राघवः अपि राक्षसानां वनौकसां च विपुलं तं संग्रामनिर्घोषं श्रुत्वा जाम्बवन्तम् उवाच — ‘सौम्य, नूनं हनुमता सुदुष्करं कर्म कृतम्; यथा भीमः सुमहान् आयुधस्वनः श्रूयते, तथा तत्र घोरं युद्धं प्रवर्तते। तत् गच्छ, ऋक्षपते, स्वबलेन अभिसंवृतः युध्यतः तस्य कपिश्रेष्ठस्य क्षिप्रं साहाय्यं कुरु।’ रामः दूरात् एव शब्दं श्रुत्वा हनुमतः सङ्कटम् अनुमितवान्, अतः सः वृद्धं पराक्रमिणं च जाम्बवन्तं प्रेषयति। ऋक्षराजः ‘तथा’ इति उक्त्वा स्वेन अनीकेन संवृतः पश्चिमं द्वारं यत्र वानरः हनूमान् आसीत् तत्र आगच्छत्। अथ ऋक्षपतिः आयान्तं हनूमन्तं ददर्श, कृतसंग्रामैः श्वसद्भिः वानरैः अभिसंवृतम्। पथि उद्यतं नीलमेघनिभं भीमं तत् ऋक्षबलं दृष्ट्वा हनूमान् तत् संनिवार्य न्यवर्तत — इतः परं युद्धस्य प्रयोजनं नास्ति इति तस्य मतम्। सः महायशाः तेन सैन्येन सह शीघ्रं रामस्य संनिकर्षम् आगम्य दुःखितः वाक्यम् अब्रवीत् — ‘समरे युध्यमानानाम् अस्माकं प्रेक्षताम् एव रावणात्मजः इन्द्रजित् रुदतीं सीतां जघान। अरिंदम, तां दृष्ट्वा उद्भ्रान्तचित्तः विषण्णः अहं भवतः तत् वृत्तं विज्ञापयितुम् आगतः।’ हनुमतः वचनं सङ्क्षिप्तं किन्तु गुरुतरम् — सः न किमपि अलङ्कारं योजयति, केवलं दृष्टं सत्यं निवेदयति। ‘उद्भ्रान्तचित्तः’ इति पदेन तस्य आत्मनः अवस्था अपि सूचिता — यः सुन्दरकाण्डे सर्वं धैर्येण अकरोत्, सः अपि अद्य व्याकुलः। जाम्बवतः सैन्यं युद्धाय आगतम्, किन्तु हनुमान् तत् निवारयति इति प्रसङ्गः सेनानायकयोः परस्परविश्वासं दर्शयति। अस्मिन् खण्डे कथायाः गतिः शीघ्रा — रामः शब्दं श्रुत्वा साहाय्यं प्रेषयति, जाम्बवान् प्रस्थितः, हनुमान् प्रतिनिवृत्तः, ततः समाचारः निवेदितः। पाठकः जानाति यत् हता सीता माया एव, किन्तु रामः हनुमान् च न जानीतः; अतः अत्र नाटकीया विडम्बना दृश्यते। हनुमान् स्वयम् अशोकवनिकायां सीतां दृष्टवान्, अतः तस्य साक्ष्यं रामस्य कृते अविश्वसनीयं न भवति। एतत् एव इन्द्रजितः मायायाः सफलतायाः कारणम् — यः सत्यं सीताम् अजानात्, तेन एव मिथ्या सीता सत्या इति प्रमाणीकृता। हनुमतः ‘अरिंदम’ इति सम्बोधनम् अपि विशेषम् — सः रामस्य शौर्यं स्मारयन् तस्य मनः दृढं कर्तुम् इच्छति।

तस्य तत् वचनं श्रुत्वा शोकमूर्च्छितः राघवः छिन्नमूलः द्रुमः इव तदा भूमौ निपपात। देवसंकाशं तं राघवं भूमौ पतितं दृष्ट्वा कपिसत्तमाः सर्वतः समुत्पत्य अभिपेतुः। सहसा उत्थितम् असंहार्यम् अग्निम् इव प्रदहन्तं तं ते पद्मोत्पलसुगन्धिभिः सलिलैः आसिञ्चन्। रामस्य शोकः अग्निः इव तम् एव दहति, अतः वानराः शीतलेन जलेन तं शमयितुं प्रयतन्ते। ततः सुदुःखितः लक्ष्मणः बाहुभ्यां तं परिष्वज्य अस्वस्थं रामं हेत्वर्थसंयुतं वाक्यम् उवाच। छिन्नमूलस्य द्रुमस्य उपमा अतीव समीचीना — यथा मूलं छिन्नं चेत् वृक्षः सहसा पतति, तथा सीतायाः वधं श्रुत्वा रामस्य जीवनस्य आधारः एव छिन्नः इव अभवत्। अत्र लक्ष्मणस्य अग्रिमं वचनं ‘हेत्वर्थसंयुतम्’ इति कविः पूर्वम् एव निर्दिशति — तत् भावनात्मकं न, अपितु तर्कप्रधानम्। वानराणां परिचर्या तेषां रामं प्रति स्नेहं दर्शयति — ते स्वयं दुःखिताः, तथापि प्रथमं स्वामिनः रक्षणं कुर्वन्ति।

‘आर्य, शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं विजितेन्द्रियं त्वां धर्मः अनर्थेभ्यः त्रातुं न शक्नोति, अतः सः निरर्थकः। यथा स्थावराणां जङ्गमानां च भूतानां दर्शनम् अस्ति, तथा धर्मस्य न; तेन धर्मः नास्ति इति मे मतिः। यथा स्थावरं जङ्गमं च व्यक्तं, तथा अयम् अर्थः युक्तः न — अन्यथा त्वद्विधः न विपद्यते। यदि अधर्मः भूतः स्यात्, रावणः नरकं व्रजेत्; धर्मसंयुक्तः भवान् च व्यसनं नैव आप्नुयात्। तस्य व्यसनाभावात् त्वयि च व्यसनम् आगते धर्मः अधर्मः च परस्परविरोधिनौ भवतः — फलं तु विपरीतं दृश्यते। धर्मेण धर्मः, अधर्मेण अधर्मः उपलभ्यते इति चेत्, तर्हि येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः ते अधर्मेण युज्येरन्, अधर्मरुचयः जनाः धर्मेण न वियुज्येरन्, धर्मेण आचरतां च धर्मफलं भवेत्। किन्तु येषु अधर्मः प्रतिष्ठितः तेषाम् अर्थाः विवर्धन्ते, धर्मशीलाः च क्लिश्यन्ते; तस्मात् एतौ निरर्थकौ। राघव, यदि पापकर्माणः अधर्मेण वध्यन्ते, तर्हि वधकर्मणा हतः अधर्मः स्वयम् एव हतः, सः कं वधिष्यति? अथवा यदि विधिना विहितेन अयं हन्यते, हन्ति च अपरं, तर्हि विधिः एव तेन पापेन लिप्यते, न सः पुरुषः। अदृष्टप्रतिकारेण अव्यक्तेन असता सता धर्मेण परं फलं प्राप्तुं कथं शक्यम्, अरिविकर्षण? सतां मुख्य, यदि सत् स्यात्, तव किंचन असत् न स्यात्; त्वया यत् ईदृशं प्राप्तं, तस्मात् तत् न उपपद्यते।’ अत्र लक्ष्मणस्य वचनं नास्तिकवादिनः इव श्रूयते, किन्तु तस्य प्रयोजनं शोकग्रस्तं भ्रातरं कर्मणि प्रेरयितुम् एव। सः धर्मस्य प्रत्यक्षफलाभावं दर्शयित्वा रामस्य मनः दुःखात् क्रोधं प्रति नयति। हिन्दीभाष्यम् अपि अत्र टिप्पणीरूपेण सूचयति यत् एते तर्काः शोकावेशे उक्ताः, न सिद्धान्तरूपेण। अस्मिन् खण्डे लक्ष्मणः त्रीन् विकल्पान् परीक्षते — धर्मः प्रत्यक्षः न, धर्मस्य फलं विपरीतं दृश्यते, विधिः एव कर्ता इति चेत् पुरुषस्य दोषः नास्ति। लक्ष्मणस्य एषः तर्कः रामायणे विरलः — अन्यत्र सर्वत्र धर्मस्य प्राधान्यं स्थापितम्, अत्र तु लक्ष्मणः तस्य विरोधं करोति। तस्य वचनानि भ्रातृप्रेम्णः शोकस्य च मिश्रणात् उत्पन्नानि। यदि धर्मः सत्यः, तर्हि धर्मात्मा रामः किमर्थं दुःखं प्राप्नोति, पापी रावणः च किमर्थं सुखी — इति प्रश्नः सर्वकालिकः। लक्ष्मणः एतस्य प्रश्नस्य उत्तरं न ददाति, केवलं तं प्रश्नं तीक्ष्णतया उत्थापयति। अग्रे रामः स्वयम् अस्य प्रश्नस्य उत्तरं स्वकर्मणा दास्यति, धर्मम् अत्यक्त्वा एव रावणं हत्वा। अतः पाठकेन एते श्लोकाः पूर्वपक्षरूपेण पठनीयाः, न सिद्धान्तरूपेण। ‘विधिः स लिप्यते तेन’ इति वचनं दैववादस्य खण्डनम् — यदि सर्वं विधेः अधीनं, तर्हि पापस्य फलं विधिः एव भुङ्क्ताम्, न पुरुषः। एवं लक्ष्मणः धर्मवादं दैववादं च युगपत् आक्षिपति।

‘अथवा धर्मः दुर्बलः क्लीबः, बलम् एव अनुवर्तते; दुर्बलः हृतमर्यादः न सेव्यः इति मे मतिः। यदि धर्मः बलस्य गुणभूतः पराक्रमैः सह, तर्हि धर्मम् उत्सृज्य यथा धर्मे तथा बले वर्तस्व। परंतप, अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः इति, तर्हि त्वयि अकरणे — यदि त्वं पितुः वचनं न अकरिष्यः — तस्य वचनम् अनृतं भवेत्; किं पिता त्वन्निमित्तम् एव सत्यपाशेन न बद्धः? परंतप, यदि धर्मः अधर्मः वा भूतः स्यात्, तर्हि वज्री शतक्रतुः मुनिं हत्वा इज्यां न कुर्यात्। राघव, अधर्मसंश्रितः धर्मः विनाशयति; काकुत्स्थ, नरः सर्वम् एतत् यथाकामं कुरुते। तात राघव, मम च इदं मतं — धर्मः अयम् इति; तदा राज्यम् उत्सृजता त्वया धर्ममूलं छिन्नम्।’ इन्द्रस्य उदाहरणं विश्वरूपवधस्य कथां स्मारयति — इन्द्रः मुनिं हत्वा अपि यज्ञं कृतवान्, देवराजः च स्थितः; अतः धर्माधर्मयोः फलं नियतं न इति लक्ष्मणस्य आशयः। राज्यत्यागः एव सर्वदुःखस्य मूलम् इति सः उपालम्भं करोति, यतः राज्यं धनं च धर्मस्य आधारः। अत्र हिन्दीभाष्ये विस्तृता टिप्पणी अस्ति, या लक्ष्मणस्य वचनानां पूर्वपक्षत्वं स्पष्टीकरोति। सत्यवचनविषये लक्ष्मणस्य उक्तिः दशरथस्य प्रतिज्ञां स्मारयति — पितुः सत्यरक्षणाय रामः वनं गतः, तथापि तस्य फलं दुःखम् एव। अतः सः पृच्छति — किं सत्यस्य रक्षणेन लाभः अभवत्?

‘प्रवृद्धेभ्यः ततः ततः संवृत्तेभ्यः अर्थेभ्यः सर्वाः क्रियाः प्रवर्तन्ते, पर्वतेभ्यः आपगाः इव। अर्थेन विमुक्तस्य अल्पचेतसः पुरुषस्य सर्वाः क्रियाः ग्रीष्मे कुसरितः इव विच्छिद्यन्ते। सुखैधितः सः अर्थं परित्यज्य सुखकामः पापं कर्तुम् आरभते, तदा दोषः प्रवर्तते। यस्य अर्थाः तस्य मित्राणि, यस्य अर्थाः तस्य बान्धवाः; यस्य अर्थाः सः लोके पुमान्, यस्य अर्थाः सः च पण्डितः। यस्य अर्थाः सः विक्रान्तः, सः बुद्धिमान्, सः महाभागः, सः गुणाधिकः। धीर, येन त्वया राज्यम् उत्सृजता बुद्धिः कृता, तस्मिन् अर्थस्य परित्यागे एते दोषाः मया प्रव्याहृताः। यस्य अर्थाः, तस्य धर्मकामार्थाः सर्वं च प्रदक्षिणम्; अधनेन अर्थकामेन विचिन्वता अर्थः न शक्यः। नराधिप, हर्षः कामः दर्पः धर्मः क्रोधः शमः दमः — एतानि सर्वाणि अर्थात् प्रवर्तन्ते। येषाम् अभावे चरतां धर्मचारिणाम् अपि अयं लोकः नश्यति, ते अर्थाः दुर्दिनेषु ग्रहाः इव त्वयि न दृश्यन्ते।’ अस्मिन् खण्डे ‘यस्यार्थाः’ इति पदस्य पुनः पुनः आवृत्त्या वक्तुः आवेशः प्रकटः। अर्थस्य एषा प्रशंसा अर्थशास्त्रस्य लौकिकदृष्टिम् अनुसरति — धर्मः कामः च अर्थाधीनौ। दुर्दिनेषु ग्रहाणाम् उपमा अतीव सुन्दरी — मेघैः आवृते आकाशे ग्रहाः सन्ति अपि न दृश्यन्ते, तथा रामस्य वनवासे तस्य ऐश्वर्यं तिरोहितम्। लक्ष्मणः अत्र अर्थस्य सप्त फलानि गणयति — मित्राणि, बान्धवाः, पुरुषत्वं, पाण्डित्यं, विक्रमः, बुद्धिः, महाभाग्यं च। लोके धनवान् एव सर्वगुणसम्पन्नः इति मन्यते, निर्धनः तु गुणवान् अपि उपेक्ष्यते — एषः लौकिकः अनुभवः। ‘पर्वतेभ्यः आपगाः इव’ इति उपमा अर्थस्य मूलत्वं दर्शयति — यथा पर्वताः नदीनाम् उद्गमस्थानं, तथा अर्थः सर्वासां क्रियाणाम्। ग्रीष्मे कुसरितः शुष्यन्ति, तथा निर्धनस्य कार्याणि विच्छिद्यन्ते। एवं लक्ष्मणः रामस्य राज्यत्यागं पुनः पुनः दुःखस्य मूलं दर्शयति, येन रामः इदानीं राज्यं शत्रुजयं च प्रति प्रेरितः भवेत्। अर्थात् एव हर्षः कामः दर्पः धर्मः क्रोधः शमः दमः च प्रवर्तन्ते इति वचनेन सः धर्मम् अपि अर्थस्य फलं दर्शयति, यत् पूर्वोक्तस्य तर्कस्य उपसंहारः।

‘वीर, त्वयि प्रव्रजिते गुरोः वचने स्थिते, तव प्राणैः प्रियतरा भार्या रक्षसा अपहृता। वीर, अद्य इन्द्रजिता कृतं तत् विपुलं दुःखम् अहं कर्मणा व्यपनेष्यामि; तस्मात् उत्तिष्ठ, राघव। नरशार्दूल, दीर्घबाहो, धृतव्रत, उत्तिष्ठ; महात्मानम् आत्मानं किम् आत्मना न अवबुध्यसे? अनघ, तव प्रियार्थम् अयं मया उदितः; जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः अहं सरथगजहयां सराक्षसेन्द्रां लङ्कां भृशम् इषुभिः विनिपातयामि।’ एवं लक्ष्मणस्य दीर्घः तर्कः अन्ते कर्मणि पर्यवस्यति। तस्य उद्देशः दर्शनशास्त्रस्य स्थापना न, अपितु रामस्य मोहभङ्गः, स्वस्य च क्रोधस्य प्रकाशनम्। त्रिचत्वारिंशः श्लोकः ‘किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे’ इति वुल्गेटमात्रः, समीक्षिते नास्ति — तेन रामस्य दिव्यस्वरूपस्य स्मरणं सूच्यते। अन्तिमः श्लोकः पुष्पिताग्रावृत्तेन निबद्धः, यस्मिन् लक्ष्मणस्य रोषः प्रतिज्ञा च मिलिते। ‘अयमनघ तवोदितः प्रियार्थम्’ इति वाक्येन सः स्वयम् एव स्वीकरोति यत् पूर्वोक्ताः तर्काः रामस्य प्रियार्थं, तस्य शोकनिवारणार्थम् उक्ताः। अत्र लक्ष्मणस्य रोषः सीतायाः वधं प्रति।

