पूर्वसर्गे रामः ‘एकस्य हेतोः सर्वाणि रक्षांसि न हन्तव्यानि’ इति उक्तवान्, तस्यैव वधाय च निश्चयं कृतवान्। महात्मनः राघवस्य तं मनोभावं विज्ञाय इन्द्रजित् तस्मात् आहवात् निवृत्य लङ्कापुरीं प्रविवेश। तत्र हतानां तरस्विनां राक्षसानां वधं स्मृत्वा सः शूरः क्रोधेन ताम्रनेत्रः अभवत्, पुनः युद्धाय च निर्जगाम। पौलस्त्यकुले जातः देवकण्टकः सः महावीर्यः राक्षसैः परिवृतः पश्चिमद्वारेण निर्ययौ। रणाय उद्यतौ वीरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ दृष्ट्वा सः मायां प्रादुष्करोत्। मायामयीं सीतां निर्माय रथे स्थापयित्वा महता बलेन ताम् आवृत्य तस्याः वधं कर्तुम् ऐच्छत्। सर्वेषां मोहनार्थम् एव एषा बुद्धिः तेन दुर्मतिना कृता। सः सीतां हन्तुं व्यवसितः वानराभिमुखः ययौ। अत्र कविः इन्द्रजितः कपटस्य मूलं स्पष्टं करोति — प्रत्यक्षयुद्धे रामस्य अस्त्रात् भीतः सः शत्रूणां मनः एव भङ्क्तुम् इच्छति। सीतायाः नाशः श्रुतः चेत् रामस्य युद्धोत्साहः एव नश्येत् इति तस्य आशयः। ‘मोहनार्थम्’ इति पदं सर्वस्य प्रसङ्गस्य कुञ्जिका — अयं वधः न सत्यः, अपितु मोहस्य उपायः। प्रथमे श्लोके ‘विज्ञाय’ इति पदं महत्त्वपूर्णम् — इन्द्रजित् रामस्य वचनं श्रुतवान् वा, तस्य मुखभावं दृष्ट्वा अनुमितवान् वा, सः ज्ञातवान् यत् रामः इदानीं तस्य एव वधे बद्धलक्ष्यः अस्ति। अतः सः तत्क्षणं रणात् अपसृतः, किन्तु भयेन न, अपितु नूतनस्य उपायस्य चिन्तनाय। नगरं प्रविश्य सः पूर्वं हतान् कुम्भकर्णप्रभृतीन् वीरान् स्मृतवान्, तेन तस्य क्रोधः पुनः प्रज्वलितः। ‘पश्चिमेन द्वारेण’ इति उक्त्या निर्गमस्य दिक् अपि निर्दिष्टा, यत्र हनुमान् स्थितः आसीत्। ‘देवकण्टकः’ इति विशेषणं तस्य पूर्वपराक्रमं स्मारयति — सः इन्द्रम् अपि जितवान्, अतः एव इन्द्रजित् इति ख्यातः। एवं कविः दर्शयति यत् अयं शत्रुः केवलं बलवान् न, अपितु बुद्धिमान् कपटी च, यः शत्रोः मनसि आघातं कर्तुं जानाति।

तं निर्यान्तं दृष्ट्वा सर्वे काननौकसः अभिसंक्रुद्धाः शिलाहस्ताः युयुत्सवः उत्पेतुः। तेषां पुरतः कपिकुञ्जरः हनूमान् पर्वतस्य दुरासदं सुमहत् शृङ्गं प्रगृह्य जगाम। सः इन्द्रजितः रथे हतानन्दां सीतां ददर्श — एकवेणीधरां दीनाम् उपवासकृशाननाम्, परिक्लिष्टैकवसनाम् अमृजां, रजोमलाभ्याम् आलिप्तैः सर्वगात्रैः युक्तां राघवप्रियां वरस्त्रियम्। मुहूर्तं तां निरीक्ष्य सः ताम् एव मैथिलीम् इति अध्यवसितवान्; तेन अचिरदृष्टा हि सा जनकात्मजा आसीत् — अशोकवनिकायां सः ताम् अल्पकालपूर्वम् एव दृष्टवान्। रथस्थितां दीनां राक्षसेन्द्रसुताश्रितां शोकार्तां निरानन्दां तपस्विनीं तां दृष्ट्वा ‘अस्य किं समर्थितम्’ इति चिन्तयन् सः महाकपिः तैः वानरश्रेष्ठैः सह रावणिम् अभ्यधावत। अत्र मायायाः सूक्ष्मता द्रष्टव्या — अशोकवनिकायां यत् रूपं हनुमता दृष्टं, तदेव इन्द्रजिता निर्मितम्, अतः अभिज्ञः अपि सः मोहितः। द्वादशे श्लोके ‘अब्रवीत्’ इति पदं मुद्रणे दृश्यते, किन्तु अर्थतः हनुमतः चिन्ता एव तत्र प्रधाना, वाक्यं तु परत्र आगच्छति। अत्र हनुमतः चित्रणं विशेषेण मार्मिकम्। सः एव सर्वेषु वानरेषु सीतां साक्षात् दृष्टवान्, सः एव रामाय तस्याः सन्देशं चूडामणिं च आनीतवान्। अतः तस्य कृते एषः क्षणः अतीव दुःसहः — यां रक्षितुं सः समुद्रं लङ्घितवान्, सा इदानीं शत्रोः रथे बद्धा दृश्यते। मायासीतायाः वर्णनं सुन्दरकाण्डे अशोकवनिकायां दृष्टायाः सीतायाः वर्णनेन सह तुल्यम् — एकवेणी, मलिनम् एकं वस्त्रम्, उपवासेन कृशं मुखं, रजसा मलेन च लिप्तानि अङ्गानि। अनेन साम्येन हनुमतः विश्वासः दृढः अभवत्। ‘किं समर्थितम् अस्य’ इति तस्य प्रश्नः दर्शयति यत् सः शत्रोः अभिप्रायं न अवगच्छति, तथापि निष्क्रियः न तिष्ठति, सद्यः एव वानरश्रेष्ठैः सह रावणिम् अभिधावति। एवं तस्य भक्तिः शौर्यं च युगपत् प्रकटिते।

तत् वानरबलं दृष्ट्वा क्रोधमूर्च्छितः रावणिः निस्त्रिंशं विकोशं कृत्वा सीतां मूर्ध्नि अकर्षयत्। तेषां पश्यताम् एव सः राक्षसः ‘राम राम’ इति क्रोशन्तीं मायया रथे योजितां तां स्त्रियम् अताडयत्। गृहीतमूर्धजां तां दृष्ट्वा हनूमान् दैन्यम् आगतः, नेत्राभ्यां दुःखजं वारि उत्सृजन्। चारुसर्वाङ्गीं रामस्य प्रियां महिषीं तां दृष्ट्वा सः क्रोधात् राक्षसाधिपात्मजं परुषं वाक्यम् अब्रवीत् — ‘दुरात्मन्, आत्मनाशाय त्वं केशपक्षे परामृशसि। ब्रह्मर्षीणां कुले जातः अपि त्वं राक्षसीं योनिम् आश्रितः। यस्य ते ईदृशी मतिः, तं त्वां पापसमाचारं धिक्। नृशंस, अनार्य, दुर्वृत्त, क्षुद्र, पापपराक्रम, अनार्यस्य ईदृशं कर्म; निर्घृण, ते घृणा नास्ति। गृहात् राज्यात् रामहस्तात् च च्युता इयं मैथिली तव किम् अपराद्धा, यत् निर्दय त्वम् एनां हंसि? सीतां हत्वा न चिरं जीविष्यसि; वधार्ह, तेन कर्मणा त्वं मम हस्तगतः असि। स्त्रीघातिनां लोकवध्यैः अपि कुत्सिताः ये लोकाः, तान् त्वम् इह जीवितम् उत्सृज्य प्रेत्य लप्स्यसे।’ अत्र हनुमतः वचनेषु धर्मक्रोधः प्रकटः — सः इन्द्रजितः कुलस्य उच्चतां स्मारयित्वा तस्य कर्मणः नीचतां दर्शयति; पुलस्त्यस्य वंशजः अपि सः स्त्रीवधं करोति। ‘वधार्ह’ इति सम्बोधनं भविष्यत्कालस्य सूचकम् — अस्य पापस्य फलं मम हस्तेन भविष्यति इति। हनुमतः रोदनम् अपि कविः न गोपयति — महाबलः वानरः अपि सीतायाः केशग्रहणं दृष्ट्वा अश्रूणि मुमोच। किन्तु तस्य दुःखं शीघ्रम् एव क्रोधे परिणतम्, वचनैः एव सः शत्रुं प्रहरति। तस्य भर्त्सनायां त्रयः अंशाः दृश्यन्ते — प्रथमं कुलस्य स्मरणं, यतः पुलस्त्यः ब्रह्मर्षिः आसीत्; द्वितीयं कर्मणः निन्दा, यतः स्त्रीवधः सर्वत्र गर्हितः; तृतीयं भविष्यतः सूचना, यतः एतस्य पापस्य दण्डः अवश्यं भविष्यति। सीता ‘च्युता गृहाच्च राज्याच्च रामहस्ताच्च’ इति वचनेन तस्याः सर्वम् अपि दुःखं सङ्क्षेपेण उक्तम् — सा पितृगृहं, राज्यं, भर्तुः सान्निध्यं च अत्यजत्, तथापि अपराधं न कृतवती। एवं हनुमान् निर्दोषायाः स्त्रियाः वधं सर्वेषु पापेषु गुरुतमं दर्शयति।

एवं ब्रुवाणः हनुमान् सायुधैः हरिभिः वृतः सुसंक्रुद्धः राक्षसेन्द्रसुतं प्रति अभ्यधावत्। आपतन्तं तत् महावीर्यं वनौकसाम् अनीकं सः भीमकोपानां रक्षसाम् अनीकेन न्यवारयत्। बाणसहस्रेण तां हरिवाहिनीं विक्षोभ्य इन्द्रजित् हरिश्रेष्ठं हनूमन्तं प्रत्युवाच — ‘सुग्रीवः त्वं रामः च यन्निमित्तम् इह आगताः, तां वैदेहीम् अद्य एव तव पश्यतः वधिष्यामि। इमां हत्वा ततः रामं लक्ष्मणं त्वां सुग्रीवम् अनार्यं विभीषणं च वधिष्यामि। स्त्रियः न हन्तव्याः इति यत् त्वं ब्रवीषि प्लवंगम, तत्र मम उत्तरम् — अमित्राणां यत् पीडाकरं तत् कर्तव्यम् एव।’ एवम् उक्त्वा सः रुदतीं तां मायामयीं सीतां शितधारेण खड्गेन स्वयं निजघान। यज्ञोपवीतमार्गेण छिन्ना सा पृथुश्रोणी प्रियदर्शना तपस्विनी पृथिव्यां पपात। इन्द्रजितः वचनं राक्षसनीतेः स्वरूपं दर्शयति — धर्मः तस्य कृते साधनमात्रं, शत्रुपीडा एव लक्ष्यम्। ‘यज्ञोपवीतमार्गेण’ इति पदेन कविः वधस्य क्रूरतां सूचयति — स्कन्धात् तिर्यक् कृतः सः प्रहारः। मायासीता अपि ‘राम राम’ इति क्रोशति, येन दर्शकानां मोहः पूर्णः भवति। इन्द्रजितः उत्तरे हनुमतः आक्षेपस्य प्रत्युत्तरं स्पष्टम् — ‘स्त्रियः न हन्तव्याः’ इति धर्मशास्त्रस्य वचनं सः जानाति, तथापि युद्धे शत्रुपीडनम् एव परमः धर्मः इति मन्यते। तस्य प्रतिज्ञा अपि महती — सीतां हत्वा रामं लक्ष्मणं हनुमन्तं सुग्रीवं विभीषणं च हनिष्यामि इति। विभीषणं प्रति ‘अनार्य’ इति विशेषणं तस्य गृहद्रोहविषये रोषं दर्शयति। वधस्य क्षणे मायासीता रोदिति, ‘राम राम’ इति च आक्रोशति, येन वानराः तां सत्यां सीताम् एव मन्यन्ते। ‘पृथुश्रोणी प्रियदर्शना तपस्विनी’ इति विशेषणत्रयेण कविः तस्याः सौन्दर्यं दुःखं च युगपत् स्मारयति, येन वधस्य करुणा अधिकं वर्धते।

तां स्त्रियं हत्वा इन्द्रजित् हनूमन्तम् उवाच — ‘मया शस्त्रेण निषूदितां रामस्य इमां प्रियां पश्य। एषा वैदेही विशस्ता, निष्फलः वः परिश्रमः।’ ततः महता खड्गेन तां स्वयं हत्वा सः हृष्टः रथम् आस्थाय महास्वनं ननाद। अदूरे प्रत्यवस्थिताः वानराः तत् दुर्गं संश्रितस्य व्यादितास्यस्य नदतः तस्य शब्दं शुश्रुवुः। एवं सीतां विनिहत्य दुर्मतिः रावणिः प्रहृष्टचेताः बभूव; तं हृष्टरूपं समुदीक्ष्य विषण्णरूपाः वानराः समभिप्रदुद्रुवुः। सर्गान्तः वंशस्थवृत्तेन निबद्धः, येन शोकस्य गाम्भीर्यं वर्धते। इन्द्रजितः हर्षः वानराणां विषादः च परस्परं विरुद्धौ चित्रितौ। ‘निष्फलः वः परिश्रमः’ इति वचनं सेतुबन्धात् आरभ्य सर्वस्य युद्धस्य प्रयोजनं निरर्थकं दर्शयितुम् उक्तम्, अतः वानराणां मनोबलं भग्नम्। तृतीयः अर्धश्लोकः ‘एषा विशस्ता वैदेही’ इति वुल्गेटे एव दृश्यते, समीक्षितसंस्करणे नास्ति; तेन इन्द्रजितः उपहासः अधिकं तीक्ष्णः भवति। वानराः यत्र आसन्, ततः न दूरे सः दुर्गं संश्रितः ननाद, अतः तस्य शब्दः सर्वैः श्रुतः।

