ಲೆ, ಮಹಾಬಾಹುವೇ; ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಹಿತವನ್ನು ಬಯಸಿ ನಾನು ಅನೇಕ ಬಾರಿ ‘ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಬಿಟ್ಟುಬಿಡು’ ಎಂದು ಬೇಡಿಕೊಂಡರೂ ಅವನು ಆ ಮಾತನ್ನು ನಡೆಸಲಿಲ್ಲ. ಸಾಮದಿಂದಾಗಲಿ ದಾನದಿಂದಾಗಲಿ ಭೇದದಿಂದಾಗಲಿ — ಇನ್ನು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಎಲ್ಲಿ? — ಬೇರೆ ಯಾರೂ ಅವಳನ್ನು ನೋಡಲೂ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ. ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ವಾನರರನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದ್ದಾನೆ; ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳು ಮಾಯಾಮಯಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿ.’ ವಿಭೀಷಣನ ತರ್ಕ ದೃಢ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ತೊರೆಯಲು ಸಿದ್ಧನಾದ, ತಮ್ಮನ ಉಪದೇಶವನ್ನೂ ಕೇಳದ ರಾವಣನು ಅವಳನ್ನೇ ಕೊಲ್ಲಲು ಹೇಗೆ ಒಪ್ಪಿಯಾನು? ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಒಣಗಿಸುವುದು ಅಸಂಭವವಾಗಿರುವಂತೆ ರಾವಣನಿಂದ ಸೀತೆಯ ವಧೆ ಅಸಂಭವ ಎಂದು ಅವನ ಸಾಗರಶೋಷಣದ ಉಪಮೆ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಿಭೀಷಣನು ರಾವಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸಿದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಬಲ್ಲನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ಹನುಮಂತನ ಕಣ್ಣಾರೆ ಕಂಡ ಸಾಕ್ಷ್ಯಕ್ಕಿಂತಲೂ ಬಲವಾದುದು. ‘ಪುಷ್ಕಲಾರ್ಥಮ್’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ಪೂರ್ಣಾರ್ಥವುಳ್ಳದ್ದು, ಸಾರಗರ್ಭಿತವಾದುದು ಎಂದು ಕವಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ. ನಾಲ್ಕು ಉಪಾಯಗಳ — ಸಾಮ, ದಾನ, ಭೇದ, ದಂಡ — ಸ್ಮರಣೆಯಿಂದ ಸೀತೆ ರಾವಣನ ರಕ್ಷಣೆಯಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಂತ ಸುರಕ್ಷಿತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ ಎಂದು ಅವನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಮಾಯಾಮಯೀಂ ಮಹಾಬಾಹೋ ತಾಂ ವಿದ್ಧಿ ಜನಕಾತ್ಮಜಾಮ್’ (ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ಅವಳು ಮಾಯಾಮಯಿಯಾದ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಎಂದು ತಿಳಿ) ಎಂಬ ಹದಿಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ; ಅದು ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಬಯಲುಮಾಡುತ್ತದೆ.

