शक्रस्य अशनेः इव समस्वनं तं भीमनिर्ह्रादं श्रुत्वा वानराः सर्वाः दिशः वीक्षमाणाः भृशं दुद्रुवुः। सीतायाः वधं दृष्ट्वा तेषां मनः भग्नम् आसीत्, इन्द्रजितः गर्जनेन तु भयम् अपि उत्पन्नम्। विषण्णवदनान् दीनान् त्रस्तान् पृथक् पृथक् विद्रवतः तान् सर्वान् मारुतात्मजः हनूमान् उवाच — ‘प्लवंगमाः, कस्मात् विषण्णवदनाः विद्रवध्वम्? युद्धस्य समुत्साहं त्यक्त्वा वः शूरत्वं क्व नु गतम्? अग्रतः आहवे यान्तं मां पृष्ठतः अनुव्रजध्वम्। अभिजनेन उपेतैः शूरैः युद्धात् निवर्तितुम् अयुक्तं हि।’ अत्र हनुमतः नेतृत्वं स्पष्टं दृश्यते — सः स्वयम् अपि दुःखितः, तथापि सेनायाः मनोबलं रक्षितुं प्रथमं स्वयम् अग्रे गच्छति। ‘अभिजनोपेतैः’ इति पदेन सः वानराणां कुलगौरवं स्मारयति — सत्कुले जाताः शूराः पृष्ठं न दर्शयन्ति। धीमता वायुपुत्रेण एवम् उक्ताः ते सुसंक्रुद्धाः हृष्टमानसाः शैलशृङ्गान् द्रुमान् च जगृहुः। ते वानरर्षभाः गर्जन्तः राक्षसान् अभिपेतुः, महाहवे हनूमन्तं परिवार्य अन्वयुः च। तैः वानरमुख्यैः सर्वतः वृतः सः हनूमान् अर्चिष्मान् हुताशनः इव शत्रुवाहिनीम् अदहत्। एवं क्षणमात्रे एव सेनायाः अवस्था परिवर्तिता — ये पलायमानाः आसन्, ते एव इदानीं शत्रून् अभिधावन्ति। अग्नेः उपमा हनुमतः तेजः शत्रुनाशकत्वं च युगपत् सूचयति। अस्मिन् प्रसङ्गे वानराणां पलायनं स्वाभाविकम् — ये सीतायाः कृते समुद्रं तीर्त्वा आगताः, ते तस्याः वधं दृष्ट्वा युद्धस्य प्रयोजनम् एव नष्टम् इति मेनिरे। हनुमान् तु तेषां शोकं क्रोधे परिवर्तयति, येन ते पुनः युद्धाय सज्जाः भवन्ति। नेतुः वाक्यस्य एषः प्रभावः — एकेन वाक्येन सहस्राणां मनः परिवर्तितम्।

वानरसैन्येन वृतः कालान्तकयमोपमः सः सुमहाकपिः राक्षसानां कदनं चकार। शोकेन महता कोपेन च आविष्टः हनूमान् रावणिरथे महतीं शिलाम् अपातयत्। हनुमतः शोकः कोपः च एकत्र मिलितौ — सीतायाः वधेन शोकः, तस्य कर्तरि कोपः। ताम् आपतन्तीं दृष्ट्वा एव सारथिना विधेयाश्वसमायुक्तः सः रथः सुदूरम् अपवाहितः। रथस्थं ससारथिं तम् इन्द्रजितम् अप्राप्य सा व्यर्थम् उद्यता शिला धरणीं भित्त्वा विवेश। शिलायां पतितायां रक्षसां चमूः व्यथिता, निपतन्त्या शिलया च बहवः राक्षसाः भृशं मथिताः। अतः प्रहारः लक्ष्यं न प्राप्तवान्, तथापि निष्फलः न अभवत्। ततः शतशः काननौकसः नदन्तः तम् अभ्यधावन्; ते महाकायाः द्रुमान् गिरिशृङ्गाणि च उद्यताः। भीमविक्रमाः वानराः संख्ये इन्द्रजितं प्रति वृक्षशैलमहावर्षं विसृजन्तः शत्रूणां कदनं चक्रुः, विविधैः स्वनैः नेदुः च। तैः महाभीमैः वानरैः घोररूपाः निशाचराः आहताः। अत्र युद्धस्य वेगः वर्णितः — शिलावृष्टिः वृक्षवृष्टिः गर्जनं च। इन्द्रजितः सारथेः कौशलम् अपि उल्लिखितम्, येन सः स्वामिनं रक्षितवान्। ‘विधेयाश्व’ इति पदेन अश्वानां सुशिक्षितता सूच्यते — ते सारथेः आज्ञां सद्यः अनुवर्तन्ते स्म। चतुर्दशस्य द्वितीयः अर्धः पञ्चदशस्य प्रथमः अर्धः च वुल्गेटमात्रौ; चतुर्दशस्य प्रथमस्य अर्धस्य स्थाने समीक्षितपाठे ‘चिक्षिपुर्द्विषतां मध्ये’ इति भिन्नं वाक्यम्। हनुमता क्षिप्ता शिला भूमिं भित्त्वा प्रविष्टा इति तस्याः गुरुत्वं प्रहारस्य वेगं च सूचयति। यदि रथः न अपवाहितः अभविष्यत्, इन्द्रजित् अत्र एव हतः अभविष्यत्। अतः कविः दर्शयति यत् दैवम् अपि अद्य इन्द्रजितः पक्षे आसीत्, तस्य वधः लक्ष्मणेन एव भवितव्यः इति। एतेषु श्लोकेषु वानराणां सामूहिकं बलं दर्शितम् — एकः एव हनुमान् न, अपितु शतशः वानराः एकत्र आक्रमन्ति, तेषां गर्जनेन रणभूमिः पूरिता।

वृक्षैः अभिहताः राक्षसाः रणक्षितौ व्यचेष्टन्त। वानरैः अर्दितं स्वसैन्यम् अभिवीक्ष्य इन्द्रजित् प्रगृहीतायुधः क्रुद्धः शत्रून् अभिमुखः ययौ। स्वसैन्येन अभिसंवृतः सः शरौघान् अवसृजन् दृढविक्रमः सुबहून् कपिशार्दूलान् शूलैः अशनिभिः खड्गैः पट्टिशैः शूलमुद्गरैः च जघान। तस्य आयुधानां बाहुल्यं तस्य सेनायाः च सामर्थ्यं दर्शयति। ते वानराः अपि तस्य अनुचरान् आहवे जघ्नुः। महाबलः हनूमान् सुस्कन्धविटपैः शैलैः शिलाभिः च भीमकर्मणां रक्षसां कदनं चक्रे। एवं युद्धं समानबलेन प्रवृत्तम् — इन्द्रजित् वानरान् हन्ति, वानराः तस्य अनुचरान् हन्ति। ततः परानीकं संनिवार्य हनुमान् तान् वनौकसः अब्रवीत्। हनुमतः अयं निर्णयः विवेकपूर्णः — सः पश्यति यत् इन्द्रजितः सैन्यं बलवत्, वानराः च श्रान्ताः, अतः अनर्थकं मरणं न युक्तम्। ‘सुस्कन्धविटपैः’ इति पदेन वृक्षाणां विशालता सूच्यते, यान् हनुमान् आयुधरूपेण प्रयुङ्क्ते। इन्द्रजितः आयुधानि लोहमयानि, वानराणां तु प्रकृतिदत्तानि, तथापि वानराः न हीयन्ते। अस्मिन् युद्धे उभयोः पक्षयोः हानिः अभवत्। इन्द्रजित् स्वयं युद्धं करोति, तस्य होमस्य समयः अपि समीपे वर्तते, अतः सः वानरान् शीघ्रं निवर्तयितुम् इच्छति। इन्द्रजितः सैन्यं तस्य रक्षणाय समन्ततः स्थितम्, अतः वानराः तं साक्षात् प्राप्तुं न शक्नुवन्ति।

हनूमान् उवाच — ‘संनिवर्तध्वम्, इदं बलं नः साध्यं न। रामस्य प्रियं चिकीर्षवः वयं प्राणान् त्यक्त्वा विचेष्टामहे, किन्तु यन्निमित्तं हि युध्यामः सा जनकात्मजा हता। इमम् अर्थं रामं सुग्रीवं च विज्ञाप्य, तौ यत् प्रतिविधास्येते तत् वयं करिष्यामहे।’ इति उक्त्वा वानरश्रेष्ठः सर्वान् वानरान् वारयन् असंत्रस्तः सबलः शनैः शनैः संन्यवर्तत। हनुमतः वचने तर्कः स्पष्टः — युद्धस्य प्रयोजनं सीतायाः प्राप्तिः आसीत्; सा यदि हता, तर्हि इतः परं किं कर्तव्यम् इति निर्णयः स्वामिनः एव, न सेवकस्य। अतः सः स्वयं निर्णयं न करोति, अपितु रामसुग्रीवयोः आज्ञां प्रतीक्षते। ‘शनैः शनैः असंत्रस्तः’ इति पदाभ्यां तस्य प्रतिनिवर्तनं पलायनं न इति स्पष्टम् — सः सुव्यवस्थितं सेनां निवर्तयति, भयस्य लेशः अपि नास्ति। यत्र राघवः, तत्र व्रजन्तं हनूमन्तं ततः इन्द्रजित् प्रेक्ष्य स्वकार्यं चिन्तितवान्। एषः सेनापतेः आदर्शः व्यवहारः। एवं हनुमान् सेनां रक्षित्वा रामस्य समीपं प्रत्यागच्छति, यत्र अग्रिमः सर्गः आरभते।

होतुकामः सः दुष्टात्मा निकुम्भिलां चैत्यं गतः। निकुम्भिलाम् अधिष्ठाय इन्द्रजित् पावकं जुहवे। यज्ञभूम्यां गत्वा तेन रक्षसा हूयमानः होमशोणितभुक् पावकः तदा प्रजज्वाल। होमशोणिततर्पितः सार्चिःपिनद्धः सुतीव्रः सः अग्निः संध्यागतः आदित्यः इव समुत्थितः ददृशे। अथ विधानवित् इन्द्रजित् राक्षसानां भूतये विधिना हव्यं जुहाव; तत् दृष्ट्वा नयानयज्ञाः राक्षसाः महासमूहेषु व्यतिष्ठन्त। अत्र मायासीतावधस्य वास्तविकं प्रयोजनं प्रकटम् — वानराणां मनः मोहयित्वा, तेषु रामं प्रति गतेषु, इन्द्रजित् निर्विघ्नं होमं कर्तुम् इच्छति। अयं होमः सम्पूर्णः चेत् सः अजेयः भविष्यति इति अग्रिमसर्गेषु विभीषणः वक्ष्यति। शोणितेन हविषा तर्पितः अग्निः अस्य होमस्य आसुरस्वभावं दर्शयति। अन्तिमः श्लोकः उपजातिवृत्तेन निबद्धः। ‘नयानयज्ञाः’ इति विशेषणं राक्षसानां कृते प्रयुक्तं रोचकम् — ते नीतिम् अनीतिं च जानन्ति, तथापि स्वामिनः अनीतिम् अनुसरन्ति। इन्द्रजितः होमः सः एव विषयः यस्य रहस्यं विभीषणः रामाय अग्रे प्रकाशयिष्यति, लक्ष्मणः च तं भङ्क्तुं निकुम्भिलां गमिष्यति। अत्र ‘अग्निः संध्यागतः आदित्यः इव’ इति उपमा रक्तवर्णं सूचयति।