మునుపటి సర్గలో రాముడు ‘ఒక్కని కారణంగా రాక్షసులందరినీ చంపకూడదు’ అని చెప్పాడు, అతనినే వధించాలని నిశ్చయించుకొన్నాడు. మహాత్ముడైన రాఘవుని ఆ మనోభావాన్ని తెలుసుకొని ఇంద్రజిత్తు ఆ యుద్ధం నుండి వెనుదిరిగి లంకాపురిలోకి ప్రవేశించాడు. అక్కడ హతులైన బలశాలి రాక్షసుల వధను తలచుకొని ఆ శూరుడు క్రోధంతో ఎర్రబడిన కళ్ళు గలవాడయ్యాడు, మళ్ళీ యుద్ధానికి బయలుదేరాడు. పౌలస్త్యవంశంలో పుట్టిన, దేవతలకు ముల్లు వంటి ఆ మహావీర్యుడు రాక్షసులతో చుట్టుముట్టబడి పడమటి ద్వారం గుండా బయటికి వెళ్ళాడు. యుద్ధానికి సిద్ధంగా ఉన్న వీరసోదరులు రామలక్ష్మణులను చూసి అతడు మాయను ప్రదర్శించాడు. మాయామయమైన సీతను సృష్టించి, రథంపై ఉంచి, గొప్ప సైన్యంతో ఆమెను చుట్టుముట్టి, ఆమెను వధించాలని అనుకొన్నాడు. అందరినీ మోహపెట్టడానికే ఆ దుర్బుద్ధి ఈ ఆలోచన చేశాడు. సీతను చంపాలని నిశ్చయించుకొని అతడు వానరులకు ఎదురుగా వెళ్ళాడు. ఇక్కడ కవి ఇంద్రజిత్తు కపటానికి మూలాన్ని స్పష్టం చేస్తాడు — ప్రత్యక్షయుద్ధంలో రాముని అస్త్రానికి భయపడి అతడు శత్రువుల మనస్సునే విరగ్గొట్టాలని కోరుకొంటాడు. సీత నాశనం గురించి వింటే రాముని యుద్ధోత్సాహమే నశిస్తుందని అతని ఆశయం. ‘మోహనార్థమ్’ (మోహపెట్టడానికి) అనే పదం ఈ సందర్భమంతటికీ తాళంచెవి — ఈ వధ నిజమైనది కాదు, మోహపెట్టే ఉపాయం. మొదటి శ్లోకంలో ‘విజ్ఞాయ’ (తెలుసుకొని) అనే పదం ముఖ్యమైనది — రాముని మాటను విన్నాడో, లేదా అతని ముఖభావాన్ని చూసి ఊహించాడో, రాముడు ఇప్పుడు తన వధపైనే గురి పెట్టాడని ఇంద్రజిత్తు గ్రహించాడు. అందుకే అతడు వెంటనే యుద్ధం నుండి తప్పుకొన్నాడు, కానీ భయంతో కాదు, కొత్త ఉపాయాన్ని ఆలోచించడానికి. నగరంలో ప్రవేశించి అతడు ఇంతకుముందు హతులైన కుంభకర్ణుడు మొదలైన వీరులను తలచుకొన్నాడు, దానితో అతని క్రోధం మళ్ళీ రగిలింది. ‘పశ్చిమేన ద్వారేణ’ (పడమటి ద్వారం గుండా) అనే మాటతో బయలుదేరిన దిక్కు కూడా నిర్దేశించబడింది, అక్కడ హనుమంతుడు ఉన్నాడు. ‘దేవకంటకః’ (దేవతలకు ముల్లు) అనే విశేషణం అతని పూర్వపరాక్రమాన్ని గుర్తుచేస్తుంది — అతడు ఇంద్రుని కూడా జయించాడు, అందుకే ఇంద్రజిత్తు అని ప్రసిద్ధుడయ్యాడు. ఇలా ఈ శత్రువు కేవలం బలవంతుడే కాదు, బుద్ధిమంతుడూ కపటీ కూడా, శత్రువు మనస్సుపై దెబ్బ కొట్టడం తెలిసినవాడని కవి చూపుతున్నాడు.

అతడు బయలుదేరడం చూసి వనవాసులైన వానరులందరూ మిక్కిలి కోపించి, చేతుల్లో శిలలు పట్టుకొని, యుద్ధం చేయాలనే కోరికతో పైకి ఎగిరారు. వారి ముందు వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతుడు ఎదిరించరాని, చాలా పెద్ద పర్వతశిఖరాన్ని పట్టుకొని నడిచాడు. అతడు ఇంద్రజిత్తు రథంలో ఆనందం కోల్పోయిన సీతను చూశాడు — ఒంటిజడ ధరించినది, దీనురాలు, ఉపవాసాలతో కృశించిన ముఖం గలది, బాగా మాసిన ఒక్క వస్త్రం ధరించినది, స్నానం లేనిది, దుమ్ముతో మురికితో పూయబడిన అన్ని అవయవాలు గలది, రాఘవుని ప్రియురాలు, ఉత్తమస్త్రీ. ఒక ముహూర్తకాలం ఆమెను పరిశీలించి ఆమె ఆ మైథిలియే అని అతడు నిశ్చయించుకొన్నాడు; ఎందుకంటే ఆ జనకపుత్రికను అతడు ఇటీవలే చూశాడు — అశోకవనంలో కొద్దికాలం క్రితమే ఆమెను చూశాడు. రథంలో ఉన్న, దీనురాలైన, రాక్షసేంద్రుని కుమారుని వశంలో ఉన్న, శోకార్తురాలైన, ఆనందం లేని ఆ తపస్విని చూసి, ‘ఇతడు ఏమి తలపెట్టాడు?’ అని ఆలోచిస్తూ ఆ మహాకపి ఆ వానరశ్రేష్ఠులతో కలిసి రావణి వైపు పరుగెత్తాడు. ఇక్కడ మాయ సూక్ష్మతను గమనించాలి — అశోకవనంలో హనుమంతుడు చూసిన రూపాన్నే ఇంద్రజిత్తు సృష్టించాడు, అందువల్ల ఆమెను ఎరిగినవాడైనా అతడు మోసపోయాడు. పన్నెండవ శ్లోకంలో ముద్రణలో ‘అబ్రవీత్’ (అన్నాడు) అనే పదం కనిపిస్తుంది, కానీ అర్థాన్ని బట్టి అక్కడ హనుమంతుని ఆలోచనే ప్రధానం, మాట తరువాత వస్తుంది. ఇక్కడ హనుమంతుని చిత్రణ ప్రత్యేకంగా హృదయాన్ని తాకుతుంది. వానరులందరిలో అతడొక్కడే సీతను ప్రత్యక్షంగా చూశాడు, అతడే రామునికి ఆమె సందేశాన్నీ చూడామణినీ తెచ్చాడు. కాబట్టి అతనికి ఈ క్షణం అత్యంత దుస్సహమైనది — ఎవరిని రక్షించడానికి అతడు సముద్రాన్ని లంఘించాడో, ఆమె ఇప్పుడు శత్రువు రథంలో బందీగా కనిపిస్తోంది. మాయాసీత వర్ణన సుందరకాండలో అశోకవనంలో కనిపించిన సీత వర్ణనతో సమానమైనది — ఒంటిజడ, మాసిన ఒక్క వస్త్రం, ఉపవాసంతో కృశించిన ముఖం, దుమ్ముతో మురికితో పూయబడిన అవయవాలు. ఈ పోలిక వల్ల హనుమంతుని నమ్మకం దృఢమైంది. ‘కిం సమర్థితమ్ అస్య’ (ఇతడు ఏమి తలపెట్టాడు) అనే అతని ప్రశ్న, అతడు శత్రువు అభిప్రాయాన్ని గ్రహించలేదని చూపుతుంది; అయినా అతడు నిష్క్రియంగా నిలబడలేదు, వెంటనే వానరశ్రేష్ఠులతో కలిసి రావణి మీదికి పరుగెత్తాడు. ఇలా అతని భక్తీ శౌర్యమూ ఏకకాలంలో ప్రకటితమయ్యాయి.

ఆ వానరసైన్యాన్ని చూసి క్రోధంతో ఉన్మత్తుడైన రావణి కత్తిని ఒరలో నుండి తీసి సీతను తల పట్టుకొని లాగాడు. వారు చూస్తుండగానే ఆ రాక్షసుడు ‘రామా, రామా’ అని ఏడుస్తున్న, మాయతో రథంలో ఉంచబడిన ఆ స్త్రీని కొట్టాడు. జుట్టు పట్టుకోబడిన ఆమెను చూసి హనుమంతుడు దీనుడయ్యాడు, కళ్ళ నుండి దుఃఖపు కన్నీళ్ళు కార్చాడు. సర్వాంగసుందరి, రాముని ప్రియమైన పట్టమహిషి అయిన ఆమెను చూసి అతడు క్రోధంతో రాక్షసరాజు కుమారునితో కఠినంగా ఇలా అన్నాడు — ‘దురాత్మా, నీ నాశనం కోసమే నీవు ఆమె కేశపాశాన్ని తాకుతున్నావు. బ్రహ్మర్షుల వంశంలో పుట్టినా నీవు రాక్షసయోనిని ఆశ్రయించావు. ఇలాంటి బుద్ధి గల పాపాచారివైన నిన్ను ఛీ. క్రూరుడా, అనార్యుడా, దుర్వృత్తుడా, నీచుడా, పాపపరాక్రముడా, ఇలాంటి పని అనార్యునిదే; దయలేనివాడా, నీకు జాలి లేదు. ఇంటి నుండి, రాజ్యం నుండి, రాముని చేతి నుండి దూరమైన ఈ మైథిలి నీకు ఏమి అపకారం చేసింది, నిర్దయుడా, నీవు ఈమెను చంపుతున్నావు? సీతను చంపి నీవు ఎక్కువకాలం బ్రతకవు; వధార్హుడా, ఈ పనితో నీవు నా చేతికి చిక్కావు. స్త్రీఘాతకులకు — లోకమంతా వధించదగిన పాపులకు కూడా నిందితమైన — ఏ లోకాలు ఉన్నాయో, వాటిని నీవు ఇక్కడ ప్రాణం విడిచి, మరణానంతరం పొందుతావు.’ ఇక్కడ హనుమంతుని మాటలలో ధర్మక్రోధం ప్రకటితమవుతుంది — అతడు ఇంద్రజిత్తుకు అతని వంశపు ఉన్నతిని గుర్తుచేసి అతని కర్మలోని నీచత్వాన్ని చూపుతాడు; పులస్త్యుని వంశస్థుడైనా అతడు స్త్రీవధ చేస్తున్నాడు. ‘వధార్హా’ అనే సంబోధన భవిష్యత్తును సూచిస్తుంది — ఈ పాపానికి ఫలం నా చేతితోనే జరుగుతుంది అని. హనుమంతుని ఏడుపును కూడా కవి దాచలేదు — మహాబలుడైన వానరుడు కూడా సీత జుట్టు పట్టుకోబడడం చూసి కన్నీళ్ళు కార్చాడు. కానీ అతని దుఃఖం వెంటనే క్రోధంగా మారింది, మాటలతోనే అతడు శత్రువును కొడతాడు. అతని నిందలో మూడు భాగాలు కనిపిస్తాయి — మొదటిది వంశస్మరణ, ఎందుకంటే పులస్త్యుడు బ్రహ్మర్షి; రెండవది కర్మనింద, ఎందుకంటే స్త్రీవధ అన్నిచోట్లా గర్హితమైనది; మూడవది భవిష్యత్తు సూచన, ఎందుకంటే ఈ పాపానికి దండన తప్పక జరుగుతుంది. ‘చ్యుతా గృహాచ్చ రాజ్యాచ్చ రామహస్తాచ్చ’ (ఇంటి నుండి, రాజ్యం నుండి, రాముని చేతి నుండి దూరమైనది) అనే మాటతో సీత దుఃఖమంతా సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది — ఆమె పుట్టింటినీ, రాజ్యాన్నీ, భర్త సాన్నిధ్యాన్నీ విడిచింది, అయినా ఏ అపరాధమూ చేయలేదు. ఇలా హనుమంతుడు నిర్దోషి అయిన స్త్రీని వధించడం అన్ని పాపాలలోకీ గొప్పదని చూపుతాడు.