రాక్షసుల, వానరుల ఆ విస్తారమైన యుద్ధఘోషను విని రాఘవుడు కూడా జాంబవంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘సౌమ్యుడా, హనుమంతుడు తప్పకుండా ఎంతో దుష్కరమైన పని చేశాడు; భయంకరమైన గొప్ప ఆయుధధ్వని వినిపిస్తున్న తీరు చూస్తే అక్కడ ఘోరయుద్ధం జరుగుతోంది. కాబట్టి భల్లూకపతీ, నీ సైన్యంతో కలిసి వెళ్ళి, పోరాడుతున్న ఆ కపిశ్రేష్ఠునికి త్వరగా సహాయం చెయ్యి.’ దూరం నుండే శబ్దం విని రాముడు హనుమంతుడు ఆపదలో ఉన్నాడని ఊహించాడు, అందుకే వృద్ధుడూ పరాక్రమశాలీ అయిన జాంబవంతుని పంపుతున్నాడు. భల్లూకరాజు ‘అలాగే’ అని, తన సేనతో కలిసి, వానరుడైన హనుమంతుడు ఉన్న పడమటి ద్వారానికి వచ్చాడు. అప్పుడు భల్లూకపతి, యుద్ధం చేసి వచ్చి రొప్పుతున్న వానరులు చుట్టి ఉండగా తిరిగి వస్తున్న హనుమంతుని చూశాడు. దారిలో యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న, నల్లని మేఘం వంటి భయంకరమైన ఆ భల్లూకసైన్యాన్ని చూసి హనుమంతుడు దానిని నిలువరించి వెనుకకు మరలాడు — ఇకపై యుద్ధం చేయడంలో ప్రయోజనం లేదని అతని అభిప్రాయం. ఆ మహాకీర్తిశాలి ఆ సైన్యంతో కలిసి త్వరగా రాముని సమీపానికి వచ్చి దుఃఖంతో ఇలా అన్నాడు — ‘యుద్ధంలో పోరాడుతున్న మేము చూస్తూండగానే రావణుని కొడుకైన ఇంద్రజిత్తు ఏడుస్తున్న సీతను చంపేశాడు. శత్రుసంహారకా, అది చూసి మనస్సు కలవరపడి, విషాదంతో నేను ఆ వృత్తాంతాన్ని మీకు తెలియజేయడానికి వచ్చాను.’ హనుమంతుని మాట సంక్షిప్తమైనది, కాని ఎంతో బరువైనది — అతడు ఏ అలంకారమూ జోడించడు, తాను చూసిన సత్యాన్ని మాత్రమే నివేదిస్తాడు. ‘ఉద్భ్రాంతచిత్తః’ (కలవరపడిన మనస్సు గలవాడు) అనే పదం అతని స్వంత స్థితిని కూడా సూచిస్తుంది — సుందరకాండలో అన్నిటినీ ధైర్యంతో చేసినవాడు కూడా ఈనాడు వ్యాకులుడయ్యాడు. జాంబవంతుని సైన్యం యుద్ధానికి వచ్చింది, కాని హనుమంతుడు దానిని నివారిస్తాడు — ఈ సందర్భం ఇద్దరు సేనానాయకుల పరస్పర విశ్వాసాన్ని చూపిస్తుంది. ఈ భాగంలో కథ వేగంగా సాగుతుంది — రాముడు శబ్దం విని సహాయం పంపుతాడు, జాంబవంతుడు బయలుదేరుతాడు, హనుమంతుడు వెనుకకు మరలుతాడు, తరువాత సమాచారం నివేదించబడుతుంది. హతురాలైన సీత మాయ మాత్రమేనని పాఠకునికి తెలుసు, కాని రామునికీ హనుమంతునికీ తెలియదు; అందువల్ల ఇక్కడ నాటకీయ వ్యంగ్యం కనిపిస్తుంది. హనుమంతుడు స్వయంగా అశోకవనంలో సీతను చూసినవాడు, కాబట్టి అతని సాక్ష్యం రామునికి నమ్మదగనిది కాదు. ఇంద్రజిత్తు మాయ సఫలం కావడానికి కారణం ఇదే — నిజమైన సీతను ఎరిగినవాని చేతనే మాయాసీత నిజమైనదిగా ప్రమాణీకరించబడింది. హనుమంతుడు వాడిన ‘అరిందమ’ (శత్రువులను అణచేవాడా) అనే సంబోధన కూడా విశేషమైనది — రాముని శౌర్యాన్ని గుర్తుచేస్తూ అతని మనస్సును దృఢపరచాలని అతడు కోరుకొంటున్నాడు.

అతని ఆ మాట విని శోకంతో మూర్ఛపోయిన రాఘవుడు అప్పుడు వేరు తెగిన చెట్టులా నేలపై పడిపోయాడు. దేవతుల్యుడైన ఆ రాఘవుడు నేలపై పడి ఉండడం చూసి వానరశ్రేష్ఠులు అన్నివైపుల నుండి ఎగిరి అతని దగ్గరికి దూకారు. హఠాత్తుగా లేచిన, ఆర్పలేని అగ్నిలా దహిస్తున్న అతనిపై వారు పద్మాల, నల్లకలువల సుగంధం గల నీటిని చల్లారు. రాముని శోకం అగ్నిలా అతనినే దహిస్తోంది, అందుకే వానరులు చల్లని నీటితో దానిని శమింపజేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నారు. అప్పుడు ఎంతో దుఃఖించిన లక్ష్మణుడు అస్వస్థుడైన రాముని బాహువులతో కౌగిలించుకొని హేతువులతో, అర్థంతో కూడిన మాటలు చెప్పాడు. వేరు తెగిన చెట్టు ఉపమానం ఎంతో సముచితమైనది — వేరు తెగితే చెట్టు హఠాత్తుగా కూలినట్టే, సీతావధను విని రాముని జీవితానికి ఆధారమే తెగిపోయినట్టయింది. ఇక్కడ లక్ష్మణుని తరువాతి మాటలు ‘హేత్వర్థసంయుతమ్’ (హేతువూ అర్థమూ కలిగినవి) అని కవి ముందే సూచిస్తాడు — అవి భావోద్వేగాలకు సంబంధించినవి కావు, తర్కప్రధానమైనవి. వానరుల పరిచర్య రాముని పట్ల వారి స్నేహాన్ని చూపిస్తుంది — తామూ దుఃఖంలో ఉన్నా, ముందుగా యజమానిని కాపాడతారు.

‘ఆర్యా, శుభమార్గంలో నిలిచిన, ఇంద్రియాలను జయించిన నిన్ను ధర్మం అనర్థాల నుండి కాపాడలేకపోతోంది, కాబట్టి అది నిరర్థకమైనది. స్థావరజంగమ ప్రాణులు కనిపించినట్టు ధర్మం కనిపించదు; కాబట్టి ధర్మం లేదని నా అభిప్రాయం. స్థావరమూ జంగమమూ ప్రత్యక్షంగా ఉన్నట్టు ఈ విషయం (ధర్మం) యుక్తమైనది కాదు — లేకపోతే నీ వంటివాడు ఆపదలో పడడు. అధర్మం నిజంగా ఉన్నదే అయితే రావణుడు నరకానికి పోవాలి; ధర్మంతో కూడిన నీవు కష్టాన్ని పొందనే కూడదు. అతనికి కష్టం లేకపోవడమూ నీకు కష్టం రావడమూ చూస్తే ధర్మమూ అధర్మమూ ఒకదానికొకటి విరుద్ధమైనవవుతాయి — ఫలం మాత్రం తలకిందులుగా కనిపిస్తోంది. ధర్మం వల్ల ధర్మఫలమూ అధర్మం వల్ల అధర్మఫలమూ లభిస్తాయంటే, అధర్మం నెలకొన్నవారికి అధర్మఫలమే కలగాలి, అధర్మంలో రుచి గలవారికి ధర్మఫలం దూరం కావాలి, ధర్మంగా నడచుకొనేవారికి ధర్మఫలం దక్కాలి. కాని అధర్మం నెలకొన్నవారి సంపదలు పెరుగుతున్నాయి, ధర్మశీలులు కష్టపడుతున్నారు; కాబట్టి ఈ రెండూ నిరర్థకమైనవే. రాఘవా, పాపకర్ములు అధర్మం చేత చంపబడతారంటే, వధ అనే కర్మతో ఆ అధర్మం తానే నశించిపోతుంది, అది ఇక ఎవరిని చంపుతుంది? లేదా విధి నిర్ణయించిన ప్రకారమే ఇతడు చంపబడతాడు, ఇతడు మరొకరిని చంపుతాడు అంటే, ఆ పాపం విధికే అంటుతుంది గాని ఆ పురుషునికి కాదు. శత్రుసంహారకా, ఏ ప్రతీకారమూ కనిపించని, అవ్యక్తమైన, ఉన్నా లేనట్టే ఉన్న ధర్మంతో ఉత్తమఫలం పొందడం ఎలా సాధ్యం? సజ్జనులలో ముఖ్యుడా, ధర్మం నిజమైనదే అయితే నీకు ఏ కీడూ జరగకూడదు; నీవు ఇలాంటి స్థితిని పొందావు కాబట్టి అది (ధర్మం ఉందనే మాట) పొసగదు.’ ఇక్కడ లక్ష్మణుని మాటలు నాస్తికవాది మాటలలా వినిపిస్తాయి, కాని వాటి ప్రయోజనం శోకంలో మునిగిన అన్నను కర్తవ్యం వైపు ప్రేరేపించడమే. ధర్మానికి ప్రత్యక్షఫలం లేదని చూపించి అతడు రాముని మనస్సును దుఃఖం నుండి క్రోధం వైపు మళ్ళిస్తున్నాడు. ఈ తర్కాలు శోకావేశంలో చెప్పినవే గాని సిద్ధాంతంగా కాదని హిందీ వ్యాఖ్యానం కూడా ఇక్కడ టిప్పణిగా సూచిస్తుంది. ఈ భాగంలో లక్ష్మణుడు మూడు వికల్పాలను పరీక్షిస్తాడు — ధర్మం ప్రత్యక్షం కాదు; ధర్మఫలం తలకిందులుగా కనిపిస్తుంది; విధే కర్త అయితే పురుషునికి దోషం లేదు. లక్ష్మణుని ఈ తర్కం రామాయణంలో అరుదైనది — మిగతా అన్నిచోట్లా ధర్మం యొక్క ప్రాధాన్యమే స్థాపించబడింది, ఇక్కడ మాత్రం లక్ష్మణుడు దానిని వ్యతిరేకిస్తాడు. అతని మాటలు సోదరప్రేమా శోకమూ కలగలసి పుట్టినవి. ధర్మం నిజమైతే ధర్మాత్ముడైన రాముడు ఎందుకు దుఃఖం పొందుతున్నాడు, పాపి అయిన రావణుడు ఎందుకు సుఖంగా ఉన్నాడు — ఈ ప్రశ్న సార్వకాలికమైనది. లక్ష్మణుడు ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇవ్వడు, ఆ ప్రశ్నను తీక్ష్ణంగా లేవనెత్తుతాడు మాత్రమే. ముందు రాముడే తన కర్మతో ఈ ప్రశ్నకు సమాధానం ఇస్తాడు — ధర్మాన్ని విడువకుండానే రావణుని చంపి. కాబట్టి పాఠకుడు ఈ శ్లోకాలను పూర్వపక్షంగా చదవాలి, సిద్ధాంతంగా కాదు. ‘విధిః స లిప్యతే తేన’ (ఆ పాపం విధికే అంటుతుంది) అనే మాట దైవవాదానికి ఖండన — అంతా విధికే అధీనమైతే పాపఫలాన్ని విధే అనుభవించాలి, పురుషుడు కాదు. ఇలా లక్ష్మణుడు ధర్మవాదాన్నీ దైవవాదాన్నీ ఒకేసారి ఆక్షేపిస్తాడు.

‘లేదా ధర్మం బలహీనమైనది, నపుంసకమైనది, బలాన్నే అనుసరిస్తుంది; బలహీనమైన, మర్యాద కోల్పోయిన దానిని సేవించకూడదని నా అభిప్రాయం. ధర్మం పరాక్రమాలతో కూడిన బలానికి అంగమైనదే అయితే, ధర్మాన్ని విడిచిపెట్టి, ధర్మంలో ఉన్నట్టే బలంలో నిలువు. పరంతపా, సత్యవచనమే ధర్మమైతే, నీవు తండ్రి మాటను పాటించకపోతే ఆయన మాట అసత్యమయ్యేది; నీ కారణంగానే తండ్రి సత్యపాశంతో బంధించబడలేదా? పరంతపా, ధర్మమో అధర్మమో నిజంగా ఉన్నదే అయితే, వజ్రధారి అయిన శతక్రతువు (ఇంద్రుడు) మునిని చంపి యజ్ఞం చేసేవాడు కాదు. రాఘవా, అధర్మాన్ని ఆశ్రయించిన ధర్మం నాశనం చేస్తుంది; కాకుత్స్థా, మనిషి ఇదంతా తన ఇష్టం వచ్చినట్టు చేస్తాడు. నాయనా రాఘవా, నా అభిప్రాయం ఇది — ఇదే ధర్మం; అప్పుడు రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టి నీవు ధర్మానికి మూలాన్నే తెంచుకొన్నావు.’ ఇంద్రుని ఉదాహరణ విశ్వరూపవధ కథను గుర్తుచేస్తుంది — ఇంద్రుడు మునిని చంపి కూడా యజ్ఞం చేశాడు, దేవరాజుగానే నిలిచాడు; కాబట్టి ధర్మాధర్మాల ఫలం నియతమైనది కాదని లక్ష్మణుని ఆశయం. రాజ్యత్యాగమే అన్ని దుఃఖాలకూ మూలమని అతడు నిందిస్తాడు, ఎందుకంటే రాజ్యమూ ధనమూ ధర్మానికి ఆధారం. ఇక్కడ హిందీ వ్యాఖ్యానంలో విస్తృతమైన టిప్పణి ఉంది, అది లక్ష్మణుని మాటలు పూర్వపక్షమని స్పష్టం చేస్తుంది. సత్యవచనం గురించి లక్ష్మణుని మాట దశరథుని ప్రతిజ్ఞను గుర్తుచేస్తుంది — తండ్రి సత్యాన్ని కాపాడడానికి రాముడు వనానికి వెళ్ళాడు, అయినా దాని ఫలం దుఃఖమే. అందుకే అతడు అడుగుతున్నాడు — సత్యాన్ని కాపాడడం వల్ల ఏమి లాభం కలిగింది?