ఇంద్రుని వజ్రాయుధంలా సమానంగా మ్రోగిన ఆ భయంకరమైన గర్జనను విని వానరులు నలుదిక్కులూ చూస్తూ వేగంగా పారిపోయారు. సీతావధను చూసి వారి మనస్సు విరిగిపోయింది, ఇంద్రజిత్తు గర్జనతో భయం కూడా పుట్టింది. విషాదంతో వాడిన ముఖాలతో, దీనులై, భయపడి, తలొక దిక్కుకు పారిపోతున్న వారందరినీ చూసి వాయుపుత్రుడైన హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వానరులారా, ఎందుకు విషాదవదనులై పారిపోతున్నారు? యుద్ధోత్సాహాన్ని విడిచిపెట్టి మీ శౌర్యం ఎక్కడికి పోయింది? యుద్ధంలో ముందు నడిచే నన్ను వెనుక నుండి అనుసరించండి. సత్కులంలో పుట్టిన శూరులు యుద్ధం నుండి వెనుదిరగడం తగదు కదా.’ ఇక్కడ హనుమంతుని నాయకత్వం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది — తానూ దుఃఖంలో ఉన్నా, సేన మనోబలాన్ని కాపాడడానికి మొదట తానే ముందుకు నడుస్తాడు. ‘అభిజనోపేతైః’ (సత్కులంలో పుట్టినవారు) అనే పదంతో అతడు వానరులకు వారి కులగౌరవాన్ని గుర్తుచేస్తాడు — మంచి వంశంలో పుట్టిన శూరులు వెన్ను చూపరు. ధీమంతుడైన వాయుపుత్రుడు ఇలా చెప్పగానే వారు ఎంతో క్రోధంతో, ఉత్సాహం నిండిన మనస్సుతో పర్వతశిఖరాలనూ చెట్లనూ పట్టుకొన్నారు. ఆ వానరశ్రేష్ఠులు గర్జిస్తూ రాక్షసులపైకి దూకారు, ఆ మహాయుద్ధంలో హనుమంతుని చుట్టుముట్టి అతనిని అనుసరించారు. ఆ వానరముఖ్యులు అన్నివైపులా చుట్టి ఉండగా హనుమంతుడు జ్వాలలతో మండే అగ్నిలా శత్రుసేనను దహించాడు. ఇలా క్షణమాత్రంలోనే సేన స్థితి మారిపోయింది — పారిపోతున్నవారే ఇప్పుడు శత్రువులపైకి పరుగెత్తుతున్నారు. అగ్ని ఉపమానం హనుమంతుని తేజస్సునూ శత్రునాశనశక్తినీ ఒకేసారి సూచిస్తుంది. ఈ సందర్భంలో వానరుల పలాయనం సహజమైనదే — సీత కోసం సముద్రాన్ని దాటి వచ్చినవారు ఆమె వధను చూసి యుద్ధప్రయోజనమే నశించిందని భావించారు. హనుమంతుడు మాత్రం వారి శోకాన్ని క్రోధంగా మారుస్తాడు, దానితో వారు మళ్ళీ యుద్ధానికి సిద్ధమవుతారు. నాయకుని మాటకు ఉండే ప్రభావం ఇదే — ఒక్క మాటతో వేలాదిమంది మనస్సు మారిపోయింది.

వానరసైన్యం చుట్టి ఉండగా, ప్రళయకాలంలోని అంతకుడైన యముని వంటి ఆ మహాకపి రాక్షసులను సంహరించాడు. గొప్ప శోకమూ కోపమూ ఆవహించిన హనుమంతుడు రావణి (ఇంద్రజిత్తు) రథంపై పెద్ద శిలను పడవేశాడు. హనుమంతునిలో శోకమూ కోపమూ ఒక్కటిగా కలిసిపోయాయి — సీతావధ వల్ల శోకం, దానిని చేసినవానిపై కోపం. అది పడుతూ రావడం చూడగానే, సారథి చెప్పినట్టు నడిచే గుర్రాలు పూన్చిన ఆ రథాన్ని సారథి చాలా దూరం తప్పించి తీసుకుపోయాడు. రథంలో సారథితో కూడా ఉన్న ఇంద్రజిత్తును అందుకోలేక, వ్యర్థంగా విసరబడిన ఆ శిల భూమిని చీల్చుకొని లోపలికి దూరింది. శిల పడగానే రాక్షససేన కలవరపడింది, పడుతున్న ఆ శిలకు చాలామంది రాక్షసులు నలిగిపోయారు. కాబట్టి ఆ దెబ్బ గురిని చేరకపోయినా నిష్ఫలం కాలేదు. ఆ తరువాత వందలాది వనవాసులైన వానరులు గర్జిస్తూ అతనిపైకి పరుగెత్తారు; ఆ మహాకాయులు చెట్లనూ పర్వతశిఖరాలనూ ఎత్తి పట్టుకొన్నారు. భయంకర పరాక్రమం గల వానరులు యుద్ధంలో ఇంద్రజిత్తుపై చెట్ల, శిలల మహావర్షాన్ని కురిపిస్తూ శత్రువులను సంహరించారు, రకరకాల ధ్వనులతో గర్జించారు. మహాభయంకరులైన ఆ వానరుల దెబ్బలకు ఘోరరూపులైన నిశాచరులు దెబ్బతిన్నారు. ఇక్కడ యుద్ధవేగం వర్ణించబడింది — శిలావర్షం, వృక్షవర్షం, గర్జనం. తన యజమానిని కాపాడిన ఇంద్రజిత్తు సారథి నైపుణ్యం కూడా ప్రస్తావించబడింది. ‘విధేయాశ్వ’ (మాట వినే గుర్రాలు) అనే పదం గుర్రాలు బాగా శిక్షణ పొందినవని సూచిస్తుంది — అవి సారథి ఆజ్ఞను వెంటనే పాటించేవి. పద్నాలుగవ శ్లోకపు ఉత్తరార్ధమూ పదిహేనవ శ్లోకపు పూర్వార్ధమూ వల్గేట్ పాఠంలో మాత్రమే ఉన్నాయి; పద్నాలుగవ శ్లోకపు పూర్వార్ధానికి బదులుగా సమీక్షిత పాఠంలో ‘చిక్షిపుర్ద్విషతాం మధ్యే’ (శత్రువుల మధ్యకు విసిరారు) అనే వేరే వాక్యం ఉంది. హనుమంతుడు విసిరిన శిల భూమిని చీల్చుకొని లోపలికి దూరిందనడం దాని బరువునూ దెబ్బ వేగాన్నీ సూచిస్తుంది. రథం తప్పించబడి ఉండకపోతే ఇంద్రజిత్తు ఇక్కడే హతుడయ్యేవాడు. కాబట్టి ఈనాడు దైవం కూడా ఇంద్రజిత్తు పక్షాన ఉందనీ, అతని వధ లక్ష్మణుని చేతనే జరగవలసి ఉందనీ కవి చూపిస్తాడు. ఈ శ్లోకాలలో వానరుల సమష్టిబలం చూపబడింది — హనుమంతుడొక్కడే కాదు, వందలాది వానరులు ఒక్కటిగా దాడి చేస్తారు, వారి గర్జనతో రణభూమి నిండిపోయింది.

చెట్ల దెబ్బలు తిన్న రాక్షసులు రణభూమిలో గిలగిల కొట్టుకొన్నారు. వానరుల చేత పీడించబడుతున్న తన సైన్యాన్ని చూసి ఇంద్రజిత్తు ఆయుధం పట్టుకొని క్రోధంతో శత్రువులకు ఎదురుగా వెళ్ళాడు. తన సైన్యం చుట్టి ఉండగా, దృఢపరాక్రమం గల అతడు బాణసమూహాలను వదులుతూ, శూలాలతో, వజ్రాలతో, ఖడ్గాలతో, పట్టిసాలతో, శూలముద్గరాలతో ఎంతోమంది వానరశ్రేష్ఠులను చంపాడు. అతని ఆయుధాల సమృద్ధి అతని సేన సామర్థ్యాన్ని కూడా చూపిస్తుంది. ఆ వానరులు కూడా యుద్ధంలో అతని అనుచరులను చంపారు. మహాబలుడైన హనుమంతుడు మంచి బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో, పర్వతాలతో, శిలలతో భయంకరకర్ములైన రాక్షసులను సంహరించాడు. ఇలా యుద్ధం సమబలంగా సాగింది — ఇంద్రజిత్తు వానరులను చంపుతున్నాడు, వానరులు అతని అనుచరులను చంపుతున్నారు. తరువాత శత్రుసేనను నిలువరించి హనుమంతుడు ఆ వనవాసులతో ఇలా అన్నాడు. హనుమంతుని ఈ నిర్ణయం వివేకంతో కూడినది — ఇంద్రజిత్తు సైన్యం బలమైనదనీ, వానరులు అలసిపోయారనీ అతడు చూస్తున్నాడు, కాబట్టి వ్యర్థంగా మరణించడం తగదు. ‘సుస్కంధవిటపైః’ (మంచి బోదెలూ కొమ్మలూ గల చెట్లతో) అనే పదం హనుమంతుడు ఆయుధాలుగా వాడే చెట్ల విశాలతను సూచిస్తుంది. ఇంద్రజిత్తు ఆయుధాలు ఇనుముతో చేసినవి, వానరులవి మాత్రం ప్రకృతి ఇచ్చినవి, అయినా వానరులు తీసిపోరు. ఈ యుద్ధంలో రెండు పక్షాలకూ నష్టం జరిగింది. ఇంద్రజిత్తు స్వయంగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు, అతని హోమానికి సమయం కూడా దగ్గరపడుతోంది, అందువల్ల అతడు వానరులను త్వరగా వెనక్కి తరమాలని కోరుకొంటున్నాడు. ఇంద్రజిత్తు సైన్యం అతనిని కాపాడడానికి అన్నివైపులా నిలిచి ఉంది, కాబట్టి వానరులు అతనిని నేరుగా చేరలేకపోతున్నారు.