‘ಇಂದು ಅವನು ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯವನ್ನು ತಲುಪಿ ಹೋಮ ಮಾಡುವನು; ಹೋಮ ಮಾಡಿ ಬಂದ ಆ ರಾವಣಪುತ್ರನು ಇಂದ್ರಸಹಿತರಾದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಸಂಗ್ರಾಮದಲ್ಲಿ ದುರ್ಜಯನಾಗುತ್ತಾನೆ. ಅಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪರಾಕ್ರಮದಿಂದ ವಿಘ್ನ ಬರಬಾರದೆಂದು ಬಯಸಿ, ಮೋಹಗೊಳಿಸುತ್ತ ಅವನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಈ ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಯೋಗಿಸಿದ್ದಾನೆ. ಆ ಕರ್ಮ ಮುಗಿಯುವುದರೊಳಗೆ ನಾವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗೋಣ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ಸುಳ್ಳಿನಿಂದ ಬಂದ ಈ ಸಂತಾಪವನ್ನು ಬಿಡು; ಶೋಕದಿಂದ ಕೃಶನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ಕಂಡು ಇಡೀ ಸೈನ್ಯವೇ ಕುಸಿಯುತ್ತಿದೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಉಪಾಯದ ಸಂಪೂರ್ಣ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಪ್ರಕಾಶಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆ ಕೇವಲ ವಾನರರ ಗಮನವನ್ನು ಬೇರೆಡೆ ಸೆಳೆಯಲು, ಅದರಿಂದ ಅವನು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಲೆಂದು. ಹೋಮ ಮುಗಿದರೆ ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗುವನು — ಇದು ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದಾನದ ಫಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಸಮಯ ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯ — ಹೋಮ ಮುಗಿಯುವ ಮೊದಲೇ ಆಕ್ರಮಣ ಮಾಡಬೇಕು. ನಾಯಕನ ಶೋಕ ಸೈನ್ಯದ ಮನೋಬಲವನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ ಎಂಬ ವಿಭೀಷಣನ ಮಾತು ರಾಜನೀತಿಯ ಸಾರ, ಏಕೆಂದರೆ ಸೈನಿಕರು ಸೇನಾಪತಿಯ ಮುಖವನ್ನು ನೋಡಿಯೇ ಸಾಹಸವನ್ನು ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ‘ನಾವು ಸೈನ್ಯಸಹಿತರಾಗಿ ಹೋಗೋಣ’ ಎಂದು ಹೇಳುವ ಮೂಲಕ ವಿಭೀಷಣನು ತಾನೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾಗಿಯಾಗಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ನಿಕುಂಭಿಲೆಯ ದಾರಿ ಅವನಿಗೊಬ್ಬನಿಗೇ ಗೊತ್ತು.

‘ನೀನು ಧೈರ್ಯದಲ್ಲಿ ಉನ್ನತನಾಗಿ, ಸ್ವಸ್ಥಹೃದಯನಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಯೇ ಇರು; ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸುವ ನಮ್ಮೊಡನೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಕಳುಹಿಸು. ಈ ನರಶಾರ್ದೂಲನು ಹರಿತವಾದ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ರಾವಣಿ ಆ ಕರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ಮಾಡುವನು, ಅನಂತರ ಅವನು ವಧ್ಯನಾಗುವನು. ಗರಿಗಳನ್ನು ಅಂಗವಾಗಿ ಹೊಂದಿ ವೇಗವಾಗಿ ಸಾಗುವ ಇವನ ಈ ಹರಿತವಾದ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಬಾಣಗಳು ಕ್ರೂರ ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ಅವನ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಮಹಾಬಾಹುವೇ, ವಜ್ರಧಾರಿ (ಇಂದ್ರ) ವಜ್ರವನ್ನು ಕಳುಹಿಸುವಂತೆ ರಾಕ್ಷಸನ ವಿನಾಶಕ್ಕಾಗಿ ಶುಭಲಕ್ಷಣನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಆಜ್ಞಾಪಿಸು. ಮನುಜಶ್ರೇಷ್ಠನೇ, ಇಂದೇ ಮಾಡಲು ಸಾಧ್ಯವಿರುವ ಶತ್ರುಸಂಹಾರದಲ್ಲಿ ಕಾಲವಿಳಂಬ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ. ಮಹೇಂದ್ರನು ದೇವಶತ್ರುಗಳ ಮಥನಕ್ಕೆ ವಜ್ರವನ್ನು ಬಿಡುವಂತೆ ನೀನು ಶತ್ರುವಿನ ವಧೆಗಾಗಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ಬಿಡು. ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದ ಆ ರಾಕ್ಷಸಶ್ರೇಷ್ಠನು ಸಮರದಲ್ಲಿ ಸುರಾಸುರರಿಗೂ ಅದೃಶ್ಯನಾಗುತ್ತಾನೆ; ಕರ್ಮವನ್ನು ಮುಗಿಸಿ ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಯಾದ ಅವನಿಂದ ದೇವತೆಗಳಿಗೂ ಮಹಾಸಂಶಯ (ಅಪಾಯ) ಉಂಟಾಗುವುದು.’ ವಿಭೀಷಣನು ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೇ ಏಕೆ ಕಳುಹಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುವುದು — ಬ್ರಹ್ಮನ ವರದ ಪ್ರಕಾರ, ನಿಕುಂಭಿಲೆಯನ್ನು ತಲುಪುವ ಮೊದಲೇ ಯಾರು ಅವನನ್ನು ಹೊಡೆಯುವರೋ ಅವರೇ ಅವನ ಹಂತಕರು. ವಜ್ರದ ಉಪಮೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನು ರಾಮನ ಆಯುಧವಾಗಿ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ರಾಮನು ಇಂದ್ರನಂತೆ, ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅವನ ವಜ್ರದಂತೆ. ಕೊನೆಯ ಎರಡು ಶ್ಲೋಕಗಳು ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾ ಮತ್ತು ವಂಶಸ್ಥ ವೃತ್ತಗಳಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿವೆ, ಅದರಿಂದ ವಿಭೀಷಣನ ಒತ್ತಾಯದ ತ್ವರೆ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ‘ಅದ್ಯ’ (ಇಂದು) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನಃ ಪುನಃ ಪ್ರಯೋಗ ಕಾಲದ ಅಲ್ಪತೆಯನ್ನೇ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಸರ್ಗ ಕಥೆಯ ಪರಿವರ್ತನಬಿಂದು — ಶೋಕದಿಂದ ಕರ್ಮದತ್ತ. ವಿಭೀಷಣನ ಜ್ಞಾನದಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆ ಭಂಗವಾಯಿತು, ರಾಮನ ಶೋಕ ದೂರವಾಯಿತು, ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಪ್ರಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ದಾರಿ ಸಿದ್ಧವಾಯಿತು. ಬಾಣಗಳು ಪಕ್ಷಿಗಳಂತೆ ರಕ್ತವನ್ನು ಕುಡಿಯುವವು ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಯುದ್ಧದ ಭೀಷಣತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ഭ്രാതൃവത്സലനായ ലക്ഷ്മണൻ രാമനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ, വിഭീഷണൻ സേനാഗുൽമങ്ങളെ അവയുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ നിർത്തിയിട്ട് അവിടെയെത്തി. സേനയുടെ വ്യൂഹം കാക്കുകയായിരുന്നു വിഭീഷണന്റെ ചുമതല; അതിനാൽ ആദ്യം ഗുൽമങ്ങളെ യഥാസ്ഥാനം നിർത്തിയശേഷം മാത്രമാണ് അവൻ വന്നത് — ഇതുകൊണ്ട് അവന്റെ ജാഗ്രത സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. പലതരം ആയുധങ്ങളേന്തിയ വീരന്മാരായ നാലു സചിവന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട അവൻ, നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ള