‘పర్వతాల నుండి నదులు పుట్టినట్టు, అక్కడక్కడి నుండి సమకూడి పెరిగిన సంపదల నుండే అన్ని కార్యాలూ సాగుతాయి. సంపద లేని అల్పబుద్ధి గల మనిషి కార్యాలన్నీ వేసవిలో చిన్న నదుల్లా మధ్యలోనే తెగిపోతాయి. సుఖంగా పెరిగినవాడు సంపదను విడిచిపెట్టి, సుఖాన్ని కోరుతూ పాపం చేయడానికి పూనుకొంటాడు, అప్పుడు దోషం మొదలవుతుంది. ఎవనికి సంపద ఉందో వానికే మిత్రులు, ఎవనికి సంపద ఉందో వానికే బంధువులు; ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే లోకంలో పురుషుడు, ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే పండితుడు. ఎవనికి సంపద ఉందో వాడే పరాక్రమశాలి, వాడే బుద్ధిమంతుడు, వాడే మహాభాగ్యశాలి, వాడే గుణాధికుడు. ధీరుడా, రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టాలని నీవు నిశ్చయించుకొన్నప్పుడు, ఆ సంపదాత్యాగంలోని ఈ దోషాలను నేను వివరించాను. ఎవనికి సంపద ఉందో వానికి ధర్మకామార్థాలూ అన్నీ అనుకూలంగా ఉంటాయి; ధనం లేనివాడు సంపదను కోరి వెదకినా దానిని పొందలేడు. నరాధిపా, హర్షమూ కామమూ దర్పమూ ధర్మమూ క్రోధమూ శమమూ దమమూ — ఇవన్నీ సంపద నుండే కలుగుతాయి. ధర్మమార్గంలో నడిచేవారికి ఏ సంపదలు లేకపోతే ఈ లోకమే నశిస్తుందో, ఆ సంపదలు మబ్బు పట్టిన రోజులలో గ్రహాల్లా నీలో కనిపించడం లేదు.’ ఈ భాగంలో ‘యస్యార్థాః’ (ఎవనికి సంపద ఉందో) అనే పదం మళ్ళీ మళ్ళీ రావడంతో వక్త ఆవేశం వెల్లడవుతుంది. సంపద గురించిన ఈ ప్రశంస అర్థశాస్త్రపు లౌకికదృష్టిని అనుసరిస్తుంది — ధర్మమూ కామమూ అర్థానికి అధీనమైనవి. మబ్బు పట్టిన రోజులలో గ్రహాల ఉపమానం ఎంతో సుందరమైనది — మేఘాలు కప్పిన ఆకాశంలో గ్రహాలు ఉన్నా కనిపించవు, అలాగే రాముని వనవాసంలో అతని ఐశ్వర్యం మరుగుపడింది. లక్ష్మణుడు ఇక్కడ సంపద ఇచ్చే ఏడు ఫలాలను లెక్కిస్తాడు — మిత్రులు, బంధువులు, పురుషత్వం, పాండిత్యం, పరాక్రమం, బుద్ధి, మహాభాగ్యం. లోకంలో ధనవంతుడినే సర్వగుణసంపన్నుడిగా భావిస్తారు, నిర్ధనుడు గుణవంతుడైనా ఉపేక్షించబడతాడు — ఇది లౌకికమైన అనుభవం. ‘పర్వతాల నుండి నదుల్లా’ అనే ఉపమానం సంపద మూలకారణమని చూపిస్తుంది — పర్వతాలు నదులకు పుట్టినిల్లు అయినట్టే, సంపద అన్ని కార్యాలకూ పుట్టినిల్లు. వేసవిలో చిన్న నదులు ఎండిపోతాయి, అలాగే నిర్ధనుని కార్యాలు తెగిపోతాయి. ఇలా లక్ష్మణుడు రాముని రాజ్యత్యాగమే దుఃఖానికి మూలమని మళ్ళీ మళ్ళీ చూపిస్తాడు, దానివల్ల రాముడు ఇప్పుడు రాజ్యం వైపూ శత్రుజయం వైపూ ప్రేరేపించబడాలని. హర్షమూ కామమూ దర్పమూ ధర్మమూ క్రోధమూ శమమూ దమమూ సంపద నుండే కలుగుతాయనే మాటతో అతడు ధర్మాన్ని కూడా సంపద ఫలంగా చూపిస్తాడు, ఇది ముందు చెప్పిన తర్కానికి ఉపసంహారం.

‘వీరుడా, నీవు గురువు (తండ్రి) మాటకు కట్టుబడి వనానికి వెళ్ళగా, నీకు ప్రాణాలకంటే ప్రియమైన భార్యను రాక్షసుడు అపహరించాడు. వీరుడా, ఈనాడు ఇంద్రజిత్తు కలిగించిన ఆ మహాదుఃఖాన్ని నేను నా కర్మతో తొలగిస్తాను; కాబట్టి లే, రాఘవా. నరశార్దూలా, దీర్ఘబాహూ, దృఢవ్రతుడా, లే; మహాత్ముడవైన నిన్ను నీవే ఎందుకు గుర్తించడం లేదు? పాపరహితుడా, నీ ప్రియం కోసమే నేను ఇది చెప్పాను; జనకుని కుమార్తె మరణాన్ని చూసి కోపించిన నేను రథాలతో, ఏనుగులతో, గుర్రాలతో, రాక్షసరాజుతో సహా లంకను బాణాలతో పూర్తిగా కూలగొడతాను.’ ఇలా లక్ష్మణుని సుదీర్ఘమైన తర్కం చివరకు కర్మలో పర్యవసిస్తుంది. అతని ఉద్దేశం దర్శనశాస్త్రాన్ని స్థాపించడం కాదు, రాముని మోహాన్ని భంగపరచడమూ తన క్రోధాన్ని ప్రకటించడమూ. నలభై మూడవ శ్లోకం ‘కిమాత్మానం మహాత్మానమాత్మానం నావబుధ్యసే’ (మహాత్ముడవైన నిన్ను నీవే ఎందుకు గుర్తించడం లేదు) వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉంది, సమీక్షిత పాఠంలో లేదు — దానితో రాముని దివ్యస్వరూపపు స్మరణ సూచించబడుతుంది. చివరి శ్లోకం పుష్పితాగ్రా వృత్తంలో కూర్చబడింది, అందులో లక్ష్మణుని రోషమూ ప్రతిజ్ఞా కలిసిపోయాయి. ‘అయమనఘ తవోదితః ప్రియార్థమ్’ (పాపరహితుడా, నీ ప్రియం కోసమే ఇది చెప్పాను) అనే వాక్యంతో, ముందు చెప్పిన తర్కాలు రాముని ప్రియం కోసం, అతని శోకాన్ని పోగొట్టడానికే చెప్పినవని అతడే అంగీకరిస్తున్నాడు. ఇక్కడ లక్ష్మణుని రోషం సీతావధ పట్ల.

ராக்ஷசர்களுக்கும் காட்டுவாசிகளுக்கும் இடையே நிகழ்ந்த அந்தப் பெரும் போர் முழக்கத்தைக் கேட்டு ராகவனும் ஜாம்பவானிடம் சொன்னான்: ‘சௌம்யனே, அனுமன் நிச்சயமாக மிகக் கடினமான ஒரு செயலைச் செய்துகொண்டிருக்கிறான்; மிகப் பெரிய, பயங்கரமான ஆயுத ஒலி கேட்கும் விதத்தைப் பார்த்தால், அங்கே கோரமான போர் நடந்துகொண்டிருக்கிறது. ஆகவே கரடிகளின் தலைவனே, உன் படை சூழச் சென்று, போரிட்டுக்கொண்டிருக்கும் அந்த வானரச் சிறந்தோனுக்கு விரைவில் உதவி செய்.’ தொலைவிலிருந்தே ஒலியைக் கேட்டு ராமன் அனுமனுக்கு நேர்ந்த ஆபத்தை ஊகித்தான்; ஆகவே முதியவனும் வீரனுமான ஜாம்பவானை அனுப்புகிறான். கரடிகளின் அரசன் ‘அப்படியே’ என்று சொல்லி, தன் படை சூழ, வானரனான அனுமன் இருந்த மேற்கு வாயிலுக்கு வந்தான். அப்போது கரடிகளின் தலைவன், போரிட்டுக் களைத்து மூச்சிரைக்கும் வானரர்கள் சூழ வந்துகொண்டிருந்த அனுமனைக் கண்டான். வழியில் போருக்குத் தயாராக நின்ற, கருமேகம் போன்ற, பயங்கரமான அந்தக் கரடிப் படையைக் கண்டு, அனுமன் அதைத் தடுத்து நிறுத்தித் திருப்பினான் — இனிமேல் போரிடுவதில் பயனில்லை என்பது அவனுடைய கருத்து. பெரும்புகழ் கொண்ட அவன் அந்தப் படையோடு விரைவில் ராமனின் அருகே வந்து, துயரத்தோடு சொன்னான்: ‘போர்க்களத்தில் நாங்கள் போரிட்டுக்கொண்டிருக்கும்போதே, நாங்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கவே, ராவணனின் மகன் இந்திரஜித் அழுதுகொண்டிருந்த சீதையைக் கொன்றுவிட்டான். பகைவரை அடக்குபவனே, அதைக் கண்டு மனம் கலங்கித் துயருற்ற நான், அந்த நிகழ்ச்சியை உங்களுக்குத் தெரிவிக்க வந்திருக்கிறேன்.’ அனுமனின் சொல் சுருக்கமானது, ஆனால் மிகக் கனமானது — அவன் எந்த அலங்காரத்தையும் சேர்க்கவில்லை; கண்ட உண்மையை மட்டுமே தெரிவிக்கிறான். ‘உத்ப்ராந்தசித்த:’ — ‘மனம் கலங்கியவன்’ — என்ற சொல்லால் அவனுடைய சொந்த நிலையும் சுட்டப்படுகிறது: சுந்தர காண்டத்தில் எல்லாவற்றையும் மனத்திண்மையோடு செய்தவனும் இன்று கலங்கியிருக்கிறான். ஜாம்பவானின் படை போருக்கு வந்தது, ஆனால் அனுமன் அதைத் தடுக்கிறான் என்ற நிகழ்ச்சி இரு படைத்தலைவர்களுக்கிடையே உள்ள பரஸ்பர நம்பிக்கையைக் காட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் கதை விரைந்து நகர்கிறது — ராமன் ஒலியைக் கேட்டு உதவியை அனுப்புகிறான், ஜாம்பவான் புறப்படுகிறான், அனுமன் திரும்புகிறான், பிறகு செய்தி தெரிவிக்கப்படுகிறது. கொல்லப்பட்ட சீதை வெறும் மாயையே என்று வாசகருக்குத் தெரியும்; ஆனால் ராமனுக்கும் அனுமனுக்கும் தெரியாது; ஆகவே இங்கே நாடகீய முரண் காணப்படுகிறது. அனுமனே அசோகவனத்தில் சீதையைக் கண்டவன்; ஆகவே அவனுடைய சாட்சியம் ராமனுக்கு நம்பத்தகாததாக இல்லை. இந்திரஜித்தின் மாயை வெற்றி பெற்றதற்கு இதுவே காரணம் — உண்மையான சீதையை அறிந்தவனாலேயே பொய்யான சீதை உண்மையானவள் என்று உறுதிப்படுத்தப்பட்டாள். அனுமன் ‘அரிந்தம’ — ‘பகைவரை அடக்குபவனே’ — என்று விளிப்பதும் சிறப்பானது; ராமனின் வீரத்தை நினைவூட்டி அவனுடைய மனத்தை உறுதிப்படுத்த அவன் விரும்புகிறான்.

அவனுடைய அந்தச் சொல்லைக் கேட்டு, சோகத்தால் மயங்கிய ராகவன் வேரறுந்த மரம் போல அப்போது தரையில் விழுந்தான். தேவனைப் போன்ற அந்த ராகவன் தரையில் விழுந்ததைக் கண்டு, வானரச் சிறந்தோர் எல்லாப் பக்கங்களிலிருந்தும் பாய்ந்தோடி வந்தனர். திடீரென்று எழுந்த, அணைக்க முடியாத நெருப்பைப் போல எரிந்துகொண்டிருந்த அவன் மீது, தாமரை, அல்லி மலர்களின் நறுமணம் கமழும் நீரைத் தெளித்தனர். ராமனின் சோகம் நெருப்பைப் போல அவனையே எரிக்கிறது; ஆகவே வானரர்கள் குளிர்ந்த நீரால் அதைத் தணிக்க முயல்கின்றனர். பிறகு மிகவும் துயருற்ற லக்ஷ்மணன் இரு கைகளாலும் அவனைத் தழுவிக்கொண்டு, நிலைகுலைந்திருந்த ராமனிடம் காரணமும் பொருளும் நிறைந்த சொற்களைக் கூறினான். வேரறுந்த மரத்தின் உவமை மிகப் பொருத்தமானது — வேர் அறுக்கப்பட்டால் மரம் திடீரென விழுவதுபோல, சீதையின் வதத்தைக் கேட்டதும் ராமனின் வாழ்க்கையின் ஆதாரமே அறுபட்டதுபோல ஆயிற்று. இங்கே லக்ஷ்மணனின் அடுத்த சொற்கள் ‘ஹேத்வர்த்தஸம்யுதம்’ — ‘காரணமும் பொருளும் நிறைந்தவை’ — என்று கவி முன்னதாகவே குறிப்பிடுகிறார்: அவை உணர்ச்சிப் பெருக்கானவை அல்ல, தர்க்கத்தை முதன்மையாகக் கொண்டவை. வானரர்களின் பணிவிடை அவர்களுக்கு ராமன் மீதுள்ள அன்பைக் காட்டுகிறது — அவர்களே துயருற்றிருந்தும், முதலில் தலைவனைக் காக்கிறார்கள்.