హనుమంతుడు ఇలా అన్నాడు — ‘వెనుకకు మరలండి, ఈ సైన్యాన్ని మనం జయించలేము. రామునికి ప్రియం చేయాలని కోరుకొనే మనం ప్రాణాలకు తెగించి పోరాడుతున్నాము, కాని ఎవరి కోసం మనం యుద్ధం చేస్తున్నామో ఆ జానకి హతురాలైంది. ఈ విషయాన్ని రామునికీ సుగ్రీవునికీ తెలియజేసి, వారిద్దరూ ఏ ప్రతివిధానం చేస్తారో అదే మనం చేద్దాం.’ ఇలా చెప్పి ఆ వానరశ్రేష్ఠుడు వానరులందరినీ నివారిస్తూ, ఏమాత్రం భయపడకుండా, సైన్యంతో సహా మెల్లమెల్లగా వెనుకకు మరలాడు. హనుమంతుని మాటలలో తర్కం స్పష్టంగా ఉంది — యుద్ధప్రయోజనం సీతను పొందడమే; ఆమె హతురాలైతే ఇకపై ఏమి చేయాలన్న నిర్ణయం స్వామిదే గాని సేవకునిది కాదు. కాబట్టి అతడు తానుగా నిర్ణయం తీసుకోడు, రామసుగ్రీవుల ఆజ్ఞ కోసం ఎదురుచూస్తాడు. ‘శనైః శనైః అసంత్రస్తః’ (మెల్లమెల్లగా, భయపడకుండా) అనే పదాలు అతని మరలడం పలాయనం కాదని స్పష్టం చేస్తాయి — అతడు సేనను క్రమబద్ధంగా వెనుకకు తీసుకుపోతున్నాడు, భయం ఏ కొంచెమూ లేదు. రాఘవుడు ఉన్న చోటికి వెళ్తున్న హనుమంతుని చూసి ఇంద్రజిత్తు తన పని గురించి ఆలోచించాడు. ఇది సేనాపతి ఆదర్శప్రవర్తన. ఇలా హనుమంతుడు సేనను కాపాడి రాముని దగ్గరికి తిరిగి వస్తాడు, అక్కడే తరువాతి సర్గ మొదలవుతుంది.

హోమం చేయాలని కోరుకొంటూ ఆ దుష్టాత్ముడు నికుంభిల అనే చైత్యానికి వెళ్ళాడు. నికుంభిలను చేరి ఇంద్రజిత్తు అగ్నిలో ఆహుతులు వేశాడు. యజ్ఞభూమికి వెళ్ళి ఆ రాక్షసుడు హోమం చేయగా, హోమంలో రక్తాన్ని భుజించే అగ్ని అప్పుడు భగ్గున మండింది. హోమరక్తంతో తృప్తిపొంది, జ్వాలలతో చుట్టుకొన్న ఆ తీవ్రమైన అగ్ని సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా పైకి లేచినట్టు కనిపించింది. అప్పుడు విధానం తెలిసిన ఇంద్రజిత్తు రాక్షసుల శ్రేయస్సు కోసం శాస్త్రవిధిగా హవిస్సును హోమం చేశాడు; అది చూసి నీతి అనీతి తెలిసిన రాక్షసులు పెద్ద పెద్ద గుంపులుగా నిలిచారు. ఇక్కడ మాయాసీతావధ అసలు ప్రయోజనం బయటపడుతుంది — వానరుల మనస్సును మోహపెట్టి, వారు రాముని దగ్గరికి వెళ్ళిపోగా, ఇంద్రజిత్తు ఆటంకం లేకుండా హోమం చేయాలనుకొంటున్నాడు. ఈ హోమం పూర్తయితే అతడు అజేయుడవుతాడని తరువాతి సర్గలలో విభీషణుడు చెబుతాడు. రక్తమనే హవిస్సుతో తృప్తిపడిన అగ్ని ఈ హోమపు ఆసురస్వభావాన్ని చూపిస్తుంది. చివరి శ్లోకం ఉపజాతి వృత్తంలో కూర్చబడింది. రాక్షసులకు వాడిన ‘నయానయజ్ఞాః’ (నీతి అనీతి తెలిసినవారు) అనే విశేషణం ఆసక్తికరమైనది — వారు నీతినీ అనీతినీ ఎరిగినవారే, అయినా యజమాని అనీతినే అనుసరిస్తారు. ఇంద్రజిత్తు హోమమే విభీషణుడు ముందు రామునికి రహస్యంగా వెల్లడించే విషయం, దానిని భగ్నం చేయడానికి లక్ష్మణుడు నికుంభిలకు వెళ్తాడు. ఇక్కడ ‘సంధ్యాసమయంలోని సూర్యునిలా’ అనే ఉపమానం ఎర్రని రంగును సూచిస్తుంది.

இந்திரனின் இடிக்கு நிகரான அந்தப் பயங்கர முழக்கத்தைக் கேட்டு, வானரர்கள் எல்லாத் திசைகளையும் நோக்கியபடி வேகமாக ஓடினர். சீதையின் வதத்தைக் கண்டு அவர்களுடைய மனம் உடைந்திருந்தது; இந்திரஜித்தின் கர்ஜனையால் அச்சமும் உண்டாயிற்று. துயர் படிந்த முகத்தோடும், இரங்கத்தக்க நிலையிலும், அஞ்சி, தனித்தனியாகச் சிதறி ஓடிய அவர்கள் அனைவரிடமும் வாயுபுத்திரனான அனுமன் சொன்னான்: ‘வானரர்களே, ஏன் துயர் படிந்த முகத்தோடு ஓடுகிறீர்கள்? போர் ஊக்கத்தைக் கைவிட்டு, உங்கள் வீரம் எங்கே போயிற்று? போர்க்களத்தில் முன்னால் செல்லும் என்னைப் பின்தொடர்ந்து வாருங்கள். நற்குலத்தில் பிறந்த வீரர்கள் போரிலிருந்து பின்வாங்குவது தகாது அல்லவா.’ இங்கே அனுமனின் தலைமைப் பண்பு தெளிவாகத் தெரிகிறது — அவனே துயருற்றிருந்தும், படையின் மனவலிமையைக் காப்பதற்காகத் தானே முதலில் முன்னே செல்கிறான். ‘அபிஜனோபேதை:’ — ‘நற்குலத்தில் பிறந்தவர்கள்’ — என்ற சொல்லால் அவன் வானரர்களின் குலப் பெருமையை நினைவூட்டுகிறான்: நற்குலத்தில் பிறந்த வீரர்கள் முதுகு காட்டமாட்டார்கள். அறிவாளியான வாயுபுத்திரன் இவ்வாறு சொன்னதும், அவர்கள் கடுஞ்சினமுற்று, மகிழ்ந்த மனத்தோடு மலைச்சிகரங்களையும் மரங்களையும் பற்றிக்கொண்டனர். அந்த வானரச் சிறந்தோர் கர்ஜித்தபடி ராக்ஷசர்கள் மீது பாய்ந்தனர்; அந்தப் பெரும்போரில் அனுமனைச் சூழ்ந்துகொண்டு பின்தொடர்ந்தனர். அந்த வானரத் தலைவர்களால் எல்லாப் பக்கமும் சூழப்பட்ட அனுமன், சுடர்விடும் அக்னியைப் போலப் பகைவர் படையை எரித்தான். இவ்வாறு ஒரு கணத்திலேயே படையின் நிலை மாறிவிட்டது — ஓடிக்கொண்டிருந்தவர்களே இப்போது பகைவர்களை நோக்கிப் பாய்கின்றனர். அக்னியின் உவமை அனுமனின் ஒளியையும் பகைவரை அழிக்கும் திறனையும் ஒருசேரச் சுட்டுகிறது. இந்தச் சந்தர்ப்பத்தில் வானரர்கள் ஓடியது இயல்பானதே — சீதைக்காகக் கடலைக் கடந்து வந்தவர்கள், அவளுடைய வதத்தைக் கண்டு போரின் நோக்கமே அழிந்துவிட்டது என்று கருதினர். ஆனால் அனுமன் அவர்களுடைய சோகத்தைச் சினமாக மாற்றுகிறான்; அதனால் அவர்கள் மீண்டும் போருக்குத் தயாராகின்றனர். தலைவனின் சொல்லுக்கு உள்ள ஆற்றல் இதுவே — ஒரே வாக்கியத்தால் ஆயிரக்கணக்கானோரின் மனம் மாறியது.

வானரப் படை சூழ, காலனுக்கும் அந்தகனான யமனுக்கும் நிகரான அந்த மாபெரும் வானரன் ராக்ஷசர்களைப் படுகொலை செய்தான். பெரும் சோகத்தாலும் சினத்தாலும் ஆட்கொள்ளப்பட்ட அனுமன், ராவணியின் தேர் மீது ஒரு பெரும் பாறையை வீசினான். அனுமனின் சோகமும் சினமும் ஒன்றாகக் கலந்தன — சீதையின் வதத்தால் சோகம், அதைச் செய்தவன் மீது சினம். அது விழுவதைக் கண்டதுமே, சொல்படி நடக்கும் குதிரைகள் பூட்டிய அந்தத் தேரை சாரதி வெகு தொலைவுக்கு ஓட்டிச் சென்றான். தேரில் சாரதியோடு இருந்த இந்திரஜித்தை எட்டாமல், வீணாக வீசப்பட்ட அந்தப் பாறை நிலத்தைப் பிளந்து உள்ளே புகுந்தது. பாறை விழுந்தபோது ராக்ஷசர்களின் படை கலங்கியது; விழுந்த பாறையால் பல ராக்ஷசர்கள் கடுமையாக நசுக்கப்பட்டனர். ஆகவே அந்த அடி இலக்கை எட்டவில்லை என்றாலும் பயனற்றுப் போகவில்லை. பிறகு நூற்றுக்கணக்கான காட்டுவாசிகள் முழங்கியபடி அவனை நோக்கிப் பாய்ந்தனர்; பருத்த உடல் கொண்ட அவர்கள் மரங்களையும் மலைச்சிகரங்களையும் உயர்த்தியிருந்தனர். பயங்கர வீரம் கொண்ட வானரர்கள் போரில் இந்திரஜித்தின் மீது மரங்களும் பாறைகளுமான பெருமழையைப் பொழிந்து பகைவர்களைப் படுகொலை செய்தனர்; பலவகை ஒலிகளில் முழங்கினர். மிகப் பயங்கரமான அந்த வானரர்களால் கோர உருவம் கொண்ட இரவில் திரிவோர் அடிக்கப்பட்டனர். இங்கே போரின் வேகம் வருணிக்கப்படுகிறது — பாறைமழை, மரமழை, கர்ஜனை. இந்திரஜித்தின் சாரதியின் திறமையும் குறிப்பிடப்படுகிறது; அவனே தன் தலைவனைக் காப்பாற்றினான். ‘விதேயாஶ்வ’ — ‘சொல்படி நடக்கும் குதிரைகள்’ — என்ற சொல்லால் குதிரைகள் நன்கு பயிற்றுவிக்கப்பட்டவை என்பது சுட்டப்படுகிறது; அவை சாரதியின் ஆணையை உடனே பின்பற்றின. பதினான்காம் சுலோகத்தின் இரண்டாம் பாதியும் பதினைந்தாம் சுலோகத்தின் முதல் பாதியும் வல்கேட்டில் மட்டுமே உள்ளன; பதினான்காம் சுலோகத்தின் முதல் பாதிக்குப் பதிலாகத் திறனாய்வுப் பதிப்பில் ‘சிக்ஷிபுர்த்விஷதாம் மத்யே’ — ‘பகைவர்களின் நடுவே வீசினர்’ — என்ற வேறொரு வாக்கியம் உள்ளது. அனுமன் வீசிய பாறை நிலத்தைப் பிளந்து புகுந்தது என்பது அதன் கனத்தையும் அடியின் வேகத்தையும் சுட்டுகிறது. தேர் விலக்கிச் செல்லப்படாதிருந்தால் இந்திரஜித் இங்கேயே கொல்லப்பட்டிருப்பான். ஆகவே, இன்று விதியும் இந்திரஜித்தின் பக்கம் இருந்தது, அவனுடைய வதம் லக்ஷ்மணனால்தான் நிகழ வேண்டும் என்று கவி காட்டுகிறார். இந்தச் சுலோகங்களில் வானரர்களின் கூட்டு வலிமை காட்டப்படுகிறது — அனுமன் ஒருவன் மட்டுமல்ல, நூற்றுக்கணக்கான வானரர்கள் ஒன்றாகத் தாக்குகின்றனர்; அவர்களுடைய கர்ஜனையால் போர்க்களம் நிறைகிறது.