ఇలా పలుకుతూ హనుమంతుడు ఆయుధాలు ధరించిన వానరులతో చుట్టుముట్టబడి, మిక్కిలి కోపించి రాక్షసేంద్రుని కుమారుని మీదికి పరుగెత్తాడు. మీదికి వస్తున్న ఆ మహావీర్యమైన వనవాసుల సైన్యాన్ని అతడు భయంకర కోపం గల రాక్షసుల సైన్యంతో అడ్డుకొన్నాడు. వేయి బాణాలతో ఆ వానరసేనను కలచివేసి ఇంద్రజిత్తు వానరశ్రేష్ఠుడైన హనుమంతునికి ఇలా బదులిచ్చాడు — ‘సుగ్రీవుడూ, నీవూ, రాముడూ ఎవరి కోసం ఇక్కడికి వచ్చారో, ఆ వైదేహిని ఈనాడే నీవు చూస్తుండగా వధిస్తాను. ఈమెను చంపి తరువాత రాముని, లక్ష్మణుని, నిన్ను, సుగ్రీవుని, అనార్యుడైన విభీషణుని వధిస్తాను. వానరా, స్త్రీలను చంపకూడదని నీవు అంటున్నావు; దానికి నా జవాబు — శత్రువులకు ఏది బాధ కలిగిస్తుందో అది చేయవలసిందే.’ ఇలా పలికి అతడు ఏడుస్తున్న ఆ మాయాసీతను వాడి అంచు గల ఖడ్గంతో స్వయంగా నరికాడు. యజ్ఞోపవీతమార్గంలో — భుజం నుండి అడ్డంగా — ఖండించబడిన, విశాలమైన పిరుదులు గల, చూడముచ్చటైన ఆ తపస్విని భూమిపై పడిపోయింది. ఇంద్రజిత్తు మాట రాక్షసనీతి స్వరూపాన్ని చూపుతుంది — అతనికి ధర్మం కేవలం సాధనం, శత్రుపీడనమే లక్ష్యం. ‘యజ్ఞోపవీతమార్గేణ’ అనే పదంతో కవి వధలోని క్రూరత్వాన్ని సూచిస్తాడు — ఆ దెబ్బ భుజం నుండి అడ్డంగా వేయబడింది. మాయాసీత కూడా ‘రామా, రామా’ అని ఏడుస్తుంది, దానివల్ల చూసేవారి మోహం పరిపూర్ణమవుతుంది. హనుమంతుని ఆక్షేపణకు ఇంద్రజిత్తు ఇచ్చిన జవాబు స్పష్టమైనది — ‘స్త్రీలను చంపకూడదు’ అనే ధర్మశాస్త్ర వచనం అతనికి తెలుసు, అయినా యుద్ధంలో శత్రువును పీడించడమే పరమధర్మమని భావిస్తాడు. అతని ప్రతిజ్ఞ కూడా పెద్దదే — సీతను చంపి రాముని, లక్ష్మణుని, హనుమంతుని, సుగ్రీవుని, విభీషణుని చంపుతానని. విభీషణుని ‘అనార్యుడు’ అనడం ఇంటిద్రోహం గురించి అతనికి ఉన్న రోషాన్ని చూపుతుంది. వధించే క్షణంలో మాయాసీత ఏడుస్తుంది, ‘రామా, రామా’ అని ఆక్రోశిస్తుంది, దానివల్ల వానరులు ఆమెను నిజమైన సీతగానే భావిస్తారు. ‘పృథుశ్రోణీ ప్రియదర్శనా తపస్వినీ’ అనే మూడు విశేషణాలతో కవి ఆమె సౌందర్యాన్నీ దుఃఖాన్నీ ఏకకాలంలో గుర్తుచేస్తాడు, దానివల్ల వధలోని కరుణ మరింత పెరుగుతుంది.

ఆ స్త్రీని చంపి ఇంద్రజిత్తు హనుమంతునితో ఇలా అన్నాడు — ‘నా శస్త్రంతో చంపబడిన రాముని ఈ ప్రియురాలిని చూడు. ఈ వైదేహి నరకబడింది, మీ శ్రమ వ్యర్థమైంది.’ తరువాత పెద్ద ఖడ్గంతో స్వయంగా ఆమెను చంపి అతడు సంతోషంతో రథంలో నిలిచి గొప్ప ధ్వనితో గర్జించాడు. దగ్గరలోనే నిలిచి ఉన్న వానరులు ఆ దుర్గాన్ని ఆశ్రయించి నోరు తెరిచి గర్జిస్తున్న అతని శబ్దాన్ని విన్నారు. ఇలా సీతను చంపి దుర్బుద్ధి అయిన రావణి మనసులో ఎంతో సంతోషించాడు; సంతోషంగా ఉన్న అతనిని చూసి విషాదంలో మునిగిన వానరులు పారిపోయారు. సర్గాంతం వంశస్థవృత్తంలో కూర్చబడింది, దానివల్ల శోకపు గాంభీర్యం పెరుగుతుంది. ఇంద్రజిత్తు హర్షమూ వానరుల విషాదమూ పరస్పర విరుద్ధంగా చిత్రించబడ్డాయి. ‘నిష్ఫలః వః పరిశ్రమః’ (మీ శ్రమ వ్యర్థమైంది) అనే మాట సేతుబంధం నుండి మొదలుకొని యుద్ధమంతటి ప్రయోజనం నిరర్థకమైందని చూపడానికి చెప్పబడింది, అందుకే వానరుల మనోబలం విరిగిపోయింది. ‘ఏషా విశస్తా వైదేహీ’ (ఈ వైదేహి నరకబడింది) అనే మూడవ అర్ధశ్లోకం వల్గేట్‌లో మాత్రమే కనిపిస్తుంది, సమీక్షిత సంస్కరణలో లేదు; దానితో ఇంద్రజిత్తు ఎగతాళి మరింత వాడిగా మారుతుంది. వానరులు ఉన్న చోటికి దూరం కాని చోట అతడు దుర్గాన్ని ఆశ్రయించి గర్జించాడు, అందుకే అతని శబ్దం అందరికీ వినబడింది.

முந்தைய சர்க்கத்தில் ராமன் ‘ஒருவனுக்காக எல்லா ராக்ஷசர்களையும் கொல்லக்கூடாது’ என்று சொல்லி, அவனையே கொல்வதென்று உறுதிகொண்டான். மகாத்மாவான ராகவனின் அந்த மனநிலையை அறிந்த இந்திரஜித், அந்தப் போர்க்களத்திலிருந்து விலகி இலங்கை நகருக்குள் புகுந்தான். அங்கே கொல்லப்பட்ட வேகமிக்க ராக்ஷசர்களின் மரணத்தை நினைத்து, அந்த வீரன் சினத்தால் கண்கள் சிவந்தவன் ஆனான்; மீண்டும் போருக்குப் புறப்பட்டான். புலஸ்தியரின் குலத்தில் பிறந்தவனும், தேவர்களுக்கு முள்ளாக இருந்தவனுமான அந்தப் பெருவீரன், ராக்ஷசர்கள் சூழ மேற்கு வாயில் வழியாக வெளியேறினான். போருக்குத் தயாராக நின்ற வீரச் சகோதரர்களான ராம லக்ஷ்மணரைக் கண்டு அவன் மாயையை வெளிப்படுத்தினான். மாயையால் ஒரு சீதையை உருவாக்கித் தேரில் அமர்த்தி, பெரும் படையால் அவளைச் சூழச் செய்து, அவளைக் கொல்ல விரும்பினான். எல்லோரையும் மயக்குவதற்காகவே அந்தத் தீய மதியோன் இந்த எண்ணத்தைக் கொண்டான். சீதையைக் கொல்லத் துணிந்த அவன் வானரர்களை நோக்கிச் சென்றான். இங்கே கவி இந்திரஜித்தின் வஞ்சகத்தின் வேரைத் தெளிவுபடுத்துகிறார் — நேருக்கு நேர் போரில் ராமனின் அஸ்திரத்துக்கு அஞ்சிய அவன், பகைவர்களின் மனத்தையே உடைக்க விரும்புகிறான். சீதை அழிந்ததாகக் கேள்விப்பட்டால் ராமனின் போர் ஊக்கமே அழிந்துவிடும் என்பது அவனுடைய எண்ணம். ‘மோஹனார்த்தம்’ — ‘மயக்குவதற்காக’ — என்ற சொல்லே இந்த நிகழ்ச்சி முழுவதற்கும் திறவுகோல்; இந்த வதம் உண்மையானதல்ல, மயக்கத்தை உண்டாக்கும் ஒரு உபாயமே. முதல் சுலோகத்தில் ‘விஜ்ஞாய’ — ‘அறிந்து’ — என்ற சொல் முக்கியமானது: இந்திரஜித் ராமனின் சொல்லைக் கேட்டோ, அவனுடைய முகபாவத்தைக் கண்டு ஊகித்தோ, ராமன் இப்போது தன்னைக் கொல்வதிலேயே இலக்கை நிறுத்தியிருக்கிறான் என்று அறிந்துகொண்டான். ஆகவே அவன் உடனே களத்திலிருந்து விலகினான் — ஆனால் அச்சத்தால் அல்ல, ஒரு புதிய உபாயத்தைச் சிந்திப்பதற்காக. நகருக்குள் புகுந்து, முன்பு கொல்லப்பட்ட கும்பகர்ணன் முதலிய வீரர்களை அவன் நினைத்தான்; அதனால் அவனுடைய சினம் மீண்டும் கொழுந்துவிட்டெரிந்தது. ‘மேற்கு வாயில் வழியாக’ என்ற சொல்லால் அவன் புறப்பட்ட திசையும் குறிக்கப்படுகிறது — அங்கேதான் அனுமன் நிலைகொண்டிருந்தான். ‘தேவகண்டகன்’ — ‘தேவர்களுக்கு முள்’ — என்ற அடைமொழி அவனுடைய முந்தைய வீரத்தை நினைவூட்டுகிறது: அவன் இந்திரனையே வென்றவன்; அதனால்தான் இந்திரஜித் என்று புகழ்பெற்றான். இவ்வாறு, இந்தப் பகைவன் வெறும் வலிமையுடையவன் மட்டுமல்லன், பகைவனின் மனத்திலேயே அடிகொடுக்கத் தெரிந்த அறிவாளியும் வஞ்சகனும் ஆவான் என்பதைக் கவி காட்டுகிறார்.

அவன் புறப்படுவதைக் கண்டு, காட்டில் வாழும் வானரர்கள் அனைவரும் கடுஞ்சினமுற்று, கைகளில் பாறைகளை ஏந்தி, போரிடும் ஆவலோடு பாய்ந்தெழுந்தனர். அவர்களுக்கு முன்னால், வானரர்களில் யானை போன்றவனான அனுமன், அணுகுதற்கரிய ஒரு பெரிய மலைச்சிகரத்தைப் பற்றிக்கொண்டு சென்றான். அவன் இந்திரஜித்தின் தேரில் சீதையைக் கண்டான் — மகிழ்ச்சியெல்லாம் இழந்தவளாக, ஒற்றைச் சடைப் பின்னல் தரித்தவளாக, இரங்கத்தக்கவளாக, உபவாசத்தால் இளைத்த முகத்தோடு, மிகவும் அழுக்கடைந்த ஒற்றை ஆடையுடன், நீராடாதவளாக, புழுதியும் அழுக்கும் படிந்த அங்கங்கள் அனைத்தோடும் இருந்த, ராகவனுக்குப் பிரியமான அந்த உத்தமப் பெண்ணை. சிறிது நேரம் அவளை உற்றுநோக்கி, அவள் அந்த மைதிலியே என்று அவன் முடிவுசெய்தான்; ஏனெனில் ஜனகனின் மகளான அவளை அவன் சற்று முன்புதான் கண்டிருந்தான் — அசோகவனத்தில் அவளைக் கண்டு அதிக காலம் ஆகவில்லை. தேரில் இருந்தவளும், இரங்கத்தக்கவளும், ராக்ஷசேந்திரனின் மகனுடைய பிடியில் அகப்பட்டவளும், சோகத்தால் வாடியவளும், மகிழ்ச்சியற்றவளும், தவக்கோலம் பூண்டவளுமான அவளைக் கண்டு, ‘இவன் என்ன செய்ய நினைத்திருக்கிறான்?’ என்று சிந்தித்தபடி, அந்த மாபெரும் வானரன் அந்த வானரச் சிறந்தோரோடு சேர்ந்து ராவணியை நோக்கிப் பாய்ந்தோடினான். இங்கே மாயையின் நுட்பத்தைக் கவனிக்க வேண்டும் — அசோகவனத்தில் அனுமன் கண்ட அதே உருவத்தையே இந்திரஜித் உருவாக்கினான்; ஆகவே அவளை அறிந்தவனான அவனும் மயங்கினான். பன்னிரண்டாம் சுலோகத்தில் ‘அப்ரவீத்’ — ‘சொன்னான்’ — என்ற சொல் அச்சுப் பதிப்பில் காணப்படுகிறது; ஆனால் பொருளளவில் அங்கே அனுமனின் சிந்தனையே முதன்மையானது, அவன் பேசும் வாக்கியம் பின்னால்தான் வருகிறது. இங்கே அனுமனின் சித்திரம் மிகவும் நெஞ்சைத் தொடுவதாக உள்ளது. எல்லா வானரர்களிலும் அவன் ஒருவனே சீதையை நேரில் கண்டவன்; அவனே அவளுடைய செய்தியையும் சூடாமணியையும் ராமனிடம் கொண்டுவந்தவன். ஆகவே அவனுக்கு இந்தக் கணம் மிகவும் தாங்கவொண்ணாதது — எவளைக் காப்பதற்காக அவன் கடலைத் தாண்டினானோ, அவள் இப்போது பகைவனின் தேரில் கட்டுண்டவளாகக் காணப்படுகிறாள். மாயா சீதையின் வருணனை சுந்தர காண்டத்தில் அசோகவனத்தில் காணப்பட்ட சீதையின் வருணனையோடு ஒத்திருக்கிறது — ஒற்றைச் சடைப் பின்னல், அழுக்கடைந்த ஒற்றை ஆடை, உபவாசத்தால் இளைத்த முகம், புழுதியும் அழுக்கும் படிந்த அங்கங்கள். இந்த ஒற்றுமையால் அனுமனின் நம்பிக்கை உறுதியானது. ‘கிம் சமர்த்திதம் அஸ்ய’ — ‘இவன் என்ன செய்ய நினைத்திருக்கிறான்?’ — என்ற அவனுடைய கேள்வி, பகைவனின் நோக்கத்தை அவன் புரிந்துகொள்ளவில்லை என்பதைக் காட்டுகிறது; இருந்தும் அவன் செயலற்று நிற்கவில்லை, உடனே வானரச் சிறந்தோரோடு ராவணியை நோக்கிப் பாய்கிறான். இவ்வாறு அவனுடைய பக்தியும் வீரமும் ஒருசேர வெளிப்படுகின்றன.