യൂഥപന്മാരായ ആനകളാൽ ചുറ്റപ്പെട്ടവനെന്നപോലെ ശോഭിച്ചു. മഹാത്മാവും ശോകമഗ്നനുമായ രാഘവന്റെ അരികിലെത്തിയ അവൻ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളുള്ള വാനരന്മാരെയും കണ്ടു. ഇക്ഷ്വാകുകുലനന്ദനനും മഹാത്മാവുമായ രാഘവൻ ലക്ഷ്മണന്റെ മടിയിൽ കിടന്ന് മോഹാലസ്യപ്പെട്ടിരിക്കുന്നത് അവൻ കണ്ടു. ലജ്ജിതനും ശോകതപ്തനുമായ രാമനെ കണ്ട്, ഉള്ളിലെ ദുഃഖംകൊണ്ടു ദീനനായ വിഭീഷണൻ ‘ഇതെന്താണ്?’ എന്നു ചോദിച്ചു. വിഭീഷണന്റെ മുഖവും സുഗ്രീവനെയും ആ വാനരന്മാരെയും നോക്കി, കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന ലക്ഷ്മണൻ പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഇന്ദ്രജിത്ത് സീതയെ കൊന്നു എന്ന് ഹനുമാന്റെ വാക്കിൽനിന്നു കേട്ടമാത്രയിൽ രാഘവൻ മോഹാലസ്യത്തിലായി.’ ഇവിടെ ‘വ്രീഡിതം’ (ലജ്ജിതൻ) എന്ന പദം ശ്രദ്ധേയമാണ് — സ്വന്തം പത്നിയെ രക്ഷിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ലല്ലോ എന്നു കരുതി രാമൻ ലജ്ജിതനാണ്. ‘മന്ദാർഥം’ (പതിഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ, അർഥം തെളിയാതെ) എന്ന വിശേഷണം ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കിന്റെ ദുഃഖാർത്തമായ സ്വഭാവം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ശോകംമൂലം അവനു വ്യക്തമായി സംസാരിക്കാൻപോലും കഴിയുന്നില്ല. മുൻസർഗത്തിൽ നീണ്ട വാദം നടത്തിയ ലക്ഷ്മണൻ ഇപ്പോൾ കണ്ണീരിൽ കുതിർന്ന് ചുരുക്കി മാത്രം പറയുന്നു, കാരണം അവന്റെ ഹൃദയവും തകർന്നിരിക്കുന്നു. ലങ്കയിൽനിന്ന് അവനോടൊപ്പം വന്ന വിഭീഷണന്റെ നാലു സചിവന്മാർ ഇവിടെയും അവനെ അനുഗമിക്കുന്നു. നീലാഞ്ജനക്കൂമ്പാരംപോലുള്ള ആനകൾ എന്ന ഉപമയാലാണ് അവരെ വർണിച്ചിരിക്കുന്നത് — അവർ കറുത്ത നിറമുള്ളവരും വിശാലകായരും ബലവാന്മാരുമാണ്. വാനരന്മാരുടെ കണ്ണീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകൾ മുഴുവൻ സേനയുടെയും ശോകം കാണിക്കുന്നു; അതിനാൽ എന്തോ അനിഷ്ടം സംഭവിച്ചിരിക്കുന്നു എന്ന് ദൂരെനിന്നുതന്നെ വിഭീഷണൻ അറിയുന്നു.

പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സൗമിത്രിയെ തടഞ്ഞ് വിഭീഷണൻ ബോധമറ്റുകിടക്കുന്ന രാമനോടു സാരഗർഭമായ ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു: ‘മനുജേന്ദ്രാ, ദുഃഖാർത്തനായ ഹനുമാൻ അങ്ങയോടു പറഞ്ഞത് സമുദ്രം വറ്റിക്കുന്നതുപോലെ അസംഭവ്യമാണെന്നു ഞാൻ കരുതുന്നു. മഹാബാഹോ, സീതയെക്കുറിച്ചുള്ള ദുരാത്മാവായ രാവണന്റെ അഭിപ്രായം എനിക്കറിയാം; അവൻ അവളെ കൊല്ലുകയില്ല. അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് ഞാൻ പലവട്ടം യാചിച്ചിട്ടും ‘വൈദേഹിയെ വിട്ടുകൊടുക്കുക’ എന്ന എന്റെ വാക്ക് അവൻ അനുസരിച്ചില്ല. സാമംകൊണ്ടോ ദാനംകൊണ്ടോ ഭേദംകൊണ്ടോ — യുദ്ധംകൊണ്ടുള്ള കാര്യം പറയാനുമില്ല — മറ്റൊരാൾക്ക് അവളെ കാണാൻപോലും കഴിയില്ല. ആ രാക്ഷസൻ വാനരന്മാരെ മോഹിപ്പിച്ചിട്ട് തിരിച്ചുപോയിരിക്കുന്നു; മഹാബാഹോ, ആ ജനകാത്മജ മായാമയിയാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക.’ വിഭീഷണന്റെ യുക്തി ദൃഢമാണ് — സീതയ്ക്കുവേണ്ടി രാജ്യംപോലും ഉപേക്ഷിക്കാൻ തയ്യാറായ, സഹോദരന്റെ ഉപദേശംപോലും കേൾക്കാത്ത രാവണൻ അവളെത്തന്നെ കൊല്ലാൻ എങ്ങനെ അനുവദിക്കും? സമുദ്രം വറ്റിക്കലിന്റെ ഉപമ കാണിക്കുന്നത്, സമുദ്രം വറ്റിക്കൽ അസാധ്യമായിരിക്കുന്നതുപോലെ രാവണൻ സീതയെ കൊല്ലുന്നതും അസാധ്യമാണെന്നാണ്. രാവണന്റെ വീട്ടിൽ താമസിച്ചിരുന്ന വിഭീഷണന് അവന്റെ മനസ്സ് നന്നായി അറിയാം; അതിനാൽ അവന്റെ സാക്ഷ്യം ഹനുമാൻ കണ്ടതിന്റെ സാക്ഷ്യത്തെക്കാളും ബലവത്താണ്. ‘പുഷ്കലാർഥം’ എന്ന പദംകൊണ്ട്, വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് പൂർണാർഥമുള്ളതും സാരഗർഭവുമാണെന്നു കവി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. സാമം, ദാനം, ഭേദം, ദണ്ഡം എന്ന നാല് ഉപായങ്ങൾ ഓർമിപ്പിച്ചുകൊണ്ട്, രാവണന്റെ സംരക്ഷണയിൽ സീത അതീവ സുരക്ഷിതയാണെന്ന് അവൻ കാണിക്കുന്നു. ‘മായാമയീം മഹാബാഹോ താം വിദ്ധി ജനകാത്മജാം’ (മഹാബാഹോ, ആ ജനകാത്മജ മായാമയിയാണെന്ന് അറിയുക) എന്ന പതിമൂന്നാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം അർധം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്; അതു രഹസ്യം വ്യക്തമായി വെളിപ്പെടുത്തുന്നു.

‘ഇന്ന് അവൻ നികുംഭില എന്ന ചൈത്യത്തിലെത്തി ഹോമം ചെയ്യും; ഹോമം കഴിഞ്ഞു വരുന്ന ആ രാവണപുത്രനെ ഇന്ദ്രനോടുകൂടിയ ദേവന്മാർക്കുപോലും യുദ്ധത്തിൽ നേരിടാനാവില്ല. വാനരന്മാരുടെ പരാക്രമത്തിന് അവിടെ തടസ്സമുണ്ടാക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച്, മോഹിപ്പിക്കാനായി, തീർച്ചയായും അവൻ ഈ മായ പ്രയോഗിച്ചതാണ്. ആ കർമം പൂർത്തിയാകുന്നതിനുമുമ്പ് നാം സൈന്യത്തോടൊപ്പം അവിടേക്കു പോകാം. നരശാർദൂലാ, വെറുതെ വന്നുചേർന്ന ഈ സന്താപം ഉപേക്ഷിക്കുക; അങ്ങ് ശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് മുഴുവൻ സൈന്യവും തളരുന്നുവല്ലോ.’ ഇവിടെ വിഭീഷണൻ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഉപായത്തിന്റെ മുഴുവൻ രഹസ്യവും വെളിപ്പെടുത്തുന്നു — മായാസീതാവധം വാനരന്മാരുടെ ശ്രദ്ധ മറ്റൊരിടത്തേക്കു തിരിക്കാൻ മാത്രമായിരുന്നു; അതിനാൽ അവനു തടസ്സമില്ലാതെ ഹോമം പൂർത്തിയാക്കാം. ഹോമം പൂർത്തിയായാൽ അവൻ അജയ്യനാകും — ഇതു ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരദാനത്തിന്റെ ഫലമാണ്. അതിനാൽ സമയം അതീവ വിലപ്പെട്ടതാണ് — ഹോമം തീരുന്നതിനുമുമ്പുതന്നെ ആക്രമിക്കണം. നേതാവിന്റെ ശോകം സേനയുടെ മനോബലം നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന വിഭീഷണന്റെ വാക്ക് രാജനീതിയുടെ സാരമാണ്, കാരണം സൈനികർ സേനാപതിയുടെ മുഖം നോക്കിയാണ് ധൈര്യം നേടുന്നത്. ‘നാം സൈന്യത്തോടൊപ്പം പോകാം’ എന്നു പറയുമ്പോൾ വിഭീഷണൻ സ്വയവും യുദ്ധത്തിൽ പങ്കാളിയാകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, കാരണം നികുംഭിലയിലേക്കുള്ള വഴി അവനു മാത്രമേ അറിയൂ.