மரங்களால் அடிக்கப்பட்ட ராக்ஷசர்கள் போர்க்களத்தில் துடித்தனர். வானரர்களால் துன்புறுத்தப்பட்ட தன் படையைக் கண்டு, இந்திரஜித் ஆயுதம் ஏந்தி, சினத்தோடு பகைவர்களை எதிர்கொண்டு சென்றான். தன் படை சூழ, அம்புத்திரள்களைப் பொழிந்தபடி, உறுதியான வீரம் கொண்ட அவன் சூலங்களாலும் இடிபோன்ற ஆயுதங்களாலும் வாள்களாலும் பட்டிசங்களாலும் சூல முத்கரங்களாலும் வானரப் புலிகள் மிகப் பலரைக் கொன்றான். அவனுடைய ஆயுதங்களின் மிகுதி அவனுடைய படையின் வலிமையையும் காட்டுகிறது. அந்த வானரர்களும் போரில் அவனுடைய பரிவாரங்களைக் கொன்றனர். மாபெரும் வலிமையுடைய அனுமன், பருத்த அடிமரமும் கிளைகளும் கொண்ட மரங்களாலும் மலைகளாலும் பாறைகளாலும் பயங்கரச் செயல் புரியும் ராக்ஷசர்களைப் படுகொலை செய்தான். இவ்வாறு போர் சம வலிமையோடு நடந்தது — இந்திரஜித் வானரர்களைக் கொல்கிறான், வானரர்கள் அவனுடைய பரிவாரங்களைக் கொல்கின்றனர். பிறகு பகைவர் படையைத் தடுத்து நிறுத்திவிட்டு, அனுமன் அந்தக் காட்டுவாசிகளிடம் பேசினான். அனுமனின் இந்த முடிவு விவேகம் நிறைந்தது — இந்திரஜித்தின் படை வலிமையானது, வானரர்களோ களைத்துப்போயிருக்கின்றனர்; ஆகவே பயனற்ற மரணம் தகாது என்று அவன் காண்கிறான். ‘சுஸ்கந்தவிடபை:’ — ‘பருத்த அடிமரமும் கிளைகளும் கொண்டவை’ — என்ற சொல்லால், அனுமன் ஆயுதமாகப் பயன்படுத்தும் மரங்களின் பருமன் சுட்டப்படுகிறது. இந்திரஜித்தின் ஆயுதங்கள் இரும்பாலானவை, வானரர்களுடையவையோ இயற்கை தந்தவை; இருந்தும் வானரர்கள் பின்தங்கவில்லை. இந்தப் போரில் இரு தரப்புக்கும் இழப்பு ஏற்பட்டது. இந்திரஜித் தானே போரிடுகிறான்; அவனுடைய ஹோமத்தின் நேரமும் நெருங்கிவிட்டது; ஆகவே வானரர்களை விரைவில் திருப்பியனுப்ப அவன் விரும்புகிறான். இந்திரஜித்தின் படை அவனைக் காப்பதற்காக எல்லாப் பக்கமும் நிலைகொண்டிருந்தது; ஆகவே வானரர்களால் அவனை நேரடியாக எட்ட முடியவில்லை.

அனுமன் சொன்னான்: ‘திரும்புங்கள்; இந்தப் படையை நம்மால் வெல்ல முடியாது. ராமனுக்குப் பிரியமானதைச் செய்ய விரும்பி நாம் உயிரையும் துறந்து போராடுகிறோம்; ஆனால் எவளுக்காக நாம் போரிடுகிறோமோ, அந்த ஜனகனின் மகள் கொல்லப்பட்டுவிட்டாள். இந்தச் செய்தியை ராமனுக்கும் சுக்ரீவனுக்கும் தெரிவித்து, அவர்கள் இதற்கு என்ன மாற்றுவழி செய்கிறார்களோ, அதையே நாம் செய்வோம்.’ இவ்வாறு சொல்லி, வானரச் சிறந்தோனான அவன் வானரர்கள் அனைவரையும் தடுத்து, அஞ்சாமல், தன் படையோடு மெல்ல மெல்லத் திரும்பினான். அனுமனின் சொல்லில் தர்க்கம் தெளிவாக உள்ளது — போரின் நோக்கம் சீதையை மீட்பதே; அவளே கொல்லப்பட்டுவிட்டால், இனி என்ன செய்வது என்று முடிவெடுப்பது தலைவனுடைய பொறுப்பே, ஊழியனுடையதல்ல. ஆகவே அவன் தானே முடிவெடுக்காமல், ராமன், சுக்ரீவன் இருவரின் ஆணைக்காகக் காத்திருக்கிறான். ‘ஶனை: ஶனை: அஸந்த்ரஸ்த:’ — ‘மெல்ல மெல்ல, அஞ்சாமல்’ — என்ற இரு சொற்களால், அவனுடைய திரும்புதல் ஓட்டம் அல்ல என்பது தெளிவாகிறது; அவன் படையை ஒழுங்காகத் திருப்புகிறான், அச்சத்தின் சுவடுகூட இல்லை. ராகவன் இருந்த இடத்தை நோக்கிச் சென்ற அனுமனைக் கண்டு, இந்திரஜித் தன் காரியத்தைப் பற்றிச் சிந்தித்தான். இது ஒரு படைத்தலைவனின் முன்மாதிரியான நடத்தை. இவ்வாறு அனுமன் படையைக் காத்து ராமனின் அருகே திரும்புகிறான்; அங்கேதான் அடுத்த சர்க்கம் தொடங்குகிறது.

ஹோமம் செய்ய விரும்பிய அந்தத் தீய உள்ளத்தோன், நிகும்பிலை என்ற சைத்தியத்துக்கு — புனித வழிபாட்டு இடத்துக்கு — சென்றான். நிகும்பிலையில் அமர்ந்து இந்திரஜித் அக்னியில் ஆகுதி செய்தான். வேள்விக்களத்துக்குச் சென்ற அந்த ராக்ஷசனால் ஆகுதி அளிக்கப்பட்டு, ஹோமத்தில் இடப்பட்ட இரத்தத்தை உண்ணும் அக்னி அப்போது கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. ஹோம இரத்தத்தால் திருப்தியடைந்து, சுடர்களால் சூழப்பட்டு, மிகக் கடுமையாக எழுந்த அந்த அக்னி, சந்தியா வேளையில் தோன்றும் சூரியனைப் போலக் காணப்பட்டது. பிறகு விதிமுறைகளை அறிந்த இந்திரஜித் ராக்ஷசர்களின் நலனுக்காக முறைப்படி ஹவிஸை ஆகுதி செய்தான்; அதைக் கண்டு, நன்னெறியையும் தீநெறியையும் அறிந்த ராக்ஷசர்கள் பெருங்கூட்டங்களாக நின்றனர். இங்கே மாயா சீதை வதத்தின் உண்மையான நோக்கம் வெளிப்படுகிறது — வானரர்களின் மனத்தை மயக்கி, அவர்கள் ராமனிடம் சென்றிருக்கும்போது, இந்திரஜித் தடையின்றி ஹோமம் செய்ய விரும்புகிறான். இந்த ஹோமம் முழுமையடைந்தால் அவன் வெல்லப்பட முடியாதவன் ஆவான் என்று வரும் சர்க்கங்களில் விபீஷணன் சொல்லப்போகிறான். இரத்தமாகிய ஹவிஸால் திருப்தியடையும் அக்னி இந்த ஹோமத்தின் அசுர இயல்பைக் காட்டுகிறது. கடைசிச் சுலோகம் உபஜாதி விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது. ‘நயானயஜ்ஞா:’ — ‘நன்னெறியையும் தீநெறியையும் அறிந்தவர்கள்’ — என்ற அடைமொழி ராக்ஷசர்களுக்குப் பயன்படுத்தப்பட்டிருப்பது சுவையானது: அவர்கள் நீதியையும் அநீதியையும் அறிவார்கள்; இருந்தும் தம் தலைவனின் அநீதியையே பின்பற்றுகிறார்கள். இந்திரஜித்தின் இந்த ஹோமமே, அதன் ரகசியத்தை விபீஷணன் பின்னர் ராமனுக்கு வெளிப்படுத்தப்போகும் விஷயம்; அதைக் குலைப்பதற்காக லக்ஷ்மணன் நிகும்பிலைக்குச் செல்லப்போகிறான். இங்கே ‘சந்தியா வேளையில் தோன்றும் சூரியனைப் போன்ற அக்னி’ என்ற உவமை சிவந்த நிறத்தைச் சுட்டுகிறது.