‘ஐயனே, நன்னெறியில் நிற்பவனும் புலன்களை வென்றவனுமான உன்னைத் துன்பங்களிலிருந்து காக்க தர்மத்தால் இயலவில்லை; ஆகவே அது பயனற்றது. அசையாப் பொருள்களையும் அசையும் உயிர்களையும் கண்ணால் காண்பதுபோல, தர்மத்தைக் காண முடிவதில்லை; ஆகவே தர்மம் என்பது இல்லை என்பது என் கருத்து. அசையாதவையும் அசைவனவும் வெளிப்படையாகத் தெரிவதுபோல, இந்தப் பொருள் — தர்மம் — பொருந்தி வருவதில்லை; இல்லையென்றால் உன்னைப் போன்றவன் துன்பத்தில் விழமாட்டான். அதர்மம் என்பது உண்மையில் இருக்குமானால், ராவணன் நரகத்துக்குச் செல்ல வேண்டும்; தர்மத்தோடு கூடிய நீயும் துன்பத்தை அடையவே கூடாது. அவனுக்குத் துன்பம் இல்லாமலும், உனக்குத் துன்பம் வந்திருப்பதாலும், தர்மமும் அதர்மமும் ஒன்றுக்கொன்று முரண்படுகின்றன — பலனோ தலைகீழாகக் காணப்படுகிறது. தர்மத்தால் தர்மமும் அதர்மத்தால் அதர்மமும் கிடைக்கும் என்றால், அதர்மம் நிலைபெற்றவர்கள் அதர்மத்தின் பலனோடு சேர வேண்டும்; அதர்மத்தில் நாட்டமுடையவர்கள் தர்மத்தின் பலனை இழக்கக்கூடாது; தர்மப்படி நடப்பவர்களுக்குத் தர்மத்தின் பலன் கிடைக்க வேண்டும். ஆனால் அதர்மம் நிலைபெற்றவர்களின் செல்வங்கள் பெருகுகின்றன; தர்மசீலர்கள் துன்புறுகின்றனர்; ஆகவே இவ்விரண்டும் பயனற்றவை. ராகவா, பாவச் செயல் புரிபவர்கள் அதர்மத்தாலேயே கொல்லப்படுகிறார்கள் என்றால், கொல்லும் செயலால் தாக்கப்பட்ட அதர்மம் தானே அழிந்துவிடுகிறது; பிறகு அது யாரைக் கொல்லும்? அல்லது, விதி வகுத்தபடியே ஒருவன் கொல்லப்படுகிறான், அவன் மற்றொருவனைக் கொல்கிறான் என்றால், அந்தப் பாவம் விதியையே சாரும், அந்த மனிதனை அல்ல. பகைவரை அடக்குபவனே, பலன் கண்ணுக்குத் தெரியாததும், வெளிப்படாததும், இல்லாததும் போன்ற தர்மத்தால் மேலான பலனை எப்படி அடைய முடியும்? நல்லோருள் முதல்வனே, தர்மம் உண்மையில் இருக்குமானால், உனக்கு எந்தத் தீங்கும் நேர்ந்திருக்காது; இத்தகைய நிலையை நீ அடைந்திருப்பதால், அது பொருந்தவில்லை.’ இங்கே லக்ஷ்மணனின் சொற்கள் ஒரு நாஸ்திகவாதியின் சொற்களைப் போல ஒலிக்கின்றன; ஆனால் அவனுடைய நோக்கம், சோகத்தில் ஆழ்ந்த தமையனைச் செயலுக்குத் தூண்டுவதே. தர்மத்துக்குக் கண்கூடான பலன் இல்லை என்று காட்டி, அவன் ராமனின் மனத்தைத் துயரத்திலிருந்து சினத்தை நோக்கித் திருப்புகிறான். இந்தத் தர்க்கங்கள் சோக வேகத்தில் சொல்லப்பட்டவை, கொள்கையாக அல்ல என்று இந்தி உரையும் இங்கே குறிப்பாகச் சுட்டுகிறது. இந்தப் பகுதியில் லக்ஷ்மணன் மூன்று மாற்றுக் கருத்துகளை ஆராய்கிறான் — தர்மம் கண்கூடானதல்ல; தர்மத்தின் பலன் தலைகீழாகக் காணப்படுகிறது; விதியே செய்பவன் என்றால் மனிதனுக்குக் குற்றமில்லை. லக்ஷ்மணனின் இந்தத் தர்க்கம் ராமாயணத்தில் அரிதானது — வேறெங்கும் தர்மத்தின் முதன்மையே நிலைநாட்டப்படுகிறது; இங்கேயோ லக்ஷ்மணன் அதை எதிர்க்கிறான். அவனுடைய சொற்கள் சகோதர அன்பும் சோகமும் கலந்ததால் பிறந்தவை. தர்மம் உண்மையானால், தர்மாத்மாவான ராமன் ஏன் துன்பப்படுகிறான், பாவியான ராவணன் ஏன் சுகமாக இருக்கிறான் — என்ற கேள்வி எக்காலத்துக்கும் உரியது. லக்ஷ்மணன் இந்தக் கேள்விக்கு விடை தரவில்லை; அதைக் கூர்மையாக எழுப்புகிறான், அவ்வளவே. பின்னர் ராமனே தன் செயலால் இதற்கு விடை தரப்போகிறான் — தர்மத்தைக் கைவிடாமலேயே ராவணனைக் கொன்று. ஆகவே வாசகர் இந்தச் சுலோகங்களை எதிர்த்தரப்பு வாதமாக — பூர்வபக்ஷமாக — படிக்க வேண்டும், முடிந்த முடிவாக அல்ல. ‘விதி: ஸ லிப்யதே தேன’ — ‘அந்தப் பாவம் விதியையே சாரும்’ — என்ற சொல் விதிவாதத்தின் மறுப்பு: எல்லாம் விதியின் வசம் என்றால், பாவத்தின் பலனை விதியே அனுபவிக்கட்டும், மனிதன் அல்ல. இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் தர்மவாதத்தையும் விதிவாதத்தையும் ஒருசேரத் தாக்குகிறான்.

‘அல்லது, தர்மம் வலிமையற்றது, ஆண்மையற்றது; அது வலிமையையே பின்தொடர்கிறது. வலிமையற்றதும், எல்லைகளை இழந்ததுமான அதைச் சார்ந்திருக்கக்கூடாது என்பது என் கருத்து. தர்மம் வீரச் செயல்களோடு சேர்ந்து வலிமைக்குத் துணைப்பண்பாகவே இருக்குமானால், தர்மத்தைக் கைவிட்டு, தர்மத்தில் இருந்ததுபோல வலிமையில் நிலைகொள். பகைவரை வாட்டுபவனே, உண்மை பேசுதலே தர்மம் என்றால், நீ தந்தையின் சொல்லைச் செய்யாதிருந்தால் அவருடைய சொல் பொய்யாகியிருக்கும்; உன் பொருட்டே தந்தை சத்தியம் என்னும் கயிற்றால் கட்டுண்டார் அல்லவா? பகைவரை வாட்டுபவனே, தர்மமோ அதர்மமோ உண்மையில் இருக்குமானால், வஜ்ராயுதம் ஏந்திய நூறு வேள்விகள் செய்தவனான இந்திரன் ஒரு முனிவரைக் கொன்றுவிட்டு வேள்வி செய்திருக்கமாட்டான். ராகவா, அதர்மத்தைச் சார்ந்த தர்மம் அழிவையே தருகிறது; காகுத்ஸ்தா, மனிதன் இவை அனைத்தையும் தன் விருப்பப்படியே செய்கிறான். அன்பு ராகவா, இதுவே தர்மம் என்பதே என் கருத்தும்; அப்போது ராஜ்யத்தைத் துறந்ததன் மூலம் நீ தர்மத்தின் வேரையே அறுத்துவிட்டாய்.’ இந்திரனின் உதாரணம் விஸ்வரூப வதக் கதையை நினைவூட்டுகிறது — இந்திரன் ஒரு முனிவரைக் கொன்றும் வேள்வி செய்தான், தேவராஜனாகவே நிலைத்திருந்தான்; ஆகவே தர்மம், அதர்மம் இவற்றின் பலன் நிச்சயமானதல்ல என்பது லக்ஷ்மணனின் கருத்து. ராஜ்யத்தைத் துறந்ததே எல்லாத் துன்பங்களுக்கும் வேர் என்று அவன் குறைகூறுகிறான்; ஏனெனில் ராஜ்யமும் செல்வமுமே தர்மத்தின் ஆதாரம். இங்கே இந்தி உரையில் விரிவான ஒரு குறிப்பு உள்ளது; லக்ஷ்மணனின் சொற்கள் எதிர்த்தரப்பு வாதமே என்பதை அது தெளிவுபடுத்துகிறது. உண்மை பேசுதல் பற்றிய லக்ஷ்மணனின் கூற்று தசரதனின் வாக்குறுதியை நினைவூட்டுகிறது — தந்தையின் சத்தியத்தைக் காப்பதற்காக ராமன் காட்டுக்குச் சென்றான்; இருந்தும் அதன் பலன் துன்பமே. ஆகவே அவன் கேட்கிறான் — சத்தியத்தைக் காத்ததால் என்ன பயன் கிடைத்தது?

‘மலைகளிலிருந்து ஆறுகள் பெருகிப் பாய்வதுபோல, அங்கங்கிருந்து திரட்டப்பட்டுப் பெருகிய செல்வத்திலிருந்தே எல்லாச் செயல்களும் நடைபெறுகின்றன. செல்வத்தை இழந்த அற்ப அறிவுடைய மனிதனின் செயல்கள் எல்லாம், கோடையில் சிற்றாறுகள் வற்றுவதுபோல அறுபட்டுப் போகின்றன. சுகத்தில் வளர்ந்தவன் செல்வத்தைக் கைவிட்டபின், சுகத்தை விரும்பிப் பாவம் செய்யத் தலைப்படுகிறான்; அப்போது குற்றம் உண்டாகிறது. எவனிடம் செல்வம் உண்டோ அவனுக்கே நண்பர்கள்; எவனிடம் செல்வம் உண்டோ அவனுக்கே உறவினர்கள்; எவனிடம் செல்வம் உண்டோ அவனே உலகில் ஆண்மகன்; எவனிடம் செல்வம் உண்டோ அவனே அறிஞன். எவனிடம் செல்வம் உண்டோ அவனே வீரன், அவனே அறிவாளி, அவனே பெரும்பேறு பெற்றவன், அவனே குணங்களில் மேம்பட்டவன். தீரனே, ராஜ்யத்தைத் துறந்து நீ எடுத்த முடிவில், செல்வத்தைக் கைவிடுவதால் ஏற்படும் இந்தக் குற்றங்களை நான் எடுத்துரைத்தேன். எவனிடம் செல்வம் உண்டோ, அவனுக்கு அறம், இன்பம், பொருள் — எல்லாமே அனுகூலமாகின்றன; பொருளை விரும்பித் தேடும் வறியவனால் பொருளை அடைய முடியாது. மன்னா, மகிழ்ச்சி, ஆசை, செருக்கு, அறம், சினம், அமைதி, புலனடக்கம் — இவை அனைத்தும் செல்வத்திலிருந்தே உண்டாகின்றன. எது இல்லாவிட்டால் அறவழியில் நடப்பவர்களின் இந்த உலக வாழ்க்கையும் அழிகிறதோ, அந்தச் செல்வம், மேகமூட்டமான நாள்களில் கோள்கள் தெரியாததுபோல, உன்னிடம் காணப்படவில்லை.’ இந்தப் பகுதியில் ‘யஸ்யார்த்தா:’ — ‘எவனிடம் செல்வம் உண்டோ’ — என்ற சொல் மீண்டும் மீண்டும் வருவதால் பேசுபவனின் உணர்ச்சிவேகம் வெளிப்படுகிறது. செல்வத்தின் இந்தப் புகழ்ச்சி அர்த்தசாஸ்திரத்தின் உலகியல் பார்வையைப் பின்பற்றுகிறது — அறமும் இன்பமும் பொருளுக்கு உட்பட்டவை. மேகமூட்டமான நாள்களில் கோள்களின் உவமை மிக அழகானது — மேகங்கள் மூடிய வானில் கோள்கள் இருந்தும் தெரிவதில்லை; அதுபோல ராமனின் வனவாசத்தில் அவனுடைய செல்வச் சிறப்பு மறைந்திருக்கிறது. லக்ஷ்மணன் இங்கே செல்வத்தின் ஏழு பலன்களை எண்ணுகிறான் — நண்பர்கள், உறவினர்கள், ஆண்மை, அறிவுடைமை, வீரம், புத்தி, பெரும்பேறு. உலகில் செல்வந்தனே எல்லா நற்குணங்களும் உடையவனாகக் கருதப்படுகிறான்; வறியவனோ குணவானாக இருந்தாலும் புறக்கணிக்கப்படுகிறான் — இது உலகியல் அனுபவம். ‘மலைகளிலிருந்து ஆறுகள் போல’ என்ற உவமை செல்வம் வேராக இருப்பதைக் காட்டுகிறது — மலைகள் ஆறுகளின் பிறப்பிடமாக இருப்பதுபோல, செல்வம் எல்லாச் செயல்களுக்கும் பிறப்பிடம். கோடையில் சிற்றாறுகள் வற்றிப்போகின்றன; அதுபோல வறியவனின் காரியங்கள் அறுபட்டுப் போகின்றன. இவ்வாறு லக்ஷ்மணன் ராமன் ராஜ்யத்தைத் துறந்ததையே மீண்டும் மீண்டும் துன்பத்தின் வேராகக் காட்டுகிறான்; அதனால் ராமன் இப்போது ராஜ்யத்தையும் பகைவர் மீதான வெற்றியையும் நோக்கித் தூண்டப்பட வேண்டும் என்பது அவனுடைய நோக்கம். மகிழ்ச்சி, ஆசை, செருக்கு, அறம், சினம், அமைதி, புலனடக்கம் ஆகியவை செல்வத்திலிருந்தே உண்டாகின்றன என்ற சொல்லால் அவன் தர்மத்தையும் செல்வத்தின் பலனாகக் காட்டுகிறான்; இது முன்பு சொன்ன தர்க்கத்தின் நிறைவுரை.

‘வீரனே, தந்தையின் சொல்லில் நிலைத்து நீ காட்டுக்குப் புறப்பட்டபோது, உன் உயிரினும் இனிய மனைவி ராக்ஷசனால் கவரப்பட்டாள். வீரனே, இன்று இந்திரஜித் உண்டாக்கிய அந்தப் பெருந்துயரத்தை நான் என் செயலால் போக்குவேன்; ஆகவே எழுந்திரு, ராகவா. மனிதருள் புலியே, நீண்ட கைகளுடையவனே, உறுதியான விரதம் பூண்டவனே, எழுந்திரு; மகாத்மாவான உன்னை நீயே ஏன் உணராமல் இருக்கிறாய்? குற்றமற்றவனே, உன் நலனுக்காகவே நான் இவற்றைச் சொன்னேன். ஜனகனின் மகளின் மரணத்தைக் கண்டு சினமுற்ற நான், தேர்களோடும் யானைகளோடும் குதிரைகளோடும் ராக்ஷசேந்திரனோடும் இலங்கையை என் அம்புகளால் முற்றிலும் வீழ்த்துவேன்.’ இவ்வாறு லக்ஷ்மணனின் நீண்ட தர்க்கம் இறுதியில் செயலில் முடிகிறது. அவனுடைய நோக்கம் ஒரு தத்துவத்தை நிலைநாட்டுவது அல்ல; ராமனின் மயக்கத்தைப் போக்குவதும், தன் சினத்தை வெளிப்படுத்துவதுமே. ‘கிமாத்மானம் மஹாத்மானமாத்மானம் நாவபுத்யஸே’ — ‘மகாத்மாவான உன்னை நீயே ஏன் உணராமல் இருக்கிறாய்?’ — என்ற நாற்பத்து மூன்றாம் சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அதனால் ராமனின் தெய்வீக இயல்பு நினைவூட்டப்படுவது சுட்டப்படுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் புஷ்பிதாக்ரா விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதில் லக்ஷ்மணனின் சினமும் சபதமும் ஒன்றுசேர்கின்றன. ‘அயமனக தவோதித: ப்ரியார்த்தம்’ — ‘குற்றமற்றவனே, உன் நலனுக்காகவே இவற்றைச் சொன்னேன்’ — என்ற வாக்கியத்தால், முன்பு சொன்ன தர்க்கங்கள் ராமனின் நலனுக்காக, அவனுடைய சோகத்தைப் போக்குவதற்காகவே சொல்லப்பட்டவை என்பதை அவனே ஒப்புக்கொள்கிறான். இங்கே லக்ஷ்மணனின் சினம் சீதையின் வதத்தை நோக்கியது.