‘സത്ത്വം നിറഞ്ഞവനായി, സ്വസ്ഥഹൃദയനായി, അങ്ങ് ഇവിടെ ഇരിക്കുക; സൈന്യത്തെ നയിക്കുന്ന ഞങ്ങളോടൊപ്പം ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുക. ഈ നരശാർദൂലൻ മൂർച്ചയുള്ള ശരങ്ങളാൽ ആ രാവണിയെക്കൊണ്ട് ആ കർമം ഉപേക്ഷിപ്പിക്കും; അപ്പോൾ അവൻ വധ്യനാകും. പക്ഷിത്തൂവലുകൾ പിടിപ്പിച്ച് പായുന്ന, മൂർച്ചയേറിയ ഇവന്റെ ഈ ശരങ്ങൾ ക്രൂരപക്ഷികളെപ്പോലെ അവന്റെ ചോര കുടിക്കും. അതിനാൽ മഹാബാഹോ, വജ്രധാരി വജ്രത്തെ എന്നപോലെ, രാക്ഷസന്റെ വിനാശത്തിനായി ശുഭലക്ഷണനായ ലക്ഷ്മണനെ നിയോഗിക്കുക. മനുജശ്രേഷ്ഠാ, ഇന്നു ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ശത്രുവധം നീട്ടിവയ്ക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല. ദേവശത്രുക്കളെ മഥിക്കാൻ മഹേന്ദ്രൻ വജ്രം അയയ്ക്കുന്നതുപോലെ അങ്ങ് ശത്രുവധത്തിനായി ലക്ഷ്മണനെ അയയ്ക്കുക. കർമം പൂർത്തിയാക്കിയാൽ ആ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠൻ യുദ്ധത്തിൽ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കുംപോലും അദൃശ്യനാകും; കർമം പൂർത്തിയാക്കിയ അവൻ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങിയാൽ ദേവന്മാർക്കുപോലും വലിയ ആപത്തുണ്ടാകും.’ വിഭീഷണൻ ലക്ഷ്മണനെത്തന്നെ അയയ്ക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്തുകൊണ്ടെന്ന് അടുത്ത സർഗത്തിൽ വ്യക്തമാകും — ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരമനുസരിച്ച്, നികുംഭിലയിൽ എത്തുന്നതിനുമുമ്പ് അവനെ ആർ കൊല്ലുന്നുവോ അവനാണ് അവന്റെ ഘാതകൻ. വജ്രത്തിന്റെ ഉപമ ലക്ഷ്മണനെ രാമന്റെ ആയുധമായി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലെ, ലക്ഷ്മണൻ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വജ്രംപോലെ. അവസാനത്തെ രണ്ടു ശ്ലോകങ്ങൾ പുഷ്പിതാഗ്രാ, വംശസ്ഥം എന്നീ വൃത്തങ്ങളിലാണ്; അതിനാൽ വിഭീഷണന്റെ നിർബന്ധത്തിന്റെ തിടുക്കം പ്രകടമാകുന്നു. ‘അദ്യ’ (ഇന്ന്) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തിച്ചുള്ള പ്രയോഗം സമയക്കുറവുതന്നെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സർഗം കഥയുടെ ഒരു വഴിത്തിരിവാണ് — ശോകത്തിൽനിന്നു കർമത്തിലേക്ക്. വിഭീഷണന്റെ അറിവുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായ തകർന്നു, രാമന്റെ ശോകം അകന്നു, ലക്ഷ്മണന്റെ പുറപ്പാടിനു വഴിയൊരുങ്ങി. ശരങ്ങൾ പക്ഷികളെപ്പോലെ ചോര കുടിക്കും എന്ന ഉപമ യുദ്ധത്തിന്റെ ഭീകരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

While Lakṣmaṇa, devoted to his brother, was comforting Rāma, Vibhīṣaṇa arrived. His duty was to guard the army's formation, so he first posted the troops at their stations and only then came, a mark of his care. He was surrounded by his four ministers, who had come with him from Laṅkā and followed him here too, heroes bearing all kinds of weapons, dark as heaps of black collyrium, huge and strong like herd-leading elephants. Approaching the great-souled Rāghava, sunk in grief, he saw the monkeys too with their eyes brimming with tears, and from the whole army's grief he knew from afar that something terrible had happened. He saw Rāghava, the great-souled delight of the Ikṣvāku line, lying in a swoon in Lakṣmaṇa's lap. Seeing Rāma abashed and burning with grief, abashed because he felt he had failed to protect his wife, Vibhīṣaṇa, stricken with inward sorrow, asked, "What is this?" Looking at Vibhīṣaṇa's face, at Sugrīva and at the monkeys, Lakṣmaṇa, bathed in tears, spoke in a faltering voice: "Gentle friend, the moment Rāghava heard from Hanumān that Sītā had been killed by Indrajit, he fell into a swoon." The Lakṣmaṇa who had argued at such length in the previous sarga now spoke briefly and through tears, for his heart too was broken.