ಇಂದ್ರನ ವಜ್ರಾಯುಧದ ಸಿಡಿಲಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಭಯಂಕರ ಗರ್ಜನೆಯನ್ನು ಕೇಳಿ ವಾನರರು ಎಲ್ಲ ದಿಕ್ಕುಗಳನ್ನೂ ನೋಡುತ್ತ ವೇಗವಾಗಿ ಓಡಿಹೋದರು. ಸೀತೆಯ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಅವರ ಮನಸ್ಸು ಮುರಿದಿತ್ತು, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ಭಯವೂ ಹುಟ್ಟಿತು. ವಿಷಣ್ಣಮುಖರಾಗಿ, ದೀನರಾಗಿ, ಭೀತರಾಗಿ ಬೇರೆ ಬೇರೆಯಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದ ಅವರೆಲ್ಲರಿಗೂ ವಾಯುಪುತ್ರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಕಪಿಗಳೇ, ಏಕೆ ವಿಷಣ್ಣಮುಖರಾಗಿ ಓಡುತ್ತಿದ್ದೀರಿ? ಯುದ್ಧದ ಉತ್ಸಾಹವನ್ನು ತೊರೆದು ನಿಮ್ಮ ಶೌರ್ಯ ಎಲ್ಲಿ ಹೋಯಿತು? ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಿರುವ ನನ್ನನ್ನು ಹಿಂದಿನಿಂದ ಅನುಸರಿಸಿ. ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೂರರು ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗುವುದು ಅಯುಕ್ತವಲ್ಲವೇ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ನಾಯಕತ್ವ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ — ಅವನೂ ದುಃಖಿತನಾಗಿದ್ದಾನೆ, ಆದರೂ ಸೈನ್ಯದ ಮನೋಬಲವನ್ನು ಕಾಪಾಡಲು ಮೊದಲು ತಾನೇ ಮುಂದೆ ಹೋಗುತ್ತಾನೆ. ‘ಅಭಿಜನೋಪೇತೈಃ’ (ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದವರು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಅವನು ವಾನರರ ಕುಲಗೌರವವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ — ಸತ್ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ ಶೂರರು ಬೆನ್ನು ತೋರಿಸುವುದಿಲ್ಲ. ಧೀಮಂತನಾದ ವಾಯುಪುತ್ರನು ಹೀಗೆ ಹೇಳಲು, ಅವರು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ, ಹರ್ಷಗೊಂಡ ಮನಸ್ಸುಳ್ಳವರಾಗಿ ಪರ್ವತಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಮರಗಳನ್ನೂ ಹಿಡಿದರು. ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ರಾಕ್ಷಸರ ಮೇಲೆ ಎರಗಿದರು, ಮಹಾಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅನುಸರಿಸಿದರು. ಆ ವಾನರಮುಖ್ಯರಿಂದ ಎಲ್ಲ ಕಡೆಯೂ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಹನುಮಂತನು ಜ್ವಾಲೆಗಳುಳ್ಳ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುಟ್ಟನು. ಹೀಗೆ ಕ್ಷಣಮಾತ್ರದಲ್ಲೇ ಸೈನ್ಯದ ಸ್ಥಿತಿ ಬದಲಾಯಿತು — ಯಾರು ಓಡಿಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೋ ಅವರೇ ಈಗ ಶತ್ರುಗಳತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಿದ್ದಾರೆ. ಅಗ್ನಿಯ ಉಪಮೆ ಹನುಮಂತನ ತೇಜಸ್ಸನ್ನೂ ಶತ್ರುನಾಶಕ ಶಕ್ತಿಯನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಸಂಗದಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಪಲಾಯನ ಸ್ವಾಭಾವಿಕ — ಸೀತೆಗಾಗಿ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ದಾಟಿ ಬಂದವರು ಅವಳ ವಧೆಯನ್ನು ಕಂಡು ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ನಾಶವಾಯಿತೆಂದು ಭಾವಿಸಿದರು. ಹನುಮಂತನಾದರೋ ಅವರ ಶೋಕವನ್ನು ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿವರ್ತಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ಅವರು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸಜ್ಜಾಗುತ್ತಾರೆ. ನಾಯಕನ ಮಾತಿನ ಪ್ರಭಾವ ಇದು — ಒಂದೇ ಮಾತಿನಿಂದ ಸಾವಿರಾರು ಜನರ ಮನಸ್ಸು ಬದಲಾಯಿತು.

ವಾನರಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ಪ್ರಳಯಕಾಲದ ಅಂತಕನಾದ ಯಮನಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಮಹಾಶೋಕದಿಂದಲೂ ಕೋಪದಿಂದಲೂ ಆವಿಷ್ಟನಾದ ಹನುಮಂತನು ರಾವಣಿಯ ರಥದ ಮೇಲೆ ದೊಡ್ಡ ಬಂಡೆಯನ್ನು ಎಸೆದನು. ಹನುಮಂತನಲ್ಲಿ ಶೋಕವೂ ಕೋಪವೂ ಒಂದಾಗಿ ಬೆರೆತಿವೆ — ಸೀತೆಯ ವಧೆಯಿಂದ ಶೋಕ, ಅದನ್ನು ಮಾಡಿದವನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ. ಅದು ಬೀಳುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡ ಕೂಡಲೇ ಸಾರಥಿ ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಕುದುರೆಗಳನ್ನು ಹೂಡಿದ್ದ ಆ ರಥವನ್ನು ಬಹುದೂರ ಸರಿಸಿದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ಸಾರಥಿಸಹಿತನಾದ ಆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತನ್ನು ತಲುಪದೆ, ವ್ಯರ್ಥವಾಗಿ ಎಸೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ಆ ಬಂಡೆ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿ ಒಳಹೊಕ್ಕಿತು. ಬಂಡೆ ಬೀಳಲು ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯ ತತ್ತರಿಸಿತು, ಬೀಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಬಂಡೆಯಿಂದ ಅನೇಕ ರಾಕ್ಷಸರು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಜಜ್ಜಲ್ಪಟ್ಟರು. ಆದ್ದರಿಂದ ಪ್ರಹಾರ ಗುರಿಯನ್ನು ತಲುಪಲಿಲ್ಲವಾದರೂ ನಿಷ್ಫಲವಾಗಲಿಲ್ಲ. ಅನಂತರ ನೂರಾರು ವನವಾಸಿಗಳು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತ ಅವನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದರು; ಆ ಮಹಾಕಾಯರು ಮರಗಳನ್ನೂ ಗಿರಿಶಿಖರಗಳನ್ನೂ ಎತ್ತಿ ಹಿಡಿದಿದ್ದರು. ಭಯಂಕರ ಪರಾಕ್ರಮಿಗಳಾದ ವಾನರರು ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನತ್ತ ಮರ-ಬಂಡೆಗಳ ಮಹಾವೃಷ್ಟಿಯನ್ನು ಸುರಿಸುತ್ತ ಶತ್ರುಗಳ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದರು, ನಾನಾ ರೀತಿಯ ಧ್ವನಿಗಳಿಂದ ಗರ್ಜಿಸಿದರು. ಆ ಮಹಾಭಯಂಕರ ವಾನರರಿಂದ ಘೋರರೂಪಿಗಳಾದ ನಿಶಾಚರರು ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟರು. ಇಲ್ಲಿ ಯುದ್ಧದ ವೇಗ ವರ್ಣಿತವಾಗಿದೆ — ಬಂಡೆಮಳೆ, ಮರಮಳೆ, ಗರ್ಜನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸಾರಥಿಯ ಕೌಶಲವೂ ಉಲ್ಲೇಖಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಅವನು ತನ್ನ ಸ್ವಾಮಿಯನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿದನು. ‘ವಿಧೇಯಾಶ್ವ’ (ಆಜ್ಞಾಧೀನ ಕುದುರೆಗಳು) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕುದುರೆಗಳು ಚೆನ್ನಾಗಿ ಪಳಗಿದವು ಎಂದು ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅವು ಸಾರಥಿಯ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ತಕ್ಷಣ ಪಾಲಿಸುತ್ತಿದ್ದವು. ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಎರಡನೆಯ ಅರ್ಧವೂ ಹದಿನೈದನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧವೂ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಇವೆ; ಹದಿನಾಲ್ಕನೆಯ ಶ್ಲೋಕದ ಮೊದಲ ಅರ್ಧದ ಬದಲು ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಚಿಕ್ಷಿಪುರ್ದ್ವಿಷತಾಂ ಮಧ್ಯೇ’ (ಶತ್ರುಗಳ ನಡುವೆ ಎಸೆದರು) ಎಂಬ ಭಿನ್ನ ವಾಕ್ಯವಿದೆ. ಹನುಮಂತನು ಎಸೆದ ಬಂಡೆ ನೆಲವನ್ನು ಸೀಳಿ ಒಳಹೊಕ್ಕಿತು ಎಂಬುದು ಅದರ ಭಾರವನ್ನೂ ಪ್ರಹಾರದ ವೇಗವನ್ನೂ ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ. ರಥವನ್ನು ಸರಿಸದಿದ್ದರೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಇಲ್ಲೇ ಹತನಾಗುತ್ತಿದ್ದನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಇಂದು ದೈವವೂ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಪಕ್ಷದಲ್ಲಿತ್ತು, ಅವನ ವಧೆ ಲಕ್ಷ್ಮಣನಿಂದಲೇ ಆಗಬೇಕಾಗಿತ್ತು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಶ್ಲೋಕಗಳಲ್ಲಿ ವಾನರರ ಸಾಮೂಹಿಕ ಬಲ ತೋರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ — ಹನುಮಂತನೊಬ್ಬನೇ ಅಲ್ಲ, ನೂರಾರು ವಾನರರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಆಕ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ, ಅವರ ಗರ್ಜನೆಯಿಂದ ರಣಭೂಮಿ ತುಂಬಿಹೋಯಿತು.