ರಾಘವನೂ ರಾಕ್ಷಸರ ಮತ್ತು ವನವಾಸಿಗಳ ಆ ವಿಪುಲವಾದ ಯುದ್ಧಘೋಷವನ್ನು ಕೇಳಿ ಜಾಂಬವಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸೌಮ್ಯನೇ, ಹನುಮಂತನು ಖಂಡಿತವಾಗಿ ಅತಿ ದುಷ್ಕರವಾದ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಮಾಡಿದ್ದಾನೆ; ಭಯಂಕರವಾದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಆಯುಧಧ್ವನಿ ಕೇಳಿಸುತ್ತಿರುವಂತೆ ಅಲ್ಲಿ ಘೋರ ಯುದ್ಧ ನಡೆಯುತ್ತಿದೆ. ಆದ್ದರಿಂದ ಋಕ್ಷಪತಿಯೇ, ನಿನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಹೋಗು; ಹೋರಾಡುತ್ತಿರುವ ಆ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಿಗೆ ಬೇಗನೆ ಸಹಾಯ ಮಾಡು.’ ರಾಮನು ದೂರದಿಂದಲೇ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿ ಹನುಮಂತನ ಸಂಕಟವನ್ನು ಊಹಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ವೃದ್ಧನೂ ಪರಾಕ್ರಮಿಯೂ ಆದ ಜಾಂಬವಂತನನ್ನು ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ. ಋಕ್ಷರಾಜನು ‘ಹಾಗೆಯೇ’ ಎಂದು ಹೇಳಿ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು, ವಾನರ ಹನುಮಂತನಿದ್ದ ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರಕ್ಕೆ ಬಂದನು. ಆಗ ಋಕ್ಷಪತಿ, ಯುದ್ಧ ಮಾಡಿ ಏದುಸಿರುಬಿಡುತ್ತಿದ್ದ ವಾನರರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡನು. ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಸನ್ನದ್ಧವಾಗಿದ್ದ, ಕಪ್ಪು ಮೋಡದಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ಕರಡಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತಡೆದು ಹಿಂದಿರುಗಿಸಿದನು — ಇನ್ನು ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಪ್ರಯೋಜನವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಅವನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಆ ಮಹಾಯಶಸ್ವಿ ಆ ಸೈನ್ಯದೊಡನೆ ಬೇಗನೆ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಬಂದು ದುಃಖದಿಂದ ಹೇಳಿದನು: ‘ಸಮರದಲ್ಲಿ ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದ ನಾವು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ರಾವಣನ ಮಗ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದನು. ಶತ್ರುದಮನನೇ, ಅದನ್ನು ಕಂಡು ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನಾಗಿ, ವಿಷಣ್ಣನಾಗಿ ನಾನು ಆ ವೃತ್ತಾಂತವನ್ನು ನಿನಗೆ ತಿಳಿಸಲು ಬಂದಿದ್ದೇನೆ.’ ಹನುಮಂತನ ಮಾತು ಸಂಕ್ಷಿಪ್ತ, ಆದರೆ ಭಾರವಾದುದು — ಅವನು ಯಾವ ಅಲಂಕಾರವನ್ನೂ ಸೇರಿಸುವುದಿಲ್ಲ, ಕಂಡ ಸತ್ಯವನ್ನು ಮಾತ್ರ ನಿವೇದಿಸುತ್ತಾನೆ. ‘ಉದ್ಭ್ರಾಂತಚಿತ್ತಃ’ (ಕಳವಳಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವನು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನ ಸ್ವಂತ ಸ್ಥಿತಿಯೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲವನ್ನೂ ಧೈರ್ಯದಿಂದ ಮಾಡಿದವನು ಇಂದು ವ್ಯಾಕುಲನಾಗಿದ್ದಾನೆ. ಜಾಂಬವಂತನ ಸೈನ್ಯ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಬಂದಿತು, ಆದರೆ ಹನುಮಂತನು ಅದನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಾನೆ ಎಂಬ ಪ್ರಸಂಗ ಇಬ್ಬರು ಸೇನಾನಾಯಕರ ಪರಸ್ಪರ ವಿಶ್ವಾಸವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಕಥೆಯ ಗತಿ ಶೀಘ್ರ — ರಾಮನು ಶಬ್ದ ಕೇಳಿ ಸಹಾಯ ಕಳುಹಿಸುತ್ತಾನೆ, ಜಾಂಬವಂತನು ಹೊರಡುತ್ತಾನೆ, ಹನುಮಂತನು ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಅನಂತರ ಸುದ್ದಿ ನಿವೇದಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಹತಳಾದ ಸೀತೆ ಮಾಯೆಯೇ ಎಂದು ಓದುಗನಿಗೆ ತಿಳಿದಿದೆ, ಆದರೆ ರಾಮನಿಗೂ ಹನುಮಂತನಿಗೂ ತಿಳಿದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ನಾಟಕೀಯ ವಿಡಂಬನೆ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಹನುಮಂತನು ಸ್ವತಃ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಸಾಕ್ಷ್ಯ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಿಶ್ವಸನೀಯವಾಗುವುದಿಲ್ಲ. ಇದೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾಯೆಯ ಸಫಲತೆಗೆ ಕಾರಣ — ನಿಜವಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ಬಲ್ಲವನಿಂದಲೇ ಸುಳ್ಳು ಸೀತೆ ನಿಜವೆಂದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ಹನುಮಂತನ ‘ಅರಿಂದಮ’ (ಶತ್ರುದಮನನೇ) ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆಯೂ ವಿಶೇಷ — ರಾಮನ ಶೌರ್ಯವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತ ಅವನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೃಢಗೊಳಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನ ಆ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿ ಶೋಕದಿಂದ ಮೂರ್ಛಿತನಾದ ರಾಘವನು ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದಂತೆ ಆಗ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದನು. ದೇವಸದೃಶನಾದ ಆ ರಾಘವನು ನೆಲದ ಮೇಲೆ ಬಿದ್ದಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯಿಂದಲೂ ಹಾರಿ ಓಡಿಬಂದರು. ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಉರಿದೆದ್ದ, ನಂದಿಸಲಾಗದ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ದಹಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಅವರು ಕಮಲ-ನೈದಿಲೆಗಳ ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ನೀರಿನಿಂದ ಸಿಂಪಡಿಸಿದರು. ರಾಮನ ಶೋಕ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಅವನನ್ನೇ ದಹಿಸುತ್ತದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ತಣ್ಣೀರಿನಿಂದ ಅದನ್ನು ಶಮನಗೊಳಿಸಲು ಪ್ರಯತ್ನಿಸುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಅತಿ ದುಃಖಿತನಾದ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ತೋಳುಗಳಿಂದ ಅವನನ್ನು ಅಪ್ಪಿಕೊಂಡು, ಅಸ್ವಸ್ಥನಾಗಿದ್ದ ರಾಮನಿಗೆ ಹೇತು ಮತ್ತು ಅರ್ಥದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಮಾತನ್ನು ಹೇಳಿದನು. ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದ ಮರದ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸಮರ್ಪಕ — ಬೇರು ಕತ್ತರಿಸಿದರೆ ಮರ ಹಠಾತ್ತಾಗಿ ಬೀಳುವಂತೆ, ಸೀತೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ರಾಮನ ಜೀವನದ ಆಧಾರವೇ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಂತಾಯಿತು. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮುಂದಿನ ಮಾತು ‘ಹೇತ್ವರ್ಥಸಂಯುತಮ್’ (ಹೇತು-ಅರ್ಥಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದುದು) ಎಂದು ಕವಿ ಮೊದಲೇ ನಿರ್ದೇಶಿಸುತ್ತಾನೆ — ಅದು ಭಾವನಾತ್ಮಕವಲ್ಲ, ತರ್ಕಪ್ರಧಾನ. ವಾನರರ ಉಪಚಾರ ರಾಮನ ಬಗ್ಗೆ ಅವರ ಸ್ನೇಹವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವರು ಸ್ವತಃ ದುಃಖಿತರಾಗಿದ್ದರೂ ಮೊದಲು ಸ್ವಾಮಿಯ ರಕ್ಷಣೆ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.

‘ಆರ್ಯನೇ, ಶುಭಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ ನಿಂತಿರುವ, ಇಂದ್ರಿಯಗಳನ್ನು ಗೆದ್ದಿರುವ ನಿನ್ನನ್ನು ಧರ್ಮವು ಅನರ್ಥಗಳಿಂದ ಕಾಪಾಡಲಾರದು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅದು ನಿರರ್ಥಕ. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮ ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಕಾಣುವಂತೆ ಧರ್ಮವು ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮವಿಲ್ಲ ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಸ್ಥಾವರ-ಜಂಗಮಗಳು ವ್ಯಕ್ತವಾಗಿರುವಂತೆ ಈ ವಿಷಯ (ಧರ್ಮ) ಯುಕ್ತವಲ್ಲ — ಹಾಗಿದ್ದಿದ್ದರೆ ನಿನ್ನಂಥವನು ವಿಪತ್ತಿಗೆ ಸಿಲುಕುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ಅಧರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ರಾವಣನು ನರಕಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದನು; ಧರ್ಮಸಂಯುಕ್ತನಾದ ನೀನು ವ್ಯಸನವನ್ನು ಹೊಂದುತ್ತಲೇ ಇರಲಿಲ್ಲ. ಅವನಿಗೆ ವ್ಯಸನವಿಲ್ಲದಿರುವಾಗ, ನಿನಗೆ ವ್ಯಸನ ಬಂದಿರುವಾಗ, ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳು ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗುತ್ತವೆ — ಫಲವಾದರೋ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಧರ್ಮದಿಂದ ಧರ್ಮಫಲ, ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಅಧರ್ಮಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತದೆ ಎಂದಾದರೆ, ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವರು ಅಧರ್ಮಫಲದೊಡನೆ ಸೇರುತ್ತಿದ್ದರು, ಅಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ರುಚಿಯುಳ್ಳ ಜನರು ಧರ್ಮಫಲದಿಂದ ವಂಚಿತರಾಗುತ್ತಿದ್ದರು, ಧರ್ಮದಿಂದ ನಡೆಯುವವರಿಗೆ ಧರ್ಮಫಲ ದೊರೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಯಾರಲ್ಲಿ ಅಧರ್ಮ ನೆಲೆಸಿದೆಯೋ ಅವರ ಸಂಪತ್ತು ವೃದ್ಧಿಯಾಗುತ್ತದೆ, ಧರ್ಮಶೀಲರು ಕ್ಲೇಶಪಡುತ್ತಾರೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಇವೆರಡೂ ನಿರರ್ಥಕ. ರಾಘವನೇ, ಪಾಪಕರ್ಮಿಗಳು ಅಧರ್ಮದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾರೆ ಎಂದಾದರೆ, ವಧಕರ್ಮದಿಂದ ಹತವಾದ ಅಧರ್ಮ ತಾನೇ ಹತವಾಗಿದೆ, ಇನ್ನು ಅದು ಯಾರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುವುದು? ಅಥವಾ ವಿಧಿಯು ವಿಧಿಸಿದಂತೆ ಇವನು ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಇವನು ಇನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ ಎಂದಾದರೆ, ಆ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಧಿಯೇ ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ, ಆ ಪುರುಷನಲ್ಲ. ಶತ್ರುಕರ್ಷಣನೇ, ಕಾಣದ ಪ್ರತೀಕಾರವುಳ್ಳ, ಅವ್ಯಕ್ತವಾದ, ಇದ್ದರೂ ಇಲ್ಲದಂತಿರುವ ಧರ್ಮದಿಂದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಫಲವನ್ನು ಹೇಗೆ ಪಡೆಯಲು ಸಾಧ್ಯ? ಸಜ್ಜನರಲ್ಲಿ ಮುಖ್ಯನೇ, ಧರ್ಮವು ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ ನಿನಗೆ ಯಾವ ಕೆಡುಕೂ ಆಗುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ; ನಿನಗೆ ಇಂತಹ ಸ್ಥಿತಿ ಬಂದಿರುವುದರಿಂದ ಅದು ಸರಿಹೊಂದುವುದಿಲ್ಲ.’ ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ನಾಸ್ತಿಕವಾದಿಯ ಮಾತಿನಂತೆ ಕೇಳಿಸುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ಶೋಕಗ್ರಸ್ತನಾದ ಅಣ್ಣನನ್ನು ಕರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರೇರೇಪಿಸುವುದೇ ಆಗಿದೆ. ಧರ್ಮಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಫಲವಿಲ್ಲ ಎಂದು ತೋರಿಸಿ ಅವನು ರಾಮನ ಮನಸ್ಸನ್ನು ದುಃಖದಿಂದ ಕ್ರೋಧದತ್ತ ಕೊಂಡೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ. ಈ ತರ್ಕಗಳು ಶೋಕಾವೇಶದಲ್ಲಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು, ಸಿದ್ಧಾಂತರೂಪದಲ್ಲಲ್ಲ ಎಂದು ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನವೂ ಇಲ್ಲಿ ಟಿಪ್ಪಣಿರೂಪದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಮೂರು ವಿಕಲ್ಪಗಳನ್ನು ಪರೀಕ್ಷಿಸುತ್ತಾನೆ — ಧರ್ಮ ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಲ್ಲ; ಧರ್ಮದ ಫಲ ತಲೆಕೆಳಗಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ; ವಿಧಿಯೇ ಕರ್ತೃವಾದರೆ ಪುರುಷನದು ದೋಷವಿಲ್ಲ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಈ ತರ್ಕ ರಾಮಾಯಣದಲ್ಲಿ ವಿರಳ — ಬೇರೆಲ್ಲೆಡೆ ಧರ್ಮದ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯ ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗಿದೆ, ಇಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ವಿರೋಧಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಮಾತುಗಳು ಭ್ರಾತೃಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಶೋಕಗಳ ಮಿಶ್ರಣದಿಂದ ಹುಟ್ಟಿದವು. ಧರ್ಮ ನಿಜವಾದರೆ ಧರ್ಮಾತ್ಮನಾದ ರಾಮನು ಏಕೆ ದುಃಖ ಪಡುತ್ತಾನೆ, ಪಾಪಿಯಾದ ರಾವಣನು ಏಕೆ ಸುಖಿಯಾಗಿದ್ದಾನೆ — ಎಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆ ಸಾರ್ವಕಾಲಿಕ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಉತ್ತರ ಕೊಡುವುದಿಲ್ಲ, ಆ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗಿ ಎತ್ತುತ್ತಾನೆ ಅಷ್ಟೇ. ಮುಂದೆ ರಾಮನು ತಾನೇ ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ತನ್ನ ಕರ್ಮದಿಂದ — ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಡದೆಯೇ ರಾವಣನನ್ನು ಕೊಂದು — ಉತ್ತರ ಕೊಡುವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಓದುಗನು ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳನ್ನು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷವಾಗಿ ಓದಬೇಕು, ಸಿದ್ಧಾಂತವಾಗಿ ಅಲ್ಲ. ‘ವಿಧಿಃ ಸ ಲಿಪ್ಯತೇ ತೇನ’ (ಆ ಪಾಪದಿಂದ ವಿಧಿಯೇ ಲಿಪ್ತವಾಗುತ್ತದೆ) ಎಂಬ ಮಾತು ದೈವವಾದದ ಖಂಡನೆ — ಎಲ್ಲವೂ ವಿಧಿಯ ಅಧೀನವಾದರೆ ಪಾಪದ ಫಲವನ್ನು ವಿಧಿಯೇ ಅನುಭವಿಸಲಿ, ಪುರುಷನಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಧರ್ಮವಾದವನ್ನೂ ದೈವವಾದವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ.

‘ಅಥವಾ ಧರ್ಮವು ದುರ್ಬಲ, ನಪುಂಸಕ, ಅದು ಬಲವನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ; ದುರ್ಬಲವಾದ, ಮರ್ಯಾದೆ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಧರ್ಮವನ್ನು ಸೇವಿಸಬಾರದು ಎಂಬುದು ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ. ಧರ್ಮವು ಪರಾಕ್ರಮಗಳೊಡನೆ ಬಲದ ಗುಣಭೂತವಾದರೆ (ಬಲದ ಅಂಗವಾದರೆ), ಆಗ ಧರ್ಮವನ್ನು ಬಿಟ್ಟು, ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಹೇಗೆ ನಡೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಿದ್ದೆಯೋ ಹಾಗೆ ಬಲದಲ್ಲಿ ನಡೆದುಕೋ. ಪರಂತಪನೇ, ಸತ್ಯವಚನವೇ ಧರ್ಮವೆಂದಾದರೆ, ನೀನು ತಂದೆಯ ಮಾತನ್ನು ಪಾಲಿಸದಿದ್ದರೆ ಅವನ ಮಾತು ಅನೃತವಾಗುತ್ತಿತ್ತು; ನಿನ್ನ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ತಂದೆ ಸತ್ಯಪಾಶದಿಂದ ಬಂಧಿತನಾಗಲಿಲ್ಲವೇ? ಪರಂತಪನೇ, ಧರ್ಮವಾಗಲಿ ಅಧರ್ಮವಾಗಲಿ ನಿಜವಾಗಿ ಇದ್ದಿದ್ದರೆ, ವಜ್ರಧಾರಿಯಾದ ಶತಕ್ರತು (ಇಂದ್ರ) ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದು ಯಜ್ಞವನ್ನು ಮಾಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ. ರಾಘವನೇ, ಅಧರ್ಮವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ ಧರ್ಮ ವಿನಾಶ ಮಾಡುತ್ತದೆ; ಕಾಕುತ್ಸ್ಥನೇ, ಮನುಷ್ಯನು ಇದೆಲ್ಲವನ್ನೂ ತನ್ನ ಇಚ್ಛೆಯಂತೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ಅಪ್ಪಾ ರಾಘವನೇ, ನನ್ನ ಅಭಿಪ್ರಾಯವೂ ಇದೇ — ಇದೇ ಧರ್ಮ ಎಂದು; ಆದರೆ ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆದಾಗ ನೀನು ಧರ್ಮದ ಬೇರನ್ನೇ ಕತ್ತರಿಸಿಬಿಟ್ಟೆ.’ ಇಂದ್ರನ ಉದಾಹರಣೆ ವಿಶ್ವರೂಪವಧೆಯ ಕಥೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಇಂದ್ರನು ಮುನಿಯನ್ನು ಕೊಂದರೂ ಯಜ್ಞ ಮಾಡಿದನು, ದೇವರಾಜನಾಗಿಯೇ ಉಳಿದನು; ಆದ್ದರಿಂದ ಧರ್ಮ-ಅಧರ್ಮಗಳ ಫಲ ನಿಯತವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಆಶಯ. ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವೇ ಎಲ್ಲ ದುಃಖದ ಮೂಲ ಎಂದು ಅವನು ಆಕ್ಷೇಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ರಾಜ್ಯ ಮತ್ತು ಧನ ಧರ್ಮದ ಆಧಾರ. ಇಲ್ಲಿ ಹಿಂದಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನದಲ್ಲಿ ವಿಸ್ತೃತ ಟಿಪ್ಪಣಿ ಇದೆ, ಅದು ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತುಗಳು ಪೂರ್ವಪಕ್ಷ ಎಂಬುದನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಸತ್ಯವಚನದ ಬಗ್ಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ಮಾತು ದಶರಥನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ತಂದೆಯ ಸತ್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ರಾಮನು ವನಕ್ಕೆ ಹೋದನು, ಆದರೂ ಅದರ ಫಲ ದುಃಖವೇ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ಕೇಳುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಯದ ರಕ್ಷಣೆಯಿಂದ ಏನು ಲಾಭವಾಯಿತು?