Stopping Saumitri as he spoke, Vibhīṣaṇa said these words, full of meaning, to the senseless Rāma: "Lord of men, what Hanumān told you in his distress I think as unlikely as the drying up of the ocean. I know what the evil Rāvaṇa intends for Sītā, mighty-armed one: he will not put her to death. Many times I begged him, wishing him well, to let Vaidehī go, and he would not listen. Not by conciliation, nor by gifts, nor by sowing dissension, let alone by war, could anyone so much as see her. The rākṣasa deluded the monkeys and went back. Know, mighty-armed one, that that daughter of Janaka was an illusion." Vibhīṣaṇa's reasoning was sound: how could Rāvaṇa, who was ready to give up his kingdom for Sītā and would not heed even his brother's advice, consent to have her killed? As the ocean cannot be dried up, so Rāvaṇa could not have Sītā killed. Having lived in Rāvaṇa's house, Vibhīṣaṇa knew his mind well, and his testimony outweighed even what Hanumān had seen with his own eyes. By naming the four means of dealing with an enemy, conciliation, gifts, division and force, he showed how securely Sītā was held in Rāvaṇa's keeping.

"Today he will reach the shrine of Nikumbhilā and make his offering, and when he comes back from that sacrifice, the son of Rāvaṇa is invincible in battle even to the gods with Vāsava. He surely used this illusion to delude us and to hinder the monkeys from attacking him there. Let us go there with the army before the rite is finished. Give up this grief, tiger among men, which has come upon you for nothing; the whole army is losing heart at seeing you wasted with sorrow." Here Vibhīṣaṇa laid bare the whole secret of Indrajit's plan: the killing of the illusory Sītā was only meant to draw the monkeys' attention elsewhere so that he could finish his sacrifice undisturbed, and once it was finished he would be invincible, as Brahmā's boon ensured. Time was therefore precious, and the attack had to come before the rite was complete. That a leader's grief destroys his army's spirit is the essence of statecraft, for soldiers take their courage from their commander's face. And by saying "let us go with the army" Vibhīṣaṇa offered to join the fight himself, since he alone knew the way to Nikumbhilā.

"Stay here, steady of heart and firm in your strength, and send Lakṣmaṇa with us as we lead the army. With his sharp arrows this tiger among men will force Rāvaṇa's son to abandon that rite, and then he can be killed. These sharp, keen arrows of his, winged with birds' feathers and swift, will drink his blood like fierce birds of prey. So command Lakṣmaṇa of auspicious marks to destroy the rākṣasa, mighty-armed one, as the wielder of the thunderbolt sends out his bolt. Best of men, there must be no delay in killing the enemy; it can be done today. Loose Lakṣmaṇa for your enemy's death as great Indra loosed the thunderbolt to crush the enemy of the gods. For once that bull among rākṣasas has completed his rite, he becomes invisible in battle to gods and asuras alike, and if he fights with his rite complete, even the gods will be in grave peril." Why Vibhīṣaṇa wanted Lakṣmaṇa in particular to go will become clear in the next sarga: by Brahmā's boon, whoever struck Indrajit before he reached Nikumbhilā would be his slayer. The image of the thunderbolt makes Lakṣmaṇa Rāma's weapon, Rāma as Indra and Lakṣmaṇa as his bolt. The repeated "today" shows how little time was left, and the last two verses, in longer metres, carry the urgency of his plea. This sarga is a turning point in the story, from grief to action: Vibhīṣaṇa's knowledge broke Indrajit's illusion, lifted Rāma's grief, and cleared the way for Lakṣmaṇa to set out.