ಮರಗಳಿಂದ ಹೊಡೆಯಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಕ್ಷಸರು ರಣಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಒದ್ದಾಡಿದರು. ವಾನರರಿಂದ ಪೀಡಿತವಾದ ತನ್ನ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಅಭಿಮುಖನಾಗಿ ಸಾಗಿದನು. ತನ್ನ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟ, ದೃಢಪರಾಕ್ರಮಿಯಾದ ಅವನು ಬಾಣಸಮೂಹಗಳನ್ನು ಬಿಡುತ್ತ, ಶೂಲಗಳಿಂದಲೂ ವಜ್ರಾಯುಧಗಳಿಂದಲೂ ಖಡ್ಗಗಳಿಂದಲೂ ಪಟ್ಟಿಶಗಳಿಂದಲೂ ಶೂಲ-ಮುದ್ಗರಗಳಿಂದಲೂ ಅತ್ಯಧಿಕ ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠರನ್ನು ಕೊಂದನು. ಅವನ ಆಯುಧಗಳ ಬಾಹುಳ್ಯ ಅವನ ಸೈನ್ಯದ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನೂ ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಆ ವಾನರರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಅವನ ಅನುಚರರನ್ನು ಕೊಂದರು. ಮಹಾಬಲನಾದ ಹನುಮಂತನು ಸುಂದರವಾದ ಕಾಂಡ-ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ ಮರಗಳಿಂದಲೂ ಬೆಟ್ಟಗಳಿಂದಲೂ ಬಂಡೆಗಳಿಂದಲೂ ಭಯಂಕರ ಕೃತ್ಯಗಳನ್ನು ಮಾಡುವ ರಾಕ್ಷಸರ ಸಂಹಾರ ಮಾಡಿದನು. ಹೀಗೆ ಯುದ್ಧ ಸಮಾನಬಲದಿಂದ ನಡೆಯಿತು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ವಾನರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾನೆ, ವಾನರರು ಅವನ ಅನುಚರರನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಾರೆ. ಅನಂತರ ಶತ್ರುಸೈನ್ಯವನ್ನು ತಡೆದು ಹನುಮಂತನು ಆ ವನವಾಸಿಗಳಿಗೆ ಹೇಳಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಈ ನಿರ್ಣಯ ವಿವೇಕಪೂರ್ಣ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸೈನ್ಯ ಬಲಶಾಲಿಯಾಗಿದೆ, ವಾನರರು ದಣಿದಿದ್ದಾರೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅನರ್ಥಕವಾದ ಮರಣ ಯುಕ್ತವಲ್ಲ ಎಂದು ಅವನು ಕಾಣುತ್ತಾನೆ. ‘ಸುಸ್ಕಂಧವಿಟಪೈಃ’ (ಸುಂದರ ಕಾಂಡ-ಕೊಂಬೆಗಳುಳ್ಳ) ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಹನುಮಂತನು ಆಯುಧವಾಗಿ ಬಳಸುವ ಮರಗಳ ವಿಶಾಲತೆ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಆಯುಧಗಳು ಕಬ್ಬಿಣದವು, ವಾನರರವಾದರೋ ಪ್ರಕೃತಿದತ್ತವಾದವು, ಆದರೂ ವಾನರರು ಹಿಂದೆ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ. ಈ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಎರಡೂ ಪಕ್ಷಗಳಿಗೆ ಹಾನಿಯಾಯಿತು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತಾನೇ ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ, ಅವನ ಹೋಮದ ಸಮಯವೂ ಹತ್ತಿರವಾಗಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ವಾನರರನ್ನು ಬೇಗನೆ ಹಿಮ್ಮೆಟ್ಟಿಸಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಸೈನ್ಯ ಅವನ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಸುತ್ತಲೂ ನಿಂತಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವನನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ತಲುಪಲಾರರು.

ಹನುಮಂತನು ಹೇಳಿದನು: ‘ಹಿಂದಿರುಗಿ; ಈ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ನಾವು ಗೆಲ್ಲಲಾಗದು. ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಿಯವನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ನಾವು ಪ್ರಾಣಗಳನ್ನೂ ತೊರೆದು ಹೋರಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆ, ಆದರೆ ಯಾರಿಗಾಗಿ ನಾವು ಯುದ್ಧ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದೇವೆಯೋ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆ ಹತಳಾಗಿದ್ದಾಳೆ. ಈ ವಿಷಯವನ್ನು ರಾಮನಿಗೂ ಸುಗ್ರೀವನಿಗೂ ತಿಳಿಸಿ, ಅವರಿಬ್ಬರು ಏನು ಪ್ರತಿವಿಧಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೋ ಅದನ್ನು ನಾವು ಮಾಡೋಣ.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠನು ಎಲ್ಲ ವಾನರರನ್ನೂ ತಡೆಯುತ್ತ, ಭಯವಿಲ್ಲದೆ, ಸೈನ್ಯಸಹಿತನಾಗಿ ನಿಧಾನವಾಗಿ ಹಿಂದಿರುಗಿದನು. ಹನುಮಂತನ ಮಾತಿನಲ್ಲಿ ತರ್ಕ ಸ್ಪಷ್ಟ — ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನ ಸೀತೆಯ ಪ್ರಾಪ್ತಿಯಾಗಿತ್ತು; ಅವಳು ಹತಳಾದರೆ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಏನು ಮಾಡಬೇಕೆಂಬ ನಿರ್ಣಯ ಸ್ವಾಮಿಯದೇ, ಸೇವಕನದಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಾನೇ ನಿರ್ಣಯ ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ, ರಾಮ-ಸುಗ್ರೀವರ ಆಜ್ಞೆಯನ್ನು ಎದುರುನೋಡುತ್ತಾನೆ. ‘ಶನೈಃ ಶನೈಃ’ (ನಿಧಾನವಾಗಿ) ಮತ್ತು ‘ಅಸಂತ್ರಸ್ತಃ’ (ಭಯವಿಲ್ಲದೆ) ಎಂಬ ಪದಗಳಿಂದ ಅವನ ಹಿಂದಿರುಗುವಿಕೆ ಪಲಾಯನವಲ್ಲ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟ — ಅವನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಸುವ್ಯವಸ್ಥಿತವಾಗಿ ಹಿಂದಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯುತ್ತಾನೆ, ಭಯದ ಲೇಶವೂ ಇಲ್ಲ. ರಾಘವನಿದ್ದಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದ ಹನುಮಂತನನ್ನು ಕಂಡು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ತನ್ನ ಕಾರ್ಯವನ್ನು ಚಿಂತಿಸಿದನು. ಇದು ಸೇನಾಪತಿಯ ಆದರ್ಶ ನಡವಳಿಕೆ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ಸೈನ್ಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಿ ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುತ್ತಾನೆ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗ ಆರಂಭವಾಗುತ್ತದೆ.

ಹೋಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸಿ ಆ ದುಷ್ಟಾತ್ಮನು ನಿಕುಂಭಿಲೆ ಎಂಬ ಚೈತ್ಯಕ್ಕೆ (ಪೂಜಾಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ) ಹೋದನು. ನಿಕುಂಭಿಲೆಯಲ್ಲಿ ನೆಲೆಸಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಅಗ್ನಿಯಲ್ಲಿ ಹೋಮ ಮಾಡಿದನು. ಯಜ್ಞಭೂಮಿಗೆ ಹೋಗಿ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ಹೋಮ ಮಾಡುತ್ತಿರಲು, ಹೋಮದ ರಕ್ತವನ್ನು ಭುಜಿಸುವ ಅಗ್ನಿ ಆಗ ಪ್ರಜ್ವಲಿಸಿತು. ಹೋಮದ ರಕ್ತದಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ, ಜ್ವಾಲೆಗಳಿಂದ ಆವೃತನಾದ, ಅತಿ ತೀವ್ರನಾದ ಆ ಅಗ್ನಿ ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಮೇಲೆದ್ದಿರುವುದು ಕಂಡಿತು. ಅನಂತರ ವಿಧಾನವನ್ನು ಬಲ್ಲ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾಕ್ಷಸರ ಏಳಿಗೆಗಾಗಿ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಹವಿಸ್ಸನ್ನು ಹೋಮಿಸಿದನು; ಅದನ್ನು ಕಂಡು ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರು ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಗುಂಪುಗಳಲ್ಲಿ ನಿಂತರು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವಧೆಯ ನಿಜವಾದ ಪ್ರಯೋಜನ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತದೆ — ವಾನರರ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಮೋಹಗೊಳಿಸಿ, ಅವರು ರಾಮನ ಬಳಿಗೆ ಹೋದಾಗ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಿರ್ವಿಘ್ನವಾಗಿ ಹೋಮ ಮಾಡಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಈ ಹೋಮ ಪೂರ್ಣವಾದರೆ ಅವನು ಅಜೇಯನಾಗುವನು ಎಂದು ಮುಂದಿನ ಸರ್ಗಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭೀಷಣನು ಹೇಳುವನು. ರಕ್ತವೆಂಬ ಹವಿಸ್ಸಿನಿಂದ ತೃಪ್ತನಾದ ಅಗ್ನಿ ಈ ಹೋಮದ ಆಸುರಸ್ವಭಾವವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ಕೊನೆಯ ಶ್ಲೋಕ ಉಪಜಾತಿವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ. ರಾಕ್ಷಸರಿಗೆ ಬಳಸಲಾದ ‘ನಯಾನಯಜ್ಞಾಃ’ (ನೀತಿ-ಅನೀತಿಗಳನ್ನು ಬಲ್ಲವರು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಸ್ವಾರಸ್ಯಕರ — ಅವರು ನೀತಿಯನ್ನೂ ಅನೀತಿಯನ್ನೂ ಬಲ್ಲರು, ಆದರೂ ಸ್ವಾಮಿಯ ಅನೀತಿಯನ್ನೇ ಅನುಸರಿಸುತ್ತಾರೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಈ ಹೋಮವೇ ವಿಭೀಷಣನು ಮುಂದೆ ರಾಮನಿಗೆ ರಹಸ್ಯವನ್ನು ಬಯಲುಮಾಡುವ ವಿಷಯ; ಲಕ್ಷ್ಮಣನು ಅದನ್ನು ಭಂಗಗೊಳಿಸಲು ನಿಕುಂಭಿಲೆಗೆ ಹೋಗುವನು. ಇಲ್ಲಿ ‘ಸಂಧ್ಯಾಕಾಲದ ಸೂರ್ಯನಂತೆ ಅಗ್ನಿ’ ಎಂಬ ಉಪಮೆ ಕೆಂಪು ಬಣ್ಣವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ.

ഇന്ദ്രന്റെ വജ്രായുധത്തിന്റെ ശബ്ദത്തിനു തുല്യമായ ആ ഭീകരഗർജനം കേട്ട് വാനരന്മാർ എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കിക്കൊണ്ട് അതിവേഗം ഓടി. സീതാവധം കണ്ട് അവരുടെ മനസ്സു തകർന്നിരുന്നു; ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഗർജനംകൊണ്ട് ഭയവും ഉണ്ടായി. മുഖം വാടി ദീനരും ഭീതരുമായി ഓരോരുത്തരായി ചിതറിയോടുന്ന അവരോടെല്ലാം മാരുതാത്മജനായ ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു: ‘വാനരന്മാരേ, മുഖം വാടി നിങ്ങൾ എന്തിന് ഓടിപ്പോകുന്നു? യുദ്ധോത്സാഹം വെടിഞ്ഞ് നിങ്ങളുടെ ശൗര്യം എവിടെപ്പോയി? യുദ്ധത്തിൽ മുമ്പിൽ നടക്കുന്ന എന്നെ പിന്നിൽ പിന്തുടരുവിൻ. സത്കുലജാതരായ ശൂരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്തിരിയുന്നത് ഉചിതമല്ലല്ലോ.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ നേതൃത്വം വ്യക്തമായി കാണാം — അവൻ സ്വയവും ദുഃഖിതനാണ്; എന്നിട്ടും സേനയുടെ മനോബലം കാക്കാൻ ആദ്യം സ്വയം മുന്നോട്ടു പോകുന്നു. ‘അഭിജനോപേതൈഃ’ (സത്കുലത്തിൽ പിറന്നവരാൽ) എന്ന പദംകൊണ്ട് അവൻ വാനരന്മാരുടെ കുലഗൗരവം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — സത്കുലത്തിൽ ജനിച്ച ശൂരന്മാർ പുറംതിരിഞ്ഞോടില്ല. ധീമാനായ വായുപുത്രൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ അവർ അത്യന്തം ക്രുദ്ധരും സന്തുഷ്ടമനസ്കരുമായി പർവതശിഖരങ്ങളും മരങ്ങളും കൈയിലെടുത്തു. ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാർ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് രാക്ഷസന്മാരുടെ നേർക്കു ചാടിവീണു; മഹായുദ്ധത്തിൽ ഹനുമാനെ വലയം ചെയ്ത് പിന്തുടർന്നു. ആ വാനരമുഖ്യന്മാരാൽ എല്ലാ വശത്തും ചുറ്റപ്പെട്ട ഹനുമാൻ ജ്വാലകളുള്ള അഗ്നിപോലെ ശത്രുസൈന്യത്തെ ദഹിപ്പിച്ചു. ഇങ്ങനെ ഒരു നിമിഷംകൊണ്ടുതന്നെ സേനയുടെ അവസ്ഥ മാറി — ഓടിപ്പോയിക്കൊണ്ടിരുന്നവർതന്നെ ഇപ്പോൾ ശത്രുക്കളുടെ നേർക്കു പായുന്നു. അഗ്നിയുടെ ഉപമ ഹനുമാന്റെ തേജസ്സും ശത്രുനാശകത്വവും ഒരേസമയം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഈ സന്ദർഭത്തിൽ വാനരന്മാരുടെ പലായനം സ്വാഭാവികമാണ് — സീതയ്ക്കുവേണ്ടി സമുദ്രം കടന്നുവന്നവർ അവളുടെ വധം കണ്ട് യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രയോജനംതന്നെ നഷ്ടമായെന്നു കരുതി. എന്നാൽ ഹനുമാൻ അവരുടെ ശോകത്തെ ക്രോധമാക്കി മാറ്റുന്നു; അതിനാൽ അവർ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു സജ്ജരാകുന്നു. നേതാവിന്റെ വാക്കിന്റെ പ്രഭാവം ഇതാണ് — ഒരൊറ്റ വാക്കുകൊണ്ട് ആയിരങ്ങളുടെ മനസ്സു മാറി.

വാനരസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, കാലാന്തകനായ യമനെപ്പോലുള്ള ആ മഹാകപി രാക്ഷസന്മാരുടെ സംഹാരം നടത്തി. വലിയ ശോകവും കോപവും ബാധിച്ച ഹനുമാൻ രാവണിയുടെ രഥത്തിൽ ഒരു വലിയ പാറ വീഴ്ത്തി. ഹനുമാന്റെ ശോകവും കോപവും ഒന്നിച്ചുചേർന്നു — സീതാവധംകൊണ്ടു ശോകം, അതു ചെയ്തവനോടു കോപം. അതു വന്നുവീഴുന്നതു കണ്ടമാത്രയിൽ സാരഥി, പറഞ്ഞതനുസരിക്കുന്ന കുതിരകളെ പൂട്ടിയ ആ രഥം വളരെ ദൂരേക്കു മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയി. രഥത്തിലിരുന്ന ഇന്ദ്രജിത്തിനെയും സാരഥിയെയും തൊടാതെ, വെറുതെ എറിയപ്പെട്ട ആ പാറ ഭൂമി പിളർന്ന് ഉള്ളിലേക്കു താണു. പാറ വീണപ്പോൾ രാക്ഷസസൈന്യം വ്യഥിതമായി; വീണുകൊണ്ടിരുന്ന പാറയാൽ അനേകം രാക്ഷസന്മാർ കഠിനമായി ചതഞ്ഞരഞ്ഞു. അതിനാൽ പ്രഹരം ലക്ഷ്യത്തിലെത്തിയില്ലെങ്കിലും നിഷ്ഫലമായില്ല. പിന്നെ നൂറുകണക്കിനു വനവാസികൾ ഗർജിച്ചുകൊണ്ട് അവന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു; ആ മഹാകായന്മാർ മരങ്ങളും ഗിരിശിഖരങ്ങളും ഉയർത്തിപ്പിടിച്ചിരുന്നു. ഭീമവിക്രമരായ വാനരന്മാർ യുദ്ധത്തിൽ ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ നേർക്കു മരങ്ങളുടെയും പാറകളുടെയും മഹാവർഷം ചൊരിഞ്ഞ് ശത്രുക്കളെ സംഹരിച്ചു; പലതരം ശബ്ദങ്ങളിൽ ഗർജിക്കുകയും ചെയ്തു. ആ മഹാഭീകരരായ വാനരന്മാരുടെ പ്രഹരമേറ്റ് ഘോരരൂപികളായ നിശാചരന്മാർ വീണു. ഇവിടെ യുദ്ധത്തിന്റെ വേഗം വർണിക്കപ്പെടുന്നു — പാറമഴ, മരമഴ, ഗർജനം. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സാരഥിയുടെ കൗശലവും പരാമർശിക്കപ്പെടുന്നു; അതിനാലാണ് അവൻ യജമാനനെ രക്ഷിച്ചത്. ‘വിധേയാശ്വ’ (പറഞ്ഞതനുസരിക്കുന്ന കുതിരകൾ) എന്ന പദം കുതിരകളുടെ നല്ല പരിശീലനം സൂചിപ്പിക്കുന്നു — അവ സാരഥിയുടെ ആജ്ഞ ഉടനടി അനുസരിച്ചിരുന്നു. പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ രണ്ടാം അർധവും പതിനഞ്ചാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം അർധവും പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമുള്ളവയാണ്; പതിനാലാം ശ്ലോകത്തിന്റെ ഒന്നാം അർധത്തിനു പകരം സമീക്ഷിതപാഠത്തിൽ ‘ചിക്ഷിപുർദ്വിഷതാം മധ്യേ’ (ശത്രുക്കളുടെ നടുവിലേക്ക് എറിഞ്ഞു) എന്ന വ്യത്യസ്തമായ വാക്യമാണ്. ഹനുമാൻ എറിഞ്ഞ പാറ ഭൂമി പിളർന്നു താണു എന്നത് അതിന്റെ ഭാരവും പ്രഹരത്തിന്റെ വേഗവും സൂചിപ്പിക്കുന്നു. രഥം മാറ്റിക്കൊണ്ടുപോയിരുന്നില്ലെങ്കിൽ ഇന്ദ്രജിത്ത് ഇവിടെത്തന്നെ കൊല്ലപ്പെടുമായിരുന്നു. അതിനാൽ ഇന്നു ദൈവവും ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പക്ഷത്തായിരുന്നു എന്നും അവന്റെ വധം ലക്ഷ്മണനാൽത്തന്നെ നടക്കേണ്ടതാണെന്നും കവി കാണിക്കുന്നു. ഈ ശ്ലോകങ്ങളിൽ വാനരന്മാരുടെ കൂട്ടായ ബലം കാണിക്കപ്പെടുന്നു — ഹനുമാൻ ഒരാൾ മാത്രമല്ല, നൂറുകണക്കിനു വാനരന്മാർ ഒന്നിച്ച് ആക്രമിക്കുന്നു; അവരുടെ ഗർജനംകൊണ്ട് രണഭൂമി നിറഞ്ഞു.

മരങ്ങളുടെ അടിയേറ്റ രാക്ഷസന്മാർ രണഭൂമിയിൽ പിടഞ്ഞു. വാനരന്മാരാൽ പീഡിതമായ സ്വന്തം സൈന്യത്തെ കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് ആയുധങ്ങളെടുത്ത് ക്രുദ്ധനായി ശത്രുക്കളുടെ നേർക്കു ചെന്നു. സ്വസൈന്യത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, ദൃഢപരാക്രമിയായ അവൻ ശരപ്രവാഹങ്ങൾ ചൊരിഞ്ഞുകൊണ്ട് ശൂലങ്ങൾ, വജ്രായുധങ്ങൾ, വാളുകൾ, പട്ടിശങ്ങൾ, ശൂലമുദ്ഗരങ്ങൾ എന്നിവയാൽ അനേകം കപിശാർദൂലന്മാരെ കൊന്നു. അവന്റെ ആയുധങ്ങളുടെ ബാഹുല്യം അവന്റെ സേനയുടെ സാമർഥ്യവും കാണിക്കുന്നു. ആ വാനരന്മാരും യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ അനുചരന്മാരെ കൊന്നു. മഹാബലനായ ഹനുമാൻ നല്ല തടിയും ശാഖകളുമുള്ള മരങ്ങളാലും പർവതങ്ങളാലും പാറകളാലും ഭീകരകർമികളായ രാക്ഷസന്മാരെ സംഹരിച്ചു. ഇങ്ങനെ യുദ്ധം തുല്യബലത്തോടെ നടന്നു — ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരന്മാരെ കൊല്ലുന്നു, വാനരന്മാർ അവന്റെ അനുചരന്മാരെ കൊല്ലുന്നു. പിന്നെ ശത്രുസൈന്യത്തെ തടഞ്ഞുനിർത്തി ഹനുമാൻ ആ വനവാസികളോടു പറഞ്ഞു. ഹനുമാന്റെ ഈ തീരുമാനം വിവേകപൂർണമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യം ബലമുള്ളതാണെന്നും വാനരന്മാർ ക്ഷീണിതരാണെന്നും അവൻ കാണുന്നു; അതിനാൽ അനാവശ്യമായ മരണം ഉചിതമല്ല. ‘സുസ്കന്ധവിടപൈഃ’ (നല്ല തടിയും ശാഖകളുമുള്ളവയാൽ) എന്ന പദം ഹനുമാൻ ആയുധമായി ഉപയോഗിക്കുന്ന മരങ്ങളുടെ വലുപ്പം സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ആയുധങ്ങൾ ഇരുമ്പുകൊണ്ടുള്ളവയാണ്, വാനരന്മാരുടേതോ പ്രകൃതി നൽകിയവ; എന്നിട്ടും വാനരന്മാർ പിന്നിലാകുന്നില്ല. ഈ യുദ്ധത്തിൽ ഇരുപക്ഷത്തും നഷ്ടമുണ്ടായി. ഇന്ദ്രജിത്ത് സ്വയം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നു; അവന്റെ ഹോമത്തിന്റെ സമയവും അടുത്തിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാരെ വേഗം പിന്തിരിപ്പിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സൈന്യം അവനെ രക്ഷിക്കാൻ ചുറ്റും നിലയുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർക്ക് അവനെ നേരിട്ടു പ്രാപിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല.