‘ಅಲ್ಲಲ್ಲಿಂದ ಸಂಗ್ರಹವಾಗಿ ವೃದ್ಧಿಯಾದ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳು ಹರಿಯುವಂತೆ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದ ವಂಚಿತನಾದ ಅಲ್ಪಬುದ್ಧಿಯ ಪುರುಷನ ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳೂ ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳಂತೆ ತುಂಡಾಗಿ ಹೋಗುತ್ತವೆ. ಸುಖದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ತೊರೆದು, ಸುಖವನ್ನು ಬಯಸಿ ಪಾಪವನ್ನು ಮಾಡತೊಡಗುತ್ತಾನೆ; ಆಗ ದೋಷ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತದೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಮಿತ್ರರು, ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಬಂಧುಗಳು; ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಪುರುಷ, ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಪಂಡಿತ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನೇ ಪರಾಕ್ರಮಿ, ಅವನೇ ಬುದ್ಧಿವಂತ, ಅವನೇ ಮಹಾಭಾಗ್ಯಶಾಲಿ, ಅವನೇ ಗುಣಾಧಿಕ. ಧೀರನೇ, ರಾಜ್ಯವನ್ನು ತೊರೆಯಲು ನೀನು ಯಾವ ನಿರ್ಧಾರವನ್ನು ಮಾಡಿದೆಯೋ, ಆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಪರಿತ್ಯಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಈ ದೋಷಗಳನ್ನು ನಾನು ಹೇಳಿದ್ದೇನೆ. ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮ-ಕಾಮ-ಅರ್ಥಗಳು, ಎಲ್ಲವೂ ಅನುಕೂಲವಾಗಿರುತ್ತವೆ; ಧನವಿಲ್ಲದವನು ಸಂಪತ್ತನ್ನು ಬಯಸಿ ಹುಡುಕಿದರೂ ಅದನ್ನು ಪಡೆಯಲಾರನು. ನರಾಧಿಪನೇ, ಹರ್ಷ, ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಧರ್ಮ, ಕ್ರೋಧ, ಶಮ, ದಮ — ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ. ಯಾವುದು ಇಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಧರ್ಮಾಚರಣೆ ಮಾಡುವವರ ಈ ಲೋಕವೂ ನಾಶವಾಗುವುದೋ, ಆ ಸಂಪತ್ತುಗಳು ಮೋಡ ಕವಿದ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು ಕಾಣದಂತೆ ನಿನ್ನಲ್ಲಿ ಕಾಣುತ್ತಿಲ್ಲ.’ ಈ ಭಾಗದಲ್ಲಿ ‘ಯಸ್ಯಾರ್ಥಾಃ’ (ಯಾರಿಗೆ ಸಂಪತ್ತಿದೆಯೋ) ಎಂಬ ಪದದ ಪುನರಾವೃತ್ತಿಯಿಂದ ವಕ್ತನ ಆವೇಶ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ. ಸಂಪತ್ತಿನ ಈ ಪ್ರಶಂಸೆ ಅರ್ಥಶಾಸ್ತ್ರದ ಲೌಕಿಕ ದೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ — ಧರ್ಮವೂ ಕಾಮವೂ ಅರ್ಥಾಧೀನ. ಮೋಡ ಕವಿದ ದಿನಗಳ ಗ್ರಹಗಳ ಉಪಮೆ ಅತ್ಯಂತ ಸುಂದರ — ಮೋಡಗಳಿಂದ ಆವೃತವಾದ ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ಗ್ರಹಗಳು ಇದ್ದರೂ ಕಾಣುವುದಿಲ್ಲ, ಹಾಗೆಯೇ ರಾಮನ ವನವಾಸದಲ್ಲಿ ಅವನ ಐಶ್ವರ್ಯ ಮರೆಯಾಗಿದೆ. ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಇಲ್ಲಿ ಸಂಪತ್ತಿನ ಏಳು ಫಲಗಳನ್ನು ಎಣಿಸುತ್ತಾನೆ — ಮಿತ್ರರು, ಬಂಧುಗಳು, ಪುರುಷತ್ವ, ಪಾಂಡಿತ್ಯ, ಪರಾಕ್ರಮ, ಬುದ್ಧಿ, ಮಹಾಭಾಗ್ಯ. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಧನವಂತನನ್ನೇ ಸರ್ವಗುಣಸಂಪನ್ನನೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ, ನಿರ್ಧನನು ಗುಣವಂತನಾಗಿದ್ದರೂ ಉಪೇಕ್ಷಿತನಾಗುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಲೌಕಿಕ ಅನುಭವ. ‘ಪರ್ವತಗಳಿಂದ ನದಿಗಳಂತೆ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಸಂಪತ್ತಿನ ಮೂಲತ್ವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಪರ್ವತಗಳು ನದಿಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನವಾಗಿರುವಂತೆ ಸಂಪತ್ತು ಎಲ್ಲ ಕ್ರಿಯೆಗಳ ಉಗಮಸ್ಥಾನ. ಬೇಸಗೆಯಲ್ಲಿ ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು ಒಣಗುತ್ತವೆ, ಹಾಗೆಯೇ ನಿರ್ಧನನ ಕಾರ್ಯಗಳು ತುಂಡಾಗುತ್ತವೆ. ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ರಾಮನ ರಾಜ್ಯತ್ಯಾಗವನ್ನು ಮತ್ತೆ ಮತ್ತೆ ದುಃಖದ ಮೂಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ರಾಮನು ಈಗ ರಾಜ್ಯದತ್ತ, ಶತ್ರುಜಯದತ್ತ ಪ್ರೇರಿತನಾಗಲಿ ಎಂದು. ಹರ್ಷ, ಕಾಮ, ದರ್ಪ, ಧರ್ಮ, ಕ್ರೋಧ, ಶಮ, ದಮ ಇವೆಲ್ಲವೂ ಸಂಪತ್ತಿನಿಂದಲೇ ಪ್ರವರ್ತಿಸುತ್ತವೆ ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಅವನು ಧರ್ಮವನ್ನೂ ಸಂಪತ್ತಿನ ಫಲವೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ — ಇದು ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ತರ್ಕದ ಉಪಸಂಹಾರ.

‘ವೀರನೇ, ನೀನು ಗುರುವಿನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ವನಕ್ಕೆ ಹೊರಟಾಗ, ನಿನಗೆ ಪ್ರಾಣಗಳಿಗಿಂತ ಪ್ರಿಯಳಾದ ಪತ್ನಿ ರಾಕ್ಷಸನಿಂದ ಅಪಹರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಳು. ವೀರನೇ, ಇಂದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಉಂಟುಮಾಡಿದ ಆ ವಿಪುಲ ದುಃಖವನ್ನು ನಾನು ಕರ್ಮದಿಂದ ಹೋಗಲಾಡಿಸುತ್ತೇನೆ; ಆದ್ದರಿಂದ ಏಳು, ರಾಘವನೇ. ನರಶಾರ್ದೂಲನೇ, ದೀರ್ಘಬಾಹುವೇ, ವ್ರತನಿಷ್ಠನೇ, ಏಳು; ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ? ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನಾನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲ ಹೇಳಿದೆನು; ಜನಕಸುತೆಯ ಮರಣವನ್ನು ಕಂಡು ರೋಷಗೊಂಡ ನಾನು ರಥ-ಆನೆ-ಕುದುರೆಗಳ ಸಹಿತವಾಗಿ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಸಹಿತವಾಗಿ ಲಂಕೆಯನ್ನು ಬಾಣಗಳಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಧ್ವಂಸಮಾಡುತ್ತೇನೆ.’ ಹೀಗೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ದೀರ್ಘ ತರ್ಕ ಕೊನೆಯಲ್ಲಿ ಕರ್ಮದಲ್ಲಿ ಪರ್ಯವಸಾನಗೊಳ್ಳುತ್ತದೆ. ಅವನ ಉದ್ದೇಶ ದರ್ಶನಶಾಸ್ತ್ರವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವುದಲ್ಲ, ರಾಮನ ಮೋಹವನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸುವುದು ಮತ್ತು ತನ್ನ ಕ್ರೋಧವನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸುವುದು. ‘ಕಿಮಾತ್ಮಾನಂ ಮಹಾತ್ಮಾನಮಾತ್ಮಾನಂ ನಾವಬುಧ್ಯಸೇ’ (ಮಹಾತ್ಮನಾದ ನಿನ್ನನ್ನು ನೀನೇ ಏಕೆ ಅರಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ) ಎಂಬ ನಲವತ್ಮೂರನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ — ಅದರಿಂದ ರಾಮನ ದಿವ್ಯಸ್ವರೂಪದ ಸ್ಮರಣೆ ಸೂಚಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಪುಷ್ಪಿತಾಗ್ರಾವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ; ಅದರಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷವೂ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ಬೆರೆತಿವೆ. ‘ಅಯಮನಘ ತವೋದಿತಃ ಪ್ರಿಯಾರ್ಥಮ್’ (ಪಾಪರಹಿತನೇ, ನಿನ್ನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಇದನ್ನು ಹೇಳಿದೆನು) ಎಂಬ ವಾಕ್ಯದಿಂದ, ಹಿಂದೆ ಹೇಳಿದ ತರ್ಕಗಳು ರಾಮನ ಪ್ರಿಯಕ್ಕಾಗಿ, ಅವನ ಶೋಕನಿವಾರಣೆಗಾಗಿ ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟವು ಎಂದು ಅವನೇ ಒಪ್ಪಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾನೆ. ಇಲ್ಲಿ ಲಕ್ಷ್ಮಣನ ರೋಷ ಸೀತೆಯ ವಧೆಯ ಕುರಿತಾದುದು.

രാക്ഷസന്മാരുടെയും വനവാസികളുടെയും ആ വലിയ യുദ്ധാരവം കേട്ട് രാഘവനും ജാംബവാനോടു പറഞ്ഞു: ‘സൗമ്യാ, ഹനുമാൻ തീർച്ചയായും അതിദുഷ്കരമായ ഒരു കർമം ചെയ്തിരിക്കുന്നു; ഭയങ്കരമായ വലിയ ആയുധശബ്ദം കേൾക്കുന്നതുകൊണ്ട് അവിടെ ഘോരയുദ്ധം നടക്കുന്നു. അതിനാൽ ഋക്ഷരാജാവേ, സ്വന്തം സൈന്യത്തോടുകൂടി പോയി, യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന ആ കപിശ്രേഷ്ഠനു വേഗം സഹായം ചെയ്യുക.’ ദൂരെനിന്നുതന്നെ ശബ്ദം കേട്ട് രാമൻ ഹനുമാന്റെ ആപത്ത് അനുമാനിച്ചു; അതിനാൽ വൃദ്ധനും പരാക്രമിയുമായ ജാംബവാനെ അയയ്ക്കുന്നു. ‘അങ്ങനെയാകട്ടെ’ എന്നു പറഞ്ഞ് ഋക്ഷരാജൻ സ്വന്തം സൈന്യത്തോടുകൂടി വാനരനായ ഹനുമാൻ ഉണ്ടായിരുന്ന പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലേക്കു വന്നു. അപ്പോൾ യുദ്ധം ചെയ്തു കിതയ്ക്കുന്ന വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് ഹനുമാൻ വരുന്നത് ഋക്ഷപതി കണ്ടു. വഴിയിൽ യുദ്ധത്തിനൊരുങ്ങി നിൽക്കുന്ന, നീലമേഘംപോലുള്ള ഭീകരമായ ആ ഋക്ഷസൈന്യത്തെ കണ്ട് ഹനുമാൻ അതിനെ തടഞ്ഞ് പിന്തിരിപ്പിച്ചു — ഇനി യുദ്ധത്തിനു പ്രയോജനമില്ല എന്നായിരുന്നു അവന്റെ അഭിപ്രായം. മഹായശസ്വിയായ അവൻ ആ സൈന്യത്തോടൊപ്പം വേഗം രാമന്റെ അരികിലെത്തി ദുഃഖിതനായി പറഞ്ഞു: ‘യുദ്ധത്തിൽ പൊരുതിക്കൊണ്ടിരുന്ന ഞങ്ങൾ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ രാവണപുത്രനായ ഇന്ദ്രജിത്ത് കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന സീതയെ കൊന്നു. ശത്രുനാശകാ, അതു കണ്ട് മനസ്സു ഭ്രമിച്ച്, വിഷണ്ണനായി, ആ വൃത്താന്തം അങ്ങയെ അറിയിക്കാൻ ഞാൻ വന്നിരിക്കുന്നു.’ ഹനുമാന്റെ വാക്കു ചുരുങ്ങിയതാണ്, പക്ഷേ അതീവ ഗൗരവമുള്ളതാണ് — അവൻ ഒരലങ്കാരവും ചേർക്കുന്നില്ല, കണ്ട സത്യം മാത്രം അറിയിക്കുന്നു. ‘ഉദ്ഭ്രാന്തചിത്തഃ’ (മനസ്സു ഭ്രമിച്ചവൻ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവന്റെ സ്വന്തം അവസ്ഥയും സൂചിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു — സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ എല്ലാം ധൈര്യത്തോടെ ചെയ്തവൻപോലും ഇന്നു വ്യാകുലനാണ്. ജാംബവാന്റെ സൈന്യം യുദ്ധത്തിനു വന്നു; പക്ഷേ ഹനുമാൻ അതിനെ തടയുന്നു — ഈ സന്ദർഭം രണ്ടു സേനാനായകന്മാരുടെയും പരസ്പരവിശ്വാസം കാണിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് കഥയുടെ ഗതി വേഗമുള്ളതാണ് — രാമൻ ശബ്ദം കേട്ട് സഹായം അയയ്ക്കുന്നു, ജാംബവാൻ പുറപ്പെടുന്നു, ഹനുമാൻ മടങ്ങുന്നു, പിന്നെ വാർത്ത അറിയിക്കപ്പെടുന്നു. കൊല്ലപ്പെട്ട സീത മായ മാത്രമാണെന്നു വായനക്കാരന് അറിയാം; എന്നാൽ രാമനും ഹനുമാനും അറിയില്ല; അതിനാൽ ഇവിടെ നാടകീയമായ വിപര്യയം (വിരോധാഭാസം) കാണാം. ഹനുമാൻ സ്വയം അശോകവനികയിൽ സീതയെ കണ്ടിട്ടുണ്ട്; അതിനാൽ അവന്റെ സാക്ഷ്യം രാമന് അവിശ്വസനീയമാകുന്നില്ല. ഇതുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മായയുടെ വിജയത്തിന്റെ കാരണം — യഥാർഥ സീതയെ അറിഞ്ഞിരുന്നവൻതന്നെ വ്യാജസീതയെ യഥാർഥമെന്നു സ്ഥിരീകരിച്ചു. ഹനുമാന്റെ ‘അരിന്ദമ’ (ശത്രുനാശകാ) എന്ന സംബോധനയും ശ്രദ്ധേയമാണ് — രാമന്റെ ശൗര്യം ഓർമിപ്പിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് ഉറപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