அந்த வானரப் படையைக் கண்டு சினத்தால் தன்னிலை இழந்த ராவணி, வாளை உறையிலிருந்து உருவி, சீதையைத் தலைமுடியைப் பற்றி இழுத்தான். அவர்கள் பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே அந்த ராக்ஷசன், ‘ராமா, ராமா’ என்று கதறிக்கொண்டிருந்தவளும் மாயையால் தேரில் அமர்த்தப்பட்டவளுமான அந்தப் பெண்ணை அடித்தான். தலைமுடி பற்றப்பட்ட அவளைக் கண்டு அனுமன் பெருந்துயரில் ஆழ்ந்து, கண்களிலிருந்து துயரத்தால் பிறந்த நீரைச் சொரிந்தான். எல்லா அங்கங்களும் அழகுடையவளும் ராமனின் பிரிய மனைவியுமான அவளைக் கண்டு, அவன் சினத்தோடு ராக்ஷச அரசனின் மகனிடம் கடுஞ்சொற்களைக் கூறினான்: ‘தீய உள்ளம் கொண்டவனே, உன் அழிவுக்காகவே நீ இவளுடைய கூந்தலைத் தொடுகிறாய். பிரம்மரிஷிகளின் குலத்தில் பிறந்திருந்தும் நீ ராக்ஷசப் பிறவியைச் சார்ந்துவிட்டாய். இத்தகைய எண்ணம் கொண்ட பாவச்செயலனான உன்னைச் சீ! கொடியவனே, இழிந்தவனே, தீயொழுக்கனே, கீழ்மகனே, பாவத்தில் வீரம் காட்டுபவனே — இழிந்தவனுக்கே உரியது இத்தகைய செயல்; இரக்கமற்றவனே, உனக்குச் சிறிதும் இரக்கமில்லை. வீட்டையும் ராஜ்யத்தையும் ராமனின் கையையும் இழந்த இந்த மைதிலி உனக்கு என்ன தீங்கு செய்தாள், இரக்கமற்றவனே, நீ இவளைக் கொல்வதற்கு? சீதையைக் கொன்றுவிட்டு நீ நீண்டகாலம் உயிர்வாழமாட்டாய்; கொல்லப்படத் தக்கவனே, அந்தச் செயலால் நீ என் கையில் அகப்பட்டுவிட்டாய். பெண்களைக் கொல்பவர்கள் அடையும் உலகங்கள், உலகமே கொல்லத்தக்கவர்களாகக் கருதும் பாவிகளும் இகழும் உலகங்கள்; இங்கே உயிரைவிட்டு, இறந்தபின் நீ அவற்றையே அடைவாய்.’ இங்கே அனுமனின் சொற்களில் அறச்சினம் வெளிப்படுகிறது — இந்திரஜித்தின் குலத்தின் உயர்வை நினைவூட்டி, அவனுடைய செயலின் இழிவைக் காட்டுகிறான்; புலஸ்தியரின் வழித்தோன்றலாக இருந்தும் அவன் பெண்ணைக் கொல்கிறான். ‘வதார்ஹ’ — ‘கொல்லப்படத் தக்கவனே’ — என்ற விளி எதிர்காலத்தைச் சுட்டுகிறது: இந்தப் பாவத்தின் பலன் என் கையாலேயே நேரும் என்று. அனுமனின் அழுகையையும் கவி மறைக்கவில்லை — மாபெரும் வலிமையுடைய வானரனும் சீதையின் கூந்தல் பற்றப்படுவதைக் கண்டு கண்ணீர் சொரிந்தான். ஆனால் அவனுடைய துயரம் விரைவிலேயே சினமாக மாறியது; சொற்களாலேயே அவன் பகைவனைத் தாக்குகிறான். அவனுடைய கண்டனத்தில் மூன்று கூறுகள் காணப்படுகின்றன — முதலாவது குலத்தை நினைவூட்டுதல், ஏனெனில் புலஸ்தியர் பிரம்மரிஷியாக இருந்தார்; இரண்டாவது செயலைப் பழித்தல், ஏனெனில் பெண்ணைக் கொல்லுதல் எங்கும் இழிவாகக் கருதப்படுகிறது; மூன்றாவது எதிர்காலத்தைச் சுட்டுதல், ஏனெனில் இந்தப் பாவத்துக்குத் தண்டனை நிச்சயம் நேரும். ‘ச்யுதா க்ருஹாச்ச ராஜ்யாச்ச ராமஹஸ்தாச்ச’ — ‘வீட்டையும் ராஜ்யத்தையும் ராமனின் கையையும் இழந்தவள்’ — என்ற சொற்களால் சீதையின் துயரம் முழுவதும் சுருக்கமாகச் சொல்லப்பட்டுவிட்டது: அவள் தன் வீட்டையும், ராஜ்யத்தையும், கணவனின் அண்மையையும் இழந்தாள்; இருந்தும் எந்தக் குற்றமும் செய்யவில்லை. இவ்வாறு குற்றமற்ற பெண்ணைக் கொல்லுதலே எல்லாப் பாவங்களிலும் மிகப் பெரியது என்று அனுமன் காட்டுகிறான்.

இவ்வாறு பேசிக்கொண்டே, ஆயுதம் ஏந்திய வானரர்கள் சூழ, கடுஞ்சினமுற்ற அனுமன் ராக்ஷசேந்திரனின் மகனை நோக்கிப் பாய்ந்தான். பாய்ந்துவந்த காட்டுவாசிகளின் அந்தப் பெருவீரம் மிக்க படையை, இந்திரஜித் பயங்கரச் சினம் கொண்ட ராக்ஷசர்களின் படையால் தடுத்தான். ஆயிரம் அம்புகளால் அந்த வானரப் படையைக் கலக்கிவிட்டு, இந்திரஜித் வானரச் சிறந்தோனான அனுமனுக்கு மறுமொழி கூறினான்: ‘சுக்ரீவனும் நீயும் ராமனும் எவளுக்காக இங்கே வந்தீர்களோ, அந்த வைதேகியை இன்றே, நீ பார்த்துக்கொண்டிருக்கும்போதே கொல்லப்போகிறேன். இவளைக் கொன்றபின், ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் உன்னையும் சுக்ரீவனையும் இழிந்தவனான விபீஷணனையும் கொல்வேன். வானரனே, பெண்களைக் கொல்லக்கூடாது என்று நீ சொல்கிறாயே, அதற்கு என் மறுமொழி இது — பகைவர்களுக்கு எது வேதனை தருமோ, அதைச் செய்தே தீர வேண்டும்.’ இவ்வாறு சொல்லி, அவன் அழுதுகொண்டிருந்த அந்த மாயா சீதையைக் கூர்முனை வாளால் தானே வெட்டினான். பூணூல் செல்லும் வழியில் — தோளிலிருந்து குறுக்காக — வெட்டப்பட்ட, அகன்ற இடையுடையவளும், காண்பதற்கு இனியவளும், தவக்கோலம் பூண்டவளுமான அவள் தரையில் விழுந்தாள். இந்திரஜித்தின் சொல் ராக்ஷச நீதியின் இயல்பைக் காட்டுகிறது — அவனுக்கு அறம் வெறும் கருவி மட்டுமே; பகைவனுக்கு வேதனை தருவதே இலக்கு. ‘யஜ்ஞோபவீத மார்க்கேண’ — ‘பூணூல் செல்லும் வழியில்’ — என்ற சொல்லால் கவி அந்த வதத்தின் கொடூரத்தைச் சுட்டுகிறார்: அந்த அடி தோளிலிருந்து குறுக்காக விழுந்தது. மாயா சீதையும் ‘ராமா, ராமா’ என்று கதறுகிறாள்; அதனால் பார்ப்பவர்களின் மயக்கம் முழுமையடைகிறது. இந்திரஜித்தின் மறுமொழியில் அனுமனின் குற்றச்சாட்டுக்கான பதில் தெளிவாக உள்ளது — ‘பெண்களைக் கொல்லக்கூடாது’ என்ற தர்மசாஸ்திரத்தின் வாக்கை அவன் அறிவான்; இருந்தும் போரில் பகைவனை வருத்துவதே பரம தர்மம் என்று கருதுகிறான். அவனுடைய சபதமும் பெரியது — சீதையைக் கொன்றபின் ராமனையும் லக்ஷ்மணனையும் அனுமனையும் சுக்ரீவனையும் விபீஷணனையும் கொல்வேன் என்று. விபீஷணனை ‘அனார்யன்’ — ‘இழிந்தவன்’ — என்று அழைப்பது, சொந்த வீட்டுக்குத் துரோகம் செய்தவன் என்ற அவனுடைய சீற்றத்தைக் காட்டுகிறது. வதம் நிகழும் கணத்தில் மாயா சீதை அழுகிறாள், ‘ராமா, ராமா’ என்று கதறுகிறாள்; அதனால் வானரர்கள் அவளை உண்மையான சீதையாகவே கருதுகின்றனர். ‘அகன்ற இடையுடையவள், காண்பதற்கு இனியவள், தவக்கோலம் பூண்டவள்’ என்ற மூன்று அடைமொழிகளால் கவி அவளுடைய அழகையும் துயரத்தையும் ஒருசேர நினைவூட்டுகிறார்; அதனால் அந்த வதத்தின் அவலம் மேலும் பெருகுகிறது.

அந்தப் பெண்ணைக் கொன்றுவிட்டு இந்திரஜித் அனுமனிடம் சொன்னான்: ‘என் ஆயுதத்தால் கொல்லப்பட்ட ராமனின் இந்தப் பிரியமானவளைப் பார். இதோ, வைதேகி வெட்டி வீழ்த்தப்பட்டாள்; உங்கள் உழைப்பெல்லாம் வீணாயிற்று.’ பிறகு பெரிய வாளால் அவளைத் தானே கொன்ற அவன், மகிழ்ச்சியோடு தேரில் ஏறி நின்று பெருங்குரலில் முழங்கினான். சற்றுத் தொலைவில் எதிரே நின்ற வானரர்கள், அந்த அரணைச் சார்ந்து நின்று வாயைப் பிளந்து முழங்கிய அவனுடைய ஒலியைக் கேட்டனர். இவ்வாறு சீதையைக் கொன்ற தீய மதியோனான ராவணி மனம் மகிழ்ந்தான்; மகிழ்ச்சியுற்ற அவனைக் கண்டு, துயருற்ற வானரர்கள் சிதறி ஓடினர். சர்க்கத்தின் முடிவு வம்சஸ்த விருத்தத்தில் அமைந்துள்ளது; அதனால் சோகத்தின் ஆழம் மேலும் கூடுகிறது. இந்திரஜித்தின் மகிழ்ச்சியும் வானரர்களின் துயரமும் ஒன்றுக்கொன்று எதிராகச் சித்திரிக்கப்பட்டுள்ளன. ‘உங்கள் உழைப்பெல்லாம் வீணாயிற்று’ என்ற சொல், சேதுபந்தனம் முதற்கொண்டு போர் முழுவதன் நோக்கத்தையே பொருளற்றதாகக் காட்டுவதற்காகச் சொல்லப்பட்டது; ஆகவே வானரர்களின் மனவலிமை உடைந்தது. ‘ஏஷா விஶஸ்தா வைதேஹீ’ — ‘இதோ, வைதேகி வெட்டி வீழ்த்தப்பட்டாள்’ — என்ற மூன்றாம் அரைச்சுலோகம் வல்கேட்டில் மட்டுமே காணப்படுகிறது, திறனாய்வுப் பதிப்பில் இல்லை; அதனால் இந்திரஜித்தின் ஏளனம் மேலும் கூர்மையடைகிறது. வானரர்கள் இருந்த இடத்திலிருந்து அதிகத் தொலைவில்லாமல், அவன் அரணைச் சார்ந்து நின்று முழங்கினான்; ஆகவே அவனுடைய ஒலி எல்லோருக்கும் கேட்டது.