ഹനുമാൻ പറഞ്ഞു: ‘പിന്തിരിയുവിൻ; ഈ സൈന്യത്തെ നമുക്കു ജയിക്കാനാവില്ല. രാമന്റെ പ്രിയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് നാം പ്രാണൻ കളഞ്ഞും പൊരുതുന്നു; എന്നാൽ ആർക്കുവേണ്ടി നാം യുദ്ധം ചെയ്യുന്നുവോ ആ ജനകാത്മജ കൊല്ലപ്പെട്ടു. ഈ കാര്യം രാമനെയും സുഗ്രീവനെയും അറിയിച്ചിട്ട്, അവർ എന്തു പ്രതിവിധി നിശ്ചയിക്കുന്നുവോ അതു നാം ചെയ്യും.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ വാനരശ്രേഷ്ഠൻ എല്ലാ വാനരന്മാരെയും തടഞ്ഞുനിർത്തി, ഒട്ടും ഭയപ്പെടാതെ, സൈന്യത്തോടൊപ്പം പതുക്കെപ്പതുക്കെ പിന്മാറി. ഹനുമാന്റെ വാക്കിലെ യുക്തി വ്യക്തമാണ് — യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രയോജനം സീതയെ വീണ്ടെടുക്കലായിരുന്നു; അവൾ കൊല്ലപ്പെട്ടുവെങ്കിൽ ഇനി എന്തു ചെയ്യണം എന്ന തീരുമാനം യജമാനന്റേതാണ്, സേവകന്റേതല്ല. അതിനാൽ അവൻ സ്വയം തീരുമാനമെടുക്കുന്നില്ല, രാമസുഗ്രീവന്മാരുടെ ആജ്ഞ കാത്തിരിക്കുന്നു. ‘ശനൈഃ ശനൈഃ അസംത്രസ്തഃ’ (പതുക്കെപ്പതുക്കെ, ഭയമില്ലാതെ) എന്ന പദങ്ങളാൽ അവന്റെ പിന്മാറ്റം പലായനമല്ലെന്നു വ്യക്തം — അവൻ ചിട്ടയോടെ സേനയെ പിൻവലിക്കുന്നു; ഭയത്തിന്റെ ലേശംപോലുമില്ല. രാഘവൻ ഇരിക്കുന്നിടത്തേക്കു പോകുന്ന ഹനുമാനെ കണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് പിന്നെ തന്റെ സ്വന്തം കാര്യം ചിന്തിച്ചു. ഇതാണ് ഒരു സേനാപതിയുടെ ആദർശപരമായ പെരുമാറ്റം. ഇങ്ങനെ ഹനുമാൻ സേനയെ രക്ഷിച്ച് രാമന്റെ അടുത്തേക്കു മടങ്ങിവരുന്നു; അവിടെയാണ് അടുത്ത സർഗം ആരംഭിക്കുന്നത്.

ഹോമം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ആ ദുഷ്ടാത്മാവ് നികുംഭില എന്ന ചൈത്യത്തിലേക്കു പോയി. നികുംഭിലയിലെത്തി ഇന്ദ്രജിത്ത് അഗ്നിയിൽ ഹോമിച്ചു. യജ്ഞഭൂമിയിലെത്തി ആ രാക്ഷസൻ ആഹുതി നൽകിയപ്പോൾ, ഹോമരക്തം ഭക്ഷിക്കുന്ന അഗ്നി അപ്പോൾ ജ്വലിച്ചു. ഹോമരക്തത്താൽ തൃപ്തനായ, ജ്വാലകളാൽ ആവൃതനായ, അതിതീവ്രനായ ആ അഗ്നി സന്ധ്യയിലെത്തിയ സൂര്യനെപ്പോലെ ഉയർന്നുപൊങ്ങുന്നതായി കാണപ്പെട്ടു. പിന്നെ വിധിയറിയുന്ന ഇന്ദ്രജിത്ത് രാക്ഷസന്മാരുടെ ഐശ്വര്യത്തിനായി വിധിപ്രകാരം ഹവിസ്സ് ഹോമിച്ചു; അതു കണ്ട്, നീതിയും അനീതിയും അറിയുന്ന രാക്ഷസന്മാർ വലിയ കൂട്ടങ്ങളായി നിലയുറപ്പിച്ചു. ഇവിടെ മായാസീതാവധത്തിന്റെ യഥാർഥ പ്രയോജനം വെളിപ്പെടുന്നു — വാനരന്മാരുടെ മനസ്സു മോഹിപ്പിച്ച്, അവർ രാമന്റെ അടുത്തേക്കു പോയ തക്കത്തിൽ, തടസ്സമില്ലാതെ ഹോമം ചെയ്യാനാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് ആഗ്രഹിക്കുന്നത്. ഈ ഹോമം പൂർത്തിയായാൽ അവൻ അജയ്യനാകുമെന്ന് വരുന്ന സർഗങ്ങളിൽ വിഭീഷണൻ പറയും. രക്തമാകുന്ന ഹവിസ്സിനാൽ തൃപ്തനാകുന്ന അഗ്നി ഈ ഹോമത്തിന്റെ ആസുരസ്വഭാവം കാണിക്കുന്നു. അവസാനശ്ലോകം ഉപജാതിവൃത്തത്തിലാണ്. രാക്ഷസന്മാരെക്കുറിച്ചു പ്രയോഗിച്ച ‘നയാനയജ്ഞാഃ’ (നീതിയും അനീതിയും അറിയുന്നവർ) എന്ന വിശേഷണം കൗതുകകരമാണ് — അവർ നീതിയും അനീതിയും അറിയുന്നു; എന്നിട്ടും യജമാനന്റെ അനീതിയെ പിന്തുടരുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ ഹോമമാണ് വിഭീഷണൻ പിന്നീട് രാമനു വെളിപ്പെടുത്തുന്ന രഹസ്യം; അതു മുടക്കാൻ ലക്ഷ്മണൻ നികുംഭിലയിലേക്കു പോകും. ഇവിടെ ‘സന്ധ്യയിലെത്തിയ സൂര്യനെപ്പോലെ അഗ്നി’ എന്ന ഉപമ ചുവന്ന നിറം സൂചിപ്പിക്കുന്നു.

Hearing that terrible roar, loud as Śakra's thunderbolt, the monkeys looked about in every direction and fled headlong. Sītā's killing had broken their hearts, and Indrajit's roar filled them with fear as well; their flight was natural, for they had crossed the ocean for Sītā's sake, and with her dead they thought the war had lost its purpose. Then Hanumān, son of the Wind, spoke to them all as they scattered this way and that, downcast, wretched and afraid: "Why do you run away with such dejected faces, monkeys? You have thrown away your zeal for battle; where has your courage gone? Follow me as I go forward into the fight. It is not fitting for heroes of good family to turn back." His leadership is plain here: grieving himself, he still went first to keep up the army's spirit, and by speaking of good family he reminded the monkeys of their lineage, for heroes of noble birth do not show their backs. Addressed so by the wise son of the Wind, they grew furious, and with glad hearts they seized mountain peaks and trees. Roaring, those bulls among monkeys fell upon the rākṣasas and followed Hanumān into the great battle, surrounding him. In a moment the army was transformed: those who had been fleeing now ran at the enemy, and Hanumān had turned their grief into anger. Such is the power of a leader's word, that one speech changed the hearts of thousands. Hemmed in on every side by the monkey chiefs, Hanumān burned up the enemy host like a blazing fire, an image of both his splendour and his power to destroy.

Surrounded by the monkey army, the great monkey, like Time, the Ender and Yama, made havoc among the rākṣasas. Filled with grief and with great anger together, grief for Sītā's death and anger at her killer, Hanumān hurled a huge rock at the chariot of Rāvaṇa's son. But the moment he saw it coming, the charioteer drove the chariot, yoked to well-trained horses that obeyed him instantly, far out of its way, and so saved his master. Missing Indrajit, who stood in his chariot with his charioteer, the rock, raised in vain, split the earth and sank into it, which shows its weight and the force of the throw. Had the chariot not been driven aside, Indrajit would have died then and there; the poet shows that fate that day was on Indrajit's side, for his death was to come at Lakṣmaṇa's hand. Yet the blow was not wasted: as the rock fell, the rākṣasa army was shaken and many rākṣasas were badly crushed beneath it. Then the forest-dwellers rushed at him by hundreds, roaring, those huge monkeys lifting trees and mountain peaks. Not Hanumān alone but hundreds of monkeys attacked together, and the monkeys of fearsome valour hurled them at Indrajit, pouring out a great shower of trees and rocks, making havoc of their enemies and filling the field with all kinds of cries, and the dreadful night-rangers were struck down by those formidable monkeys.

Battered by the trees, the rākṣasas writhed on the battlefield. Seeing his army harried by the monkeys, Indrajit took up his weapons in anger and advanced against the enemy. Loosing floods of arrows and surrounded by his own troops, who stood about him on every side so that the monkeys could not reach him, that warrior of firm valour struck down a great many tigers among monkeys with spears, thunderbolts, swords, broadswords, spikes and maces; the array of weapons shows the strength of his force. The monkeys too killed his followers in the fight, and mighty Hanumān, using great-trunked, many-branched trees, rocks and boulders as weapons, made havoc of the rākṣasas of terrible deeds. So the battle went on evenly, Indrajit killing monkeys and the monkeys killing his followers, and both sides suffered losses; the rākṣasas' weapons were forged of iron, the monkeys' given by nature, yet the monkeys did not fall behind. Indrajit fought in person, but the hour of his sacrifice was near and he wanted the monkeys turned back quickly. Then Hanumān held back the enemy army and spoke to the forest-dwellers, a wise decision, for he saw that Indrajit's force was strong and the monkeys were weary, and that dying to no purpose made no sense.

"Turn back! This force is not for us to overcome. We have fought on with no thought for our lives, eager to serve Rāma, but Janaka's daughter, for whose sake we fight, has been killed. We should report this to Rāma and to Sugrīva, and then do whatever the two of them decide is to be done." His reasoning is clear: the aim of the war had been to recover Sītā, and if she was dead, what should be done next was for the masters to decide, not the servant; so he made no decision of his own but waited for the command of Rāma and Sugrīva. So saying, the best of monkeys held all the monkeys back and withdrew with his force slowly and unafraid. "Slowly" and "unafraid" make it plain that this was no flight: he led the army back in good order with not a trace of fear, as a model commander should. So Hanumān brought the army safely back to Rāma, where the next sarga begins.

Seeing Hanumān go to where Rāghava was, the wicked Indrajit turned to his own business: wishing to make an offering, he went to the shrine of Nikumbhilā, took his place there, and made an oblation to the fire. Here the real purpose of killing the illusory Sītā is revealed: having confounded the monkeys and sent them back to Rāma, Indrajit wanted to perform his rite undisturbed, and Vibhīṣaṇa will explain in the sargas to come that if the rite were completed he would become invincible. When the rākṣasa went to the ground of sacrifice and poured his oblations, the fire blazed up, feeding on the blood of the offering, a sign of the demonic nature of the rite. Wrapped in flames and sated with blood, the fierce fire rose up like the sun at twilight, red as the evening sky. Then Indrajit, who knew the ritual, offered the oblation in due form for the welfare of the rākṣasas, and seeing it the rākṣasas, who knew right policy from wrong, stood by in great crowds; they knew good counsel from bad, yet followed their master's folly. This rite is the secret Vibhīṣaṇa will later reveal to Rāma, and Lakṣmaṇa will go to Nikumbhilā to break it. The last verse is in a longer metre.