അവന്റെ ആ വാക്കു കേട്ട് ശോകത്താൽ മോഹാലസ്യപ്പെട്ട രാഘവൻ വേരറ്റ മരംപോലെ അപ്പോൾ നിലത്തു വീണു. ദേവതുല്യനായ ആ രാഘവൻ നിലത്തു വീണതു കണ്ട് കപിശ്രേഷ്ഠന്മാർ എല്ലാ ഭാഗത്തുനിന്നും ചാടിവന്ന് അടുത്തെത്തി. പെട്ടെന്നു ജ്വലിച്ചുയർന്ന, കെടുത്താനാവാത്ത അഗ്നിപോലെ എരിയുന്ന അദ്ദേഹത്തെ അവർ താമരയുടെയും നീലോൽപ്പലത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ള ജലംകൊണ്ടു നനച്ചു. രാമന്റെ ശോകം അഗ്നിപോലെ അദ്ദേഹത്തെത്തന്നെ ദഹിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർ തണുത്ത വെള്ളംകൊണ്ട് അതു ശമിപ്പിക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. പിന്നെ അതീവ ദുഃഖിതനായ ലക്ഷ്മണൻ അസ്വസ്ഥനായ രാമനെ കൈകളാൽ ആലിംഗനം ചെയ്ത് യുക്തിയും അർഥവും നിറഞ്ഞ വാക്കു പറഞ്ഞു. വേരറ്റ മരത്തിന്റെ ഉപമ ഏറ്റവും ഉചിതമാണ് — വേരറ്റാൽ മരം പെട്ടെന്നു വീഴുന്നതുപോലെ, സീതാവധം കേട്ടപ്പോൾ രാമന്റെ ജീവിതത്തിന്റെ ആധാരംതന്നെ അറ്റുപോയതുപോലെയായി. ലക്ഷ്മണന്റെ അടുത്ത വാക്ക് ‘ഹേത്വർഥസംയുതം’ (യുക്തിയും അർഥവും നിറഞ്ഞത്) ആണെന്ന് കവി മുൻകൂട്ടിത്തന്നെ നിർദേശിക്കുന്നു — അതു വൈകാരികമല്ല, യുക്തിപ്രധാനമാണ്. വാനരന്മാരുടെ ശുശ്രൂഷ രാമനോടുള്ള അവരുടെ സ്നേഹം കാണിക്കുന്നു — അവർ സ്വയം ദുഃഖിതരാണ്; എന്നിട്ടും ആദ്യം യജമാനന്റെ രക്ഷ നോക്കുന്നു.

‘ആര്യാ, ശുഭമാർഗത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ജിതേന്ദ്രിയനായ അങ്ങയെ അനർഥങ്ങളിൽനിന്നു രക്ഷിക്കാൻ ധർമത്തിനു കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ അതു നിരർഥകമാണ്. സ്ഥാവരങ്ങളും ജംഗമങ്ങളുമായ ഭൂതങ്ങളെ കാണാൻ കഴിയുന്നതുപോലെ ധർമത്തെ കാണാൻ കഴിയുന്നില്ല; അതിനാൽ ധർമം ഇല്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. സ്ഥാവരവും ജംഗമവും വ്യക്തമായിരിക്കുന്നതുപോലെ ഈ (ധർമം എന്ന) വസ്തു യുക്തിസഹമല്ല — അല്ലെങ്കിൽ അങ്ങയെപ്പോലൊരാൾ ആപത്തിൽപ്പെടുമായിരുന്നില്ല. അധർമം ഒരു യഥാർഥവസ്തുവായിരുന്നെങ്കിൽ രാവണൻ നരകത്തിൽ പോകുമായിരുന്നു; ധർമനിഷ്ഠനായ അങ്ങ് ആപത്തിൽ പെടുകയുമില്ലായിരുന്നു. അവന് ആപത്തില്ലാതിരിക്കുകയും അങ്ങേക്ക് ആപത്തു വരികയും ചെയ്യുന്നതിനാൽ ധർമവും അധർമവും പരസ്പരവിരുദ്ധങ്ങളായിത്തീരുന്നു — ഫലം വിപരീതമായി കാണപ്പെടുന്നു. ധർമംകൊണ്ടു ധർമഫലവും അധർമംകൊണ്ട് അധർമഫലവും ലഭിക്കുമെങ്കിൽ, അധർമം ഉറച്ചിരിക്കുന്നവർ അധർമഫലത്തോടു ചേരണം; അധർമരുചികളായ ജനങ്ങൾ (ദുഃഖം വെടിഞ്ഞ്) ധർമഫലം അനുഭവിക്കരുത്; ധർമമാചരിക്കുന്നവർക്കു ധർമഫലം ഉണ്ടാകണം. എന്നാൽ അധർമം ഉറച്ചിരിക്കുന്നവരുടെ സമ്പത്തു വർധിക്കുന്നു, ധർമശീലർ ക്ലേശിക്കുന്നു; അതിനാൽ ഇവ രണ്ടും നിരർഥകമാണ്. രാഘവാ, പാപകർമികൾ അധർമത്താൽ വധിക്കപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, വധകർമംകൊണ്ടുതന്നെ ഹതമായ അധർമം സ്വയം നശിച്ചുപോകുന്നു; പിന്നെ അത് ആരെ കൊല്ലും? അഥവാ വിധിയാൽ നിശ്ചയിക്കപ്പെട്ടതനുസരിച്ച് ഒരുവൻ കൊല്ലപ്പെടുകയും അവൻ മറ്റൊരുവനെ കൊല്ലുകയും ചെയ്യുന്നുവെങ്കിൽ, ആ പാപം വിധിയെത്തന്നെയാണ് ബാധിക്കുന്നത്, ആ പുരുഷനെയല്ല. ശത്രുകർഷകാ, പ്രതിവിധി കാണാനാവാത്തതും അവ്യക്തവും ഉണ്ടെങ്കിലും ഇല്ലാത്തതുപോലുള്ളതുമായ ധർമംകൊണ്ട് പരമമായ ഫലം നേടുന്നത് എങ്ങനെ? സജ്ജനങ്ങളിൽ മുഖ്യനേ, ധർമം യഥാർഥമായിരുന്നെങ്കിൽ അങ്ങേക്ക് ഒരു ദോഷവും ഉണ്ടാകുമായിരുന്നില്ല; അങ്ങേക്ക് ഇത്തരമൊരു അവസ്ഥ വന്നതിനാൽ അതു യുക്തിസഹമാകുന്നില്ല.’ ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ഒരു നാസ്തികവാദിയുടേതുപോലെ തോന്നുന്നു; എന്നാൽ അതിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം ശോകഗ്രസ്തനായ ജ്യേഷ്ഠനെ കർമത്തിലേക്കു പ്രേരിപ്പിക്കുക മാത്രമാണ്. ധർമത്തിനു പ്രത്യക്ഷഫലമില്ലെന്നു കാണിച്ച് അവൻ രാമന്റെ മനസ്സിനെ ദുഃഖത്തിൽനിന്നു ക്രോധത്തിലേക്കു നയിക്കുന്നു. ഈ വാദങ്ങൾ ശോകാവേശത്തിൽ പറഞ്ഞവയാണ്, സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല എന്ന് ഹിന്ദിഭാഷ്യവും ഇവിടെ ഒരു ടിപ്പണിയായി സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ ഭാഗത്ത് ലക്ഷ്മണൻ മൂന്നു വികല്പങ്ങൾ പരിശോധിക്കുന്നു — ധർമം പ്രത്യക്ഷമല്ല; ധർമത്തിന്റെ ഫലം വിപരീതമായി കാണപ്പെടുന്നു; വിധിയാണ് കർത്താവെങ്കിൽ പുരുഷന് ദോഷമില്ല. ലക്ഷ്മണന്റെ ഈ വാദം രാമായണത്തിൽ വിരളമാണ് — മറ്റെല്ലായിടത്തും ധർമത്തിന്റെ പ്രാധാന്യം സ്ഥാപിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇവിടെയാകട്ടെ ലക്ഷ്മണൻ അതിനെ എതിർക്കുന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ ഭ്രാതൃസ്നേഹത്തിന്റെയും ശോകത്തിന്റെയും മിശ്രണത്തിൽനിന്ന് ഉണ്ടായവയാണ്. ധർമം സത്യമാണെങ്കിൽ ധർമാത്മാവായ രാമൻ എന്തിനു ദുഃഖിക്കുന്നു, പാപിയായ രാവണൻ എന്തിനു സുഖിക്കുന്നു — ഈ ചോദ്യം എക്കാലത്തേക്കുമുള്ളതാണ്. ലക്ഷ്മണൻ ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകുന്നില്ല, അതു മൂർച്ചയോടെ ഉന്നയിക്കുക മാത്രം ചെയ്യുന്നു. മുന്നോട്ട് രാമൻ തന്നെ സ്വകർമംകൊണ്ട് ഈ ചോദ്യത്തിന് ഉത്തരം നൽകും — ധർമം കൈവിടാതെതന്നെ രാവണനെ വധിച്ചുകൊണ്ട്. അതിനാൽ ഈ ശ്ലോകങ്ങൾ പൂർവപക്ഷമായിട്ടാണ് വായിക്കേണ്ടത്, സിദ്ധാന്തമായിട്ടല്ല. ‘വിധിഃ സ ലിപ്യതേ തേന’ (ആ പാപം വിധിയെ ബാധിക്കുന്നു) എന്ന വാക്ക് ദൈവവാദത്തിന്റെ ഖണ്ഡനമാണ് — എല്ലാം വിധിക്ക് അധീനമാണെങ്കിൽ പാപഫലം വിധിതന്നെ അനുഭവിക്കട്ടെ, പുരുഷനല്ല. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ ധർമവാദത്തെയും ദൈവവാദത്തെയും ഒരേസമയം ആക്ഷേപിക്കുന്നു.

‘അഥവാ ധർമം ദുർബലവും ക്ലീബവുമാണ്, ബലത്തെയാണ് അതു പിന്തുടരുന്നത്; ദുർബലവും മര്യാദ നഷ്ടപ്പെട്ടതുമായ ആ ധർമം സേവിക്കേണ്ടതല്ല എന്നാണ് എന്റെ അഭിപ്രായം. ധർമം പരാക്രമത്തോടൊപ്പം ബലത്തിന്റെ ഒരു ഗുണം മാത്രമാണെങ്കിൽ, ധർമം ഉപേക്ഷിച്ച്, ധർമത്തിൽ എന്നപോലെ ബലത്തിൽ നിലകൊള്ളുക. പരന്തപാ, സത്യവചനമാണ് ധർമമെങ്കിൽ, അങ്ങ് പിതാവിന്റെ വാക്കു പാലിക്കാതിരുന്നെങ്കിൽ അത് അസത്യമാകുമായിരുന്നു; അങ്ങുനിമിത്തംതന്നെയല്ലേ പിതാവ് സത്യപാശത്താൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടത്? പരന്തപാ, ധർമമോ അധർമമോ ഒരു യഥാർഥവസ്തുവായിരുന്നെങ്കിൽ വജ്രധാരിയായ ശതക്രതു (ഇന്ദ്രൻ) ഒരു മുനിയെ കൊന്നിട്ട് യജ്ഞം ചെയ്യുമായിരുന്നില്ല. രാഘവാ, അധർമത്തെ ആശ്രയിച്ച ധർമം നാശമുണ്ടാക്കുന്നു; കാകുത്സ്ഥാ, മനുഷ്യൻ ഇതെല്ലാം തന്റെ ഇഷ്ടംപോലെ ചെയ്യുന്നു. പ്രിയ രാഘവാ, എന്റെ അഭിപ്രായവും ഇതാണ് — ഇതാണ് ധർമം; അങ്ങനെയെങ്കിൽ രാജ്യം ഉപേക്ഷിച്ചപ്പോൾ അങ്ങ് ധർമത്തിന്റെ വേരുതന്നെ അറുത്തുകളഞ്ഞു.’ ഇന്ദ്രന്റെ ഉദാഹരണം വിശ്വരൂപവധത്തിന്റെ കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — മുനിയെ കൊന്നിട്ടും ഇന്ദ്രൻ യജ്ഞം ചെയ്തു, ദേവരാജനായി തുടരുകയും ചെയ്തു; അതിനാൽ ധർമാധർമങ്ങളുടെ ഫലം നിയതമല്ല എന്നാണ് ലക്ഷ്മണന്റെ ആശയം. രാജ്യത്യാഗംതന്നെയാണ് എല്ലാ ദുഃഖത്തിന്റെയും മൂലം എന്ന് അവൻ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നു, കാരണം രാജ്യവും ധനവുമാണ് ധർമത്തിന്റെ ആധാരം. ഇവിടെ ഹിന്ദിഭാഷ്യത്തിൽ വിസ്തൃതമായ ഒരു ടിപ്പണിയുണ്ട്; ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്കുകൾ പൂർവപക്ഷമാണെന്ന് അതു വ്യക്തമാക്കുന്നു. സത്യവചനത്തെക്കുറിച്ചുള്ള ലക്ഷ്മണന്റെ വാക്ക് ദശരഥന്റെ പ്രതിജ്ഞ ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — പിതാവിന്റെ സത്യം കാക്കാൻ രാമൻ വനത്തിൽ പോയി; എന്നിട്ടും അതിന്റെ ഫലം ദുഃഖം മാത്രമായിരുന്നു. അതിനാൽ അവൻ ചോദിക്കുന്നു — സത്യം കാത്തതുകൊണ്ട് എന്തു നേട്ടമുണ്ടായി?