ಹಿಂದಿನ ಸರ್ಗದಲ್ಲಿ ರಾಮನು ‘ಒಬ್ಬನ ಕಾರಣಕ್ಕಾಗಿ ಎಲ್ಲ ರಾಕ್ಷಸರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು’ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ಅವನೊಬ್ಬನ ವಧೆಗೇ ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದ್ದನು. ಮಹಾತ್ಮನಾದ ರಾಘವನ ಆ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಅರಿತು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಆ ಯುದ್ಧದಿಂದ ಹಿಂದಿರುಗಿ ಲಂಕಾಪುರಿಯನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿದನು. ಅಲ್ಲಿ ಹತರಾದ ವೇಗಶಾಲಿ ರಾಕ್ಷಸರ ವಧೆಯನ್ನು ನೆನೆದು ಆ ಶೂರನ ಕಣ್ಣುಗಳು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಕೆಂಪಾದವು, ಅವನು ಮತ್ತೆ ಯುದ್ಧಕ್ಕಾಗಿ ಹೊರಟನು. ಪೌಲಸ್ತ್ಯಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ, ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳಿನಂತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ರಾಕ್ಷಸರಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಿಂದ ಹೊರಬಂದನು. ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಸನ್ನದ್ಧರಾಗಿದ್ದ ವೀರ ಸಹೋದರರಾದ ರಾಮ-ಲಕ್ಷ್ಮಣರನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಮಾಯೆಯನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದನು. ಮಾಯಾಮಯಿಯಾದ ಸೀತೆಯನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿ, ರಥದಲ್ಲಿ ಕೂರಿಸಿ, ದೊಡ್ಡ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಸುತ್ತುವರಿದು ಅವಳ ವಧೆಯನ್ನು ಮಾಡಲು ಬಯಸಿದನು. ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಮೋಹಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿಯೇ ಆ ದುರ್ಬುದ್ಧಿ ಈ ಉಪಾಯವನ್ನು ಮಾಡಿದನು. ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಲ್ಲಲು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿ ಅವನು ವಾನರರತ್ತ ಸಾಗಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಕವಿ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕಪಟದ ಮೂಲವನ್ನು ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸುತ್ತಾನೆ — ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ರಾಮನ ಅಸ್ತ್ರಕ್ಕೆ ಹೆದರಿದ ಅವನು ಶತ್ರುಗಳ ಮನಸ್ಸನ್ನೇ ಮುರಿಯಲು ಬಯಸುತ್ತಾನೆ. ಸೀತೆಯ ನಾಶದ ಸುದ್ದಿ ಕೇಳಿದರೆ ರಾಮನ ಯುದ್ಧೋತ್ಸಾಹವೇ ನಾಶವಾಗುವುದು ಎಂಬುದು ಅವನ ಆಶಯ. ‘ಮೋಹನಾರ್ಥಮ್’ (ಮೋಹಗೊಳಿಸುವುದಕ್ಕಾಗಿ) ಎಂಬ ಪದ ಇಡೀ ಪ್ರಸಂಗದ ಕೀಲಿಕೈ — ಈ ವಧೆ ನಿಜವಲ್ಲ, ಮೋಹದ ಉಪಾಯ. ಮೊದಲ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ‘ವಿಜ್ಞಾಯ’ (ಅರಿತು) ಎಂಬ ಪದ ಮಹತ್ವದ್ದು — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ರಾಮನ ಮಾತನ್ನು ಕೇಳಿದನೋ, ಅಥವಾ ಅವನ ಮುಖಭಾವವನ್ನು ಕಂಡು ಊಹಿಸಿದನೋ, ರಾಮನು ಈಗ ತನ್ನ ವಧೆಯಲ್ಲೇ ಗುರಿಯಿಟ್ಟಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಅವನು ತಿಳಿದುಕೊಂಡನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನು ತಕ್ಷಣ ರಣದಿಂದ ಸರಿದನು, ಆದರೆ ಭಯದಿಂದಲ್ಲ, ಹೊಸ ಉಪಾಯದ ಚಿಂತನೆಗಾಗಿ. ನಗರವನ್ನು ಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಅವನು ಹಿಂದೆ ಹತರಾದ ಕುಂಭಕರ್ಣ ಮೊದಲಾದ ವೀರರನ್ನು ನೆನೆದನು, ಅದರಿಂದ ಅವನ ಕ್ರೋಧ ಮತ್ತೆ ಉರಿಯಿತು. ‘ಪಶ್ಚಿಮೇನ ದ್ವಾರೇಣ’ (ಪಶ್ಚಿಮದ್ವಾರದಿಂದ) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ನಿರ್ಗಮನದ ದಿಕ್ಕೂ ಸೂಚಿತವಾಗಿದೆ — ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ನಿಂತಿದ್ದನು. ‘ದೇವಕಂಟಕಃ’ (ದೇವತೆಗಳಿಗೆ ಮುಳ್ಳು) ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಅವನ ಹಿಂದಿನ ಪರಾಕ್ರಮವನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನು ಇಂದ್ರನನ್ನೂ ಗೆದ್ದಿದ್ದನು, ಆದ್ದರಿಂದಲೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಎಂದು ಪ್ರಸಿದ್ಧನಾದನು. ಹೀಗೆ ಈ ಶತ್ರು ಕೇವಲ ಬಲಶಾಲಿಯಲ್ಲ, ಬುದ್ಧಿವಂತನೂ ಕಪಟಿಯೂ ಆಗಿದ್ದಾನೆ, ಶತ್ರುವಿನ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಆಘಾತ ಮಾಡುವುದನ್ನು ಬಲ್ಲವನು ಎಂದು ಕವಿ ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಅವನು ಹೊರಬರುತ್ತಿರುವುದನ್ನು ಕಂಡು ಎಲ್ಲ ವನವಾಸಿಗಳೂ ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧರಾಗಿ ಕೈಯಲ್ಲಿ ಬಂಡೆಗಳನ್ನು ಹಿಡಿದು ಯುದ್ಧಾಕಾಂಕ್ಷಿಗಳಾಗಿ ಮೇಲೆಗರಿದರು. ಅವರ ಮುಂದೆ ಕಪಿಕುಂಜರನಾದ ಹನುಮಂತನು ಪರ್ವತದ ಎದುರಿಸಲಸಾಧ್ಯವಾದ ಬಹುದೊಡ್ಡ ಶಿಖರವನ್ನು ಹಿಡಿದು ನಡೆದನು. ಅವನು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರಥದಲ್ಲಿ ಆನಂದವನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕಂಡನು — ಒಂದೇ ಜಡೆಯನ್ನು ಧರಿಸಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಬಡವಾದ ಮುಖವುಳ್ಳ, ಮಾಸಿಹೋದ ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರವನ್ನುಟ್ಟ, ಸ್ನಾನ-ಶೃಂಗಾರವಿಲ್ಲದ, ಧೂಳಿನಿಂದಲೂ ಕೊಳೆಯಿಂದಲೂ ಲೇಪಿತವಾದ ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳುಳ್ಳ, ರಾಘವನ ಪ್ರಿಯೆಯಾದ ಆ ಶ್ರೇಷ್ಠ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು. ಮುಹೂರ್ತಕಾಲ ಅವಳನ್ನು ನಿರೀಕ್ಷಿಸಿ ಇವಳೇ ಮೈಥಿಲಿ ಎಂದು ಅವನು ನಿಶ್ಚಯಿಸಿದನು; ಏಕೆಂದರೆ ಆ ಜನಕಾತ್ಮಜೆಯನ್ನು ಅವನು ಸ್ವಲ್ಪ ಕಾಲದ ಹಿಂದೆಯೇ ಕಂಡಿದ್ದನು — ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅವನು ಅವಳನ್ನು ಕೆಲವೇ ದಿನಗಳ ಹಿಂದೆ ನೋಡಿದ್ದನು. ರಥದಲ್ಲಿದ್ದ, ದೀನಳಾದ, ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನ ವಶದಲ್ಲಿದ್ದ, ಶೋಕಾರ್ತಳಾದ, ನಿರಾನಂದಳಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿಯನ್ನು ಕಂಡು, ‘ಇವನ ಉದ್ದೇಶವೇನು?’ ಎಂದು ಚಿಂತಿಸುತ್ತ ಆ ಮಹಾಕಪಿ ಆ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ರಾವಣಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಇಲ್ಲಿ ಮಾಯೆಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಬೇಕು — ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನು ಕಂಡ ರೂಪವನ್ನೇ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ನಿರ್ಮಿಸಿದ್ದಾನೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವಳನ್ನು ಬಲ್ಲವನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಮೋಹಗೊಂಡನು. ಹನ್ನೆರಡನೆಯ ಶ್ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಮುದ್ರಿತ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ‘ಅಬ್ರವೀತ್’ (ಹೇಳಿದನು) ಎಂಬ ಪದ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಆದರೆ ಅರ್ಥದಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿಂತೆಯೇ ಪ್ರಧಾನ, ಮಾತು ಮುಂದೆ ಬರುತ್ತದೆ. ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಚಿತ್ರಣ ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಮಾರ್ಮಿಕ. ಎಲ್ಲ ವಾನರರಲ್ಲಿ ಅವನೊಬ್ಬನೇ ಸೀತೆಯನ್ನು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಕಂಡವನು, ಅವನೇ ರಾಮನಿಗೆ ಅವಳ ಸಂದೇಶವನ್ನೂ ಚೂಡಾಮಣಿಯನ್ನೂ ತಂದವನು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನಿಗೆ ಈ ಕ್ಷಣ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಸಹ — ಯಾರನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲು ಅವನು ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಲಂಘಿಸಿದನೋ ಅವಳು ಈಗ ಶತ್ರುವಿನ ರಥದಲ್ಲಿ ಬಂಧಿತಳಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತಾಳೆ. ಮಾಯಾಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆ ಸುಂದರಕಾಂಡದಲ್ಲಿ ಅಶೋಕವನಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಕಂಡ ಸೀತೆಯ ವರ್ಣನೆಗೆ ಸಮಾನವಾಗಿದೆ — ಒಂದೇ ಜಡೆ, ಮಾಸಿದ ಒಂದೇ ವಸ್ತ್ರ, ಉಪವಾಸದಿಂದ ಬಡವಾದ ಮುಖ, ಧೂಳು-ಕೊಳೆಯಿಂದ ಲೇಪಿತವಾದ ಅಂಗಗಳು. ಈ ಸಾಮ್ಯದಿಂದ ಹನುಮಂತನ ನಂಬಿಕೆ ದೃಢವಾಯಿತು. ‘ಕಿಂ ಸಮರ್ಥಿತಮಸ್ಯ’ (ಇವನ ಉದ್ದೇಶವೇನು) ಎಂಬ ಅವನ ಪ್ರಶ್ನೆ, ಅವನಿಗೆ ಶತ್ರುವಿನ ಅಭಿಪ್ರಾಯ ತಿಳಿಯುತ್ತಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ; ಆದರೂ ಅವನು ನಿಷ್ಕ್ರಿಯನಾಗಿ ನಿಲ್ಲುವುದಿಲ್ಲ, ತಕ್ಷಣವೇ ವಾನರಶ್ರೇಷ್ಠರೊಡನೆ ರಾವಣಿಯತ್ತ ಧಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಹೀಗೆ ಅವನ ಭಕ್ತಿಯೂ ಶೌರ್ಯವೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರಕಟವಾಗುತ್ತವೆ.

ಆ ವಾನರಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಂಡು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ಉನ್ಮತ್ತನಾದ ರಾವಣಿ ಖಡ್ಗವನ್ನು ಒರೆಯಿಂದ ಹಿರಿದು ಸೀತೆಯನ್ನು ತಲೆಗೂದಲು ಹಿಡಿದು ಎಳೆದನು. ಅವರೆಲ್ಲರೂ ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಆ ರಾಕ್ಷಸನು ‘ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಿದ್ದ, ಮಾಯೆಯಿಂದ ರಥದಲ್ಲಿ ಇರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದ ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಹೊಡೆದನು. ಕೂದಲು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಹನುಮಂತನು ದೈನ್ಯಕ್ಕೊಳಗಾಗಿ ಕಣ್ಣುಗಳಿಂದ ದುಃಖದ ಕಣ್ಣೀರನ್ನು ಸುರಿಸಿದನು. ಎಲ್ಲ ಅಂಗಗಳಲ್ಲೂ ಸುಂದರಿಯಾದ, ರಾಮನ ಪ್ರಿಯ ಪಟ್ಟಮಹಿಷಿಯಾದ ಅವಳನ್ನು ಕಂಡು ಅವನು ಕ್ರೋಧದಿಂದ ರಾಕ್ಷಸಾಧಿಪನ ಮಗನಿಗೆ ಕಠೋರವಾಗಿ ಹೇಳಿದನು: ‘ದುರಾತ್ಮನೇ, ನಿನ್ನ ನಾಶಕ್ಕಾಗಿಯೇ ನೀನು ಇವಳ ಕೇಶಪಾಶವನ್ನು ಹಿಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ. ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಗಳ ಕುಲದಲ್ಲಿ ಹುಟ್ಟಿದ್ದರೂ ನೀನು ರಾಕ್ಷಸಯೋನಿಯನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿದ್ದೀಯೆ. ಇಂತಹ ಬುದ್ಧಿಯುಳ್ಳ ಪಾಪಾಚಾರಿಯಾದ ನಿನಗೆ ಧಿಕ್ಕಾರ. ಕ್ರೂರನೇ, ಅನಾರ್ಯನೇ, ದುರ್ನಡತೆಯವನೇ, ಕ್ಷುದ್ರನೇ, ಪಾಪದಲ್ಲಿ ಪರಾಕ್ರಮ ತೋರುವವನೇ, ಇಂತಹ ಕೃತ್ಯ ಅನಾರ್ಯನದು; ನಿರ್ದಯನೇ, ನಿನಗೆ ಕರುಣೆಯೇ ಇಲ್ಲ. ಮನೆಯಿಂದ, ರಾಜ್ಯದಿಂದ, ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದ ಅಗಲಿದ ಈ ಮೈಥಿಲಿ ನಿನಗೇನು ಅಪರಾಧ ಮಾಡಿದ್ದಾಳೆ, ನಿರ್ದಯನೇ, ನೀನು ಇವಳನ್ನು ಕೊಲ್ಲುತ್ತಿದ್ದೀಯೆ? ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ನೀನು ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲ ಬದುಕಲಾರೆ; ವಧಾರ್ಹನೇ, ಆ ಕೃತ್ಯದಿಂದ ನೀನು ನನ್ನ ಕೈಗೆ ಸಿಕ್ಕಿದ್ದೀಯೆ. ಸ್ತ್ರೀಹಂತಕರು ಹೋಗುವ, ಲೋಕವಧ್ಯರಾದ ಪಾಪಿಗಳೂ ಹೇಸುವ ಲೋಕಗಳನ್ನು ನೀನು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣವನ್ನು ತೊರೆದು ಮರಣಾನಂತರ ಪಡೆಯುವೆ.’ ಇಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಮಾತುಗಳಲ್ಲಿ ಧರ್ಮಕ್ರೋಧ ಪ್ರಕಟವಾಗಿದೆ — ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಕುಲದ ಉನ್ನತಿಯನ್ನು ನೆನಪಿಸಿ ಅವನ ಕೃತ್ಯದ ನೀಚತನವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ; ಪುಲಸ್ತ್ಯನ ವಂಶಜನಾಗಿದ್ದರೂ ಅವನು ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಮಾಡುತ್ತಾನೆ. ‘ವಧಾರ್ಹ’ ಎಂಬ ಸಂಬೋಧನೆ ಭವಿಷ್ಯವನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತದೆ — ಈ ಪಾಪದ ಫಲ ನನ್ನ ಕೈಯಿಂದಲೇ ಆಗುವುದು ಎಂದು. ಹನುಮಂತನ ಅಳುವನ್ನೂ ಕವಿ ಮುಚ್ಚಿಡುವುದಿಲ್ಲ — ಮಹಾಬಲನಾದ ವಾನರನೂ ಸೀತೆಯ ಕೂದಲು ಹಿಡಿಯಲ್ಪಟ್ಟುದನ್ನು ಕಂಡು ಕಣ್ಣೀರು ಸುರಿಸಿದನು. ಆದರೆ ಅವನ ದುಃಖ ಬೇಗನೆ ಕ್ರೋಧವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು, ಮಾತುಗಳಿಂದಲೇ ಅವನು ಶತ್ರುವನ್ನು ಪ್ರಹರಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಭರ್ತ್ಸನೆಯಲ್ಲಿ ಮೂರು ಅಂಶಗಳು ಕಾಣುತ್ತವೆ — ಮೊದಲನೆಯದು ಕುಲದ ಸ್ಮರಣೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಪುಲಸ್ತ್ಯನು ಬ್ರಹ್ಮರ್ಷಿಯಾಗಿದ್ದನು; ಎರಡನೆಯದು ಕೃತ್ಯದ ನಿಂದೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಸ್ತ್ರೀವಧೆ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಗರ್ಹಿತ; ಮೂರನೆಯದು ಭವಿಷ್ಯದ ಸೂಚನೆ, ಏಕೆಂದರೆ ಈ ಪಾಪಕ್ಕೆ ದಂಡನೆ ಖಂಡಿತ ಆಗುವುದು. ‘ಚ್ಯುತಾ ಗೃಹಾಚ್ಚ ರಾಜ್ಯಾಚ್ಚ ರಾಮಹಸ್ತಾಚ್ಚ’ (ಮನೆಯಿಂದಲೂ ರಾಜ್ಯದಿಂದಲೂ ರಾಮನ ಕೈಯಿಂದಲೂ ಅಗಲಿದವಳು) ಎಂಬ ಮಾತಿನಿಂದ ಸೀತೆಯ ಎಲ್ಲ ದುಃಖವನ್ನೂ ಸಂಕ್ಷೇಪವಾಗಿ ಹೇಳಲಾಗಿದೆ — ಅವಳು ತವರುಮನೆಯನ್ನೂ ರಾಜ್ಯವನ್ನೂ ಪತಿಯ ಸಾನ್ನಿಧ್ಯವನ್ನೂ ತೊರೆದಳು, ಆದರೂ ಯಾವ ಅಪರಾಧವನ್ನೂ ಮಾಡಲಿಲ್ಲ. ಹೀಗೆ ಹನುಮಂತನು ನಿರ್ದೋಷಿಯಾದ ಸ್ತ್ರೀಯ ವಧೆಯನ್ನು ಎಲ್ಲ ಪಾಪಗಳಲ್ಲೂ ಅತಿ ಘೋರವಾದುದೆಂದು ತೋರಿಸುತ್ತಾನೆ.

ಹೀಗೆ ಹೇಳುತ್ತ ಹನುಮಂತನು ಆಯುಧಧಾರಿಗಳಾದ ಕಪಿಗಳಿಂದ ಸುತ್ತುವರಿಯಲ್ಪಟ್ಟು ಅತಿ ಕ್ರುದ್ಧನಾಗಿ ರಾಕ್ಷಸೇಂದ್ರನ ಮಗನತ್ತ ಧಾವಿಸಿದನು. ಎರಗಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಹಾಪರಾಕ್ರಮಿ ವನವಾಸಿಗಳ ಸೈನ್ಯವನ್ನು ಅವನು ಭಯಂಕರ ಕೋಪವುಳ್ಳ ರಾಕ್ಷಸರ ಸೈನ್ಯದಿಂದ ತಡೆದನು. ಸಾವಿರ ಬಾಣಗಳಿಂದ ಆ ಕಪಿಸೈನ್ಯವನ್ನು ಕಲಕಿ, ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಕಪಿಶ್ರೇಷ್ಠನಾದ ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಉತ್ತರಿಸಿದನು: ‘ಸುಗ್ರೀವ, ನೀನು, ರಾಮ — ನೀವೆಲ್ಲರೂ ಯಾರಿಗಾಗಿ ಇಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದಿರುವಿರೋ ಆ ವೈದೇಹಿಯನ್ನು ಇಂದೇ ನೀನು ನೋಡುತ್ತಿರುವಂತೆಯೇ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಇವಳನ್ನು ಕೊಂದು, ಅನಂತರ ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ನಿನ್ನನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ಅನಾರ್ಯನಾದ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ. ಕಪಿಯೇ, ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು ಎಂದು ನೀನು ಹೇಳುತ್ತೀಯೆ; ಅದಕ್ಕೆ ನನ್ನ ಉತ್ತರ — ಶತ್ರುಗಳಿಗೆ ಯಾವುದು ಪೀಡೆಯುಂಟುಮಾಡುವುದೋ ಅದನ್ನು ಮಾಡಲೇಬೇಕು.’ ಹೀಗೆ ಹೇಳಿ ಅವನು ಅಳುತ್ತಿದ್ದ ಆ ಮಾಯಾಮಯಿ ಸೀತೆಯನ್ನು ಹರಿತವಾದ ಅಲಗಿನ ಖಡ್ಗದಿಂದ ತಾನೇ ಕೊಂದನು. ಯಜ್ಞೋಪವೀತದ ಮಾರ್ಗದಲ್ಲಿ (ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಓರೆಯಾಗಿ) ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟ, ವಿಶಾಲ ನಿತಂಬವುಳ್ಳ, ಪ್ರಿಯದರ್ಶನೆಯಾದ ಆ ತಪಸ್ವಿನಿ ನೆಲಕ್ಕೆ ಬಿದ್ದಳು. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಮಾತು ರಾಕ್ಷಸನೀತಿಯ ಸ್ವರೂಪವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ — ಅವನಿಗೆ ಧರ್ಮ ಕೇವಲ ಸಾಧನ, ಶತ್ರುಪೀಡೆಯೇ ಗುರಿ. ‘ಯಜ್ಞೋಪವೀತಮಾರ್ಗೇಣ’ ಎಂಬ ಪದದಿಂದ ಕವಿ ವಧೆಯ ಕ್ರೂರತೆಯನ್ನು ಸೂಚಿಸುತ್ತಾನೆ — ಆ ಪ್ರಹಾರ ಹೆಗಲಿನಿಂದ ಓರೆಯಾಗಿ ಮಾಡಲ್ಪಟ್ಟದ್ದು. ಮಾಯಾಸೀತೆಯೂ ‘ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂದು ಕೂಗುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ನೋಡುವವರ ಮೋಹ ಪೂರ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಹನುಮಂತನ ಆಕ್ಷೇಪಕ್ಕೆ ಪ್ರತ್ಯುತ್ತರ ಸ್ಪಷ್ಟ — ‘ಸ್ತ್ರೀಯರನ್ನು ಕೊಲ್ಲಬಾರದು’ ಎಂಬ ಧರ್ಮಶಾಸ್ತ್ರದ ವಚನವನ್ನು ಅವನು ಬಲ್ಲನು, ಆದರೂ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಶತ್ರುಪೀಡನವೇ ಪರಮಧರ್ಮವೆಂದು ಭಾವಿಸುತ್ತಾನೆ. ಅವನ ಪ್ರತಿಜ್ಞೆಯೂ ದೊಡ್ಡದು — ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ರಾಮನನ್ನೂ ಲಕ್ಷ್ಮಣನನ್ನೂ ಹನುಮಂತನನ್ನೂ ಸುಗ್ರೀವನನ್ನೂ ವಿಭೀಷಣನನ್ನೂ ಕೊಲ್ಲುತ್ತೇನೆ ಎಂದು. ವಿಭೀಷಣನಿಗೆ ‘ಅನಾರ್ಯ’ ಎಂಬ ವಿಶೇಷಣ ಮನೆತನಕ್ಕೆ ಅವನು ಮಾಡಿದ ದ್ರೋಹದ ಬಗ್ಗೆ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ರೋಷವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ. ವಧೆಯ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮಾಯಾಸೀತೆ ಅಳುತ್ತಾಳೆ, ‘ರಾಮ, ರಾಮ’ ಎಂದು ಆಕ್ರಂದಿಸುತ್ತಾಳೆ, ಅದರಿಂದ ವಾನರರು ಅವಳನ್ನು ನಿಜವಾದ ಸೀತೆಯೆಂದೇ ಭಾವಿಸುತ್ತಾರೆ. ‘ಪೃಥುಶ್ರೋಣೀ ಪ್ರಿಯದರ್ಶನಾ ತಪಸ್ವಿನೀ’ ಎಂಬ ಮೂರು ವಿಶೇಷಣಗಳಿಂದ ಕವಿ ಅವಳ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನೂ ದುಃಖವನ್ನೂ ಏಕಕಾಲದಲ್ಲಿ ನೆನಪಿಸುತ್ತಾನೆ, ಅದರಿಂದ ವಧೆಯ ಕರುಣೆ ಇನ್ನಷ್ಟು ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ.

ಆ ಸ್ತ್ರೀಯನ್ನು ಕೊಂದು ಇಂದ್ರಜಿತ್ತು ಹನುಮಂತನಿಗೆ ಹೇಳಿದನು: ‘ನನ್ನ ಶಸ್ತ್ರದಿಂದ ಕೊಲ್ಲಲ್ಪಟ್ಟ ರಾಮನ ಈ ಪ್ರಿಯೆಯನ್ನು ನೋಡು. ಈ ವೈದೇಹಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ; ನಿಮ್ಮ ಪರಿಶ್ರಮ ನಿಷ್ಫಲ.’ ಅನಂತರ ದೊಡ್ಡ ಖಡ್ಗದಿಂದ ಅವಳನ್ನು ತಾನೇ ಕೊಂದು, ಹರ್ಷಗೊಂಡು ರಥದಲ್ಲಿ ಕುಳಿತು ಅವನು ಮಹಾನಾದ ಮಾಡಿದನು. ಸ್ವಲ್ಪ ದೂರದಲ್ಲಿ ಎದುರಾಗಿ ನಿಂತಿದ್ದ ವಾನರರು, ಆ ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಬಾಯ್ದೆರೆದು ಗರ್ಜಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಅವನ ಶಬ್ದವನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಹೀಗೆ ಸೀತೆಯನ್ನು ಕೊಂದು ದುರ್ಬುದ್ಧಿಯಾದ ರಾವಣಿ ಅತ್ಯಂತ ಹರ್ಷಚಿತ್ತನಾದನು; ಹರ್ಷಗೊಂಡಿದ್ದ ಅವನನ್ನು ಕಂಡು ವಿಷಣ್ಣರಾದ ವಾನರರು ಓಡಿಹೋದರು. ಸರ್ಗದ ಕೊನೆ ವಂಶಸ್ಥವೃತ್ತದಲ್ಲಿ ರಚಿತವಾಗಿದೆ, ಅದರಿಂದ ಶೋಕದ ಗಾಂಭೀರ್ಯ ಹೆಚ್ಚುತ್ತದೆ. ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಹರ್ಷವೂ ವಾನರರ ವಿಷಾದವೂ ಪರಸ್ಪರ ವಿರುದ್ಧವಾಗಿ ಚಿತ್ರಿತವಾಗಿವೆ. ‘ನಿಷ್ಫಲೋ ವಃ ಪರಿಶ್ರಮಃ’ (ನಿಮ್ಮ ಪರಿಶ್ರಮ ನಿಷ್ಫಲ) ಎಂಬ ಮಾತು ಸೇತುಬಂಧದಿಂದ ಆರಂಭವಾದ ಇಡೀ ಯುದ್ಧದ ಪ್ರಯೋಜನವೇ ನಿರರ್ಥಕವೆಂದು ತೋರಿಸಲು ಹೇಳಲ್ಪಟ್ಟಿದೆ, ಆದ್ದರಿಂದ ವಾನರರ ಮನೋಬಲ ಮುರಿಯಿತು. ‘ಏಷಾ ವಿಶಸ್ತಾ ವೈದೇಹೀ’ (ಈ ವೈದೇಹಿ ಕತ್ತರಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದಾಳೆ) ಎಂಬ ಮೂರನೆಯ ಅರ್ಧಶ್ಲೋಕ ವಲ್ಗೇಟ್ ಪಾಠದಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಕಾಣುತ್ತದೆ, ಸಮೀಕ್ಷಿತ ಆವೃತ್ತಿಯಲ್ಲಿಲ್ಲ; ಅದರಿಂದ ಇಂದ್ರಜಿತ್ತಿನ ಅಪಹಾಸ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ತೀಕ್ಷ್ಣವಾಗುತ್ತದೆ. ವಾನರರು ಎಲ್ಲಿದ್ದರೋ ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೆಚ್ಚು ದೂರದಲ್ಲಿಲ್ಲದೆ ಅವನು ದುರ್ಗಮ ಸ್ಥಾನವನ್ನು ಆಶ್ರಯಿಸಿ ಗರ್ಜಿಸಿದನು, ಆದ್ದರಿಂದ ಅವನ ಶಬ್ದ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಕೇಳಿಸಿತು.

‘ഒരുവൻ നിമിത്തം സകല രാക്ഷസന്മാരെയും കൊല്ലരുത്’ എന്ന് മുൻസർഗത്തിൽ രാമൻ പറഞ്ഞു; അവനെത്തന്നെ വധിക്കാൻ നിശ്ചയിക്കുകയും ചെയ്തു. മഹാത്മാവായ രാഘവന്റെ ആ മനോഭാവം മനസ്സിലാക്കി ഇന്ദ്രജിത്ത് ആ യുദ്ധത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി ലങ്കാപുരിയിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവിടെ കൊല്ലപ്പെട്ട കരുത്തരായ രാക്ഷസന്മാരുടെ വധം ഓർത്ത് ആ ശൂരൻ ക്രോധത്താൽ കണ്ണുകൾ ചുവന്നവനായി, വീണ്ടും യുദ്ധത്തിനു പുറപ്പെട്ടു. പൗലസ്ത്യകുലത്തിൽ ജനിച്ചവനും ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവനുമായ ആ മഹാവീര്യൻ രാക്ഷസന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട് പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലൂടെ പുറത്തിറങ്ങി. യുദ്ധത്തിനു തയ്യാറായി നിൽക്കുന്ന വീരസഹോദരന്മാരായ രാമലക്ഷ്മണന്മാരെ കണ്ട് അവൻ മായ പ്രകടമാക്കി. മായാമയിയായ ഒരു സീതയെ നിർമിച്ച് രഥത്തിലിരുത്തി, വലിയ സൈന്യത്താൽ അവളെ വലയം ചെയ്ത്, അവളെ വധിക്കാൻ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു. എല്ലാവരെയും മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടിത്തന്നെയാണ് ആ ദുർബുദ്ധി ഈ ആശയം ഉണ്ടാക്കിയത്. സീതയെ കൊല്ലാൻ നിശ്ചയിച്ച് അവൻ വാനരന്മാരുടെ നേർക്കു ചെന്നു. ഇവിടെ കവി ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കപടത്തിന്റെ മൂലം വ്യക്തമാക്കുന്നു — നേർക്കുനേരെയുള്ള യുദ്ധത്തിൽ രാമന്റെ അസ്ത്രത്തെ ഭയന്ന അവൻ ശത്രുക്കളുടെ മനസ്സുതന്നെ തകർക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സീതയുടെ നാശം കേട്ടാൽ രാമന്റെ യുദ്ധോത്സാഹംതന്നെ നശിക്കും എന്നാണ് അവന്റെ ഉദ്ദേശ്യം. ‘മോഹനാർഥം’ (മോഹിപ്പിക്കാൻവേണ്ടി) എന്ന പദമാണ് ഈ പ്രസംഗത്തിന്റെ മുഴുവൻ താക്കോൽ — ഈ വധം സത്യമല്ല, മോഹിപ്പിക്കാനുള്ള ഉപായമാണ്. ആദ്യശ്ലോകത്തിലെ ‘വിജ്ഞായ’ (മനസ്സിലാക്കി) എന്ന പദം പ്രധാനമാണ് — രാമന്റെ വാക്കു കേട്ടിട്ടോ മുഖഭാവം കണ്ട് അനുമാനിച്ചിട്ടോ, രാമൻ ഇപ്പോൾ തന്റെ വധത്തിൽത്തന്നെ ലക്ഷ്യമുറപ്പിച്ചിരിക്കുന്നുവെന്ന് ഇന്ദ്രജിത്ത് അറിഞ്ഞു. അതിനാൽ അവൻ ഉടൻ യുദ്ധക്കളത്തിൽനിന്നു പിന്മാറി — ഭയംകൊണ്ടല്ല, പുതിയൊരു ഉപായം ചിന്തിക്കാൻ. നഗരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് മുമ്പു കൊല്ലപ്പെട്ട കുംഭകർണൻ മുതലായ വീരന്മാരെ അവൻ ഓർത്തു; അതിനാൽ അവന്റെ ക്രോധം വീണ്ടും ജ്വലിച്ചു. ‘പശ്ചിമേന ദ്വാരേണ’ (പടിഞ്ഞാറേ ദ്വാരത്തിലൂടെ) എന്നു പറഞ്ഞതിനാൽ പുറപ്പാടിന്റെ ദിക്കും നിർദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു — ഹനുമാൻ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്നത് അവിടെയാണ്. ‘ദേവകണ്ടകഃ’ (ദേവന്മാർക്കു മുള്ളായവൻ) എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ മുൻപരാക്രമം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു — അവൻ ഇന്ദ്രനെപ്പോലും ജയിച്ചു; അതുകൊണ്ടുതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് എന്നു പ്രസിദ്ധനായത്. ഈ ശത്രു ബലവാൻ മാത്രമല്ല, ബുദ്ധിമാനും കപടിയുമാണ്, ശത്രുവിന്റെ മനസ്സിൽ ആഘാതമേൽപ്പിക്കാൻ അറിയുന്നവനാണ് എന്ന് കവി ഇങ്ങനെ കാണിക്കുന്നു.

അവൻ പുറപ്പെടുന്നതു കണ്ട് സകല വനവാസികളും അത്യന്തം ക്രുദ്ധരായി, കൈകളിൽ പാറകളുമായി, യുദ്ധം ചെയ്യാനുള്ള ആവേശത്തോടെ ചാടിയെഴുന്നേറ്റു. അവരുടെ മുമ്പിൽ കപികുഞ്ജരനായ ഹനുമാൻ ആർക്കും അടുക്കാനാവാത്ത ഒരു വലിയ പർവതശൃംഗം കൈയിലെടുത്തു നടന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ രഥത്തിൽ ആനന്ദം നഷ്ടപ്പെട്ട സീതയെ അവൻ കണ്ടു — ഒറ്റ ജട ധരിച്ചവളും ദീനയും ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖമുള്ളവളും മുഷിഞ്ഞ ഒറ്റവസ്ത്രം ധരിച്ചവളും കുളിക്കാത്തവളും എല്ലാ അവയവങ്ങളിലും പൊടിയും അഴുക്കും പുരണ്ടവളുമായ രാഘവപ്രിയയായ ആ ഉത്തമസ്ത്രീയെ. ഒരു നിമിഷം അവളെ നോക്കി അവൻ അതു മൈഥിലിതന്നെ എന്ന് ഉറപ്പിച്ചു; കാരണം ആ ജനകാത്മജയെ അവൻ അധികം മുമ്പല്ലാതെ കണ്ടിരുന്നു — അശോകവനികയിൽ കുറച്ചുകാലം മുമ്പുമാത്രമാണ് അവൻ അവളെ കണ്ടത്. രഥത്തിലിരിക്കുന്നവളും ദീനയും രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ പിടിയിലായവളും ശോകാർത്തയും ആനന്ദമറ്റവളുമായ ആ തപസ്വിനിയെ കണ്ട് ‘ഇവൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്’ എന്നു ചിന്തിച്ചുകൊണ്ട് ആ മഹാകപി ആ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം രാവണിയുടെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. ഇവിടെ മായയുടെ സൂക്ഷ്മത ശ്രദ്ധിക്കേണ്ടതാണ് — അശോകവനികയിൽ ഹനുമാൻ കണ്ട രൂപംതന്നെയാണ് ഇന്ദ്രജിത്ത് നിർമിച്ചത്; അതിനാൽ അവളെ അറിയുന്നവനായിട്ടും അവൻ മോഹിതനായി. പന്ത്രണ്ടാം ശ്ലോകത്തിൽ ‘അബ്രവീത്’ (പറഞ്ഞു) എന്ന പദം അച്ചടിയിൽ കാണുന്നു; എന്നാൽ അർഥംകൊണ്ട് അവിടെ ഹനുമാന്റെ ചിന്തയാണ് പ്രധാനം, വാക്ക് പിന്നീടാണു വരുന്നത്. ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ ചിത്രീകരണം വിശേഷിച്ചും ഹൃദയസ്പർശിയാണ്. എല്ലാ വാനരന്മാരിലും അവൻ മാത്രമാണ് സീതയെ നേരിട്ടു കണ്ടത്; അവൻ തന്നെയാണ് രാമന് അവളുടെ സന്ദേശവും ചൂഡാമണിയും കൊണ്ടുവന്നത്. അതിനാൽ അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ഈ നിമിഷം അതീവ ദുസ്സഹമാണ് — ആരെ രക്ഷിക്കാൻ അവൻ സമുദ്രം കടന്നുവോ, അവൾ ഇപ്പോൾ ശത്രുവിന്റെ രഥത്തിൽ ബന്ധിതയായി കാണപ്പെടുന്നു. മായാസീതയുടെ വർണന സുന്ദരകാണ്ഡത്തിൽ അശോകവനികയിൽ കണ്ട സീതയുടെ വർണനയ്ക്കു തുല്യമാണ് — ഒറ്റജട, മുഷിഞ്ഞ ഒറ്റവസ്ത്രം, ഉപവാസത്താൽ മെലിഞ്ഞ മുഖം, പൊടിയും അഴുക്കും പുരണ്ട അവയവങ്ങൾ. ഈ സാദൃശ്യത്താൽ ഹനുമാന്റെ വിശ്വാസം ദൃഢമായി. ‘കിം സമർഥിതമസ്യ’ (ഇവൻ എന്താണ് ഉദ്ദേശിക്കുന്നത്) എന്ന അവന്റെ ചോദ്യം കാണിക്കുന്നത് ശത്രുവിന്റെ ഉദ്ദേശ്യം അവനു മനസ്സിലാകുന്നില്ലെന്നാണ്; എന്നിട്ടും അവൻ നിഷ്ക്രിയനായി നിൽക്കുന്നില്ല, ഉടൻതന്നെ വാനരശ്രേഷ്ഠന്മാരോടൊപ്പം രാവണിയുടെ നേർക്കു പായുന്നു. ഇങ്ങനെ അവന്റെ ഭക്തിയും ശൗര്യവും ഒരേസമയം പ്രകടമാകുന്നു.

ആ വാനരസൈന്യത്തെ കണ്ട് ക്രോധംകൊണ്ടു മതിമറന്ന രാവണി വാൾ ഉറയിൽനിന്ന് ഊരി സീതയെ തലമുടിയിൽ പിടിച്ചു വലിച്ചു. അവർ നോക്കിനിൽക്കെത്തന്നെ, മായയാൽ രഥത്തിലിരുത്തിയ, ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്ന ആ സ്ത്രീയെ ആ രാക്ഷസൻ അടിച്ചു. അവളെ മുടിക്കു പിടിച്ചിരിക്കുന്നതു കണ്ട് ഹനുമാൻ ദീനനായി, കണ്ണുകളിൽനിന്നു ദുഃഖാശ്രു ചൊരിഞ്ഞു. സർവാംഗസുന്ദരിയും രാമന്റെ പ്രിയപത്നിയുമായ അവളെ കണ്ട് അവൻ ക്രോധത്തോടെ രാക്ഷസാധിപപുത്രനോടു പരുഷമായി പറഞ്ഞു: ‘ദുരാത്മാവേ, സ്വന്തം നാശത്തിനായിട്ടാണ് നീ ഇവളുടെ കേശപാശത്തിൽ കൈവച്ചിരിക്കുന്നത്. ബ്രഹ്മർഷിമാരുടെ കുലത്തിൽ ജനിച്ചിട്ടും നീ രാക്ഷസയോനി ആശ്രയിച്ചു. ഇത്തരം ബുദ്ധിയുള്ള പാപാചാരിയായ നിന്നെ ധിക്കാരം! ക്രൂരാ, അനാര്യാ, ദുർവൃത്താ, നീചാ, പാപപരാക്രമാ, ഇത് അനാര്യന്റെ കർമമാണ്; നിർദയാ, നിനക്കു ദയയില്ല. വീട്ടിൽനിന്നും രാജ്യത്തിൽനിന്നും രാമന്റെ കൈകളിൽനിന്നും വേർപെട്ടുപോയ ഈ മൈഥിലി നിന്നോട് എന്തു തെറ്റു ചെയ്തു, നിർദയാ, നീ ഇവളെ കൊല്ലാൻ? സീതയെ കൊന്നിട്ട് നീ അധികകാലം ജീവിക്കില്ല; വധാർഹനേ, ആ കർമംകൊണ്ട് നീ എന്റെ കൈയിൽ അകപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. സ്ത്രീഘാതകർക്കു ലഭിക്കുന്ന, ലോകം വധിക്കേണ്ടവരായി കരുതുന്നവർപോലും നിന്ദിക്കുന്ന ലോകങ്ങൾ — അവയാണ് ഇവിടെ ജീവൻ വെടിഞ്ഞ് മരണാനന്തരം നീ പ്രാപിക്കുക.’ ഇവിടെ ഹനുമാന്റെ വാക്കുകളിൽ ധർമരോഷം പ്രകടമാണ് — ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ കുലത്തിന്റെ ഉന്നതി ഓർമിപ്പിച്ച് അവൻ അവന്റെ കർമത്തിന്റെ നീചത കാണിക്കുന്നു; പുലസ്ത്യന്റെ വംശജനായിട്ടും അവൻ സ്ത്രീവധം ചെയ്യുന്നു. ‘വധാർഹ’ (വധിക്കപ്പെടേണ്ടവനേ) എന്ന സംബോധന ഭാവിയെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ഈ പാപത്തിന്റെ ഫലം എന്റെ കൈകൊണ്ടുണ്ടാകും എന്ന്. ഹനുമാന്റെ കരച്ചിലും കവി മറച്ചുവയ്ക്കുന്നില്ല — മഹാബലനായ വാനരൻപോലും സീതയുടെ മുടിക്കു പിടിക്കുന്നതു കണ്ട് കണ്ണീർ പൊഴിച്ചു. എന്നാൽ അവന്റെ ദുഃഖം വേഗം ക്രോധമായി മാറി; വാക്കുകൾകൊണ്ടുതന്നെ അവൻ ശത്രുവിനെ പ്രഹരിക്കുന്നു. അവന്റെ ശകാരത്തിൽ മൂന്നു ഭാഗങ്ങൾ കാണാം — ഒന്ന്, കുലസ്മരണ, കാരണം പുലസ്ത്യൻ ബ്രഹ്മർഷിയായിരുന്നു; രണ്ട്, കർമനിന്ദ, കാരണം സ്ത്രീവധം എല്ലായിടത്തും ഗർഹിതമാണ്; മൂന്ന്, ഭാവിസൂചന, കാരണം ഈ പാപത്തിന്റെ ശിക്ഷ നിശ്ചയമായും ഉണ്ടാകും. ‘ച്യുതാ ഗൃഹാച്ച രാജ്യാച്ച രാമഹസ്താച്ച’ (വീട്ടിൽനിന്നും രാജ്യത്തിൽനിന്നും രാമന്റെ കൈകളിൽനിന്നും വേർപെട്ടവൾ) എന്ന വാക്കിൽ സീതയുടെ എല്ലാ ദുഃഖവും സംക്ഷേപിച്ചു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു — അവൾ പിതൃഗൃഹവും രാജ്യവും ഭർത്താവിന്റെ സാമീപ്യവും വെടിഞ്ഞു; എന്നിട്ടും ഒരു തെറ്റും ചെയ്തില്ല. ഇങ്ങനെ നിരപരാധിയായ ഒരു സ്ത്രീയുടെ വധം എല്ലാ പാപങ്ങളിലും വച്ച് ഏറ്റവും ഗുരുതരമാണെന്ന് ഹനുമാൻ കാണിക്കുന്നു.