‘അവിടെയുമിവിടെയുംനിന്നു സമാഹരിച്ചു വളർന്ന സമ്പത്തിൽനിന്ന് എല്ലാ കർമങ്ങളും ഒഴുകിവരുന്നു, പർവതങ്ങളിൽനിന്നു നദികളെന്നപോലെ. സമ്പത്തു നഷ്ടപ്പെട്ട അൽപബുദ്ധിയായ മനുഷ്യന്റെ എല്ലാ കർമങ്ങളും വേനലിലെ ചെറുപുഴകൾപോലെ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. സുഖത്തിൽ വളർന്ന അവൻ സമ്പത്ത് ഉപേക്ഷിച്ചശേഷം സുഖം ആഗ്രഹിച്ച് പാപം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങുന്നു; അപ്പോൾ ദോഷം ഉണ്ടാകുന്നു. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു മിത്രങ്ങളുണ്ട്; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു ബന്ധുക്കളുണ്ട്; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനാണ് ലോകത്തിൽ പുരുഷൻ; ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനാണ് പണ്ഡിതൻ. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവൻ പരാക്രമിയാണ്, അവൻ ബുദ്ധിമാനാണ്, അവൻ മഹാഭാഗ്യവാനാണ്, അവൻ ഗുണാധികനാണ്. ധീരാ, രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കാൻ അങ്ങ് തീരുമാനിച്ചപ്പോഴുണ്ടായ ആ സമ്പത്ത്യാഗത്തിന്റെ ദോഷങ്ങളാണ് ഞാൻ ഇപ്പോൾ പറഞ്ഞത്. ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ അവനു ധർമവും കാമവും അർഥവും എല്ലാം അനുകൂലമാണ്; ധനമില്ലാത്തവന് അർഥം ആഗ്രഹിച്ച് അന്വേഷിച്ചാലും അതു നേടാനാവില്ല. നരാധിപാ, ഹർഷം, കാമം, ദർപ്പം, ധർമം, ക്രോധം, ശമം, ദമം — ഇവയെല്ലാം സമ്പത്തിൽനിന്നാണ് ഉണ്ടാകുന്നത്. ഏതൊന്നില്ലെങ്കിൽ ധർമം ആചരിച്ചു നടക്കുന്നവർക്കും ഈ ലോകം നഷ്ടപ്പെടുന്നുവോ, ആ സമ്പത്തുകൾ മേഘാവൃതമായ ദിവസങ്ങളിലെ ഗ്രഹങ്ങളെപ്പോലെ അങ്ങയിൽ കാണപ്പെടുന്നില്ല.’ ഈ ഭാഗത്ത് ‘യസ്യാർഥാഃ’ (ആർക്കു സമ്പത്തുണ്ടോ) എന്ന പദത്തിന്റെ ആവർത്തനത്താൽ വക്താവിന്റെ ആവേശം പ്രകടമാണ്. അർഥത്തിന്റെ ഈ പ്രശംസ അർഥശാസ്ത്രത്തിന്റെ ലൗകികദൃഷ്ടിയെ പിന്തുടരുന്നു — ധർമവും കാമവും അർഥത്തിന് അധീനമാണ്. മേഘാവൃതദിനങ്ങളിലെ ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഉപമ അതിസുന്ദരമാണ് — മേഘം മൂടിയ ആകാശത്തിൽ ഗ്രഹങ്ങൾ ഉണ്ടെങ്കിലും കാണപ്പെടുന്നില്ല; അതുപോലെ രാമന്റെ വനവാസത്തിൽ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഐശ്വര്യം മറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. ലക്ഷ്മണൻ ഇവിടെ അർഥത്തിന്റെ ഏഴു ഫലങ്ങൾ എണ്ണുന്നു — മിത്രങ്ങൾ, ബന്ധുക്കൾ, പുരുഷത്വം, പാണ്ഡിത്യം, പരാക്രമം, ബുദ്ധി, മഹാഭാഗ്യം. ലോകത്തിൽ ധനവാനെയാണ് സർവഗുണസമ്പന്നനായി കരുതുന്നത്; നിർധനൻ ഗുണവാനായാലും ഉപേക്ഷിക്കപ്പെടുന്നു — ഇതൊരു ലൗകികാനുഭവമാണ്. ‘പർവതങ്ങളിൽനിന്നു നദികളെന്നപോലെ’ എന്ന ഉപമ അർഥത്തിന്റെ മൂലത്വം കാണിക്കുന്നു — പർവതങ്ങൾ നദികളുടെ ഉദ്ഭവസ്ഥാനമായിരിക്കുന്നതുപോലെ അർഥം എല്ലാ കർമങ്ങളുടെയും ഉദ്ഭവസ്ഥാനമാണ്. വേനലിൽ ചെറുപുഴകൾ വറ്റുന്നതുപോലെ നിർധനന്റെ കാര്യങ്ങൾ മുറിഞ്ഞുപോകുന്നു. ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണൻ രാമന്റെ രാജ്യത്യാഗത്തെ വീണ്ടും വീണ്ടും ദുഃഖത്തിന്റെ മൂലമായി കാണിക്കുന്നു — രാമൻ ഇനി രാജ്യത്തിലേക്കും ശത്രുവിജയത്തിലേക്കും പ്രേരിതനാകാൻ. ഹർഷം, കാമം, ദർപ്പം, ധർമം, ക്രോധം, ശമം, ദമം എന്നിവ അർഥത്തിൽനിന്നുതന്നെ ഉണ്ടാകുന്നു എന്ന വാക്കുകൊണ്ട് അവൻ ധർമത്തെയും അർഥത്തിന്റെ ഫലമായി കാണിക്കുന്നു; അതാണ് മുൻവാദത്തിന്റെ ഉപസംഹാരം.

‘വീരാ, ഗുരുവിന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അങ്ങ് വനത്തിലേക്കു പുറപ്പെട്ടപ്പോൾ, പ്രാണനെക്കാൾ പ്രിയപ്പെട്ട അങ്ങയുടെ ഭാര്യയെ രാക്ഷസൻ അപഹരിച്ചു. വീരാ, ഇന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഉണ്ടാക്കിയ ആ വലിയ ദുഃഖം ഞാൻ കർമംകൊണ്ടു നീക്കിക്കളയും; അതിനാൽ രാഘവാ, എഴുന്നേൽക്കുക. നരശാർദൂലാ, ദീർഘബാഹോ, വ്രതം കാക്കുന്നവനേ, എഴുന്നേൽക്കുക; മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ആത്മാവിനെ അങ്ങ് സ്വയം എന്തുകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല? അനഘാ, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം പറഞ്ഞത്; ജനകപുത്രിയുടെ മരണം കണ്ട് രോഷാകുലനായ ഞാൻ രഥങ്ങളോടും ആനകളോടും കുതിരകളോടും രാക്ഷസേന്ദ്രനോടുംകൂടിയ ലങ്കയെ ബാണങ്ങളാൽ പൂർണമായി തകർത്തുവീഴ്ത്തും.’ ഇങ്ങനെ ലക്ഷ്മണന്റെ നീണ്ട വാദം ഒടുവിൽ കർമത്തിൽ ചെന്നവസാനിക്കുന്നു. ഒരു ദർശനശാസ്ത്രം സ്ഥാപിക്കലല്ല അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം; രാമന്റെ മോഹം നീക്കലും സ്വന്തം ക്രോധം പ്രകടിപ്പിക്കലുമാണ്. ‘കിമാത്മാനം മഹാത്മാനമാത്മാനം നാവബുധ്യസേ’ (മഹാത്മാവായ അങ്ങയുടെ ആത്മാവിനെ അങ്ങ് എന്തുകൊണ്ട് തിരിച്ചറിയുന്നില്ല) എന്ന നാല്പത്തിമൂന്നാം ശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളതാണ്, സമീക്ഷിതപാഠത്തിലില്ല — അതുകൊണ്ട് രാമന്റെ ദിവ്യസ്വരൂപം ഓർമിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവസാനശ്ലോകം പുഷ്പിതാഗ്രാവൃത്തത്തിലാണ്; അതിൽ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷവും പ്രതിജ്ഞയും ഒന്നുചേരുന്നു. ‘അയമനഘ തവോദിതഃ പ്രിയാർഥം’ (അനഘാ, അങ്ങയുടെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടിയാണ് ഇതു പറഞ്ഞത്) എന്ന വാക്യത്താൽ, മുമ്പു പറഞ്ഞ വാദങ്ങൾ രാമന്റെ പ്രിയത്തിനുവേണ്ടി — അദ്ദേഹത്തിന്റെ ശോകം നീക്കാൻ — പറഞ്ഞവയാണെന്ന് അവൻതന്നെ സമ്മതിക്കുന്നു. ഇവിടെ ലക്ഷ്മണന്റെ രോഷം സീതാവധത്തെച്ചൊല്ലിയാണ്.

Rāghava, too, heard the great din of battle between the rākṣasas and the forest-dwellers, and said to Jāmbavān: "Gentle friend, Hanumān must surely have done some very hard deed, for a terrible and tremendous clash of weapons can be heard. Go quickly, lord of the bears, with your own army about you, and help that best of monkeys in his fight." Hearing the noise from afar, Rāma guessed that Hanumān was in danger and sent the old and valiant Jāmbavān to him. Saying, "So be it," the king of the bears set out with his troops for the western gate, where Hanumān was. On the way the lord of the bears saw Hanumān coming, surrounded by monkeys who had been in battle and were panting. Seeing that army of bears, terrible as a dark cloud and ready to fight, Hanumān held it back and turned back himself, for in his view there was no longer any point in fighting; that the bears came to fight and Hanumān stopped them shows the trust between the two commanders. Coming quickly with the army into Rāma's presence, the illustrious Hanumān spoke to him in sorrow: "While we were fighting in the battle, before our very eyes, Indrajit, son of Rāvaṇa, killed Sītā as she wept. Seeing it, subduer of foes, I was distraught and dejected, and I have come to report to you what happened." His words were brief but heavy; he added no ornament and only told the truth as he had seen it. "Distraught" shows his own state: he who had done everything so steadily in the Sundara Kāṇḍa was shaken today. By calling Rāma "subduer of foes" he tried to steady his mind by recalling his valour. The story moves quickly here, the din heard, help sent, Jāmbavān setting out, Hanumān returning, and the news told. The reader knows the murdered Sītā was only an illusion, but Rāma and Hanumān do not, and the irony is sharp. Hanumān had seen the real Sītā in the Aśoka grove, so Rāma had no reason to doubt his word; that is exactly why Indrajit's trick succeeded, for the one who knew the true Sītā had vouched for the false one.

Hearing his words, Rāghava, overcome with grief, fell to the ground like a tree cut at the root; the image fits exactly, for as a tree falls at once when its root is cut, so the news of Sītā's death seemed to cut the very root of Rāma's life. Seeing Rāghava, who was like a god, fallen on the ground, the best of monkeys leapt up and ran to him from every side. Though grieving themselves, they cared first for their master: they sprinkled him with water fragrant with lotuses and lilies, for his grief burned him like a fire suddenly flaring up that cannot be put out, and they tried to cool it. Then Lakṣmaṇa, deeply distressed, took him in his arms and spoke to the stricken Rāma words full of reasons and purpose. The poet tells us in advance that what follows is an argument driven by reasoning, not merely by feeling.

"Noble brother, you keep to the good path and have mastered your senses, yet righteousness cannot save you from misfortune; so it is useless. We can see the creatures that move and those that do not, but righteousness cannot be seen in that way, and so I think it does not exist. If it were as plain as moving and unmoving things, this could not have happened; someone like you would not come to ruin. If unrighteousness were real, Rāvaṇa would go to hell, and you, devoted to righteousness, would never meet disaster. Since he has no misfortune and misfortune has come upon you, righteousness and unrighteousness turn out to contradict each other, for their fruits are seen reversed. One would gain righteousness by righteousness and unrighteousness by unrighteousness if those in whom wrong is firmly lodged were bound to its fruit, if those who delight in wrong were cut off from the fruits of right, and those who act rightly reaped the reward of righteousness. But since wealth grows for those in whom wrong is lodged while the righteous suffer, both are meaningless. If the wicked are killed by unrighteousness, Rāghava, then unrighteousness, struck down by the very act of killing, is itself destroyed; whom will it kill? Or if it is by fate that a man is killed or kills another, then fate is stained by the deed, not the man by the sin. How can one reach the highest good, scourge of foes, through a righteousness whose response is never seen, which is unmanifest, which both is and is not? If it were real, first of the good, nothing so unreal would have befallen you; since such a thing has befallen you, it does not hold good." Lakṣmaṇa sounds almost like an unbeliever here, but his purpose was only to rouse his grief-stricken brother to action: by showing that righteousness bears no visible fruit, he meant to turn Rāma's mind from sorrow to anger. These arguments were spoken in the heat of grief, not as settled doctrine. He tests three positions: that righteousness cannot be perceived; that its fruits are seen reversed; and that if fate is the doer, the man bears no guilt, so that "fate is stained by the deed" rejects fatalism too, since if all depends on fate, fate should bear the sin. Such an argument is rare in the Rāmāyaṇa, where everywhere else righteousness is set first; here Lakṣmaṇa argues against it, out of love for his brother mixed with grief. Why does the righteous Rāma suffer while the sinful Rāvaṇa prospers? The question belongs to every age. Lakṣmaṇa gives no answer; he only raises the question sharply, and Rāma will answer it himself by his deeds, killing Rāvaṇa without ever abandoning righteousness. The reader should take these verses as the case for the opposing side, not as the poem's conclusion.

"Or else righteousness is weak and impotent and follows strength; in my view the weak, who have lost their bounds, are not to be served. If righteousness is only the servant of strength and valour, then give up righteousness and act by strength as you once acted by righteousness. And if righteousness means speaking the truth, scorcher of foes, then had you not done what our father asked you would have made his word a lie; was it not because of you that our father was bound? If either righteousness or unrighteousness were real, Indra of the hundred sacrifices, wielder of the thunderbolt, would not have killed a sage and then performed a sacrifice. Righteousness that rests on unrighteousness destroys, Rāghava; a man does all these things as he pleases, Kākutstha. This is my view, dear brother: this was righteousness, Rāghava, yet when you gave up the kingdom you cut off the very root of righteousness." The example of Indra recalls the story of his killing Viśvarūpa: though he killed a sage, he still performed sacrifice and remained king of the gods, so, Lakṣmaṇa means, the fruits of right and wrong are not fixed. The remark about truthfulness recalls Daśaratha's promise: Rāma went to the forest to keep his father's word true, and all it brought him was sorrow, so what had been gained by keeping truth? He reproached Rāma that giving up the kingdom was the root of all their sorrow, since kingdom and wealth are the foundation of righteousness.

"From wealth, grown great and gathered from here and there, all undertakings flow, as rivers flow from the mountains. When a man of little mind is deprived of wealth, all his undertakings dry up like little streams in summer. A man raised in comfort who gives up wealth and still longs for pleasure turns to wrongdoing, and then evil takes hold. He who has wealth has friends; he who has wealth has kinsmen; he who has wealth is counted a man in the world; he who has wealth is learned. He who has wealth is valiant, wise, fortunate, rich in virtues. I have set out, steadfast one, the evils that follow from giving up wealth, as you did when you resolved to renounce the kingdom. For the man who has wealth, righteousness, pleasure and wealth all go well; the penniless man who seeks wealth cannot find it by searching. Joy, desire, pride, righteousness, anger, calm and self-restraint, all these spring from wealth, lord of men. The wealth without which even those who walk in righteousness lose this world is not to be seen in you, like the planets on cloudy days." The repeated "he who has wealth" betrays the speaker's passion. This praise of wealth follows the worldly outlook of the science of statecraft, in which righteousness and pleasure depend on wealth. He counts seven fruits of wealth, friends, kinsmen, manhood, learning, valour, wisdom and good fortune, for in the world the rich man is thought to have every virtue and the poor man is ignored however good he is. The rivers flowing from mountains make wealth the source of every undertaking, and the streams drying in summer show how a poor man's work withers. By saying that even righteousness springs from wealth he rounds off his earlier argument. The planets hidden on cloudy days are an especially fine image: they are there but cannot be seen behind the clouds, and so in exile Rāma's royal fortune was hidden. Again and again Lakṣmaṇa names the renunciation of the kingdom as the root of their sorrow, to rouse Rāma now towards kingship and victory.

"While you were in exile, hero, keeping to our father's word, the rākṣasa carried off your wife, dearer to you than life. Today, hero, by my deeds I shall wipe out the great grief Indrajit has caused. So rise up, Rāghava. Rise up, tiger among men, long-armed one, firm in your vows. Why do you not recognise yourself as the great Self? Sinless one, I have said all this for your sake. Enraged at seeing the death of Janaka's daughter, I shall bring down Laṅkā with my arrows, its chariots, elephants and horses, and the lord of the rākṣasas with it." So Lakṣmaṇa's long argument ends in action. His aim was not to establish a philosophy but to break Rāma's despair and to voice his own fury at Sītā's killing. By asking why Rāma does not know himself as the great Self he recalls Rāma's divine nature, and by saying "I have said this for your sake" he admits that his arguments were spoken to please Rāma and lift his grief. The last verse, in a longer metre, joins Lakṣmaṇa's rage and his vow.