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, ആയുധമേന്തിയ വാനരന്മാരാൽ ചുറ്റപ്പെട്ട ഹനുമാൻ അത്യന്തം ക്രുദ്ധനായി രാക്ഷസേന്ദ്രപുത്രന്റെ നേർക്കു പാഞ്ഞു. പാഞ്ഞുവരുന്ന ആ മഹാവീര്യമുള്ള വനവാസിസൈന്യത്തെ അവൻ ഭീകരകോപികളായ രാക്ഷസരുടെ സൈന്യംകൊണ്ടു തടഞ്ഞു. ആയിരം ബാണങ്ങളാൽ ആ വാനരസേനയെ ഇളക്കിമറിച്ച് ഇന്ദ്രജിത്ത് വാനരശ്രേഷ്ഠനായ ഹനുമാനോടു മറുപടി പറഞ്ഞു: ‘സുഗ്രീവനും നീയും രാമനും ഏതൊരുവൾക്കുവേണ്ടി ഇവിടെ വന്നുവോ, ആ വൈദേഹിയെ ഇന്നുതന്നെ നീ നോക്കിനിൽക്കെ ഞാൻ കൊല്ലും. ഇവളെ കൊന്നിട്ട് പിന്നെ രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും നിന്നെയും സുഗ്രീവനെയും അനാര്യനായ വിഭീഷണനെയും ഞാൻ കൊല്ലും. വാനരാ, സ്ത്രീകളെ കൊല്ലരുത് എന്നു നീ പറയുന്നതിന് എന്റെ മറുപടി ഇതാണ് — ശത്രുക്കൾക്കു പീഡയുണ്ടാക്കുന്നതെന്തോ അതു ചെയ്യുകതന്നെ വേണം.’ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് അവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മായാമയിയായ സീതയെ മൂർച്ചയുള്ള വാളുകൊണ്ട് സ്വയം വെട്ടിക്കൊന്നു. പൂണൂലിന്റെ വഴിയിലൂടെ — ചുമലിൽനിന്നു കുറുകെ — വെട്ടേറ്റ, വിശാലമായ നിതംബമുള്ളവളും കാണാൻ സുന്ദരിയുമായ ആ തപസ്വിനി ഭൂമിയിൽ വീണു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ വാക്ക് രാക്ഷസനീതിയുടെ സ്വരൂപം കാണിക്കുന്നു — അവനെ സംബന്ധിച്ചിടത്തോളം ധർമം ഒരു ഉപകരണം മാത്രമാണ്, ശത്രുപീഡനംതന്നെയാണ് ലക്ഷ്യം. ‘യജ്ഞോപവീതമാർഗേണ’ (പൂണൂലിന്റെ വഴിയിലൂടെ) എന്ന പദംകൊണ്ട് കവി വധത്തിന്റെ ക്രൂരത സൂചിപ്പിക്കുന്നു — ചുമലിൽനിന്നു കുറുകെയുള്ള വെട്ടായിരുന്നു അത്. മായാസീതയും ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുന്നു; അതിനാൽ കാണുന്നവരുടെ മോഹം പൂർണമാകുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ മറുപടി ഹനുമാന്റെ ആക്ഷേപത്തിനുള്ള വ്യക്തമായ പ്രത്യുത്തരമാണ് — ‘സ്ത്രീകളെ കൊല്ലരുത്’ എന്ന ധർമശാസ്ത്രവചനം അവന് അറിയാം; എന്നിട്ടും യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുപീഡനമാണ് പരമധർമം എന്ന് അവൻ കരുതുന്നു. അവന്റെ പ്രതിജ്ഞയും വലുതാണ് — സീതയെ കൊന്ന് രാമനെയും ലക്ഷ്മണനെയും ഹനുമാനെയും സുഗ്രീവനെയും വിഭീഷണനെയും കൊല്ലും എന്ന്. വിഭീഷണനെക്കുറിച്ചുള്ള ‘അനാര്യ’ എന്ന വിശേഷണം അവന്റെ ഗൃഹദ്രോഹത്തെച്ചൊല്ലിയുള്ള രോഷം കാണിക്കുന്നു. വധത്തിന്റെ നിമിഷത്തിൽ മായാസീത കരയുകയും ‘രാമാ, രാമാ’ എന്നു നിലവിളിക്കുകയും ചെയ്യുന്നു; അതിനാൽ വാനരന്മാർ അവളെ യഥാർഥ സീതതന്നെയെന്നു കരുതുന്നു. ‘പൃഥുശ്രോണീ പ്രിയദർശനാ തപസ്വിനീ’ (വിശാലനിതംബയും സുന്ദരിയും തപസ്വിനിയും) എന്ന മൂന്നു വിശേഷണങ്ങളാൽ കവി അവളുടെ സൗന്ദര്യവും ദുഃഖവും ഒരേസമയം ഓർമിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ വധത്തിന്റെ കരുണം കൂടുതൽ വർധിക്കുന്നു.

ആ സ്ത്രീയെ കൊന്നിട്ട് ഇന്ദ്രജിത്ത് ഹനുമാനോടു പറഞ്ഞു: ‘ഞാൻ ശസ്ത്രംകൊണ്ടു കൊന്നുവീഴ്ത്തിയ രാമന്റെ ഈ പ്രിയയെ നോക്കൂ. ഈ വൈദേഹി വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെട്ടു; നിങ്ങളുടെ പരിശ്രമം നിഷ്ഫലമായി.’ പിന്നെ വലിയ വാളുകൊണ്ട് അവളെ സ്വയം കൊന്ന് സന്തുഷ്ടനായ അവൻ രഥത്തിലിരുന്ന് ഉച്ചത്തിൽ ഗർജിച്ചു. അധികം ദൂരെയല്ലാതെ നിലയുറപ്പിച്ചിരുന്ന വാനരന്മാർ, ആ ദുർഗം ആശ്രയിച്ചുനിന്ന്, വായ് പിളർന്നു ഗർജിക്കുന്ന അവന്റെ ശബ്ദം കേട്ടു. ഇങ്ങനെ സീതയെ കൊന്ന് ദുർബുദ്ധിയായ രാവണി അത്യന്തം സന്തുഷ്ടമനസ്കനായി; സന്തോഷഭാവത്തിലുള്ള അവനെ കണ്ട് വിഷണ്ണരായ വാനരന്മാർ ഓടിപ്പോയി. സർഗാന്ത്യം വംശസ്ഥവൃത്തത്തിലാണ്; അതിനാൽ ശോകത്തിന്റെ ഗാംഭീര്യം വർധിക്കുന്നു. ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ സന്തോഷവും വാനരന്മാരുടെ വിഷാദവും പരസ്പരവിരുദ്ധമായി ചിത്രീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ‘നിഷ്ഫലഃ വഃ പരിശ്രമഃ’ (നിങ്ങളുടെ പരിശ്രമം നിഷ്ഫലം) എന്ന വാക്ക് സേതുബന്ധനം മുതലുള്ള മുഴുവൻ യുദ്ധത്തിന്റെയും പ്രയോജനം നിരർഥകമാണെന്നു കാണിക്കാനാണ് പറഞ്ഞത്; അതിനാൽ വാനരന്മാരുടെ മനോബലം തകർന്നു. ‘ഏഷാ വിശസ്താ വൈദേഹീ’ (ഈ വൈദേഹി വെട്ടിക്കൊല്ലപ്പെട്ടു) എന്ന മൂന്നാമത്തെ അർധശ്ലോകം പ്രചാരത്തിലുള്ള പാഠത്തിൽ (വൾഗേറ്റിൽ) മാത്രമേ കാണുന്നുള്ളൂ, സമീക്ഷിതപതിപ്പിലില്ല; അതുകൊണ്ട് ഇന്ദ്രജിത്തിന്റെ പരിഹാസം കൂടുതൽ മൂർച്ചയുള്ളതാകുന്നു. വാനരന്മാർ നിന്നിരുന്നിടത്തുനിന്ന് അധികം ദൂരെയല്ലാതെ ദുർഗം ആശ്രയിച്ചുനിന്ന് അവൻ ഗർജിച്ചു; അതിനാൽ അവന്റെ ശബ്ദം എല്ലാവരും കേട്ടു.

In the previous sarga Rāma had said that all the rākṣasas were not to be killed for the sake of one, and had resolved to kill Indrajit alone. Understanding what was in the great-souled Rāghava's mind, whether he had heard the words or read Rāma's face, Indrajit knew that Rāma's aim was now fixed on him, and he withdrew from the battle and went back into Laṅkā, not out of fear but to think of a new stratagem. But there he remembered the slaughter of the mighty rākṣasas, Kumbhakarṇa and the others, and his fury blazed up again; his eyes copper-red with rage, the heroic son of Rāvaṇa sallied out once more. Surrounded by rākṣasas, Indrajit, the mighty descendant of Pulastya, a thorn in the side of the gods who had conquered Indra himself and earned his name, marched out by the western gate, where Hanumān was posted. Seeing the two heroic brothers Rāma and Lakṣmaṇa ready for battle, he brought his magic into play. He made a Sītā out of illusion, set her on his chariot, surrounded her with a great force, and resolved to kill her. The wicked one devised this plan to delude them all, and, set on killing Sītā, he drove towards the monkeys. The poet makes the root of his deceit plain. Afraid of Rāma's weapons in open battle, he meant to break his enemies' spirit instead, reckoning that if Rāma heard Sītā had been killed, his will to fight would die. "To delude them" is the key to the whole episode: this killing was not real but a device of illusion. So this enemy was not merely strong but clever and cunning, a man who knew how to strike at an enemy's heart.

Seeing him come out, all the forest-dwellers leapt up in fury, rocks in hand, eager to fight, and Hanumān, elephant among monkeys, went at their head, grasping a huge mountain peak that no one could withstand. Then he saw Sītā in Indrajit's chariot, stripped of all joy, wearing a single braid, wretched, her face wasted with fasting; the beloved of Rāghava, that noblest of women, wore a single soiled garment, unwashed, every limb smeared with dust and grime. Gazing at her for a moment, he concluded that she was Maithilī, for he had seen Janaka's daughter only a short while before in the Aśoka grove. The subtlety of the illusion lies here: Indrajit had fashioned exactly the form Hanumān had seen in the grove, so that even the one who knew her was deceived, and the likeness to the Sītā of the Sundara Kāṇḍa, the single braid, the one soiled garment, the face thin with fasting, the dusty limbs, made him certain. The moment is especially painful for Hanumān. Of all the monkeys he alone had seen Sītā with his own eyes, and he had carried her message and her jewel to Rāma; now the woman he had crossed the ocean to save stood captive in the enemy's chariot. He saw her grief-stricken, joyless and pitiable, standing wretched on the chariot in the grip of the rākṣasa king's son, and wondering what the rākṣasa meant to do, the great monkey did not stand idle but rushed at Rāvaṇa's son with the foremost of the monkeys. Devotion and courage show in him at once.

Seeing the monkey host, Rāvaṇa's son, beside himself with rage, drew his sword from its sheath and dragged Sītā by the head. While they all looked on, the rākṣasa struck that woman, placed on the chariot by his magic, as she cried out, "Rāma! Rāma!" Seeing her seized by the hair, Hanumān, son of the Wind, fell into despair and shed tears of grief; the poet does not hide that even this mighty monkey wept. But his grief soon turned to anger. Seeing Rāma's beloved queen, lovely in every limb, he spoke harsh words to the son of the lord of the rākṣasas: "Evil one, it is to your own ruin that you lay hands on her hair. Born in a family of brahmin seers, you have taken on a rākṣasa's nature. Shame on you, wicked in conduct, that your mind is such! Cruel, ignoble, ill-behaved, base, valiant only in sin, this is the deed of a barbarian; you have no pity, pitiless one. Maithilī has been torn from her home, her kingdom and Rāma's arms. What wrong has she done you, that you kill her, merciless one? Having killed Sītā you will not live long; you who deserve death, by this deed you have fallen into my hands. Casting off your life here, you will go hereafter to the worlds that belong to the slayers of women, worlds despised even by those whom all the world would kill." Hanumān's words blaze with righteous anger, and his rebuke has three parts. First he recalls Indrajit's lineage, for Pulastya was a brahmin seer, and sets its nobility against the baseness of the deed; then he condemns the deed, since killing a woman is abhorred everywhere; and then he foretells its punishment, calling him "you who deserve death," a hint that the fruit of this sin will come at Hanumān's hands. "Torn from her home, her kingdom and Rāma's arms" sums up all Sītā's suffering: she had lost her home, her kingdom and her husband's presence and had done no wrong. So Hanumān shows the killing of an innocent woman to be the gravest of sins.

Speaking so, Hanumān, surrounded by armed monkeys, charged in great fury at the son of the rākṣasa king. As that mighty host of forest-dwellers bore down, Indrajit held it back with a force of rākṣasas of fearsome wrath, and scattering the monkey army with a thousand arrows he answered Hanumān: "This Vaidehī, for whose sake you, Sugrīva and Rāma have come here, I shall kill this very day before your eyes. When I have killed her I shall kill Rāma, Lakṣmaṇa, you, monkey, Sugrīva, and that ignoble Vibhīṣaṇa. As for what you say, monkey, that women are not to be killed, whatever brings pain to one's enemies is exactly what must be done." His answer shows the rākṣasas' idea of policy: dharma was only a tool, and hurting the enemy was the goal. He knew the teaching that women must not be killed, yet held that in war tormenting the enemy was the highest duty. His vow was a sweeping one, and calling Vibhīṣaṇa "ignoble" shows his anger at the traitor in his own house. So saying, Indrajit himself struck down that weeping illusory Sītā with his sharp-edged sword; at the moment of the blow she wept and cried Rāma's name, so the monkeys took her for the real Sītā and the delusion was complete. Cut through slantwise from the shoulder, along the line of the sacred thread, a detail that shows the cruelty of the blow, that ascetic woman, broad-hipped and lovely to see, fell to the ground, and the three epithets for her beauty and her suffering deepen the pity of her death.

Having killed the woman, Indrajit said to Hanumān: "See Rāma's beloved, slain by my weapon. Here lies Vaidehī, cut down; all your toil has been for nothing." With those words he meant to show that the whole war, from the building of the bridge onwards, had lost its purpose, and they broke the monkeys' spirit. Having killed her himself with his great sword, Indrajit mounted his chariot in delight and gave a mighty roar. The monkeys, posted not far off, heard him roaring with gaping mouth from the stronghold he held, and all of them heard it. When the evil-minded son of Rāvaṇa had killed Sītā in this way, he was glad at heart, and seeing his exultant face the monkeys, dejected, fled in every direction; his joy and their despair are painted side by side. The sarga closes in a longer metre that deepens the weight of grief.